Skip to main content

Full text of "Die chroniken der niederrheinischen städte"

See other formats


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scannod  by  Google  as  pari  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  Copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 

to  Copyright  or  whose  legal  Copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  the 

publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  Steps  to 
prcvcnt  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  lechnical  restrictions  on  automated  querying. 
We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrain  fivm  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  System:  If  you  are  conducting  research  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encouragc  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  this  projcct  and  hclping  them  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  Copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  use  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  mcans  it  can  bc  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

Äbout  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organizc  the  world's  Information  and  to  make  it  univcrsally  accessible  and  uscful.   Google  Book  Search  hclps  rcadcrs 
discover  the  world's  books  while  hclping  authors  and  publishers  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  search  through  the  füll  icxi  of  ihis  book  on  the  web 

at|http: //books.  google  .com/l 


Google 


IJber  dieses  Buch 

Dies  ist  ein  digitales  Exemplar  eines  Buches,  das  seit  Generationen  in  den  Realen  der  Bibliotheken  aufbewahrt  wurde,  bevor  es  von  Google  im 
Rahmen  eines  Projekts,  mit  dem  die  Bücher  dieser  Welt  online  verfugbar  gemacht  werden  sollen,  sorgfältig  gescannt  wurde. 
Das  Buch  hat  das  Uiheberrecht  überdauert  und  kann  nun  öffentlich  zugänglich  gemacht  werden.  Ein  öffentlich  zugängliches  Buch  ist  ein  Buch, 
das  niemals  Urheberrechten  unterlag  oder  bei  dem  die  Schutzfrist  des  Urheberrechts  abgelaufen  ist.  Ob  ein  Buch  öffentlich  zugänglich  ist,  kann 
von  Land  zu  Land  unterschiedlich  sein.  Öffentlich  zugängliche  Bücher  sind  unser  Tor  zur  Vergangenheit  und  stellen  ein  geschichtliches,  kulturelles 
und  wissenschaftliches  Vermögen  dar,  das  häufig  nur  schwierig  zu  entdecken  ist. 

Gebrauchsspuren,  Anmerkungen  und  andere  Randbemerkungen,  die  im  Originalband  enthalten  sind,  finden  sich  auch  in  dieser  Datei  -  eine  Erin- 
nerung an  die  lange  Reise,  die  das  Buch  vom  Verleger  zu  einer  Bibliothek  und  weiter  zu  Ihnen  hinter  sich  gebracht  hat. 

Nu  tzungsrichtlinien 

Google  ist  stolz,  mit  Bibliotheken  in  Partnerschaft  lieber  Zusammenarbeit  öffentlich  zugängliches  Material  zu  digitalisieren  und  einer  breiten  Masse 
zugänglich  zu  machen.     Öffentlich  zugängliche  Bücher  gehören  der  Öffentlichkeit,  und  wir  sind  nur  ihre  Hüter.     Nie htsdesto trotz  ist  diese 
Arbeit  kostspielig.  Um  diese  Ressource  weiterhin  zur  Verfügung  stellen  zu  können,  haben  wir  Schritte  unternommen,  um  den  Missbrauch  durch 
kommerzielle  Parteien  zu  veihindem.  Dazu  gehören  technische  Einschränkungen  für  automatisierte  Abfragen. 
Wir  bitten  Sie  um  Einhaltung  folgender  Richtlinien: 

+  Nutzung  der  Dateien  zu  nichtkommerziellen  Zwecken  Wir  haben  Google  Buchsuche  Tür  Endanwender  konzipiert  und  möchten,  dass  Sie  diese 
Dateien  nur  für  persönliche,  nichtkommerzielle  Zwecke  verwenden. 

+  Keine  automatisierten  Abfragen  Senden  Sie  keine  automatisierten  Abfragen  irgendwelcher  Art  an  das  Google-System.  Wenn  Sie  Recherchen 
über  maschinelle  Übersetzung,  optische  Zeichenerkennung  oder  andere  Bereiche  durchführen,  in  denen  der  Zugang  zu  Text  in  großen  Mengen 
nützlich  ist,  wenden  Sie  sich  bitte  an  uns.  Wir  fördern  die  Nutzung  des  öffentlich  zugänglichen  Materials  fürdieseZwecke  und  können  Ihnen 
unter  Umständen  helfen. 

+  Beibehaltung  von  Google-MarkenelementenDas  "Wasserzeichen"  von  Google,  das  Sie  in  jeder  Datei  finden,  ist  wichtig  zur  Information  über 
dieses  Projekt  und  hilft  den  Anwendern  weiteres  Material  über  Google  Buchsuche  zu  finden.  Bitte  entfernen  Sie  das  Wasserzeichen  nicht. 

+  Bewegen  Sie  sich  innerhalb  der  Legalität  Unabhängig  von  Ihrem  Verwendungszweck  müssen  Sie  sich  Ihrer  Verantwortung  bewusst  sein, 
sicherzustellen,  dass  Ihre  Nutzung  legal  ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  ein  Buch,  das  nach  unserem  Dafürhalten  für  Nutzer  in  den  USA 
öffentlich  zugänglich  ist,  auch  für  Nutzer  in  anderen  Ländern  öffentlich  zugänglich  ist.  Ob  ein  Buch  noch  dem  Urheberrecht  unterliegt,  ist 
von  Land  zu  Land  verschieden.  Wir  können  keine  Beratung  leisten,  ob  eine  bestimmte  Nutzung  eines  bestimmten  Buches  gesetzlich  zulässig 
ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  das  Erscheinen  eines  Buchs  in  Google  Buchsuche  bedeutet,  dass  es  in  jeder  Form  und  überall  auf  der 
Welt  verwendet  werden  kann.  Eine  Urheberrechtsverletzung  kann  schwerwiegende  Folgen  haben. 

Über  Google  Buchsuche 

Das  Ziel  von  Google  besteht  darin,  die  weltweiten  Informationen  zu  organisieren  und  allgemein  nutzbar  und  zugänglich  zu  machen.  Google 
Buchsuche  hilft  Lesern  dabei,  die  Bücher  dieser  Welt  zu  entdecken,  und  unterstützt  Autoren  und  Verleger  dabei,  neue  Zielgruppcn  zu  erreichen. 
Den  gesamten  Buchtext  können  Sie  im  Internet  unter|http:  //books  .  google  .coiril  durchsuchen. 


V  4^y-^o 


pic  g^rotiiRcn 


Der  Deutff^en  Stäbte 


»Olli  t4.  biö  inö  16.  Saljrijunbert. 


AUF  VERAN1A88UNG 

UNU  MIT 

UNTEH8TÜTZUNO 

SEINER  MAJESTAET 

DES  KÖNIGS  VON  BAYERN 

MAXIMILIAN  II. 


jf^j}     KÖNIGL.  ACADEMIE  DEIt 
WISSENSCHAFTEN . 


Setlag  oon   ©.  |)itiel. 

1877. 


at  ö  l  n. 


AUF  VERANLASSUNG 

UND  MIT 

UNTERSTÜTZUNG  ^^^^^ 

SEINER  MAJESTAET 

IIES  KÖNIGS  VON  BAYERN   |f  |  jO, 

MAXIMILIAN  IL 


HERAUSGEGEBEN 

DURCH  DIE 

HISTORISCHE  CÜMMISSION 

BEI  DER 

KÖNIGL.  ACADEMIE  DER 

WISSENSCHAFTEN. 


Setlag  Bon   ©.  §itjel. 


^^.  ^.    ^^a. 


9S  0  r  w  0  r  t. 


2)ie  Slu^gobc  bcr  S^roniten  üon  6öfn  ift  in  biefev  ©ammfung, 
iDcfd^c  fid^  auf  ba^  30?ittclafter  befd^ränft,  mit  bcm  gegenwärtigen  britten 
SBanbc  jum  Slbfd^tuß  gebvad^t.  ÜDarin  ift  bie  noäf  rücfftänbige  ^ätfte 
ber  Socl^off 'feigen  S^ronil  entsaften,  augerbem  ba^  ffiJeuige,  n)a^  \xä) 
fonft  nod^  an  d^ronifalifd^en  2lufjeid(^nnngen  au^  bem  15.  Sal^tl^unbert 
auffinben  lieg.  ÜDerfelbe  bilbet  mit  bem  Dotl^ergel^enben  ein  ©anje^, 
n)ie  aiid^  bie  fotttaufenbe  ©eitenjäl^tung  anjeigt,  \M6)t  jur  SSetein^ 
fad^ung  ber  ßitate  in  bem  für  beibe  Sänbe  beftimmten  ®(offar  mic  in 
ben  9tegiftcrn  bient. 

§err  Dr.  §.  Sarbaun«  l^at,  mic  bie  erfte  ^älfte  ber  Soed^off* 
f^en  (S^ronit,  fo  aud^  bie  anbere  auf  ®runb  ber  ©d^röber'fdben  Slbfd^rift 
bearbeitet,  baju  bie  in  ben  SSeitagen  gegebenen  ©tüde  gefammelt,  enbtid^ 
bie  9?a(i^träge  l^injugefügt ;  üon  i^m  finb  bie  SRegifter  angefertigt.  Daß 
®(offar,  morin  jugteid^  bie  Serid^tigungen  ju  bem  in  ©anb  I  befinbUd^en 
aufgenommen  finb,  ift  mieberum  üon  §errn  ^rof.  S3ir(inger 
löerfagt. 

Sßie  id^  ba«  ]^au)>tfäd^tid^e  SSerbienft  um  bie  Slu^fü^rung  biefer 
2lu«gabe  ber  651nifd^en  S^ronifen  ^errn  Dr.  Sarbaun^  jufd^reiben 


mu^,  fo  Qiietfenne  ic^  md)  tawtbax,  u>ic  berfelbe  mid;  bei  meiner  eigenen 
2(rbeit  tnxä)  feine  i^orttefftidbe  ©ad^tenntniß  unb  hniner  bereite  §ütf* 
letftung  an  Ort  unb  ©teile  treuüd^  unterftütjt  l^at. 

5)ie  ©nteitung  über  bie  ®efd;ic^te  unb  SSerfaffung  ber  ©tabt,  Don 
xotiäfzx  bie  größere  ^älfte  erft  l^ier  nad^fotgt,  erfd^eint  eigenttid;  al^  ein 
^arergon  be^  §erauögeber^  nnb  gel^t  über  bie  urfprüngKd^e  Slbfid^t 
eine^  bloßen  Seitfabenö  jur  Iritifd^4;iftorifd^en  Orientirung  bei  ber  Se* 
nutjung  ber  ß^ronifen  l^inau^.  @^  ift  eine  üoflftänbige  33erfaffung^* 
gefd^id;te  Don  Sö(n  im  3)Httela(ter  barauö  geworben.  5)ie  SBid^tigfeit  be^ 
©egenftanbe^  für  bie  rid^tige  Srtenntniß  ber  gefd^id(^tlid^en  Sntmidelung 
ber  beutfc^en  ©tabtDerfaffung  überl^aupt,  ber  naivere  Slntl^eil,  ben  id^ 
fetbft  n)ie  anbere  fd^on  frül^er  an  il^m  genommen,  unb  bie  SJerfd^ieben«» 
^eit  ber  2lnfid^ten,  bie  fid^  au^  ber  loieberl^otten  Unterfud^ung  be^felben 
ergeben  l^at,  mag  e^  red^tfertigen,  baß  id^  bie  ®e(egen^eit  nid^t  mibe- 
nufet  gelaffen  l^abe ,  um  bie  Söfung  Mtifc^er  Streitfragen,  an  ujetd^en 
nun  einmal  nid^t  in  ber  f  ürje  Dorüberjugel^en  mar,  weiter  ju  führen : 
bie  gefd^id^tlid^e  l^arftellung  ber  forttaufenben  ßntmtcfelung  nad^  ber 
golge  ber  3ci^pß^i'>beu  festen  allein  geeignet,  SÜlißDerftänbniffe  ju  befei^ 
tigen,  meldte  unDermeiblid^  [inb,  menn  bei  ber  bloßen  Srßrterung  be^ 
Sinjelnen,  tt)ie  l^äufig  gefdj^iel^t,  baö  frül;er  unb  fpäter  ju  meitig  in  ©e^ 
trac^t  gejogen  mirb.  Sllö  beftänbiger  SBegioeifer  fam  mir  hierbei  ba^ 
fd^ä^bare  SBerf  be^  ©tabtard^iDar«  §errn  Dr.  ßnnen  in  ben  brct 
erften  Sanben  feiner  ©efd^id^te  Don  Sötn  ju  ftatten,  morin  ba^  gefd^id^t* 
lid^e  ?eben  ber  ©tabt  in  ben  äußeren  Sejiel^ungen  unb  inneren  SBerl^ält^ 
niffen,  ^olitif  unb  Srieg,  SSerfaffung  unb  ©itten,  Raubet  unb  ©emerbe, 
Literatur  unb  Sunft,  eine  umfaffenbe  !Darftellung  erl^alten  l^at,  unb  ju  bie* 
fem  3^^^  fc^^  reid^fte  ard^iDalifd^e  ©toff  benu^t,  ja  jumtl^eil  erft  an  ba« 
ßid^t  gefßrbert  morben  ift.  ÜDiefe^  bteibenbe  SSerbtenft  l&ier  anjuerfennen 
ift  mir  ©ebürfniß  fou>o^l  gegenüber  einer  nid^t  immer  billigen  Seur* 


33om?oi*t. 

tl^ciümg  anfccrcr,  al^  anä)  gegenüber  bcv  Äritif,  meldte  16}  fe(6ft  im  ein* 
jetnen  baran  au^juüben  gefunben  l^abe.  Site  ba«  etgentlid^e  guubanient 
jebod^,  ol^ne  meldte«  id^  meine  9lt6ett  gar  nid^t  QU^iufül^ren  öermod^t 
^ättc,  ift  neben  bcm  nteberrl^eimfc^en  Urfunbenbud^  Don  Sacomblet 
bicDon  Dr.  gnnen,  anfangt  in  ©emeinfd^aft  mit  Dr.  Sdcrfe  nnter* 
nommene,  mxttx  öon  il^m  allein  fortgeführte  Sammlung  ber  Quellen 
jur  Ocfd^id^te  Don  SBtn  ju  bcjeid^nen,  n)cld^c  gegenwärtig  im  5.  ©be. 
bi«  jum  3.  1389  fortgefc^ ritten,  ben  urfunblid^en  ©toff  in  unerwarteter 
gülle  Dor  Slugen  gebrad^t  l^at,  miemol^l  aud^  hierin  feine^iDeg«  alle«  ent* 
galten  ift,  n)a«  bie  33eröffentlid^ung  Derbiente.  ©olc^e«  baneben  liegen* 
gebliebene,  fo  n)ie  ba«  ber  3ßtt  nad^  erft  fotgenbe  SDkterial  ju  benutjen, 
^abe  id^  felbft  im  ©ommer  1875  ba^  ©tabtard^iD  unb  ba«  lanbgerid^t* 
lid^e  Slrd^iD  ju  S&ln  befuc^t  unb  auc^  einen  furjen  Sinblid  in  bie  SBlni* 
fd^en  ©ad^en  be^  f.  ©üffelborfer  Slrc^iD«  getl^an.  gür  bie  bereitwillige 
gBrberung,  »eld^e  mir  $err  Dr.  Snnen  and^  perfönlid^  bei  biefer  ®e=^ 
tegenl^eit  genjöl^rt  l^at,  befenne  id^  mid^  i^m  banfbar.  3n  ben  urfunb* 
tid^en  ©eilagen,  meldte  meiner  Slbl^anblung  hinzugefügt  ftnb,  l^abe  id^ 
mid^  barauf  befc^väntt,  au^er  einigen  JRatl^^Derorbnungen  unb  ^uxi^U 
briefen,  auf  rocld^e  bort  ©ejug  genommen  ift,  ^auptfäd^lid^  bie  beiben 
bi^^er  nur  au^  fd^led^ten  Slbbrüden  befannten  gunbamentatgefefee  ber 
©tabDerfaffung,  ben  SSerbunbbrief  Don  1396  unb  ben  Sran^fifbrief  Don 
1513  nad^  ben  im  ©tabtard^io  aufbewahrten  Originalurfunben  mitju^ 
tl^eilen. 

Erlangen,  Slnfang  Octobcu  1877. 


^nifaltir^tt^tiiSfni^. 


Seite 

S3ortt)ort      v 

UeBer{i^t  ber  aUgememen  Einleitung  jur  ©efd^id^te  unb  Serfaffung  ber 

@tabt XI 

3ttjcitc31bt^cirunflbi«  1513 I-CCLXVII 


2)te  (S^ronilen  ber  (^tabt  (Sütn. 

\l.  (£ronica  t)an  ber    billiger  jlat  t)on   (£oe((en   bi«   1499, 

jtoeite  ^älfte.    Sejct  unb  3(nmcrfungen 641 

Settagen. 

I.  Äteine  d^ronifaUf^e  S'Jotigen 919 

IL  (£iJlnerSlufgei^nungen  1460— 74 922 

III.  ^rofarektion  über  bie  Unruhen  1481—82 926 

IV.  Sleim^ronif  über  ble  Unrul^en  1481—82 945 

©erid^tigungen  unb  S^ia^trfige 962 

©loffaröon^.  ©irtinger 967 

^erfonenberjeld^nlß 1008 

OrtSöerjcld^niß 1027 


UeBerfidit 

itx  adgemeinen  Sinreitttttg  sur  SefcQicQte  mh  '^ttM^H  ^^^  ^i^^i- 


€r|le  Tlbtlietlttns. 

1.  ^ie  9{dme]:{labt  unb  bad  IBidt^um 6.  i 

(Solonia  ^gri))^tna.  ^ifc^ofdftl}.  Untergang  ber  rBmifd^en  @tabt. 

2.  ^ie  fränfifd^e  Seit.   (Sribidt^um  unb  @tabt  unter  ben  carolingifcl^en 
^ünigen 6.  vi 

2)a9  fränlifii^e  dUn.  SDad  fränlifci^e  3t9t^um.  2)om  ton  @t.  $cter  unb 
QEoIIegtatfltfter.  S^^l^^i^ng  ber  @tabt.  —  2)te  ®aue  toon  9{t))uanen.  ^er  (£ö(n< 
gau  unb  ber  ®raf  ton  (Sö(n. 

3.  6d(n  unter  ben  fä^fif^en  unb  fränfifcl^en  ^aifern 6.  xv 

Sl^er^etc^niB  ber  (SrgBifc^öfe.  ©efc^i^tlic^e«  ton  ben  C^bifc^öfen.  ^ufflanb 
unter  (grjb.  anno  1074.  SDte  Seit  Ä.^einri(]^8  IV  unb  V.  Conjuratio  ton  1112. 

(itibi\(i)'6\ü(i)t  dttäfti,  mt^  ber  (^eißUci^en  unb  Saien.  ^(^renämter  ber 
Sl^afatten.  ^tabtgraf  unb  @tabttogt.  ©täube  bed  Sr^fliftd.  ©tabtbürger,  ind' 
Befonbre  Bei  bem  »ufflanb  ton  1074.  SCutonomie. 

4.  ^te  Seiten  ber  fiauftfcl^en  5^aifer.   Der  streit  ber  IBürger  mit  ben  (Sr^* 
bif*dfen  um  bie  etabtfreil^eit  1132— 1304 ©.  xxvii 

!6ersetd^ntg  ber  (Sr)bif(]^(>fe.  @ef(^idbtU(^e9.  @tabterti>etterung.  $etnrt((d 
VI  ^rltileg.  Ä.  W^^^P  Mi^i>  C)tto  IV.  ersb.  @ngelBert  I  unb  feine  ©a^ungen. 
®ei|ia(i^e  Orben.  erjb.^cinric]^«  I  S5ergtei(§  1226.  SDomca^itet.  (SrjB.  (£onrab8 
ton  «>oc^|iaben  «Politif.  Ä.  ©il^ielm« 'ißritileg  1247.  S)ombau  1248.  Streit 
mit  (Srgb.  (Sonrab.  ©täbtebunb.  t.  md^ax\>9  $riti(eg  1257.  ^dfimpxudf 
1258.  @e»aapreid^  be«  (grjb.  (£onrab.  griebenötertrag  be«  (grgB.  (SnjelBert  II 
unb  erneuerter  ©treit  bi«  1274.  @rjB.  @igfrib  ton  SBeflerburg.  Simburgcr 
(Srbfolgeflreit.  ^.  ^o(f  ton  ^affau.  (Sr^b.  SBicBoIb  unb  ^.  Sllbreci^t  bid  1304. 

3inette  ^tbtljeilttng.  ©anbm 

5.  S^erfaffung  ber  @tabt  feit  aRitte  bed  12.  bid  ind  14. 3a^r^unbert .   .  .  6.  i 

2)ietier@tänbebed@r)bidt^umd.  äJ^intfleriaUn.  (Senfuafen.  Bürger  unb 
SWiniperialen,  öürger  unb  (Senfuaten.  SBefifeter^iäÜniffe.  klaffen  ber  »ürger. 
©roßbfirger.  ©enoffenfci^aften. 

@r)bi[(i^öfa(i^e  Steckte,  ©tabtgerici^t.  Burggraf  unb  $ogt.  Seidtbum  ton 
1169.  ©urggrafcnamt.  @tabttogtei.  Untergraf  unb  Untcrtogt.  ©tabtfcä^öffen. 
9Wönjer*$au«gcnoffen.  ä^ttncr. 

9ii^erje$e  unb  53ürgermeifier.  SRat^  ber  @tabt.  8Jat^«terfaffung.  tir*» 
f^ide  unb  ©urgerici^tc.  9iieberi(i^  unbOurSburg.  $aroci^ien  ber  5lttpabt.  Rubere 
®eri(i^tdbe)irfe.   (^cifiU(!^e  @eri^te. 


XII  UcBerflci^t. 

©rübcrf(i^aften.  Setnbrüberfci^aft.  $attbtt)crfcrämter.  9letigiöfe  S3rüber- 
fci^aften.  öauecBänfe.  3ubcn. 

@tabt^rik)i(egten.  9{itterbürgev  unb  C^belBürger. 

6.  ©efc^id^te  Ux  ^iaU  im  14.  3a^t^unbert  bid  ^um  Stur)  ber  @efc^(ec^« 
tcr^errf*aft  1396 ©.  xcii 

^eqeic^nig  ber  @r}6tf(i^öfe.  @r}bi|(^of  ^etnrtci^  II.  Sdram  k)on  ^m^. 
3ubcntocrbrcnnung  1349.  ©ilf^etm  toon  ©ennc^.  21bolf  il.  Engelbert  lll. 
(5uno  öon  Syrier,  gricbric^  toon  @aartt)crbcn.  SÖcberaufru^r.  ©d^öffcnfricg 
1375.  (Sntikoeiund  ber  ®ef(i|le(^ter.  9{ek)otutton  toon  1396. 

7.  @tabtt>erfa{fun0  im  14.  3<i^t^unbert €.  ex  vi 

SBcr^äItni§  gum  ^t^,  Äönigtic^c  ?Jritoi(egien.  Sleci^tc  bc«  (grjbif^of«. 
®cri(3^t8barfeit.  S)cr  ®reöe.  Rubere  ©urggrafen.  S)cr  ©tabttoogt.  @tcuem 
unb  Geeifert.  iRutjbare  ^Regalien. 

SDer  9{atb  ber  ©tabt.  (Sibbüc^er.  :3)er  enge  9{at^.  ©Söffen  im  9{at]^. 
S^at^dmelfler.  ^er  n)eite  9{att>.  ^at^«k)erfaffung  toon  1370  unb  1372.  (Som« 
peten)  be9  9{at^9.  Stat^d"  unb  ©tabtSrnter.  ^ati^dgeric^t.  92atf^«rt(^ter.  ^ti^Bf- 
fen  gegen  ben  9{at^.  9{|cl)erjecl^e  unb  ©ürgermeiper.  (Snbe  ber  9{t^er}e(i^e. 
@turg  ber  ®eWe(i^ter  1396. 

2)ie  3ünfte.  ®e»anbfd)neiber.  ©affetn.  ©tatuten  ber  3(cmter.  Slufflanb 
öon  1396.   iBerbunbbricf.  3unftbriefe.  ®affe(gefellf duften. 

©eipiid^e  ©tifter  unb  Orben.  UnitoevfitSt.  3uben. 

S.  @ef4i(ibte  unb  ^^erfaffung  ber  etabt  t>on  1396—1513 @.  clxix 

©ergeiij^nig  ber  Sr^bif^öfe.  (Srjb.  griebrlij^,  bie  ©tabt  unb  bad  9{et^. 
$Äaöen«berger  gebbc  1405.  ©ifd)of8fef^be  1414.  2)ietri(i^  öon  SWör«.  3uben- 
üertreibung  1424.  ©elbernfij^er  Ärieg.  @oeflcr  gef^be  1444.  ^uffitenfriege. 
3lrmagnaren.  Slnfunft  Ä.  griebrid)«  1442.  «Streit )wi[^en  @c^8ffen  unb  8Jat^|. 
@rjbif4of  unb  ©ci^öffen.  ®eric^t8berfaffung.  @($öffenbrüberfci(|aft.  ©erici^t«* 
orbnunj  1437.  SBe^jntgcric^^te. 

@rb(anbe«toereinigung  1463.  SWu^reci^t  toon  ber^falg.  ©ermann  toon  ^J* 
fen  M  SBertDefer.  Ärieg  mit  Äart  toon  33urgunb.   (£8In  unb  bic  $anfc. 

@rib.  ©ermann  IV.  SRetootution  toon  1481.  @rgbiWof  unb  @tabt,  9let)o- 
lution  toon  1513.  jCranöfijbrief.  @^ätere  ©tabtöerfaffung. 

S3ei(agett, 

A.  Urfunben     6.  ccxviii 

B.  @rgSn}ungen  unb  Erläuterungen @.  ccxlih 


ungemeine  Einleitung. 


unb 


^)a>ätt  Slfct^cttung. 
5,  Serfaffuiifi  ber  @tabt  feit  ^ittt  be§  12.  hxi  in«  14, 3a^r^unbert. 

3)tc  gcf^td^tltd^e  Ucbcrfid^t  btefet  ^ertobe  ®b.  I  (® .  xxvii— ^|jf„^* 
Liii)  ^at  gejetgt,  tote  bic  ©tabt  butd^  btc  toad^fenbe  ^raft  bet  Sbixx^  ®*«*'- 
gcrfd^aft  fid^  immer  mel^r  ber  etjbtfci^ijfttd^en  ^ettfd^aft  entoanb;  bie 
jt^iperften  Säm))fe  mit  ben  Srjbifd^öfen  beftanb  unb  in  einer  langen  SRei^e 
t)on  SBetträgen  bie  Slnerlennung  i^ter  emeiterten  SRed^te  erjtoang.  SSet=^ 
gegentt)ättigen  ti)tr  und  bie§au))tmomente  biefe«  gefd^id^ttid^en  gottgang«. 

S5Bir  batitten  ben  2lnfang  bet  felbftänbigen  "ißotiti!  ber  ©tabt  nad^ 
aufeen,  atfo  aud^  i^ret  5lutonomie  im  önneten,  fd^on  bom  beginn  be« 
12.  Sa^tl^unbert«  an,  ate bie  ipel^t^aften  ®ütget  bon  6öln  bem  fd^toer 
bebrängten  Saifet  ^etntid^  IV  ju  ^ülfe  !amen  unb,  ol^ne  il^ren  Stjbifd^of , 
bic  ©tabt  gegen  ^eintid^  V  »ettl^eibigen  l^alfen,  ja  ben  ffiibetftanb  felbft 
nod^  nad^  bem  2^obe  be«  Saifet«  fottfefeten.  ffieitet  l^örten  tüir  üon  einer  ge* 
f d^tt)ornen  Sinigung  ober  Sibgenoff enfd^aft  ber  ®ürger  für  bie  gretl^eit  (con- 
juratio  pro  übertäte)  im  3. 1 1 1 2,  ol^ne  bag  un«  belannt  tt)äre,  in  toeld^er 
gorm  fie  gefd^toffen  tourbe,  ob  fie  bauernb  ober  nur  borübergel^enb  toar ; 
ferner  üou  einem  2lufftanb  ber  Bürger  gegen  Srjb.  2lrnoIb  I  im  3. 1 138, 
»orauf  tefeterer  bie  ©tabt  belagerte.  Sein  3ß^ti)ürfnt6  fotd^er  Slrt  fanb 
ftatt  in  ber  nad^folgenben  ^txt  be«  Sal^r^unbert«  unter  ben  tl^atlräftigen 
^ibifd^öfen  5Rainalb  bon®affeI  unb  *iß^iti<)p  bon  ^ein«berg.  Slber  burd^ 
©cltjal^tungen,  in  ber  gorm  üon  Darlehen  ober  al«  Sbn^e,  ©d^ablo«^ 
l^attung  ober  3lu«gleid^ung ,  erlangten  bie  Bürger ,  fotoo^I  in«gef ammt, 
ate  aud^  einjelne  5lnt^eil  an  ben  öffenttid^en  5Red^ten  be«  Srjbifd^of«, 
DoTüberge^enbe  9Jufeung  ber  ÜWünje  unb  be«  ^oü^,  bauernbe  bon  Käufer* 

^tdbtcd^rontfen.  XIY.  * 


II  Mgemelne  @inUttung. 

bcfife  auf  öffcnttid^em  ®tun^  unb  ©oben ,  ba«  SRed^t  bcr  ©tabtbefefti^ 
gung  1.  Unb  tote  ber  SRcid^t^um  bcn  ©ürgcrn  ^a6)t  gab  unb  größere 
dit6)k  bcrfd^afftc,  fo  erftarlte  bic  ©ütgerfd^aft  aud^  butd^  ba«  äußere 
SBad^^t^um  bet  ©tabt,  inbem  bie  ^etetnjtel^ung  bet  äußeren  ©tifter  unb 
aSorftäbte,  toeld^e  feit  Snbe  be«  1?.  3al^r]^unbertö  mit  ftarf  befeftigten 
2i^oren  unb  einer  neuen  ©tabtmauer  umgeben  mürben,  bie  ^af)l  bet 
toel^rl^aften  unb  fteuerpfltd^tigen  Setool^ner  bebeutenb  berme^rte.  @^ 
folgten  bie  ä^TOürfniff e  im  SReic!^  stoifci^en  ^ap\t  unb  taif er ,  jtoifd^en 
ben  ©egenlönigen  *iß^ilt|)p  bon  ©d^toaben  unb  Otto  IV,  toorin  befonber^ 
aud^  6öln  berioidtett  lourbe,  in  benen  ßr^bifd^of  unb  ©tabt  auf  getrenn«^ 
ten  SBegen  il^ren  bef onberen  SSort^eit  fud^ten  2.  SBäl^renb  unter  fo  fd^toie* 
rigen  SSer^ältniffen  Srjbifd^of  Slbolf  I  ba«  ©<)iet  feiner  eigennüfeigen  unb 
gemanbten  "ißoütif  bertor,  aud^  ber  ©egenbifd^of  ®runo  IV  nur  fd^toad^ 
blieb  unb  fein  9Jad^fo(ger  'öietrid^  fid^  nid^t  bel^aujjten  fonnte,  fd^tug 
jeber  SBed^fel  ber  ^errfd^aft  ben  fflürgern  ber  ©tabt  jum  9?ufeen  au«. 

5Run  aber  na^m  @rib.  (Sugetbertl  (1216—1225),  ber  möd^tige 
5Reid^«bern)efer,  juerft  toieber,  fo  toie  bie  l^erjogtid^en  5Red^te  über  bie 
ÜRa^naten,  aud^  bie  ^errfd^aft  über  bie  ^auptftabt  feine«  Srjftift« 
mit  bottem  5Wad^bru(f  auf,  ftedte  bie  9Kißbräud^e  im  ©d^öffengerid^t  ab, 
ftrafte  bie3unfte,  unterbrüdtte  ben  eigenmäd^tig  errid^teten  ©tabtratl^. 
üDie«  toar  ber  Slnfaug  be«  3^i^^ö^f"iff^^  jtt)ifd^en  erjbifd^of  unb  ©tabt, 
toeld^e«  nad^  SWitte  be«  13.  Sa^rl^unbert«  unter  Srjb.  Sonrab  bon  ^od^* 
ftaben  jum  boßen  5lu«brud^  fam  unb  fid^  feitbem,  nur  burd^  borüber^ 
ge^enbe  3Serträge  unterbrod^en ,  bi«  Slnfang  be«  14.  fortfefete.  üDer 
©treit  unb  ^rieg  betraf,  al«  näd^fte  SJerantaffung,  ben  ©ebraud^  ober 
5IKißbraud^  einzelner  ^ol^eit^red^te  bon  ©eiten  be«  Srjbtfd^of«,  fo  tt)ie  bie 
Slnmaßung  neuer ,  f 0  genannter  guter  ©eiool^nl^eiten  feiten«  ber  SSürger, 
toar  aber  im  (Srunbe  bielme^r  ein  Samj)f  um  bie  SDZad^t  überhaupt  ober 
bie  ©tabtl^errfd^aft  im  ganjen  jtoifd^en  bem  Srjbifd^of  unb  ben  in  ber 
©tabt  regierenben  ©efd^ted^tern.  ©0  oft  in  biefem  Kampfe  bie  ®efd^ted^* 
ter,  gef^toäd^t  burd^  Sutjtoeiung  mit  ber  bemofratifd^en  ©emeinbe 
ober  bur^  eigene  Uneinigfeit,  ber  2Baffengen)att  be«  Srjbifd^of«  untere 
lagen,  U^anptttz  fid^  bie  erjbifd^öflid^e  ©tabtl^errfd^aft,  fo  oft  fie,  mit 
au«tt)ärtigen  fianbl^erren  gegen  ben  gemeinfamen  Dberl^errn  berbünbet, 
bie  Dberl^anb  getuannen,  befeftigte  bie  ©tabt  il^re  ^t6)tt  unb  guten 

1.  <B.  bic  SBerträge  toon  1174  unb  Colon.  1200—1220,   bcrcn  «PuMicatiou 
1 1 80  @.  XXXII.  burd^  SBaitj,  ber  fic  au jgefunben  \)at,  bem* 

2.  Ueber  bie  @reigniffc  biefeu  ^dt,  näcl)fl  iu  ben  Monum.  Germaniae  ju  er» 
bejonbcr«  bie  ^äm^)fe  am  9?ieberr^ein,  warten  ifl. 

giebt  naivere  ^jjac^rid^t  bie  Chronica  regia 


©ctDol^nl^ctten.  3Son  ben  beutfd^en  SBal^ffönigcn  aber  erlangte  fie  eine  fo 
teeit  au^gcbel^nte  gtei^ett,  bag  fte,  beffet  gefteüt  afe  felbft  bte  fönigttd^en 
©tobte,  bcm  SReid^e  faum  nod^  ju  !J)ienften  ber))pic!^tet  erfd^im ;  benn 
biefem  gegenüber  bcrfte  fie. bieerjbtfd^öfUdjje^errfci^aft,  toti6)t  fte  jugleid^ 
abjutoerfen  bentül^t  xoax. 

Diefcr  im  aflgcmeinen  erlannte  äußere  gortgang  bi«  jnr  ©tabtfret* 
^cit  toäre  nun  aud^  in  ber  inneren  ßnttoid elung  ber  ©tabtberf äff ung  bar^ 
julcgen.  5Die  ^errfd^aft  be«  ©rjbtfci^of« ,  n^eld^e  in  ber  äuöübung  ber 
i^m  bom  JReid^e  berliel^enen  ^ol^eit^rcd^te,  tn^befonbere  ber  öffentßd^cn 
©erid^t^getoalt,  burd^  feine  Beamten  unb  9itd^ter  beftanb,  btlbet  ben2lu«' 
gang^<)unft  (S3b.  I  ®.  xxi  f.) ,  ber  »ad^fcnbe  änt^eil  ber  ©ärger  an 
bem  öffentlid^en  ®erid^t  unb  bei  berStabtüertoattung  beftimntt  ba«  Süiag 
unb  bebingt  ben  gortfd^ritt  ber  bürgcrlid^en  grci^eit. 

9lun  ift  aber  unfere  Senntnig  fomol^t  bon  ber  älteren  ©tabtber* 
faffung,  ate  aud^  bon  ben  SSeränbcrungen,  toeld^e  biefe  im  12.  unb  13. 
3ai^r]^unbert  erfal^ren  l^at,  ungead^tet  be«  reid^en  Urfunbenmateriate,  rs>k 
e«  faum  eine  anbere  beutf d^e  @tabt  auf jutpeif en  l^at ,  nur  f ei^r  un juläng* 
Kd^  K  !Die  ^au^>turlunben,  au«  ipetd^en  mir  fie  fd^Bpfen,  ba«  SBei^tl^um 
über  bie  SSurggrafenred^tc,  angeblid^  bon  1169,  unb  ber  @d^ieb«f})rud^ 
über  bic  gegenfeitigen  ©efd^ioerbcn  be«  @rjbifd^of  ßonrab  unb  ber  ©ür^ 
ger  bon  1258  geben  jebe  für  fid^  nur  ein  unboöftänbige«  ©üb,  laffen  bie 
borau^gegangene  Snttoidfetung  im  Dunletn  unb  bebürfen  felbft  oft  einer 
näheren  ßrflärung,  toetd^e,  toenu  fie  au«  Urfunben  f})äterer  3^it  l^erge^ 
nommen  toirb ,  ungetoig  lägt ,  loa«  toirflidö  \6fo\x  in  ber  früheren  ober 
nur  in  ber  f})ätcren  ^zit  beftanben  l^at.  @«  ift  bal^er  bie  aJiögüd^feit 
abmeid^enber  Sluffaffungen  unb  9lnftd^ten  gegeben ,  unb  e«  l^at  nid^t  an 
ßontroberfen  über  ^aupt^  unb  5Webenpunfte  bei  ben  bleueren  gefel^It^. 

Slnfnüpfenb  an  bie  in  ben  früheren  3ßitabfd^nitten  gefd^itberten  5ln* 
fange  ber  ©tabtberfaffung  menben  loir  un«  ju  ber  für  i^re  (Snttoidfelung 
unb  2lu«bitbung  toid^tigften  *ißeriobe,  unb  betrad^ten  ^ier  juerft  bie  ©tan^ 
be«oer^äItniffe,  fobann  bie  gorm  ber  ©tabtregierung,  bie  3nftitutionen 
bc«  ®erid^t«toefen«  unb  ber  SSertoattung ,  bie  ßor^jorationen  unb  ®e* 
noffenfd^aften  ber  bürgertid^en  ©emeinbe. 

1.  34  cittre  at«  Ou.  bic  OucKcn  «b.  1-4. 
aur®cf(]^ic^te  ber  @tabt  (Söhi,  53b.  1  u.  2  2.  gur  toovläufigen  Oricntirung  über 

Wa««g  bon(Smienunb@(fcrt5,  S3b.3 — 5  bie  Literatur ,  tüie  über  ben  ©egenftanb 

^crau«g.  t)on  @nnen  (ber  guletjt  ctfci^ie*  felbft,  bient  bie  fleißige  äufamnienftcttung 

ueilc  S3b.  5  gebt  nur  bis  1389)  unb  atö  bei  Gengier ,    Codex  juris   municipalis 

?ac.  baS  Urfunbcnbu^  für  bie  ®cjd).  beö  Germaniae     medü   aevi    33b.   I    unter 

^Jüeberrbeind    I^erau^g.  k)on  i^acomblet,  (^öln. 


IV 


Sflgemetne  (Sinleitnng. 


fmu         *^^  ©tänbc  bc«  (Srjbt^t^uin^,  midft  ber  erjbif^of  ju  5Rat^  ju 
©r*"?!«-  *^^^^^  l^ffcfl^^'  P"^  i"  ^^  frühen  *^obe  ^erbotgcttctcn  an  ctftcr  ©teöc 
t^umi'  bic  ^o^c  ©ciftlid^fcit  bc«  !Comca|)itete  unb  ber  ©ttftcr ,  an  jtoctter  btc 
®rafen,  eblcn  unb  freien  ^erren,  an  brttter  bte  aÄtntftertaten  (©b.  I 
®.  xxii).    3u  biefen  brei  ©tSnfcen  lamen  bie  ©firger  bon  65ln  ate 
bierter  l^inju.  Seit  2)titte  be«  12.  3a^^unbert6  erfd^cn  bte  festeren, 
tDenn  ntci^t  ate  gleid^bereci^tigt ,  bo<S^  M  nritberet^tigt  neben  ben  anberen 
©täuben  bei  ber  ©erat^ung  fiber  iDtc^tige  angelegen^etten  ber  erjbtfd^5f^ 
liefen  ^Regierung  ober  be«  (Srjftift«.   Äüen  ©tauben  feine«  (grjfttft«  gab 
ßrsb.  SJatnafb  öon  bem  glorreichen  ©iege  9lad^ric^t,  ben  er  im  Dienfte 
Ä.  griebrid^«  I,  mit  $ülfe  ber  (Sötnifd^en  «itterf d^af t ,  im  a»ai  1167 
über  bie  5Römer  erfochten  ^atte :  ate  f olc^e  finb  in  ber  S^f^^^^f t  bie  geift^ 
lid^eu  ^rioreu,  ber  C>^jog  bon  gimburg  unb  alle  Sel^n^Ieute,  bie 
5Ktuifteriateu  unb  jutefet  bie  ©tabtberool^ner  bon  (5ötn  (urbani  Colo- 
nienses)  b.  ff,  bie  ®ürger  genannt  (©.  xxxi  ä.  5).     3n  bemfetten 
3a^r,  uod^  loä^renb  ber  abtoefenl^eit  be«  ßrjbifd^of«  iu  Stauen,  fd^loffen 
bie  ©täube  bon  65fu  ein  Sfinbuig  mit  beuen  bon  SKagbeburg  gegen 
^erjog  ^einrid^  ben  SBmeu:  Bei  bem  3Sertrage  ju  SKagbeburg  »aren  nic^t 
blog  bte  geiftltd^en  ^rioreu ,  bic  ®rafen  uub  @b(en  unb  bte  SWinifteria* 
teu,  foubern  aud^  bie  SBurger  bon  65Iu  bertreten^.  J)ie  fd^on  ertpäi^uten 
95erträge  be«  (grjb.  W^iPP  i«tt  ber  ©ürgerfd^aft  bon  6öln  in  beu  3. 
1174  uub  1180  lourbeu  oou  il^m  allen  bier  ©täuben  funb  gegcbeu,  oon 
Jebem  berfelbcu  befouber«  berbürgt  unb  burd^  Uuterfd^riften  bejeugt^,  M 
®teid^e  gefd^al^  bei  ber  3Ser))fäubuug  jioeier  erjbifdf^öflid^er  §öfe  für  ben 
JRetd^^bieuft  11 76  3.    J)te  üier  ©täube,  Priores,  Nobiles  terrae,  Mi- 
nisteriales, Burgenses,  J)er))fKd^teteu  fid^  gegen  S.  Otto  IV  im  3. 1202 
burd^  eiblid^e«  (Selöbuiß  jum  ©cl^orfam  gegeu  ßrsb.  Slbolf ;  im  gaü  aber 
©trcit  über  beffeu  2ireue  gegeu  beu  Äöuig  eutftäube,  foüten  je  brei  ge« 
fd^tooreue  SSeboÜmäd^tigte  ber  oier  ©täube  (quatuor  ordines)  beu  äuÄ* 
\\^xnäf  tl^un*. 


1.  2)ieUrf.  d.  d.  1167,  3uU22,ip 
audgefleUt  k)Ott  Archidiaconi,  abbates  ac 
prepositi  et  universüs  clerus,  nobiles  et 
beneficiati,  ministeriales  Colon,  ecclesie 
ac  burgenses  ejusdem  civitatis.  2)cr 
ÜJfünijleriat  ^cinrici^  öon  iBotmubpcin  ge« 
lobte  ben  55ertrag  ju  SJiagbeburg  promi- 
nisterialibus  ac  burgensibns  Colon,  t). 
$einemaun,  ^ihxtäft  b.  ^är,  im  ^nl^ang 
@.  477. 


2.  Notnm  esse  volumns  omnibus  ^ 
specialiter  aotem  Coloniensis  eccle^*^ 
prelatis ,  nobilibus ,  ministerialibus  ^ 
universis  civibus,  Ou.  l  no.  85  unb  ^^' 
@.  570.  582. 

3.  8ac.  I  @.  320 :  Coram  priorit^*'.^ 
nee  non  inbeneflciatis  et  ministeri»  »^' 
bus  et  burgensibns  Colon. 

4.  Mon.Genn.Leg.il,  206.  OU-  ^ 
no.  4. 


3»eitc  3(Bt^>ci(ung. 


SBenn  in  fcer  üorau^gcgaitgcncn  "ißcriobc  bte  ®ütger  üon  Sötn  nod^ 
ni(i(ft,  tt)ie  im  12.  Sal^t^unbett,  ate  ein  befonbcrct  ©tanb  be«  grjbtd* 
tl^um^  anetfannt  unb  in  ben  erjbifd^öfüci^en  Urfunben  aufgefül^tt  finb, 
fo  folgt  baran^  nici^t,  bag  e«  bi«  bal^in  übcrl^an^Jt  nod^  feinen  ®ütget^ 
ftanb  gegeben  l^abeV  fonbern  nur,  ba§  etft  jefet  bie  ®ürgerfc!^aft  bon 
Söln  ju  bem  Slnfel^en  unb  ©nfluß  gelangte,  um  bei  ben  öffenttid^en  5ln* 
getcgen^eiten  be^  ßtjbi^tl^um^  unb  ben  toid^tigen  ^anbtungen  ber  ßrj* 
bifd^öfe  mit  ju  diati)  gejogen  ju  toerben. 

©ie^  bebatf  einer  naiveren  Unterfud^ung.  3i^börberft  ift  über  ben 
@}>raci^gebraud^  ju  bemerfen,  ba§  in  ben  ßötnifd^en  Urfunben  be«  12. 
unb  13.  Sa^rl^unbertd  cives  tpie  urbani  bi^toeifen  im  tt)eiteren  ©inne 
bon  ©tabtbetoo^nern  überl^au<)t  [teilen,  fo  bag  aud^  bie  ©eiftßd^en  unter 
cives  begriffen  toerben^,  häufiger  aber  bod^  in  bem  engeren  fon  Sürgem, 
für  toeld^e  bie  bcftimmtere ©eieid^nung  Imrgenses  erft  im  12.  Sal^rl^un* 
bert  borfommt  ^. 

Ueber  bie  §erfunft  unb  ba«  5llter  ber  ®ürger  bon  6öln  beftel^en 
unter  ben  Steueren;  im  3ufammen^ang  mit  abtoeid^enben  2lnfd^auungen 
i)on  ber  Snttoidfelung  ber  beutf d^en  ©täbte  im  5IKitteIaIter ,  entgegenge»^ 
fe^te  Slnfid&ten :  toäl^renb  bie  einen  in  ii^nen  ben  fortbauernb  erhaltenen 
Sern  bon  gemeinfreien  Seuten  aud  ber  ßarolinger  3cit  erfennen ,  erftä* 
ren  bie  anberen  fie  burd^toeg  für  Sütinifterialen  unb  ßenfualen^. 


<Dte 
©ürger. 


[einem  f^St^endtDcrt^en^ud),  äJ^tnifteria« 

ütät  unb  mx^mlfum  im  11.  unb  12. 

3a^r^.,  ben>etfen  luitt.  3)änif}ertden  unb 

Mrger  feien  sufammen  ald  l^off^örige 

'öurgcr'  in  ber,  öon  i^m  fo  genannten, 

'pbtifci^en  SDänifIcrialität'  begriffen  ge- 

toefen,  bid  um  bie  Wtittt  bed  12.  3a^r^. 

bte  <^(3^eibung  beiber  @tänbe  erfolgte, 

©.20.166.    ^Ql  meine  ^cc.  in  ber 

S>ijlotifc^en  äeitfd^rift  S3b.  II  1859.  @. 

443-457. 

2.  2)cr  Slbt  t)on  @t.  SWartin  nennt 
in  Ur!.  3. 1 1 42  (du.  I@.515)  bie  al« 
ä^gen  aufgeführten  angefel^enen  ^ür^er 
concives  qnoque  nostri.  53urggraf  $ein» 
^  t>er!auft  ha$  i^im  jufle^enbe  S^ed^t, 
bie  IJorbaue  gu  bret^en,  in  einer  ©traße 
wbicbortigen4)au8bcft^er,  Urf.  3. 1237 
Ou.  II  no.  166  @.  186:  Vendidi  ci- 
^bns  Colon,  scilicet  ecclesiis  et  tamcle- 
neig  qnam  laicis. 

3.  Burgenses  öon  (£öln  flnb  in  Urf. 
^^«^Srjb.  «balbero  öon  2:rier,  3-1134 
(O-u.  1  no.  46  @.  508)  genannt:  voca- 
^^  Coloniam  —  multis  astantibus  bnr- 


gensium;  in  eigentUij^  (£ölnifd)en  Ur* 
funben  finbe  idf^  fte  nici^t  früher  als  in 
jtoei  Ur!.  @rjb.  «amolb'8  I,  au«  ben  3. 
1144—1147:  ülac.  I  «0.360:  et  inter 
laicos  fratres  iiostros,  scilicet  burgenses, 
unb  Ciu.  I  @.  528  aU  äeugenflaffe 
burgenses.  '^ad)  SBailj,  Ißcrf.  @efd).V, 
@.  360  %.  1  pnbcn  fldj^  burgenses,  al8 
@tabtbctt)o]^ner  ober  ^ürjgcr,  über^iau^t 
erfl  nad)  üßitte  be«  11.  3a W.  (in  ^nt) 
1066,  in9Äaingl099). 

4.  3*  felbft  \}aU  mit  Silba  u.  51., 
in  ber  ©efc^id^te  ber  ©täbteöerf.  t)on3ta« 
Uen  53b.  II  (1847)  Slnbang  @.  419,  bie 
erflere^nfid^t  für  ^öln  unb  einige  anbere 
@täbte  k)ertbeibigt ;  mittx  audgebel^nt  bat 
f^jäter  biefelbc  ouf  aUi  alten  33ifd(^of8ftöbte 
Slrnolb,  SScrf.  @efd(^.  b.  beutf^en  grei» 
fläbte  «b.  1  (1854) ;  für  (£8(n  nimmt  fie 
ebenfatt«  an  Snnen,  ©efd^.  I  @.  402; 
beöglei^en  ö.  $0iaurer,  ©täbtetoerf.  m  2)., 
für  alle  freien  b.  i.  feiner  ©runb^ierrfcbaft 
unterworfenen  @täbte  (Sb.  i,  71.  148). 
mö)  Sailj,  2)eut[Äe  SSerf.  ®efc^.  «b.  V 
@.  374,  f^ri^t  fi^  für  bie  goitbauer 
'freier  ©runbbeflfeer  in  ben  alten  ©täbten' 


VI 


Mgenteine  ^mldtittig. 


Die  ®rünbe,  ipcld^c  für  bte  ununterbrochene  gortbauer  einet  freien 
Sürgerf^aft  in  Sötn  f))red^en,  finb  furj  fotgenbe. 

SBtr  finben  in  ben  Urfunben  feit  bem  9.  bi«  in^  12.  Sal^r^unbert 
nid^t  toenige  Seif))ie(e  bon  freigebornen  ®ürgem,  ÜWännern  unb  grauen, 
ipeld^e  fotool^t  über  i^re  ^erfon  atö  anäf  über  (Sigengüter,  in^befonbre 
burd^  ©d^nfungen  an  bie  Äird^e,  böttig  frei  »verfügten  i. 

S^  finbet  fid^  in  ßöln  feine  @))ur  bon  ^jerfönlid^en  Dienften  unb 
i?eiftungen  ber  Bürger  für  ben  Srjblfd^of,  ober  barauf  bejüglid^en  S3e* 
freiungen,  toeld^e  auf  ein  frühere«  !Dienft*  ober  9lb^ängigfeit«ber^ältni6 
jurüdweifen  fönnten.  Site  lärjb.  Slnno  1074  ben  SSerfud^  maäftt,  ba^ 
5R^einf^iff  eine^  Bürger«  jttjang^toeife  für  feinen  ÜDienft  in  Slnf^jruc^ 


and.  2)te  entoegengefet^te  ^nftd^t  ipuvbe 
gucrp  öon  Ä.  2B.  mi^\6),  mniftmaim 
unb  S3ürgcrt^um  (1859)  aufgcjicat,  m-- 
mentli(i^  au6f  in  ^ejug  auf  bte  9{id)er' 
Sccj^c  toon  (£iJin ,  tooöon  tociter  ju  rcben 
t^.  hiermit  flimmt  im  toefcntUiJ^en  über* 
ein  Lambert,  @nttt)i(fclung  ber  b.  ©täbte* 
toerf.  53b.  II,  ipo  a(8  53ett)ci«  ber  (Senfna* 
lität  fc^on  girt,  baßöieleSBürger  toon(£8ln 
Selben  unb  3tn3öö*^i^  ^^^  ^^ui  (Srjbtfcjof 
unb  ben  tird^en  Ratten  {<B.  206).  (gi- 
gent]S>ümlici(|  in  ber  iKitte,  ober  tietmel^r 
auf  beiben  @eiten,  flef^t  ©euöter,  Ur* 
f^rung  ber  b.  @tabtt)erf.  (1872),  toeld^er 
im  Anfang  feine«  SBu^«  (@.  87  —  99), 
mit  öielem  @ifer  Slrnolb  toertl^eibigenb, 
für  bie  gortbauer  ber  freien  ^tntt  in  ben 
alten  53if(j^of«flöblen  eintritt  unb  mir  ba* 
bei  gelegentüd^,  »ie  fd^on  frü^ier  in  feiner 
3Serf.  ®ef(^.  toon  ©afcl,  toortt)irft,  baß  \6) 
in  meiner  SRecenfton  toon  ?(mo(b'8  ^u6) 
bie  Slltfreien  tertoorfen,  fclbfl  aber  öon 
fotci^en  in  (£8In  gerebet  ^ätte,  toobei  er 
nur  überfiebt,  baß  ber  @inn  meiner  $o* 
(emif  ]^au))tfS(!^n(^  gegen  bie^ntoenbung 
be«  SBegriffö  ber  3((tfreien  unb  altfreien 
©emeinbenauf  bie  bi«^)art  an  bie®renjc 
ber  Unfrei^)eit  l^erabgebrüdten  S5ifct>of8« 
pSbtc,  »ie  SBorm«,  @^eicr,  ©traßburg 
gerici^tet  toax,  —  unb  tt)elc(>er  tociterl^in 
)ßl^ü6),  im  ®egenfat§  nid^t  bloß  gegen 
meine,  fonbem  no6^  mt})x  gegen  Slrnolb'« 
^nftci^t,  '^iti^ö)  k)ott!ommen  beifitmmt 
(@.  114),  baß  im  10.  SaW-  1Smmtü*e 
Älaffen  ber  «Stabtbetoo^jner  in  ba8  ^ofred^t 
eingetreten  b.  b-  einer  ^ritoatreci^tlt(|en  Slb* 
l^ängigfeit  toom  ©ifci^of  unterlegen*  feien, 
unb  fo  au(^  bie  9{icl)er}e(^e  in  (Söln  'ald 
eine  au9  STliniflerialen  unb  (Senfualen 


gebilbete  Slriflolratie'  crflärt  {^,  184). 
1..  @.  bie  53eif^iete  au«  frül^erer^eit 
I,  @.  XXV  31.  5  unb  anbere  unten  bei 
ben  (Senfualen.  ^  füge  ^tn^u  Uxf.  um 
3. 1100  (Ciu.  I  @.  504),  worin  (Sbelric^ 
unb  feine  grau  einen  $of  in  ber  SSorflabt 
k)on  iSöln  mit  ^orbe^alt  ber  !Seib}Uc(|t, 
ferner  ©runbjinfen  toon  angrenjenben 
$au«^l%n,  bie  ^äf  in  toerfci^iebenen^än* 
ben  befanben.  an  ba«  @tift  <Bt.  <Seöcrin 
tcrmaij^en.  Urf .  3. 1 U2  (ebcnb.  @.  514) , 
toorin  eine  grau,  Üfiamen«  2Öcnbi(!^en, 
mt\)Xat  Kammern  (camemlas  quasdam) 
b.  i.  einftödigc  ©abemcn,  toelcbe  fie  ge* 
gengin«  toermictl^et  batte^  an@t.2Jiartln 
fd^enft.  2)iefc  grau  nennt  fl4  «^"  Colo- 
niensis  et  8ub  jure  et  lege  civili  a  pri- 
maevis  parentibus  exorta  unb  fagt,  baß 
fte  iene  ©abemen  aud  i^rem  (Sigengnt 
erbaut  b<lbe :  de  suis  propriis  rebus  et 
bonis  constnictae.  2)iefegrautt)ar  gett)iß 
eine  freie  Slltbürgerin  toonSÖln.  3n  Urf. 
3. 1143,  tt)orin  erjb.  Slrnolb  bem  grau« 
en!toperSRolanb«a^crtb  feinen  @üterbcft| 
bcflätigt,  finb  ^ablrei^e  ^d^enfungen  toon 
(Siitncrn  unb  €ölnerinnen,  bcflel^enb  in 
Käufern  ju  (Solu  unb  ©runbfHldEen  an 
toerfd^iebenen  Orten  aufgefül^rt  (Günther, 
Cod.  Rheno-Mosellan.I  no.  133®.  272); 
togl.  gloß,  2)a8  m.  9lolanb«tt)ertl^,  ißie» 
berrl^ein.  Sinn.  XIX,  82.  3n  einer  an» 
bern  Urf.  be«felben  @rjb.  3.  1148  toirb 
bie  Stiftung  eine«  ©of^ital«  bei  SRolanb«» 
totxii)  iüxdf  einen  reid^en  SBürger  loon 
(£ßln,  'üflamm^  SBal^ert  (clvis  quidam 

Goloniensls  Walpertus  nomine  —  divi- 
tlas  contemnens)  beflätigt  (ebeub.  no. 
147®,  314). 


^votitt  2lbtl()ei(ung.  vii 

i  nel^mfn,  erhoben  \xä)  flcgen  \i)n  bie  erften  Surfer  ber  ©tabt  unb  mit 
►neu  aVLö)  ba^  gemeine  3SoII  K 

iCie  gottbauet  bet  atten  (Setid^t^betfaffung  tft  beriefen  butd^  ba^ 
Jutggtafenamt,  ti)etd(^e«  in  6ötn  bie  ®ebeutung  bet  alten  ©tabtgtaf* 
^aft,  ate  öffentüd^e  ©etid^tögetpalt,  beibehalten  l^at  unb  jugleici^  ba« 
änbige  ©cj^öffencoöegium  bet  ®ütget,  ba«  i^m  jut  ©eite  fte^t,  ate  ein 
i6)t^  bet  })etföntid^  fteien  (äingefeffenen  bet  ®tabt  etfennen  lägt. 

Die  Sütget  bon  (SiJln  gingen  nid^t  auf  in  bie  Stoffen  bet  3ßinifte^ 
iafen  unb  ßenfuaten.  ©eitbem  juetft  äWiniftetialen  be^  Stjbifd^of«  bot* 
»mmen,  etfd^einen  fie  ate  ein  befonbetet  ©taub  mit  eigenem  Siedet  neben 
jm  bet  SJütget.  Sbenfo  l^atten  bie  ßenfualen  üon  Jel^et  ein  befonbete« 
)tanbe«ted^t,  toäl^tcnb  btog  xinö^jflid^tiget  öefife  an  ^äufetn  unb  ®tunb* 
iidten  bie  ®ütget  feine^toeg«  ju  Senfualen  mad^te.  Um  biefe  ©äfee  ju 
iDeifen  unb  bie  SSejiel^ungen  bet  ®ütget  ju  ben  beibcn  anbeten  ©tan* 
öltaffen  batjulegen,  ift  e«  nöt^ig,  in  eine  nähere  Untetfud^ung  fotoo^I 
r  ^etfonenbet^ältniffe,  ate  bet  öefifebetl^ältniffe  in  Sötn  einjutteten. 

SBit  bettad^ten  juerft  ben  ©taub  bet  üKiniftetialen.    ®ei  biefen  ^.^n«>= 
ib  gu  untetfd^eiben  bie  erjbif d(^i}flidben  unb  bie  bet  anbeten  geiftlid^en  »o«  st- 
tiftet.    5Wut  bie  etfteten  finb  in  bem  bebotted^tigten  ©taube  untet  ben 
nannten  biet  ©täuben  be^  Srjbi^tl^um^  begtiffen.  ©ie  l^eigen  3Kini* 
Jtiaten  bon  ©t.  *ißetet,  aud^  familia  s.  Petri,  unb  tt)etben  untet  fid^ 
^mestici,  beutfd^  3ngefinbe  unb  ^au^geuoffen  genannt  \ 

35ie  SDiiniftetiaten  etfd(^einen  übet^aupt  al«  ein  befonbetet  ©taub 
ii)t  ftül^et  afö  feit  bet  3^tt  bet  Ottonen  unb  ^äufiget  etft  im  1 1 .  3al^t* 
mbert^  3n  SiJfn  finb  fie  juetft  in  einet  Utfunbe  Slnno'«  II  3.  1061 
nannt,  toeld^e  jugleid^  an  einem  einjelnen  SSeif piet  jeigt ,  loie  bet  @tj* 
fd^of  atö  'Dienft^ett  übet  fie  bei  SSetbted^en  rid^tete  ^,  3n  bet  B^wgen*  • 
il^e  finb  fie  l^iet,  tüie  ijftet  in  bet  näd^ftfotgenben3eit  bi«  in^  12.  Sa^tl^., 
i  Untetfd^ieb  bon  ben  botanfte^enben  milites,  b.  i.  fteien  95afaÜen,  atö 
irvientes,  b.  i.  SDienftleute,  bejeid^net^.  9ln  t^tet  <^piiit  fte^t  gett)iJ]^n* 

1.  I  @.  XXVI.  nostri)   unb  fici^  baburci^  ben  Untpittcn 

2.  2)a8  lateinifci^e  unb  bcutfij^c  2Bei8*  feine«  ^crrn  mgcjogen :  feine  ®üter  tt)ur- 
um  pnb  nad)  Äinblinger,  aJiünftcrifc^e  ben  für  ben  gi^cu«  eingegogen ,  er  felBfl 
eiträge  §8b.  II  Urf.  no.  XIII  A.  B,  mit  toeirbannt,  bi«  feine  SBcrttjaubten  (amici) 
injufügung  einer  ^weiten  beutfc^en  5(b»  burd^gö^^l^iiwä  einer  ^u§e  ton  lO^funb 
[fung,  in  Du.  I  @.  21 1—223  tciebcr  ah  @oIb  für  if^n  bie  ®nabe  beö  (Srgbifc^of« 
bmat.  3^  citire  naö)  biefem  Slbbrurf .  toieber  erlangten. 

3.  mai^,  SSerf.  ®t\d).  V,  289  ff.  5.  Snbercit.U.ö.  1061  Testes Azze- 

4.  Sacomblet  I  uo.  196.  @in  9Wi»  linuspreposituss.  Petri  unb  anbere®cifl« 
ipcrial  be«  (Srjbif(3&of8  ^atte  2^obtfc(>Iag  Uij^e;  milites:  Franco  urbis  prefectus, 
n  einem  anbern  begangen  (Herimannus  Ruker  advocatus  noster  (bcr^ird^entoogt) 
-ministerialis  noster  —  ob  iiiterfectio-  U.  2(.  ;  servientes:  Thiederic,  Heinmo 
8in  Richezonis    ministerialis    quoque  urbis  advocatus  u.  31.,  ^ßl»!  @- xxv 21. 3. 


VIII 


%ti^tmdm  (Stntettung. 


ix6),  fo  oft  er  bei  ber  ^antlung  antt)efenb  ift,  bcr  ©tabtbogt,  urbi 
vocatus  ober  advocatus  Coloniensis  i.  83t«tt)etfen  fitiben  \idf  ai 
anbeten  Süiintfterialenämtet  in  ber  familia  be«  ßrjbifd^of«  aufge 
ber  Sämmerer,  ber  Zxuä)\t%  ber  ©d^enf ,  ber  ÜWarfc^ofl  \ 

m^txt  5lu«funtt  über  ben  ©tanb  unb  bo«  Siedet  ber  SDWnift« 
bon  Söln  geben  bad  Iateinifd^e©ei«t^um :  Jura  ministerialium  b. 
an«  ber  itt)eiten  ^älfte  be«  12.  Sal^r^nnbert«  nnb  bie  f^jäteren  anf 
bern^enben  bentfd^en.  S5Bir  folgen  junäd^ft  bem  älteren,  toeld^e«  fid^ 
ate  altl^erfiJmmtid^e«  SRed^t  fjura  ab  antiquo  ordinata)  bejeid^het 

3Soran  ftel^t  ber  @afe,  baß  bie  Süiinifteriaten  be«  ^.  $etru«  bet 
bifd^of  Sirene  gegen  3eberntann  betoal^ren  foflen*.  SBeiter  ift  bi( 
bon  i^ren  beftintmten  J)ienften.  !Diefe  pnb  iopptitzt  9lrt :  ^ee* 
nnb  ^ofbienft* 

Sitte  3Kinifteria(en,  fotoo^I  bie,  tceld^e  ein  ©ienftgnt  ^aben  al 
bie,  loetd^e  fein  fotd^e«  l^aben  (tarn  beneficiati,  quam  non  benefii 
pnb  jnr  Sanbe^bert^eibignng  gegen  feinbüd^en  2lngriff  berpflid^tet 
über  bie  ©renken  be«  (Srjbi^t^nmd  l^inan«,  abgefel^en  bon  ben  i 
\x>o  ber  Srjbifd^of  ®üter  befifet,  brand^en  fie  nnr  mit  i^rem  guten  S 
iu  folgen,  gerncr  l^aben  fie  bem  grjbifd^of  bie  ^eere^folge  jur  J 
frbnnng  über  bie  2lt))en  ju  leiften  unb  jtoar  jjerföntid^  bie ,  toetd^ 
9)iarf  nnb  barüber  an  ©niommen  bon  bem  Srjbtfd^of  l^aben  (in  i 
tibus  de  eo  tenent) ;  nur  mit  einer  §eerftener  jum  betrage  ber 
fce«  ®n!ommen«  an«  i^rem  l^ienftlel^en  (hersturam  scilicet  mei 
tem  reddituum  feudi  sui)  bie,  toeld^e  toeniger  ^aben.  grei  b 
§eere«fotge  finb  in  ber  erften  Älaffe  ber  3Sogt  bon  6öfn  (advc 
Coloniensis) ,  Weld^er  bie  ©infünfte  an«  ben  erjbif d^öftid^en  @ut 


1.  (gbenb.  xxiv  21.  2. 

2.  Urf.  bed  (Srjb..  Slmotb  l  3. 1139, 

8ac.  I.  no.  337  :  de  familia  nostra  Hein- 
ricus  dapifer,  Herimannus  pincerna, 
Thietmarus  camerarius,  Philippus  mars- 

calcus  öcrflt.  mit  Urf.  beöf.  @rgb.  3. 1 144 
(Günther,  Codex  Rheno-Mosell.  no.  135 
0.  2S7) :  Ministeiiales  Herimannus  ad- 
vocatus ,  Adolfus  dapifer ,  Bernhardus 
pincerna;  Godo  marschalcus,  Vogelo  ca- 
merarius,  Herimannus  archicamerarius. 

äl^an. fielet  aud  ben  loötttg  loerfc^iebenen 
^amm  in  ben  3.  1139  unb  1144,  baß 
bie  ^iniflerialenämter  no(^  feine  pänbt« 
gen  maren ;  k)erg(.  bad  S)ienf!redf^t.  'an» 
bcr«  t)er^^ätt  e«  |id^  f^on  bei  Urf.  ©rgb. 
Slbolf«  I  ton  1198,    Cod.  dipl.  Westfa- 


liae  I  P.  2  @.  256 :  Herimann 
advocatus,  Herimannus  scoltetus 
sat  et  H.  fllius  ejus ,  Otto  cam( 
Henricus  dapifer,  Henricus  mare 
Adam  pincerna;  t)gl.  mit  U.  b( 
toon  1203,  Cin.  II  no.  8:  Herr 
advocatus  Col.,  Hermannus  man 
Henricus  dapifer ,  Otto  camerari 
U-  öon  1200,  Cod.  Westf.  @.  5 
eben  bkjelben  genannt  flnb,  Hen 
marscalcus  mit  bem  3nfat^  de  A 

3.  Uebcr  ba«  SBefen  unb  ba 
ber  5Kinijleria(en  im  allgemeine 
eine  toortrcfflici(|e  Ueberflc^t  SBaiö 
®cfd(^.  V  e.  289  ff. 

4.  du.  I@.  211. 


ärocite  ?l6t<^ci(nng. 


IX 


(curtes)  DcttDaitet  ^  unb  ber  Samntcrer,  bcr  bic  SrtrSgc  t>cn  bet  SKünjc 
unb  bcm  ^oU  etnntmmt. 

^Dagegen  tft  bet  Stibtfd^of  fd^ulbig,  ben  ^ecre^jug  3a^T  unb  S^ag 
Dornet  aniufagen  unb  bcn  ju  SRo§  biencnben  Ärieg^feutcn  (militibus)  2 
jur  5lu«tüftung  tiefte  ®cü)  (10  SKatl  für  icbcn) ,  t^eü^  5Cuc^  jur  ©c» 
Kribung  bet  ^ed^te  (send)  unb  ein  ®aunH)fetb  nebft  ^ubtffix  füt  ie 
jtDci  SRetfige ,  enbltd^,  toenn  ba«  ^eet  bie  3llj)en  ettetd^t  l^at ,  eine  SWatI 
ÜBonat^foIb  p  getoäi^ten;  toitb  einem  Ätteg^mann  bet  SKonat^fotb  nid^t 
itiaifit,  fo  !ann  et  untet  botgefd^tiebenen  gotmen  feine  ©eutlaubung 
öon  bem  ßtjbtfd^of  betlangen  unb  o^ne  ©d^aben  an  feinem  SRed^t,  feinet 
6^tc  unb  feinem  3Setm8gcn  nad^  $aufe  jutüd feilten  ^. 

Slügemein  ift  toie  bet  ^eetbienft  aud^  bet  ^ofbienft.  Sitte  ÜKini- 
ftetiöten ,  l^eigt  e«  im  ^Cienftted^t,  ftnb  butd^  bie  ®ebutt  einem  bet  fünf 
^ofämtet  juget^eitt  *.  Sieben  ben  biet  gett)ß]^ntid^en  Slemtetn  be«  Ääm* 
metet« ,  Xtuc^feg ,  ©d^enf  unb  ÜWatfd^aü  ift  l^iet  aU  fünfte«  ba«  be« 
Sogt«  Don  £5tn  ju  »etfte^en ,  toetd^e«  bem  SRangc  nad^  ba«  etfte  toat. 
9hn:  in  biefen  Slemtetn  ftnb  bie  Süiiniftetiaten  betj)fKd^tet  ju  bienen,  be^ 
fonbet«  bie  älteten  untet  i^nen  K  35ie  toitftid^e  Öeiftung  be«  Dienfte« 
abet  gcl^t  bet  SReil^e  nad^  ^etum,  fo  bag  iebet  nid^t  länget  ate  fed^d 
5Bod^n  in  feinem  $ofamt  bient;  nut  mit  feinem  guten  ©itten  mag  i^n 
bet  (Stgbifd^of  nod^  länget  in  anbetem  Dienft  bei  fid^  behalten  ^. 

ätfo  bie  3Setj)fIid^tung  jum  ^ofbienft  in  einem  beftimmten  ämt  ift 
icbem  SKiniftetiat  angeboten;  bod^  ba«  SRed^t  am  §ofe  be«  Stsbifd^of« 
ju  bienen  obet  ba«  ämt  felbft  toitb  aüein  auf  ben  ältefttn  ©o^n  be« 
SOKniftetialen  betctbt':  unb  e«  l^ängt  lebtgßc^  tjon  bet  ®nabe  be«  (Stj^ 
Mfc^of«  ah,  ob  et  nod^  einen  bon  ben  jüngeten  ©Ulanen,  bet  ein  Äticg^mann 
ift  unb  il^m  ben  SRo^bienft  anbietet  ® ,  in  ba«  ® efinbe  (familia)  aufne^«' 


1.  ffieitcr^fin Jmb  (@.  213)  12cürtes 
genannt,  in  totiqm  ber  Sogt  bie  "Mtkx 
(yillicos)  einfefet  ober  abfe(}t;  toäl^rcnb 
ber  (Sr}btf(i^of  ftdf^  fe(6f}  bad  gleldf^e  ffti(i)t 
in  aUen  anbeten  t>orbe]i^a(ten  ^at. 

2.  2)er  lateinifd^e  ^U9bru(f  miles  be» 
beutet  It^ier  tote  fonß  im  (ateinifij^en 
Seldtlt^nm  nur  einen  ^ienflmann,  ber 
ben  SlogbienP  leifiet,  nic^t  einen  sStitter 
im  eigentlichen  <Sinne:  bad  beutfci^e  Sßeid« 
t^um  ^at  an  bicfer  ©teile  'fcnt  Meters 
bienjhnan*  @.  218  unten. 

3.  @.  212. 

4.  @.  215.  Omnes  ministeriales  ad 
certa  offlcia  cariae  nati  et  deputati  sunt. 
0£flcia  quinque  sunt. 

5.  Et   specialiter  Uli   qui  seniores 


inveniuntur.  (g«  (Inb  bie  ättePen  @ö^|ne 
öerflorbencr  5KtnifleriaUn  gu  toerpe^ien, 
n)te  aud  bem  golgenben  l^ertoorge^t. 

6.  Non  tarnen  ei  deserviet  in  aliquo 
officio  horum  quinque  offlciorum,  donec 
iterum  terminus  sex  septimanaium  per 
ordinem  suum  contingit. 

7.  @.  216.  Senior  fllius  obsequium 
patris  lecipiet,  et  jus  serviendi  in  curia 
archiepiscopi  in  suo  officio,  ad  quod 
natus  est,  obtinebit. 

8.  Quicunque  frater  suus  miles  fue- 
rit ,  nee  adeo  ^ives ,  quin  servire  eum 
oporteat.  2)ie  Stelle  bietet  me^rfaci^e 
<S(^n)iertg!eiten  bar.  S)ad  beutfd^e  S).  ^. 
fagt:  'toanne  einid^  fent  ^etcr«  bienfl* 
man  riter  toorben  tfi*,  b.  ^>.  bie  9litter» 


X  ^ttgemetne  Einleitung. 

men  unb  tl^m  ein  Se^en  geben  toiö;  tl^ut  et  bie«  nid^t,  fc  1[t  ba«  S)tenft* 
berpitntg  gelöst  ^  S«  ift  nid^t  gefagt,  toa^  au«  ben  jüngeren  ©Binnen 
eine«  bcrftotfcenen  3JiinifteriaIen  toitb,  mldft,  nidft  Sriegaleute  finb;  nur 
fo  biet  ift  fidler ,  ba§  fie  fein  ^td)t  am  §ofe  be«  Srjbifd^of «  ju  bienen 
l^atten,  toenn  e«  i^nen  nid^t  ber  Srjbifd^of  befonber«  berftattete. 

S)ie  3Kini[teriaten,  ttjeld^e  bte  genannten  fünf  Slcmter  am  ^ofe  ber* 
rid^teten,  l^eigen  §ofbeamte,  officiales  ober  summi  officiales,  ofSciales 
curiae  2.  !Der  Srjbifd^of  toar  nad^  ^erfommen  fd^utbig,  fie  nebft  25  an* 
beten  3Äinifteria(en  (milites)  an  ben  brei  l^ol^en  ^ird^enfeften  mit  neuen 
SIeibern  unb  ^etjtoer!  ober  ftatt  beffen  mit  ®etb  (6  äßarf)  ju  befd^enfen  3. 

SDZit  bcm  älmt  unb  üDienft  ber  SWiniftetiaten  ift  regelmäßig  ein 
Dienftgut  ober  gelten  (beneficium,  feudum)  üerbunben*.  O^ne  Selben 
fein  !J)ienft.  SBenn  ber  ©ienftl^err  (dominus)  bem  jüngeren  ©o^n  eine« 
3Jiinifteriaten  binnen  3a]^re«ftift  fein  Selben  giebt  unb  il^n  nid^t  in  fein 
©efinbe  (ia  familiam  suam)  aufnimmt,  fo  fann  er  gelten,  lool^in  er  miü 
unb  bienen  toem  er  toid  ^  Sbenfo  toenn  ber  (Srjbifd^of  einem  SKinifte* 
riat  feine  ®nabe  bcrtoeigert  unb  il^m  feine  ©ienftgüter  entjie^t  (et  boi;ii8 
suis  eum  exheredat) ,  fo  fann  biefer,  loenn  er  bie  ®nabe  be«  §errn 
nid^t  binnen  3a]^re«frift  toieber  erlangt,  bienen  toem  er  miß.  3Benn  aber 
ber  Stjbifd^of  i^m  nur  bie  ®nabe  bertoeigett,  i^n  aber  nid^t  feiner  fielen 
beraubt,  fo  ift  bet  aKinifterial  nod^  ferner  bienft^)flid^tig  ®. 

3)er  'Cienft  ift  ferner  nad^  SÄaßgabe  be«  ffiertl^e«  be«  8e^en«  ai* 


tüürbc  ertoorbcn  ^at;  bicfc  3nter^>rctation 
ßet>ört  ber  festeren  3cit  an ;  im  latcin. 
2).  9^.  bebeutet  miles,  »ie  fonjl,  nm:  ei* 
nen  2)icn(lmann,  ber  ^iegömann  ift; 
nee  adeo  dives  fann  tüof^I  nur  auf  ^t\i^ 
t>on^ienft gutem  belogen  n)erben,  ba  ber 
3)^inif!erial  Dom  Mob  ntd^t  ya  bienen 
brauste. 

1.  Quocumque  voluerit  eat,  et  cul- 
cumque  voluerit,  serviat. 

2.  2)a6  fein  Unterfd^ieb  jtoifd^en  of- 
ficiales unb  summi  off.  gu  ma^en  ifl, 
bereifen  bie  ©teilen  @.  2J2,  ttjo  unter 
beiben  ©ej^eid^nungen  biefelben  öerftan» 
ben  finb.  %n  ber  @tette :  llle  ministe- 
rialis  nobiles  terrae  et  eos  praecipue, 
qui  summi  officiales  curiae  vocantur, 
precibus  et  obsequio  invitare  debet  ijl 
|elbflberftänbli(J&  ju  eos  nid^t  nobiles  ju 
ergänjen,  ba  bier  bon  ben  gtt>ci  ©tanbeS-- 
flaffen  ber  @blen  unb  ber  SWiniflerialen 
bie^lebeifi,  tt)ie@.  214.2I5,f.tt)eiterunt. 

3.  @.  216.  Archiepiscopus  XXX 
milites  de  familia  de  novo  vestire  debet 


—  hos  autem  vestes  illi  quinque  offi- 
ciales, qui  tunc  temporis  per  septima- 
nas  suas  serviunt,  certo  loco  accipient ; 
reliqua  XXV  paria  Dominus  —  reliqnis 
militibus  de  familia  siia  ministrabit. 
^a<i  bem  beutfci(|ett  2).  8J.  erbält  jeber, 
•a«  l^ie  in  fmen  bieujl  fomet',  bie  ®e» 
fcbcnfe  @.  220. 

4.  3m  lateiniWen  2).  9t.  fmb  bie 
^U^brüde  beneficium,  feudum,  bona  a(d 
gteid^bebeutenb  gebraud)t ;  im  2)eutfc(ien 
ftebt  bafür  *leen\  einmal,  in  ber  jtt)eiten 
SRebaction,  aud^  gerabeju  'omt'.  <S.  222 : 
'ebcr  tt>irt  ieman  borgeeifc(>t  bau  fime 
^>crren  um  (Inö  am(j  toitte',  n>o  bie  ^ar» 
attelpette  in  ber  erflen  SÄebaction  @.  219 
*(een'  im  ©egenfatj  bon  *eigen'  i^at 

5.  @.  217.  Dominus  —  eum  iu- 
beneflciare  tenetur  et  ille  ei  imposterum 
serviet.  Si  autem  Dominus  eum  non 
curaverit  nee  in  familiam  suam  recepe- 
rit  etc. 

6.  @.  212. 


3»eite  '2(6tf^ei(iing. 


XP 


geftuft,  tt)te  bii^  bei  bcr  §ecrcdfoIgc  au«brü(f(td^.fcftgcfeftt  ift  91ur  jut 
Sanbe^bertl^ctbtgung  bei  f einbüd^em  Slngtiff  finb  aöe  ÜWiniftcrialen ,  aud^ 
biejenigen ,  toetd^c  lein  fielen  l^aben  (tarn  beneficiati  quam  non  bene- 
ficiati),  bet^)fftd^tet; 

©te  ©ienftgütet  finb  tote  bte  Slemter  etbftd^.  5Wad^  bem  Söfaifd^en 
©ienftted^t  lann  ber  ©rjbtfd^of  ymax  einem  SWmtftetial  feine  ®üter 
entjie^en,  aber  nur  toenn  er  bnrd^  ein  SSerge^en  feine  ®nabe  bettot*. 
S«  war  eine  au^etotbentfid^e  JKagteget,  ba§  Stjbifd^of  Sltnofb  II  im 
3^.  1153  bie  bon  feinem  SSotgänget  betfd^fenbetten  2:afet*  nnb  älmofcn^ 
guter  ber  Sttd^e,  fotool^t  ßel^engütet  bet  SSafatten  ate  ©ienflgüter  ber 
aWiniftcriatert,  lieber  einjog,  nm  feine  bifd^öfßd^e  SBürbe  aufredet  jn 
et^atten ,  tt>ojn  er  bet  Srmäd^tigung  burd^  Äönig  grtebrid^  I  nad^  bem 
3[n^^>rnd^  be^  föniglitj^en  ©erid^t^^of^  bebnrfte  2. 

3n  6ö(nifd^en  Utfunben  be«  12.  Sa^r^nnbert«,  atfo  an«  ber  3eit 
be«  lateinifd^en  ©ienftted^t«,  finben  fid^  ©eifpiete,  ou«  benen  l^etborge^t, 
ba|  bie  SKinifteriaten  bon  ®t.  ^eter  burd^  ©d^enlnng  ober  SSerfanf 
3!)ienftgüter  berängcm  fonnten ;  bod^  mngte  in  fold^en  i^äüen,  gerobe  f 0 
»ie  bei  Uebettragnng  bon  Selben  ber  3Safoüen,  ber  ßtjbifd^of  feine  3«* 
ftimmnng  geben  nnb  felbft  bie  Uebetttagnng  bome(;men,  nad^bem  ber 
Sefi^er  ba«  ®nt  in  feine  §änbe  jnrüdEgegeben  ^atte  ^,  Slnbere  ©eifpiete 
beioeifen,  bag  Dienftl^erren  nur  burd^  5Rüdffanf  lieber  in  ©efife  ber  an 
SWiniflerialen  bergebenen  ®üter  nnb  ßinifinfte  gelangen  fonnten  * ;  aber 


1.  @.  212.  Si  archiepiscopus  ali- 
cujus  ministerialium  suorum  quacunqne 
oecaslone  offfensus  l'üeiit,  ita  qnod  gra- 
tiam  snam  ei  denegat  et  bonis  suis  eum 
enheredat.  ^er  ^Udbrtt(f  exheredat  be« 
beutet  (Snt}te^ung  bed  erbUci^en  8eflt§ed ; 
an  Mobten  tfl  botbet  ntc^t  )u  benfen. 

2.  Urf.  Ä.  griebric^i«  I  1153  (Sac.  I 
no.  375) :  e9  ift  barin  an6)  gefagt,  bag 
btefe  SWagrcgcl  ben  Maronen  (baronibus), 
ben  9)f2tntjleria(en  unb  ben  ©etflüd^en 
felbß  gum  ^cxt\}tii  geretd(fe,  mit  fte  au^ 
jenen  ©ütern  t^jre  stipendia  bei  §of  unb 
Oerid^t  be«  (grjbif(3(|of8,  tote  bei  |)of  unb 
^eer  bed  Königs  erlj^telten. 

3.  (Sin  befonberd  belel^renbed  ^tu 
]piü  ift  Urf.  bon  1188,  gac.  I  no.  507  : 
(Srjb.  ^¥^iü)):|)  ertl^^eilt  bem  (Sonrab  bon 
(Emmtxiöf,  SWinijlend  bon  @t.  $eter, 
bte  (^enel^mtgung  ju  bem  ^erfauf  einer 
(Surttd  an  bte  ^trci^e  bon  9teed,  bon  mU 
d^tm  $of  bte  ^&(fte  SlUob  bed  (Sonrab, 
bie  anbete  ^älfte  Mob  bon  et.  $etru« 


unb  2)ienftle()cn  be«  ©erlad^  tcax,  totU 
6)tx  bamtt  ben  genannten  iSonrab,  [einen 
trüber,  tt)ieber  beJef^nt  l^atte  (ipseque  a 
fratie  suo  Gerlago  et  Gerlagus  a  nobis 
eodem  beneflciatus  fuit).  SDenSS^^etl  fet> 
nee  flUobd  beräugerte  nun  (Sonrab  bur^ 
ben  §alm  mit  äwftintniung  feiner  (grben 
(abfestueavit  cum  omnibus  suis  heredi- 
bus);  bad  2)ien|lle](ien  aber  gab  fein  8ru» 
ber  ©erladf^  tit  bie  $änbe  be9  @rjbif^ofd 
jurü(f  (resignavit  in  manus  nostras  be- 
neflcium  illud) ,  ber  e«  feinerfeit«  an  bie 
Äird^c  ju  9Jee«  übertrug.  @in  anbere« 
«eif))iel  f.  aWitteUi^ein.  Urf.  «b.  II,  26 
Urf.  bon  c  1140:  ©ci^enfung  be«  (£ö(r 
nifd^en  TOniflertaten  bon  Erbgütern 
(predia  hereditaria)  b.  i.  erblici^en  !Öienfi* 
leiten  an  bie  Slbtei  ©iegburg  mit  ®ene^« 
migung  be«  ^rjb.  ^rnolb. 

'4.  Sa^rreici^e  gStte  biefer  2lrt  ftnb 
aufgeführt  bei  bem  @üterbeft^  ber  9(btei 
©iegburg,  toeid^en  (Srjb.  Slioinolb  bon 
(5Mn  1166  beftätigtc,   gac.  I  no.  421; 


XII 


aUf^emetne  (Sintettung. 


^cimfaö  Jjon  fold^en  fanb  \tatt,  tomn  ein  SWttüftettat  o^^ne  (Srben  mit 
2iob  abging*. 

J)a§  bie  ÜWiniftetialen  tjon  @t.  "ißetet  auger  il^ren  !Cienftgütern 
aud^  ßigengütet,  ättobten,  befaßen,  ift  im  ©ienftred^t  fogar  ate  5RegeI 
t)oraudgefe^t.  3Son  bem  5IKinifteriat,  ber  toegen  2iobtf<3^Iag^  in  bie  ®e* 
tt)a(t  feinet  §errn  gegeben  ift ,  tt)irb  bertangt ,  baß  er  biefem  mit  brei 
5Roffen  unb  jtoei  fined^ten  überaü  auf  feinen  SQSegen  folgen  foö,  ol^ne 
jebod^  bor  fein  Slntfife  ju  treten :  nur  bie  ^Kal^rung  unb  ba«  gutter  für 
bie  "ißferbe  foüen  er  unb  feine  8eute  öom  §ofe  ermatten.  SBenn  er  bie 
(Snabe  bed  ^errn  nid^t  toieber  erlangen  !ann,  bleibt  er  jeitfeben«  in  ^aft, 
in  ber  Kammer  neben  ber  ®t.  2^l^oma«fa<)eöe,  unb  mu§  fid^  auf  feine 
Soften  üon  feinem  Sigengut  erl^atten  \ 

©eftimmt  ift  gefagt,  baß  bie  ganbl^erren  bom  Slbel,  »eld^c  eigene 
3uri«biction  l^aben ,  nic^t  über  SKinifteriaten  üon  ®t.  "ißeter  in  ©ad^en 
be«  Slüob«  ober  bei  Sa^^italbergel^en  rtd^ten  foöen^.  3n  ben  f))äteren 
beutfd^en  SBei^tl^umern  be^  J)ienftred^t6  ift  toieber^ott  bon  bem  'Jel^en* 
ober  bem  ®ut ,  um  beffenttoiöen  ber  SKinifteriat  bient ,  unb  bon  feinem 
*  ©gengut,  barin  er  fifef,  bie  SRebe:  toirb  ein  fotd^er  toegen  feine«  gelten« 
bon  bto  ^errn  angef<)rod^en,  fo  mag  er  e«  mit  jtoei  '3ngefinben'  ober 
*§au«genoffen'  toal^rcn;  wenn  aber  loegen  feine«  ßigengut«,  fo  genügt 
baju  eine  §anb  *. 

3^ren  orbentüd^en  ®erid^t«ftanb  l^atten  bie  Süiinifterialen  bon  @t. 
*ißeter,  tt)enn  e«  an  ®ut  ober  ^ate  ging,  bor  i^rem  ©icnft^errn  ^,  3n 
bem  eribifd^öfüd^en  ®erid^t  t^ut  ber  3Sogt  bon  6ötn  aU  oberfter  ÜWini* 


ebenfo  bei  bem  ber  Slbtei  Wlttx,  burci^ 
(grgb.  W^^^  1 176  beflätigt,  ebb.  no.  454. 

1.  Urf.  (Srjb.  3(rnolb«  l  1139  (Sac. 
no.  338),  »orin  berfelbc  befambet:  Cum 
antecessor  noster  Herimannus  Colon, 
archiep.  predium  quoddam  in  Mulin- 
heim  jacens,  qnodam  mtnisteriali  suo, 
qui  hoc  in  beneflcio  hahebat',  absque  be- 
rede defancto ,  ita  absolutnm  judicio 
scabinorum  recepisset,  ut  illud  cuicum- 
que  dare  vel  quocumque  locare  vellet, 
libere  potuisset.  2)er  $eimfatt  »urbe 
dfo  in  biefem  %ati  no(^  burdf^  ben  %n9» 
\pxndf  bc«  @diiöffengerid^t9  belcäfttgt. 

2.  @.  214.  In  haa  camera  propriis 
expensis  sustentabitur,  ita  quod  coria 
nihil  ei  providet.  SDaQ  beutf^e  ^tii" 
t^um  l^at  @.  218  inb  alba  fat  ^ee  lee» 
t>en  toan  fime  eigenen  gube  btd  an 
pn«  tecöen«  enbe'. 

3.  @.  215.  qnod  nobiles  terrae,  qui 


jurisdictionem  in  locis  et  terminis  suis 
habent,  nulla  ratione  habent  judicaie 
ministeriales  beati  Petri  de  allodiis  et 
de  capitibus  suis. 

4.  e.  219  unb  222.  ©ei  bem  gaE, 
trenn  ein  n)egen  £obtf(3^1agd  k)erbafteter 
SD^iniflerial  aud  bem  ®efängni|  ent« 
fommt,  bejlimmt  ba8  2).  9e.  @.  221 : 
'  fo  ii  bat  gut  ba  \)k  ume  gebleut  ^ait, 
ber  Ferren,  unb  f!n  eigen  fmer  negjien* 
b.  i.  SSertoaubten. 

5.  @.  215  unb  219  im  beutf^en  2). 
"St. :  *berumb  enfoilen  fi  ^an  inne  gube 
of  )»an  irme  ]^a(fe  niemanne  antn)erben 
bau  aUeine  eime  bufc^of,  bie  bed  mu 
rencUiJ^en  rei^^  binnen  bem  l^er^oug* 
bom  inb  bed  feinrei^^  binnen  bem  buf($' 
bom  ein  ötjerjle  ^erre  t«'.  SJgl.  ba«  iöet= 
f))ie(  toon  bem  9li4ter|i))ru(^  ht9  (Srgbi« 
fd^of«  übet2:obtf(j^(ag  eine«  9]f{inif}erialen 
oben. 


3tt>eite  Kbtl^tlung. 


XIII 


fterialcnbccmitcr  ben  2lu«f^>tu(i^  ober  in  bcffcn  äibtocfcnl^ctt  ein  anbetet 
üKiniftctioI  *♦  Ucbet  getinge  SSetgel^en  (de  excessibus)  ttd^tet  bet  6a«= 
^)ettatiu^  ober  Äanjlet  in  bet  ®ettd^t«betfammlung  attet  ÜKiniftetialcn  ^ ; 
unb  in  f o  toeit  ftanb  anäf  ben  (SbsC^etten ,  in  beten  ® etid^töbejitl  et}« 
bifd^Bfßdiie  SKiniftetiaten  fafeen,  bie  ®eti^Wbot!eit  übet  fie  p  ^.  SSäenn 
ed  fid^  abet  nm  93et(e^ung  bon  ^d^engut  obet  geiftßd^en  3^^nten  l^an« 
bette,  mngten  fie  »ot  bem  geiftlid^en  JRicä^tet  ju  JRed^t  ftel^en  *, 

35ie  ÜMiniftetialen  bon  ®t.  $etet  toaten  ben  9ieid^«mini[tetialen 
gfeid^efteöt.  ®o  toenig  bet  ßtibifd^of  übet  leitete  ju  tid^ten  befugt  ift, 
fo  »enig  bet  Saifet  übet  bie  etfteten.  ffienn  ein  SKiniftetiol  bon  ®t. 
$etet  bot  fcem  Stibifd^of  gegen  einen  9ieid^«niiniftetial  flogt,  fo  fd^idt 
bet  Stjbifd^of  beibe  jum  Saifet,  um  il^te  ®ad^e  bot  i^ni  butd^  3tt>eifann>f 
au^jumad^en ;  ebenf o  f oü  umgefel^tt  ein  9ieid^«miuiftetiat  fein  SRed^t 
gegen  einen  ÜKiniftetial  bon  ®t.  $etet  bei  bem  Stibifd^of  betfolgen  unb 
biefet  übet  beibe  .tid^ten  ^, 

3n  bem  beutfd^en  ^jienftted^t  au«  fpätetet  ßcit  etf d^eineu  bie  !Dienft«= 
mannen  bon  @t.  ^etet  bielfad^  beffet  geftcüt,  fotool^I  in  Slnfel^ung  bet 
©ienfte,  al«  aud^  bet  Selol^nungen,  »eld^e  i^nen  betStjbifd^of  geioä^tte. 
®et  fed^dtt)iki^entlidf^e  f)ofbienft  toitb  nid(^t  mel^t  tegelmägig  gefotbett, 
fonbetn  nut  bie  SSetpflid^tuug  bauett  fott,  unb  bet  Stibifd^of  betuft  beu 
!J)ienftmann,  toenn  et  feine  ÜDienfte  btaud^t,  unb  i)ergütet  biefe  butd^  ®e* 
fd^enfe  ju  beftimmtem  ©elbtoettl^;  ebenf o  bietet  et  jum  f)eetc«iug  be« 
Saifet«  nut  biejenigen  auf,  bie  et  füt  ben  Ätieg^bienft  am  taugtid^ften 
mt  (ben  l^ee  bat^o  alte  beft  befent) ;  aud^  ift  bet  üDienftmann,  toeld^et 
ben  ^ieg^fcienft  im  faifettid^en  f)eete  einmal  geleiftet  ^at,  feine  toeitete 
9?eife  jU  tl^uu  fd^ulbig,  f o  lange  bet  Äaifet  lebt  \ 

mt  bet  ^ol^en  ©eiftlid^feit,  $tö<>ften,  üDed^anten,  Siebten,  T)om^ 
co^jitutaten ,  mit  ®tafen  unb  @fclen  be«  Stjftift«  loutfcen  aud^  3Rinifte* 
tialen  öon  @t.  $etet  bon  bem  Stibifd^of  bei  loidf^tigen  Sutfc^liegungen 
unb  ^anblungen  jU  Statine  gejogen,  bei  SSetttägen  ate  S3ütgen  obet 
Beugen  auf geftcHt ,  bei  ©tteitigfeiten  mit  bet  ©tabt  ßöln  ate  SSetmittlet 
angenommen  \  unb  fo  nal^men  fie  aud^  an  bet  Sefefeung  be«  etjbifd^öf * 


1.  @.  213. 

2.  @.  215. 

3.  ^enn  ausgenommen  fmb  toon  be< 
ren  3nridbtctton  nur  bte@ad^en  de  aUo- 
düs  et  de  capitibns  suis,  nnb  felbfttoer« 
fiSnbli<^  anät  bie,  mläft  er)btf^i5flt^e 
?e^cn  betrafen,  f.  bie^tetteob.  @,  xii2(.3. 

4.  @.  215.  Coram  archidiacono  vel 
decano  vel  ecclesiastico  de  injuria  re- 


spoiideant,  in  cujus  terminis  eam  com- 
miserunt. 

5.  @.  215.  222  unten. 

6.  du.  I  @.  219.  222. 

7.  @.  j.  S5.  bie  in  großer  3a^>I  auf« 
geführten 3«ugen  ber  toer^iebenen  ©tan* 
bedflaffen  bei  (Sntf(i^etbung  bes  ^treitd 
iXoi^öftn  bem  @ttft  <Bt.  (Safftud  gu  i^onn 
unb  ber  ^btei  ^tegburg  burc^  @r}b. 


iXIV 


ungemeine  @htlettung. 


ju9«tt)etfe  ya  IRati)  gejogcne  ctnf[u|tctci^  SÄänncr  am  f)ofc^ 

SBurben  btc  crjMfti^SftitJ^cn  aBtniftcri<i(en  tm-11.  bi^  in  ba«  12. 
Sa^rl^unbcrt  l^incin  ofö  servientes,  b.  i.  5)tenft(cute  b«m  ben  milites, 
b.  i.  ben  freten  SSafaüen  untetfd^tebcn ,  \pciitx  aber  im  12.  3a^r]^.  im 
latcintfd^en  ÜDienftred^t  gfeid^faü«  milites,  b.t.  ju  9ii>6  btcnenbc  Äticg«* 
teute  genannt,  fo  bilbeten  fie  im  13.  Sa^ff.  mit  ben  niebcren  Sel^eni^* 
teuten  jufammen,  ol^ne  Unterfd^ieb  ber  SWannen  unb  ÜDtenftmannen,  ben 
JRitterftanb  be^  Stxftift«,  beibe  al^  milites,  {Ritter,  unter  ben  ©tanbe^* 
ttaffen  untcrfd^ieben  bon  ben  nobiles,  ben  ®rafen  unb  freien  Sanb^^  unb 
Sel^n^l^erren  be«  Srjftift^  \ 

©ei  bem  ^o^en  Slnfe^en  unb  möd^ttgen  (Sinflug,  ju  ujetd^em  f«^  ber 
©tanb  ber  aJitniftertaten  em^^orgel^oben  ^atte,  bei  ben  befonberen  S^ren 
unb  SSorjügen,  toeld^e  er  burd^  Slemter  unb  Se^en  genoß,  fann  e«  nid^t 
auffaüen,  baß  nun  aud^  fetbft  ^erfonen  bon  altem  freil^errlid^en  ©tanbe 
e^  ntd^t  berfd^mä^ten ,  mit  3lufgeben  i^rer  Steilheit  in  ben  e^renboüen 
üDienftftanb  bon  ®t.  $eter  einjutreten^. 

@^  tft  nad^  aüem  biöl^erigen  bon  felbft  Har,  baß  bei  ber  SBefd^retbung 
be^  ©ienftred^t«  ber  3Kinifteria(en  in  ben  333ei^tl^ümern,  tt)ie  bei  Slnfüt;^ 
rung  ber  erjbifd&öflid^en  SWiniftertafen  in  anberen  Urfunben  überaß  nur 
an  einen  l^ö^eren  ©tanb  bon  'Dienftleuten  ju  benfen  unb  baß  bie  gefammte 
niebere  T)ienerfd^aft  nid^t  mit  unter  ber  Benennung  ber  SWinifterialen 


S3ntno  II  1132,  ?ac.  I  no.  314;  ebcnfo 
in  ber  Urf.  über  ben  SSergleiciJ  be«  ^rgb. 
W^ipp  mit  ber  @tabt  (5Mn  1180,  ebb. 
no.  474. 

1.  Dialogus  clerici  et  laici,  um  1206 
toerfaßt  {Böhmer,  Fontes  III,  A0:\):  Si 
electio  enim  fleri  poterat,  lila  celebrari 
non  debuit  nisi  presentibus  nobilibus 
terre,  beneflciatis  hominibus  s.  Petri  et 
summis  offlcialibus  episcopi,  quoium 
est  electionem  approbaie.  ^Ia6)  bem 
Slobc  erjb.  SRainalb«  »anbte  fi^  Äaifer 
gricbrld^  I  in  einem  ©d^reiben  d.  d.  ^ug. 
1167  an  brei  au6)  foufl  in  ben  erjbi» 
fd^öfiid^enUrtunben  bäufig  genannte  ä)'2t^ 
niperialcn,  ©erbarb,  SBogt  Don  (SiJIn, 
^einrieb  ^on  ^l^b<^im  unb  ^einrieb  ^on 
^olmubftein,  um  feineu  Rangier  ^b^li^^ 
al«  Siiod^fotger  gu  em^)feblen,  Böhmer, 
Acta  imperii  selecta  no.  126. 

2.  Urf.  3.  1258,  8ac.  II  no.  464: 
comites  —  nobiles  —  milites;  3.  1259 
cb.  no.  465 :    viri  nobiles  —  milites  et 


alil  quamplures  nostri  fldeles;  3.  1263, 

Du.  II  no.  461 :  *bie  ebdc  (übe  ftnt  — 
bie  ribbcrc  fint* ;  cbenfo  du.  ll  no.  456 ; 
togl.  bie  ©teilen  bei  @nnen,  ©efci^.  I, 
447,  ttjo  nur  bie  3abre«ga^>Icn  1 159  unb 
1178  um  ein  3a^|rbunbert  ju  früb  batirt 
pnb. 

3.  (Suno  toon  SO'loIenarten  unbSte^^ 
ncr  genannt  $o)9ngin,  mit  33rübcrn  unb 
©(i^njejlcrn,  freien  ©tanbcö  —  cum  es- 
semus  libere  condicionis  et  nuUi  do- 
mino  attineremus  —  ergaben  fi(b  mit 
Äinbcrn  unb  @rben,  naci^  gepflogener 
53eratbung  mit  i^^ren  2(nt)ern)aubten,  al« 
iWiniperialen  an  bie  ^ixä)t  loon  (£ö(n,  in 
ber  Oflerttjocijc  1278,  na^  abgebaltener 
9Jieffe  im  2)om  öor  bem  Elitär,  ttjobei 
audbrü(i(i(i6  ald  ^en>eggrunb  angegeben 
ifl:  ob  spem  promotionis  et  petitlonis 
(Seförberung  unb  Seiflung),  quam  no- 
bis  et  heredibus  nostris  impendere  po- 
tent ecclesia  Colon.  Urf.  im  ^uSgug 
bei  @nnen,  @e|^.  1  ©.  443  ÖJote. 


ätoettc  ^(Bll^äluTig. 


XV 


t)on  ©t.  "ißetcr  begriffen  ift  K  3ltte  bte  ein  5lmt  om  §ofe  l^atten ,  hi9  ju 
bcu  ^anbttjerfern  herunter,  l^eißen  officiales^,  aber  niid^t  oöe  Offlctoten, 
fonbern  aüein  bie  summi  officiales  toaren  SWintftertalen.  ©emcinfam 
toax  beiben  ber  ©ienft  am  erjbifd^öftici^en  §of ;  int  »eiteren  ®inne  ge* 
l^örten  jum  C^ofgefofge  aber  aud^  bie  antoefenben^erren  botti  Slbet  unb 
bon  ber  ^ö^eren  ©eiftlid^feit. 

Slüe  biefe  "^erfonen  finben  fi(^  gtei^mä^tg  aufgefül^rt  in  einer  ur* 
fnnbtid^en  Slufjeid^nnng  ober  S)enlf(3^rift  au^  bem  12.  Sal^rl^.,  —  atfo 
0«^  ber  3rft  be^  lateinifd^en  üDienftree^t^,  —  tt)orin  fott)i>§t  bie  täglid^en 
S^atnraMiefernngen  für  bie  $of l^altnng .  be^  ©rjbifd^of« ,  afe  aud^  bie 
Sfeid^niffe,  miö)t  barau«  ein  jeber  ber  jnm  §ofe  gel^örte  ju  enn>fangen 
l^atte,  berjeid^net  finb^:  bie  ^Beamten  unb  5Diener  erhielten  ein  gett)iffe^ 
aWa§  an  Sorn,  $afer,  ©ier,  SBad^^  u,  f,  tt).  unb  auci^  ®e(b,  tl^eife  jur 
?tu^rtd^tung  t^re^  9lmt«,  nne  j,  ©.  bie  Sue^enbäcfer  ein  l&atbe«  SWalter 
be^  fetnften  SBetjen^  f fir  bie  Störten  be«  §errn ,  ber  aWorfd^aü  auger  40 
aWaltern  C)öfer  nod^  ein  aÄalter  ©erfte  für  ba«  51Kautt^ier  be^  grjbifd^of^ 
unb  amei  3)?alfer  §afer  für  Fütterung  ber  §unbe;  tl^eite  afö  SSergütung 
für  i^re  S)ienfte,  tt)obei  auger  bem  SÄarft^aü  nod^  befonber^  al^  ^Beamte 
(qui  officiati  sunt)  genannt  finb:  ber  ßa^)ettariuö,  ber  Oberbogt 
(advocatus  major) ,  ber  5Erud&feg,  ber  ©d^enf,  jiDei  Söntmerer,  bon  benen 
ber  eine  bie  Sluffid^t  über  bie  ®ett)ürifamnter  l^atte  (qui  piperi  praeest) , 
ber  tüd^enmeifter,  ber  ^Beamte  mld)tx  bie  ©d^üffeln  Uroaiixt,  ber 
SSed^ermeifter  (bacherarius) ,  ber  iJI^f^^nmeifter  (buttelarius) ,  ber 
^cijer  u.  f.  to.  Slugerbem  \mxi>t  \ott>of)i  an  bie  bornel^men  am  ^ofe  an* 
ipefenben üJerf oncn ,  afö  aud^  an  jal^Ireid^e  ^Beamte  unb  ^Diener  ber  tag* 
ßd^e  93ebarf  an  Seben^mitteln  unb  Sid^tern  berabreid^t  * :  unter  ben  er* 
ftcren  ift  namentlid^  ber  ®raf  bon  3ü(id^  tüoijii  nur  be^l^alb  genannt, 
tocil  er  fid^  jur  3^^  «i«  C^<?f^  auffielt,  unter  ben  festeren :  ber  ^ogt,  bie 
betben  Sämmerer,  ber  Äeüermeifter  (cellerarius),  ber  ©eamte,  ber  bem 
gteifd^^au^  borftel^t,  ber  SJärenl^üter  ^  SBäf d^er,  Sädter,  Öbtatenmad^er, 
Äud^enbädter ,  Söd^e,  JBoten,  §anbtt)erfer  (operarii) ,  nämlid^  Biw^w^ci^* 


1 .  ^nbci«  @nnen,  ©cf^.  I  @.  428, 
ber  aud(>  bie  @a(jmubbcr,  S^W^Wtcr 
u.  f.  tt).  gu  ben  ^inipenalcn  bc3  @rj» 

btf^ofd  imt 

2.  3-  ^'  bie  jn>ei  bei  bem  S)oin  an* 
gefletlten  3inimerlcute,  Salenbcr  ber  2)om« 
cuflobte  Du.  II  @.  593 :  Item  duo  of- 
ficiales qui  carpentarii  sunt,  reparabunt 
stillicidia  tecti  ecclesie. 

3.  ©ebrurft  Bei  ^inblinger,  gjlünfle» 
riWe  «eiträge  «b.  U  Urf.  no.  20  @.147 


— 154:  De  servitio  cotidiano  Colonien- 
sis  archiepiscopi  ne  quis  dubitare  queat, 
subsequens  scriptum  declarabit. 

4.  Isti  domini  clbandi  sunt  de  curia 
archiepiscopi.  ^er  ^U^bruc!  domini 
ge^it  felbjh>erpätibli(^  allein  auf  bie  guerft 
genannten  nobiles  et  priores. 

5.  Ursarius,  Äinblinger  to'iO,  bursa- 
rius  corrigiren;  aber  ursarii  et  vena- 
tores  fommen  audj  fonfl  bor,  f.  Du 

Gange,  Gloss. 


xvr 


Mgemeine  (Einleitung. 


(eute  unb  ÜKaurcr,  ber  ^cijer,  bic  ©d&tffer,  ber  ®artuer,  bcr  S3üttner 
(tunnarius) ,  bct  S3ed^ermad(^er  (bacchararius) ,  bcr  ©camtc  bcr  bic 
©cttcn  bcforgt  (qui  lectistemia  servat),  bcr  ©efäugntgauffc^cr  ^ 

Sine  anbere  Uebcrfid^t  über  bic  Seamtcn  unb  I)icncr  bc^  Srj* 
bifd^of«,  fo  toie  über  bic  ®ci[tlid^feit,  fämmtüd^c  l^ö^crc  unb  nicberc  Äir^ 
d^cnbiener  unb  and)  iPcl^en^feutc  be«  üDomftift«  g'^^*  ^^^  ßalenbor  bcr 
J)ontcuftobic  bom  (Snbc  bc«  13.  Sal^rl^unbcrt«  2.  Unter  bencn,  todö)z 
ju  Sid^tme^  ffiad^^ferjen  in  beftintntter  Slnjal^I  unb  ju  gctoiffcm  ®zü>^ 
tocrt^  cnn)fingcn ,  f äüt  toeg  bcr  S3urggraf ,  nad^bem  bcr  ©rxbifd^of  ® ig^ 
frib  ba«  ©urggrafenamt  crtoorbcn  ^at^,  bal^cr  ift  allein  genannt  bcr 
Untergraf  (subcomes),  ferner  ber  SJogt  unb  ber  Unterbogt,  ber  Ääm* 
merer  unb  bcrfd^icbcnc  nicberc  ©eamte  be«  Srjbifd^of^ ;  tt)cnn  aber  bcr 
(entere  in  Sota  anmefenb  ift,  fommen  bic  ^ofbeamten,  bic  ju  feinem  per* 
föntid^en  ®cf olgc  gcl^örcn ,  ^inju :  ber  Srobau^tl^cilcr  (dispensator 
panis)  unb  ein  biefcttt  untergebener  Seamter  (custos) .  ber  2irud^fcf  unb 
beffen  Untergebene  (discipuli),  ber  Süd^enmeifter  unb  Söd^c,  ber  Scücr* 
niciftcr,  ber  ©d^enf,  bcr  ÜKarfd^aü  unb  bic  il^ncn  untergeorbneten  Sufto^ 
ben,  bicSaveüarii  unb  bic  Sammerbiener  ^.  3lte  eine  befonbere  Kategorie 
finb  iebod^  bor  ienen  ftänbigen  ^Beamten  ju  ßö(n  aufgcfül^rt  bic  ÜKinifte^ 
rialcn  bon  @t.  $etcr  unb  bereu  (Sl^cfrauen,  toetd^c  Käufer  in  ber  ©tabt 
befifeen,  unb  jmar  mit  IWamen  ^einrid^  bon  3l(j)]^eim,  ^einrid^  »on  ^oU 
mubftein,  ©erwarb  9Sogt  Don  ©eße ,  3lbolf  bon  ©ürjenid^^  unb  SBemer 
bon  SBoringen  ^. 

ailfo  nur  biefe  fünf  ÜKinifterialen  toaren  jur  3^it  in  Solu  anfäffig, 
Sintooi^ner  bon  Sota  unb  im  »eiteren  ®inne  cives.  !J)ic  übrigen  befan* 


1 .  Qui  praeest  custodiae  captivorum 
in  betthenkamere  tocrgl,  ba«  latcin.  2). 
92.  @.  2]4:  Camera  que  proxima  est 
capelle  beati  Thome  sub  palatio  archie- 

piscopi.  ^06}  tücitcr  fmb  bic  S3rübcr  bc8 
^os^ital«  toon  @t.  Supu8  mit  9  O^^nt 
^ein  unb  7  körben  (panae)  aud  bem 
gletfc^](|aud  aufgeführt/  toa9  ico^  ebenfo 
nur  bon  einem  einmaligen  ^tei^nig  im 
3al^r  2U  berpe](|en  ifl,  tt)ie  bie  nac^^er  fol» 
^enben  ^eil^nad^tdgaben  an  bie,  xotlö^t 
m  ber  Sei^inad^tdnat^t  ben  SBagen  (bed 
@r)bif(^ofd)  ik\)tn  unb  an  bie  anö)  fd^on 
an  früi;erer  ©teile  genannten  ^oten. 

2.  ?erg.$bf.  ber  fürfllidS^  Cettingen- 
ffiaHerfleinWen  SBibliot^et  ju  3Kai^in« 
gen,  abgebrudt,  jebod^  mit  $inn)eglaf« 
fung  ber  pm  X^eil  nid^t  unn^efentlic^en 
Ucberfd^riften,  in  Ou.  11  @.  561—603. 


2)ie  3«Jtbepimmung  na^  1279  ergicbt 
fi(^  aus  ber  (SrmS^nung  ber  in  biefem 
3a^>r  erfolgten  @nDcrbung  ber  SBurggraf« 
fd^aft  burd;  dxih.  @tgfrib. 

3.  %.  a.  O.  @.  566:  unde  nihil  da- 
tur  buigravio  de  candelis,  qula  Ipse  do- 
minus archiepiscopus  jus  et  bona  bur- 
gravii  in  Colonia  titulo  emptionis  com- 
paravit  ecclesie  Colon. 

4.  <B.  568.  Camerarii  episcopi  qui 
in  caminata  ejus  sunt. 

5.  (^.  566.  Item  minlsterialibus  S. 
Petri  infra  civitatem  domos  habentibus 
dabuntur  candele  et  uxoribus  eorum. 
^uf  fo^e  bejie^t  fiäf  üuäf  im  beutf(]^en 
3).  ^.  bie  ©eftimmung,  baß  bie  Käufer 
ber  S)ien{lmannen  in  (£i51n  bom  $ofjind 
frei  fein  foKen.  Ou.  I  @.  220.  222. 


Sweitc  ?lBtl^ri(ung. 


XVII 


bcn  ftd^  tl^cite  am  ^ofc  be«  etjbifd^of«  in  ben  f)ofämtetn,  tl^ettö  ate 
Surggrafen  ober  Slmtleute  (officiati)  unb  ©urgmannen  (castrenses) 
auf  ben  erjbifd^iJftid^en  ©d^Kffern,  tl^eitö  afö  ©d^ultl^eif  cn  in  ben  ©tobten 
unb  mand^e  öon  tl^nen  fül^rtcn  fd^on  bie  erblid^en  Sattel  ber  ^ofämter, 
»ie  ber  Srud^fcf?  öon  ^od^ftabcn,  bcv  2:ruci^fe6  bon  §art,  ber  3Karfdfian 
bon  SUfter,  ber  Srud^feg  unb  ©d^enf  Don  W)X,  ber  Äämmerer  bon  ©erg* 
^eim  u.  21.  ^ 

Slber  aud^  t>«>n  ben  au^tt)ärtigen  ©eamten  be«  Srjbifd^of^  in  ®d^l5f ^ 
fern  unb  ©täbten  feinet  ®ebiet^  ift  ntdf^t  ju  itffanpkn,  ba§  fie  ol^ne 
Unterfd^ieb  ÜKtnifteriaten  Don  ®t.  $eter  gettjefen  feien,  ^afflxexdfz  "ämU 
leute  (officiati)  ober  ©d^tofebertoatter  (custodes),  mit  l^öl^erem  !IiteI 
^Burggrafen,  fommen  in  ben  93eftatlung«ur!unben  bor,  toeld?e  ate  Sble 
ober  ^Ritter  im  SSafaüeuDer^ältni^ ,  nid^t  aber  in  bem  Don  3Rinifterta(en 
JU  bem  @rjbifdbof  ftanben  ^ ;  nur  Don  ben  ©urggrafen  Don  Stl^einedt  unb 
einigen  anberen  ift  au^brüdfüd^  gefagt,  ba^  fie  nad^  alter  ©etool^n^eit 
aWinifteriaten  be«  Srjbifd^of^  unb  ber  Äird^e  Don  6ötn  fein  folten^. 
!J)enn  aud^  Don  ben  auswärtigen  äemtern  im  T)ienft  beS  Srjbifd^ofS  gilt 


1.  3m  @d(>icb«^ru^  Don  1265  jtDi« 
feigen  (SrgB.  Engelbert  II  unb  ber  @tabt 
(5ö(n  Ou.  II  no,  475  futb  (©.  522)  aU 
33ürgeu  bc«  (gr^Bifc^of«  aufgeführt  gucifl 
bie  @blen  (nobiles),  $criöge,  ©rafen 
unb  freien  Ferren,  bann  bie  @täbte  bc« 
(SrjjlifW,  bann  bie  milites  seu  fldeles, 
ber  ^^t^uttl^eig  $einric^  ))on  ^nbernaii^ 
unb  bie  bortigen  3Wannen  (milites  ibi- 
dem), jnjei  S3urggrafcn  ^)on  SR^eincrf  unb 
bie  bortigen  Surgmanncn  (castrenses), 
ber  2^ru($fe6  t>on  W:t,  ber  2^iuc(;fe6  Don 
$art,  bie  (^(i^utt^eigen  Don  ^ed^entd^  unb 
Don  ^onn,  ber  Strud^feß  ton  §oiflaben, 
ber  Xruc^^feß  \)on  Sfcnbcrg.  ber  53urggraf 
öon  9Bot!enBurg,  ber  SWarfci^att  t)on  Alf- 
ter, ber  @^en!c  ton  3lre  unb  hoc^  ia\)U 
xd^t  ^nbere.  «gl.  bie  in  Urf.  3.  1259 
Du.  II  no.  394  genannten  milites  unb 
fldeles. 

2.  3.  ©.  Cod.  Rheno-Mosell.  III 
no.  1  3.  1300:  ber  9iitter  §erttt)in  ton 
tBinninoen  befennt,  baß  @rjb.  5EBicboIb 

i^im  bie  53urg  Stburon  'tanquam  offlciato 
suo  ibidem  seu  custodi*  anDcrtraut  b<ibe. 
3)a«felbc  «mt  erhielt  im  3.  1343  md) 
Urf.  ebeub.  no.  201  ®raf  3obann  ton 
^)>on^eim,  n>el(^em  @rsb.  ^alram  eine 
©eibfuntme  ft^^ulbig  »ar,  unb  jtoar  über« 
nabm  er  e8,  nad(>bcm  ibn  ber  (Srjbifc^^of 
a\9  IBafatt  angenommen  ^atte  (nos  suum 
et  ecclesie  sue  Colon,  fldelem  fecit  ac 

€täbte(^onifen.  XIV. 


vasalliim),  mit  gUiii^en  9te(^ten,  tDie  ed 
torlt^er  bie  9titter  (Sonrab  ton  ^one(f 
unb  ®otf(!^aI!  Don  9tumme(  befeffen  \}at* 
tcn:  domnus  noster  —  coramisit  ca- 
striirn  et  officium  suum  Ibidem  nomine 
officiati  ienenda  cum  omnibus  juribus 
et  attinentiis  etim  quibus  Conradus  — 
—  ante  nos  ibidem  officiati  ipsa  tenne- 
runt  et  in  omni  ea  forma  qua  ibidem 
ipsius    domni    nostri    officiati   fuerunt. 

^id^er  xoax  cd  (ein  ÜJ^iniflerialenamt, 
mliift9  ber  ®raf  ton  @^)on^eim  über* 
nabm. 

3.  Ur(.  be«  @rjb.  SBicboIb  ton  1302, 
Cod.  Rheno-Mos.  III  no.  10:  quod  nul- 
lus  debet  esse  custos  castri  Rynecke, 
qui  dicitur  buigrayius,  ex  parte  archie- 
piscopi  et  ecclesie  Colon.,  nisi  sit  jure 
mirüsterialitatis  ecclesie  CoL  affectus^  si- 
cut  et  quedam  alia  castra  ab  ecclesia 
Colon,  tenentur  et  teneri  debent,  secun- 
dum  approbatam  et  antiquam  consiietu- 
dinem  ecclesie  Colon.,  prout  hec  fideli- 
biis  ipsius  ecclesie  constant  et  sunt  no- 
toria  apud  ipsos.  3Sgl.  Ur(.  be«  @rjb. 
Söilbclm  ton  1352,  ebcnb.  no.  392:  de 
Castro  Arendal,  quod  quidem  castrnm 
quondam  Rullmannus  de  Sintze  (^in)ig) 
miles  ecclesie  nostre  Colon,  ministerialis 
et  fidelis  in  suo  proprio  allodlo  constru- 
xerat  etc. 


^* 


XTTH 


ik 


r«^  Wwrr  «rü  fdcM,  icnms  aikni  tcr  @e^Bit#9t2nr  Bat  t«i  taronf 
(e^rmtcfte  (fTcmlkbe  ^ßertclimf  §e^xiä«fT  tai  üraft^emi  yna  SRi* 

t;3iife^  ^(tidmk  Hc  CTjHfcBcfGdfce  Sink  tcn  St.  ^cter,  Ratten  aaäf  bie 
T^n^mmtB  Stifter  nb  filcftiT  mi  &üi  t^  SKniitmalai ,  »cfa^  mit 
'^  t^ien  fbrntem,  aU  fiammfirr,  SRorfcbafi,  Xmdbfc^  ectait  veift  o^ 
etaf  Sbdiiqrktainig  is  tcx  Urbmtai  anf^jgf  ufert  ftar  ^  Sit  jtoitfn 
sidpt  is  glekbai  äSini^  int  bcn  SRimfknolfn  imi  St.  ^ßctrr  iBb  6U« 
tflfn  Bkbt  vk  tiffe  dntn  bc^  grdrtfn  Stont  i«  ÜT^H^fta^  fmtfra 
WüTta  imr  cinf  tnrtb  fbnt  mit  X^ielIfUe^  hqKT  gfftefitc  Slafft  brr 
Sknerfcboft  te^  ein^dnen  Stifte  ober  Slrftrrd,  oof  tffka  Ingetegni' 
^film  fk  o^nlk^  &iiflo§  an^öMoi,  im  Wt  '^cHfUarte  mq  St.  ^fttrt 


@d  ift  femer  ton  toi  Senfnden  pi  retfii. 

Ttt  Senfiialai  c)Tr  3ni^?Ii€^tige,  a(d  )eidft  ttt  Sink  bffcnter« 
^fTccnifitalen ,  Soc^^inji^,  gauamt,  iPtU  fie  ten  ^^  in  Sac!^  ober 
(Stb»txt(f  fnr  Hc  ^c^trr  bc^  SUtor^  entri^tetra,  (ilbdai  eine  anbere 
Slaffe  tcn  ab^gigen  harten,  ipdcbe  yosix  )>fifcnß^  ftti,  ober  jn  bc^ 
frimmten  fttgobtn  für  ten  @c^n|,  tcffcn  fie  genojten,  tct^flicbtet  nniTen^. 
3n  jo^tretc^  Urfnnten  ton  Sein  {inb  bie  S^ingnngen  feftgefiettt, 
unter  wddfen  Serocenfuolen  bcn  St.  ^^^ettr  ober  bcn  onbertn  Sirc^ 
mit  Slojtem  in  tiefet  S<!^n|i>er^ältni|  eintraten,  unt  (d^  tnrc^ängige 
9tege(  eif(^eint,  tt>ie  allgemein  in  ben  nieterr^nifcben  Regenten,  feit 
tem  9.  bi^  inö  13.  3a^r^mibert,  tap  fctto^f  a^onner  ate  grauen,  tt>enn 
fie  ba«  SIter  bon  enrac^fenen  erreicht  Ratten,  einen  io^fK^  fio)>fjind 


riatot  niitcrf(^ieb<n  bei  &.  ^ntolccn 
3.  1(»94  ?ac.  I  no.  248):  serrientes 
fpains  abUtis;  3-  1127—1131  (cbcub 
IV  no.  620;  :  ministerUles  s.  Petri  — 
senrfentes  s.  PanUleonis;  bei  @t.  (£n« 
nibm  3.  1135  (cb.  I  no.  322  :  ministri 
8.  Petri  —  ministri  s.  Knniberti:  bei 
bem  %Tanmne^tT  <Bt  Urfnla  3.  1135 
ffb.  1  no.  321)  :  ministeriales  s.  Petri 
—  ministeriales  s.  Virginnm ;  bei  bcm* 
fclbcn  homines  ecrlesiae  3-  H^l  (On. 
I  @.  566; .  »ql.  anßerbem  ^nncn,  ©efd^. 
I  @.  452.  3Rit  benOofSmtcrn  pnb  pe  ge- 
nannt \.  S.  bei  ©t.  ^^otttalccn  3-  1158 
(?ac,  1  no.  395  :  Marcwardns  dapifer, 
Kirholfna  marschalcns;  3-  H^^  («b.  IV 


no.  638; :  ministeriales  s.  Paataleonis 
de  familia  ejus  Canimdns  dapifer,  Jo- 
hannes dapifer,  ETerkardasstabnlarius; 
bd  at.  eetmn  3-  1264  (Oii.  U  no! 
465)  mit  ben  ^ratiftcatienen :  qnataor 
eandelas  qnatnor  officiaKbos  cnrie  sne, 
seil,  dapifero,  pineeme,  eamerario  et 
marscako. 

2.  25er  «bt  ben  ©t  ^Antak^n  fogt 
einmal,  er  \fitu  m  geipi^  Omnbftütf 
ni^t  an  einen  IBftrger  i»en  (£$tn  löeg« 
geben  tonnen  o^ne  bie  Sn^mnrang  ber 
«ruber  unb  feiner  SKiniferiolen.  3. 
1144,  2ac.  I  no.  352. 

3.  $^I.  an(4  bitr  fiber  bie  f^cdfiiu 
niffeberSenfnalen  im  aflgemeinen  SBaifc, 
»erf.'öef«^.  V  e.  215  ff. 


3»eitc  «M^cifung. 


XIX 


Don  2  Pfennigen  -,  augctbem  für  btc  $cirat6crlau]&nt|  6  Pfennige  unb 
tci  Xobcöfafl  btc  fog.  ßutniebc  ober  ba«  ®cft^au»>t,  b.  t.  ein  @tü(f  SSie^ 
für  ben  bcrftoröcnen  SKann,  ein  Äfeib  für  bte  berftorbene  g^an  ober 
ftatt  beffen  eine  beftintmte  Slbgabe  in  ®elb  eutrid^teten  ^  3m  übrigen 
fonnten  pe  über  tl^re  f)abe  frei  berfügen,  fie  bererben  ober  berau|ern  K 

Die  (Senfnalen  toaren  ^jerfönüd^  frei;  tt)enn  bal^er  l^örige  itntt  bnrd^ 
fromme  ©d^enfung  il^rer  §erren  ate  ßerocenfnafen  am  aitar  bcr  ^rd^e 
übergeben  lonrben ,  fo  toar  bomit  gteitaffung  berbunben ,  nnb  rt>df}i  am 
l^äufigften  ift  bie  Staffe  ber  ßenfiialen  ber  Sird^e  auf  btefe  SBeife  entftan* 
fccn  ober  bermel^rt  loorben.  @«  fel^lt  nid^t  an  ©eif<>ie(en  biefer  5lrt  in 
(5ötn  bt«  in  ba«  13.  3a^r^unbert ». 

aber  aud^  ^xm,  befonber^  grauen,  SBittmen  mit  Sinbern,  begaben 
fid^  in  ben  ©taub  ber  ßenfuafen,  um  fid^  baburd^  unter  ben  ©d^ufe  einer 
Sird^e  ju  fteüen ,  tt)a^  a(«  SSetminberung  ber  greil^eit  unb  §erabfefeung 
be^  ©tanbe^  angefel^en  tourbe.  Slud^  babon  finben  fid^  ©eif|)ie(e  in  SB(n 
t)om  9.  bi«  jn^  11.  3al^r]^unbert^. 

.  3n  f|>äterer  ^txt,  ate  bie  Öettclorbcn  unb  jal^treid^e  religiöfe 


-J.  (Scroccnfualen  pnb  in  (S8(ti,  fo 
loicl  iä}  pnbc,  gucrjl  erwähnt  bei  bem  @tift 
©t.  @c\)emt  um  800,  2ac.  i  no.  15,  ivo 
bei  2:obc«fan  bie  5(bgabe  in  ®e(b  ju  6 
^fenn.,  ebenso  \}c6)  n>ie  für  bie  ^cirat«* 
criaubniß,  angcfcfet  ifl.  S3i«tt)cilen  n?ivb 
ba«  ?(Itcr  bcr  @rtt)ac^fenen  (postquam  ad 
annos  legitimos  pervenerint),  treibe  ben 
Äo^)füin«  ju  gaffen  ^^atten,  genauer  be^ 
ftimmt,  bei  3R5nnern  t)ont  20.  ?eben«* 
jabr  an,  bei  S^öuen  »om  16.  (?ac.  i  no. 
444) .  51(8  au8na^m«n)eifc  ©egünfligung 
crfd(>eint — tt)ic  \6)  fic  jituar  nid^t  inSÖht, 
tt>obi  ober  in  ber  3)i8cc{c  beö  (Srjflift«  in 
SSBepfatcn  gcfunben  l^abe  —  baß  aüein 

bo€  gamifienl^U^t  (senior  de  qualibet 
progenie)  ben  ^oj)f}in$  )u  jal^Ien  li^atte : 
fo  nacj^  bem  Siedet,  »cld^e«  (Irjb.  §lnno  II 
ben  (Senfualen  ber  toon  ibm  gepiftetcii 
Äird^c  ju  Reiben  bei  3(ttcnborn  gcn?äbvt 
^attc  unb  dnh.  Sonrab  1253  bcftötigte 
(gac.  II  no.  391).  %ivif  toen  bem  33cfl- 
^au)>t  n>aren  bie  jiÜngeren  ganttliengüe« 
b<r  befreit  naö)  bem  Siecht  ber  Serocen* 
fualcn  bcr  Äirei^c  te8  1^.  ^atroclu«  jn 
eoefl,  Äinblingcr,  ÜJiünflerifc^c  SBeiträgc 
»b.  II  Ur!.  no.  26. 

2.  Ur!.  3.  882  (?ac.  1  no.  73):  Ce- 
tera vero  dare,  vendere,  commutare  vel 
ad  bonuoi  vel  ad  malum  licentiara  ha- 
beant;  ebenfo  3.  907  (eb.  no.  84). 


3.  @rgb.  @!gett>in  fti^cnftc  (mancipa- 
vit)  1084  eine  grau  nebfi  Äinbcrn  «nb 
9{ad;!ommen  M  (Seroccnfnalcn  an  bad 
@tift  @e^)eriu,  mit  bcr  Seflimmnng  bag 
fie,  auger  ben  gen^ö^nlid^en  abgaben,  frei 
fein  foüten  loon  iebem  2)ienfl  (du.  I  @. 
492).  (gin  ?aic,  Sill^elm  (5obe,  übergab 
1185  am  Elitär  be«felben  @tift«  15^»«= 

rigc  (mancipia  sibi  attinentia)  nad^  bem 

9?ed;tc  bcr  (Scrocenfualcn  (cbenb.  591). 
®raf  2ßi(]^elm  ton  ^ülici^  fd^en!tc  1255 
einen  l^Brigcn  SKann  (hominem  pro- 
prium) a(«  Scrocenfual  an  <Bt.  ^etcr 
(Du.  II  no.  351).  mo6f  anbcrc  Seif^iete 
au«  @(i^rein8!artcn  giebt  (Snnen,  ®efd^. 
I@.  411  S«otel. 

4.  dlaäf  ber  oben  9?ote  1  citirten 
Urtunbc  (nm  800)  traten  bie  SBitttoe 
^fJifilbi«  unb  bercn  @ö^nc,  cum  essent 
liberae  conditionis  a  cunctis  progenito- 

ribus  suis,  am  ?lltar  loon  @t.  @c« 
toerin  alß  (Scrocenfualcn  ein.  (gine  freie 
gamiüe,  Wlanrt,  grau  unb^inber,  mad^* 
ten  pci^  nm  3.  930  ju  Cerocenfualcn  bei 
bem  grauenfüft  @t.  Urfula.  »obci  fic 
ben  ?lu«brud  tradimus  in  proprios  ge* 
braud^en,  Ciu.  I  @.  618.  @benfo  fti^arf 
ifl  bie  ©tanbegl^erabfc^ung  bejcid^net  in 
einer  anbern  Urf.  an«  bcr  3«it  bc«  (grjb. 
^iligrim  (1021  —  1036),  toonat^  eine 
freie  grau  9ti^ega,  um  @d^u^  gegen  i^re 


XX 


Mgemetne  Einleitung. 


©cnoffenfd^aften  ptf^bcbürftigcn  SWänncru  unb  grauen  ein  Unterfom^ 
mcn  gett)ä^rten,  »erben  berartige  gäüe  laum  mel^r  borgefommen  fein. 
xm^ml  ^'^  ©ürger  bon  Sötn,  ttjefd^e  ate  ©tanb  für  fid^  neben  ben  anbe* 
mfimax.xcn  ©tönben  feit  SDiitle  be^  12.  Sal^r^unbert^  genannt  »erben,  »aren 
tDeber  5IBtnifteria(en  nod^  Senfualen.  SSon  ben  erfteren  »aren  fie  ber* 
fd^ieben,  fotoo^I  nad^  bem  ^jerfönlid^en  5Red^t,  toie  nad^  bent  gebenöberuf, 
5Da«  SRed^t  ber  ©ürger  toar  ba«  ©tabtred^t  bon  Sö(n;  fie  »urben  bon 
ben  i5ffent(id^en  5Rid^tern  unb  ©d^öffen  ber  ®tabt  gerid^tet  ^ ;  bie  STOini* 
fterialen  ftanben  unter  bem  ©erid^t  il^re«  Dienft^enn ,  be^  Srjitfd^of«, 
nad^  befonberem  SRed^t  S)ie  SSürger  »aren  borjug«tt)eife  Äaufleute  unb 
®ett)erbtretbenbe ,  bie  5IBtnifteria(en  ^ofbeamte  unb  Ärieg^teutt,  Slüer^ 
bing^  fanben  Uebergänge  bon  bem  einen  ©taub  ju  bem  anberen  ftatt,  fei 
eö  tnxä)  Slufna^me  bon  ©ürgeru  in  ba«  erjbifd^öftid^e  'Sngefinbe'^,  ober 
burd^  ©ntfaffung  bon  Jüngeren  ©öl^nen  ber  ÜKinifterialen  au^  bem 
!J)ienftüerbanbe  ^.  ©^  gab  ferner  aßittetfteüungen  jnjifdf^en  beiben :  ge^ 
tt)iffe  ©tabtämter  bon  Söln ,  tt)ie  bie  ©tabtbogtei  unb  ba«  5D?ünimeifter«= 
amt,  tourben  bon  bem  Srjbifd^of  regelmäßig  an  ÜKinifleriafen  berüel^en*; 
einjelne  5IBinifteriaIen  con  ©t.  ^eter  »aren  mit  Käufern  unb  ®runb«^ 
ftüdt  en  auf  äffig  in  Si5tn  ^  unb  f  onnten  im  »eiteren  ©inne ,  gteid^mie  bie 
©eiftüd^en  ber  ©tabt,  aud^  cives  l^eißen.  Sluf  ber  anberen  ©eite  erl^iet* 
ten  mä)  ^Bürger  erjbifd^i5f(id^e  Slemter  in  ber  ©tabt  aU  Unterrid^ter, 
35üner,  SJJünjer  unb  ®e(b»ed^ö(er,  o^ne  barum  aufjul^ören  ©ürger  ju 
fein  unb  ju  beißen^;  anbete  Ratten  S)ienft(e^en  unb  Sird^enämter  bei 
ben  geiftüd^en  ^Webenftiftern  unb  finben  fid^  be^l^atb  batb  aU  aWiniftcria* 
len,  halt  atö  ^Bürger  genannte    Slber  »eber  ift  au«  fofd^en  gätlen  be* 


Sibcrfad^cr  ju  finben,  auf  Streben  bc« 
erjbifd^otö,  fi(^  ünb  i^re  dla6)tommm 
bei  bemfclbcn  @tift  ginS^^flici^tig  mad^tc 
unb  babei  jagt :  Cum  essem  ingenua  de- 
liberavi  esse  ancilla  et  sub  tributo,  2ac. 

IV  no.  605.  SBgl.  Uli  \)on  @t.  ©ereon 
3.  1225  (Ciu.  II  no.  88),  ttjelt^e  fiä^  auf 
bie  SBer^ältniffe  bei  S^ad^fomnien  einer 
freien  gamilie  bejielj>t,  bie  fic^>  looimal« 
als  Seiocenfuakn  biefem  ®tift  aufgetra* 
gen  Ratten. 

1.  @.  oben®.  VI  2(nm.  1.  Ur!.  3. 
1159  (jQu.  1  ®.  552).  Ipsa  vero  donatio 
—  facta  est  secundum  jus  Coloniensis 
urbis  per  ipsos  judices  Colonienses  sub 
presentia  senatorum  et  civium. 

2.  m^  SBei(^)ic(  ifl  ^jictteic^t  angufü^* 
reu  Gerardus  mit  bem  S^f^t?  albus,  de 
Colonia,  ber  in  Urf.  toon  116G  unb  1 180 


?ac.  I  no.  415.  474  unter  ben  ministe- 
riales  s.  Petri  loorfommt. 

3.  2)er  im  Sfeinifteriatenred^t  toorgc«= 
fe^^cnc  gatt  begicbt  fnj^  nur  auf  ben  jün« 
gcrcn  @0^n,  quicunque  miles  fuerit  (@ 
1x21.8). 

4.  ^b.  I  @.  XXIV  unb  weiter  unten. 

5.  2)a6  bereu  ju  @nbe  bc8  l3.3abr« 
^>unberte  nur  fcl^r  wenige  tt?arcn,  faben 
tt)ir  oben  @.  xvi. 

6.  @.  \pdtix  bei  ben  Slemtem. 

7.  21(8  S3eif^iel  bicnt  Hermannus 
Wighus  ober  lateinifcij  überfc^t  de  domo 
bellica,  auf  töcld^cn  fc^on  dii^\ä}  @.  19 
^liugewiefcn  ^at,  ber  in  U.  3. 1149  (Sac. 
I  no.  366)  unter  viri  illustres  et  tocius 

civitatis  probatissimi  genannt  ifl  unb  in 
anberen  U.  3. 1 141— ]  158  (cb.  no.  344. 
378.  395)  unter  ben  9ÄiniflcriaIcn  \>on 


f 


Siöeitc  ^(btl^etJung. 


XXI 


lotefcn  t  ta|  bie  ongcfcl^cncren  ©ürgcr  allgemein  SDiiniftertatenämter  be* 
Heibet  ptten,  unb  nod^  weniger,  bafe  ber  ®tanbe^unter[d^ieb  jtDifci^en  ben 
3Wini[tetia(en  be«  Sribifd^of«  unb  ben  öürgetn  bi^  jum  12.  3a^t^un* 
bert  über^au|>t  nid^t  beftanben  ^abc. 

SBa«  fetner  bie  Senfuaten,  b.  i.  ^o<)fjin«<)fIid^tigen,  unb  in^befon^  «üraet 
berc  bie  ßerocenfualen  ber  Sitci^e  betrifft,  fo  fd^einen  aud^  biefe,  nad^  fuaien"' 
i^rer  gar  nid^t  häufigen  @rtt)ät;nung  in  ben  Urf unben  ju  urt^eiten ,  nur 
toenig  ja^lreid^  in  ber  ©tabt  genjefen  ju  fein,  unb  tt)ie  i^r  ©tanb  jumeift 
au«  freigetaff enen  porigen ,  jum  geringeren  Sl^eit  au«  fd^utäbebürf tigen 
freien  l^erborging,  fo  gehörten  fie  aud^  fidler  nur  ber  nieberen  Ätaffe  ber 
Sürger  an,  tt>e(d^e  fid^  fetbft  ju  fd^üfeen  nid^t  Derntod^ten  ^ 

ÜKit  bem  ©taube  biefer  fo<)fjin«)3fIid^ttgen  8eute  ift  ein  anbere« 
SSeri^ältnig  nid^t  ju  bertt)ed^fe(n ,  tt)eld^e«  fid^  lebigfid^  auf  ben  3tn«  be^ 
jie^t,  ter  üoii  §au«t)(ät5en,  ^ßfen  unb  Käufern  an  ben  urf^)rüngtid^en 
ßigent^ümer  gejal^It  »urbe.  S)ie  jin«|)flid^tigen  SJefifeer  iparen  feine 
Senfuaten  in  ber  ©ebeutung,  tt)eld^e  man  biefer  Benennung  im  3)iitte(* 
alter  gemßi^nlid^  beilegte  2.  ®e^en  wir  nä^er,  toeld^er  2lrt  bie  abl^ängigen 
öefi^ber^ältniffe  in  ber  ©tabt  Waren  ^. 

©n  groger  5E]^eil  öom  ®runb  unb  ©oben  innerhalb  ber  ©tabt  war  ^m- 
eigent^um  ber  geiftlid^en  ©tifter  unb  Slöfter  K  ©er  (ärsbifc^of  ober  "nlffc"' 
ba«  ©tift  ©t,  ^eter  War  ©runb^err  Don  einem  au«gebe^nten  Sejirt  ber 
3lltftabt  ^  unb  nod^  bon  auberen  jerftreuten  §au«t)tä|jen  in  öerfd^iebenen 
®tabtt!^cilen.  35ie  meiften  ^au«^)lä|ie  ober  ^offtätten  (areae)  waren  in 
ßrbtei^e  i)ergeben,  unb  bie  ©efifeer  fold^er  Erbgüter  (hereditates)  l^atten 
bafür  einen  jä^rlid^en  ^m^,  ^ofjin«  genannt,  weld^er  in  ber  JRegel  2 


@t.  $anta(eon,  in  U.  3.  1166  (eb.  IV 
no.  630)  töiebcr  unter  burgenses  crWcint. 
(Sbenfo  !ann  man  aud^  mo^l  bie  Winu 
ficrialcn  toon  @t.  ^antalcon  in  U.  3. 
]  141  (gac.  1  no.  344)  Herimannus  Wald- 
ever,  Godefridus  Waldever,  Eraicho, 
toelc^c  im  3.  1139  (no.  338)  afö  äcugen 
de  civitate  t)or!ommen,  a(8  Bürger  an- 
(preci^en.  @in  Winemams  pinceina  iß 
mit  quampluies  civium  Coloniensium 
U.  3.  1178  (Ott.  I  ©.  579)  genannt. 

1.  3n  ben  ©ci^rcinsfartcn  fommt  öor, 
baß  Scutc  biefer  klaffe  loon  auswärtigen 
Ferren  al«  ©örige  jurürf gcf orbert ,  aber 
burcij  ben  ^uöf^ruc^^  ber  @(i^öffcn  ber 
@tabt  bagegen  gef(i^ü<$t  tourben;  f.  bie 
tvi^^t  bei  (gnnen,  ©ej^.  I  e.41 1 S«.  1 . 


2.  @8  beru^^t  lebigUt^  ouf  33crn)ir* 
rung  beibcr  S^er^iSItniffe ,  toenn  5Rtt5f<^ 
unb  Slnbere  öon  SenfuaUtät  ber  Bürger 
reben  unb  einen  giogeu  2^^ei(  ber  ftäbti* 
fd;en  S3eböl!erung  toon  (SiJtn  für  (Senfua» 
ien  ausgeben. 

3.  Sßg(.  im  allgemeinen  bi^i^über  %u 
nolb/  ^ux  ©efd^id^te  beö  (Sigent^um«  in 
ben  @tSbtcn ,  »0  anc!^  auf  Sö(n  Sejug 
genommen  ifl ,  unb  für  Söln  befonberd 
@nnen,  ®efc^>.  l@.  41 5 —  42 7, 

4.  ^u^  au8ö)ärtigcr  Älöfler  tuie  j.  SB. 
@t.  Xronb,  Urt.  3. 1177  (Ou.  l  @.  575) 
—  in  domo  nostra  que  est  Colonie  super 
Renum. 

5.  S3b.  I@.  xxvi^l.  1, 


XXII 


ungemeine  (Sinleitung. 


U^  4  Pfennige  Betrug  S  unb  ou^erbem  eine  SSorl^cuer  bei  ©eji^öeränbe« 
tungen  butd^  SSererbung  ober  SSerfauf  ju  eutrtd^ten  \ 

T)ic  §ofp(äfte  (areae)  toaren  entoeber  mit  Käufern  bebaut  ober 
unangebout  ^.  3m  erfteren  gaü  bilbete  bie  §au«ftätte  eineu  f)of,  domus 
ober  curtis,  toorin  alle  ju  i^r  gel^örigen  Käufer  unb  äBol^nuugen  be^ 
griffen  finb,  toäl^renb  ein  einjetne^  einftödige«  äBol^nl^au«  ober  ®aben 
camerula,  cubiculum,  l^ei^t^ 

gür  bie  5Wu^ung  ber  Sßo^nl^äuf er ,  toeld^  in  Srblei^e  bergeben 
»aren,  tourbe  auf  er  bem  ^ofjinö  aud^  ein  @rb=  ober  aKiet^jinö  an  ben 
gigentl^ümer  gejault  ^.  üDiefer  Srbiin«  nun  fonnte  enttoeber  mit  bem 
Obiect  an  bem  er  haftete ,  bem  f)auf e  ober  (Srunbftüd,  ober  aud^  o^ne 
biefe^  aU  SRente  übertragen  »erben  ^.  ßbenfo  tourben  aud^  C^ofjinfe 
allein  in  Srbtei^e  bergeben,  loie  j.  33.  ber  ©ürger  ^eiurid^  Sefeling,  nad^ 
Url.  be«  Srjb.  ©igfrib  Dom  3.  1285,  eine  große  Slnjal^l  bon  fold^en 
öon  bem  ßrjbifd^of  ate  erblid^e^  Selben  befaß,  bermut^tid^  in  golge  frü? 
leeren  9ientenfauf^  Don  ©eiten  eine«  feiner  aSorfal^ren^. 

(Srblei^C  (perpetuo  locavit)  ein  $au8  (do- 
mumcum  area)  an  einen  @(i^ncibcr,  beffen 
gmu  unb  (Srben.  gegen  einen  jiä^iiidl^en 
Svbüin«  loon  einer  Wlaxt,  i)orbe^>aIten  ben 
Srbjin«  bcrÄirci^e  toon  @t.  Oeorg.  Cen- 
sus  hereditarius  l^eißt  alfo  ^ier  einmal 
ber  ^ad^tjinö,  unb  ba«  anberc  mal  ber 
$of^  ober  ©runbjin^;  f.  biefe  unb  an« 
bere,  fott)o^>l  BeüügUd^  ber  SBefitjtoer^äa» 
niffe,  at8  anö)  befonberö  toegen  ber  ptx^ 
fönlici^en  ^}ie](|ungen  bed  berühmten 
93erfa{fer8  ber  9Jeimd^roni!  (c^rreid^e 
@c^retn8urfunben  in  bem  ^uf|a|j  loon 
SWerlo,  «onner  3a^>rb.  ^.  59  @.  120  ff. 
^Sufig  finben  fi^  aber  au^  beibe  ^rten 
Don  ämjcn  in  einen  einjigcn  3a^re8jinö 
Xufammengefagt;  f.  ba«  Serjeici^niß  ber 
3infc  toon  et.  Kunibert  3.  1239  (Ou. 
11  no.  201),  mldfi  in  ®e(b  unb  $ü^* 
nern  au9  Käufern,  $uben,  @runbfiü(ien 
\)erfd^iebehcr  Äird^f^)iele  bejogen  tt)urben, 
ferner  bie  3lu«gügc  auö  @^rein«!arten 
bei  (gnnen,,  ®ef^.  I,  416  «.  3. 

6.  @beIloi(ij  unb  grau  termad^ten 
na^  Urf.  um  1100  (du.  I  @.  504)  an 

bad  <St.  ©etoerindfiift  domum  quandam 
XII  sol.  persolventem  mit  ber  $eflim< 
mung,  bag  nad^  l^xtm  beiberfeitigen 
2^obe  bem  @tifte  bie  freie  SSertei^^ung 
btefed  ^aufed  jufle^en  foKe;  augerbem 
Dermaci^ten  fie  nod^  3  <B6fiü.  dttnttn  de 
quibusdam  areis  prefate  urbis  suburbio 
adjacentibus,  bereu  SBcfifeer  genannt  flnb. 

7.  Ou.III  no.  253:  Noveritis,  quod 


1 .  ^ie^  ift  aU  92ege(  au9gef)}ro(^en 
in  Urf.  be«  (grjb.  $^iili^^  3. 1 180  (du. 
I  @.  583J :  de  minori  aiea  duo  nummi  Co- 
loniensis  monetae,  de  majori  quatuor 
ejusdem  monetae. 

2.  3n  ber  cit.  Urf.  ©rjb.  ^^ili^)^)8: 
ut  scilicet  nobis  debitum  censum  et  vor- 
huiam  de  hiis  sicut  de  ceteris  areis 
persolvant. 

3.  @rgb.  Sruno  IV  (1205—1208) 
^erlielj^  17  unb  eine  ^albe  areas  super- 
ediflcatas  sive  non  ediflcatas  in  beriRä^e 
be9  eribif^öfU^en  ^alafled  an  eine  ^n^ 
)a^I  ^Snner  unb  grauen  gegen  3md 
{jure  censuali)  in  äimmt  unb  Pfeffer, 
ZXn.  II  no.  29. 

4.  grgb.  ^itigrtm  fd^enfte  bem  ^(o« 
fler  ^rauweiler  angeblid^  1028  quandam 
curtem  infra  nostre  urbis  muros  sitam 
cum  cnnctis  que  in  ea  tunc  erant  do- 
mibus ,  Ciu.  I  @.  477  logl.  Sarbauu«, 
W)tin.  Urf.  no.  5.  Urf.  Don  1188,  2ac. 
I  no.  508:  quoniam  autem  prefate  do- 
mus area  lata  est  et  spaciosa  et  ediflciis 
in  ea  constrnendis  idonea. 

5.  ^aäf  Urf.  3.  1238  (Ou.  II  no. 
179)  gab  ba8  @t.  ®eorg«pift  eine  cur- 
tis an  ben  Bürger  9ti(^o(f  unb  @(iefrau 
in  @rbtei^c  (hereditario  jure)  gegen  ä^Jb* 
lung  Don  2  SJJarf  jä^rlid^,  nomine  pen- 
sionis  b.  i.  $ad(>tjin8,  unb  \)on  3  ^fenn. 
qui  dicuntur  hovezins.  S)er  befannte 
SJieiflcr  ©otfrib  (^agcn),  clericus  et  no- 
tarius  civitatis  Col.,  toermiet^ete  1271  in 


3tt)citc  ^IBt^^cUung. 


xxm 


35a  e^  6et  bcm  ©igcnt^um  an  Käufern  unb  Orunbftfidcn  ö)enifler 
auf  ben  ®cbrau(^  ber  ©ad^c  fctbft,  at«  auf  bic  JReutc  anfam,  fo  toax  t>kU 
^adft  ZifdimxQ,  fei  cö  bei  SSererbuug  ober  bei  SSeräußerung  gemöl^utid^. 
@d  fotttmen  S3eif^>ielc  bon  beut  ©efife  eine«  SSiertete,  bon  brei  ©iebentel, 
fogar  bon  bem  48.  Zi)txl  eine^  §ofeö  (domus)  bof,  U)obei  ber  (Srbjin^ 
unb  bie  33or]^euer>  »etd^c  auf  bem  ©anjen  l^aftete,  nad^  SSer^ältniß  auf 
bie  Sl^eite  au«ge[d(^(agen  tourben  ^ 

@in  bemerfenötoertl^e«  Sdtx^pkl  bon  getl^eittem  (ätgentl^um  an  un^ 
get^eilter  ®ad^e  bietet  bie  (Srbgenoffenfd^aft  ber  Si^einmül^ten  bar,  mi6)t 
man  »o^I  einer  aicticngefeüfd^aft  bergleid^en  fönnte.  Slad^bem  btefe  ®e^ 
noffenfd^aft  ber  ©efd^Ied^ter  burd^  Sonfi^cation  be^  Srjb.  (Sonrab  im 
3.  1260  bie  5R6einmü^(en  berloren  l^atte,  tourbe  fie  bVLx6)  SSertrag  mit 
(Srjb.  ©igfrib  1275  »ieber  in  bie  ^ätfte  berfelben  reftituirt,  tt>ä^renb 
bie  anbere  §ätftc  bem  @ribifd(^of  berblieb  2,  3n  SBirlKd^feit  ujaren  ni6)t 
mtffx  ate  26  SR^etnmü^Ien  bor^auben  unb  foüten  bereu  nad^  bem  SSer* 
trag  aud^  nid^t  mel^r  fein,  bod^  »urbe  bei  ber  2i^ei(ung  ber  (äinfünfte 
ober  9iu^ungen  nidj^t  biefe  ^aifl  ju  ®runbe  gelegt ,  f onbem  man  nal^m 
nad^  ber  urf})rüngtid^en  3^^^  ^^  (eigentlid^  35,  üon  benen  aber  fd^on 
früher  eine  jum  S5ort^eil  ber  ®enoffenfd(^aft  aufgegeben  toax)  gleid^fam 
afö  ibeetle  SIKü^ten  an,  bergeftatt  bag  bon  ben  ®efammtein!ünften  au0 
ben  toirflid^  borl^anbenen  26  SIRü^ten  bie  eine  §älfte  bem  Srjbifd^of  ju* 
fiel,  bie  anbere  aber  nad^  ber  Sl^eitungöjal^l  34  unter  bie  2Äül^Ienerben 
bert^eilt  tourbe;  jeber  bon  biefen  befag,  ipie  bie  ©d^reinöfarte  au^ipeiöt, 
t>on  ben  34  ibeeüen  Ttnf)kn  einen  aliquoten  Sll^eil,  einen  ganjen,  falben, 
ein  93iertet,  ein  ober  meljrere  ^tifntd  bon  einer  SDiü^Ie,  worüber  er  burd^ 
SSererbung,  ©d^enlung,  SSerfauf  boütommen  frei  berfügen  fonnte.  ©ieben 
ßrbgenoffen,  unter  benen  ein  SDieifter  (magister)  at«  33orfifeenber,  be* 
malerten  ben  ©darein,  tt)orin  bie  ©efifetitet  ber  Sinjelnen  berjeid^net  toa* 
reu  unb  bie  öefifeberänberungenl  eingetragen  tourben ;  biefetben  urt^eit- 
ten  bei  © treitigleiten  ate  ®ef (^morne  ^. 

3)iefe  bietfad^  berfd^fungenen  unb  abl^ängigen  ©efifeberpttniffe  l^at^ 


cum  progenitores  Henrici  dicti  Keselinc 
civis  Ooloniensis,  fidelis  nostri,  census 
qui  vulgariter  appeliantur  hofeciense  et 
qui  de  hereditate  subscripta  persolvun- 
tur,  a  predecessoribus  nostris  tenuissent 
in  feodo  etc.  (So  folgt  ba«  SScrjeid^niß 
ber  domus  unb  cubicula  meifl  mit  ben 
^amm  ber  öefitjcr,  tooöon  ber  ^oftin« 
)U  4  nnb  2  ^fenn.  angegeben  iß. 

1.  <B,  bie  ^if^ielc  and  @(ijrein8far^ 
ten  bei  (gnnen,  @ef(^.  l  @.  416  21.  3. 


@.  421  %.  1.  Urt.  3.  1224  (Ou.  II 
no.  83) :  @in  S3ürger  unb  feine  grau 
tauften  proprietatem  quinque  partium 
de  quinta  parte  omnis  hereditatis  Ors> 
bürg  Site  que  quondani  fuit  Henrici  H. 
—  videlicet  Septem  mansionum  sub  qua- 
tuor  tectis  etc. 

2.  ©.  SBb.  I  @in(.  @.  l. 

3.  @.  bie  Urfunben  in  Ou.  1  @.  317 
-328. 


XXIV 


Kttgemeine  Einleitung. 


ten  feinen  befonberen  ©ejug  auf  ben  ^erfonenftanb  ber  ©ürger,  fonbem 
berührten  gteic^mäf ig  aüe  Stoffen  ber  ©nmo^ner,  geiftüd^e  unb  toetttid^e 
Sotporattonen.  3^^^l>P'^rtg  für  Raufet  unb  ©runbftüde  toax,  gteic^toie 
einjetne  S3ürger,  anäf  bie  ©efammtgemeinbe  \  unb  tt>aren,  ebenfogut  toie 
btefe,  Sird^en  unb  Softer  ju  Söln  unb  anbemärt«  2;  nic^t  minber  gür* 
ften  unb  ßbeti^erren,  toeld^e  Raufet  unb  §öfe  in  6ötn  erwarben ». 


ber 


gcr. 


Oro§' 
bürger. 


>fr  »Jü?*  ^*^  tDenben  un«  ju  ben  öerfd^iebenen  Stoffen  ber  ©ürger  unb  ju 
ben  ©enoffenfd^aften  ober  (Sor^)orationen,  in  toetd^en  fid^  bie  bürgerfid(^en 
©eruf^freife  unb  Srtoerb^jmeige  aU  befonbere  8eben«*=  unb  9ied^t«gemein^ 
f c^af ten  oneinanber  f d^loffen  *, 

ÜDie  ©ürgerfd^aft  ber  ©tobt  ertoud^«  an^  urfj)rünglid^  ungleid^en 
Slementen ,  J)erf(j(^ieben  nad^  ©eburt^ftanb  ate  freie  ober  |)erfönUc^  ab* 
l^ängige  Seute,  nad^  ^erfuuft  ate  öon  alter^^er  eingefeffene  ober  fpäter 
Don  außen  l^ereingejogene  Sintool^ner,  nad^  SSefifeijer^ttniffen  ate  Slrme 
unb  JReid^e,  nad^  öeruf  unb  grtoerb^tl^ätigleit  afö  Saufteutc,  ^anbtoer^ 
fer,  ffiein^^  ober  2ldterbauer.  @o  loeit  aber  unfere  Seuntnif  jurü(freid()t, 
erfd^eint  eine  9lriftofratie  öon  angefe^enen,  reid^en  unb  mächtigen  SSurgcrn 
atö  ba^  bereit«  SSorl^anbene  unb  (Segebene ,  weld^e«  ben  Slu^gang^punft 


1.  2)tefe  (universltas  civium)  \)attt 
an  ben  (Sr^bifd^of  für  bie  il^r  überlaffenen 
Käufer  auf  bent  ^UmarCt  ben  üblid^en 
3in8  unb  bie  53or^>eucr  gu  Beja^Ien,  f. 
bie  f^on  öfter  cit.  Urf.  beS  dqh.  W^ipp 
t)on  1180. 

2.  2)a«  ^ugußinerHofler  ad  marty- 
res  ^atte  na(^  Urf.  3.  1180  (du.  I  @. 
580)  an  ba«  @tift  @t.  ©ereon,  auf  bef« 
fen  ©runbei^entli^um  e9  erbaut  toar,  ei^ 
neu  3a^>re8jin8  toon  einem  Oolbfolibu« 
oter  12@^ttt.@i(ber  in  memoriam  pro- 
prietatis  )u  entrichten.  ^a9  ^lofler  @t. 
3Kauritiuö  befaß  ©runbpücfe  jure  cen- 
suali  toon  et.  $antaIeon,  Urf.  3.  1198 
(gac.  I  no.  564) .  2)ic  Slbtei  damp  mußte 
für  einen  $of  mit  ®runbftü(f  (area)  in^ 
ner^^aIb  ber  ©renjen  ber  ^ro^flei  loon  @t. 
©ereon,  tOil6)t  fie  jure  et  lege  censuali 
üon  jttjei  @tift«^erren  erhielt,  außer  bem 
feften  3al^redjind  ))i>n  5  <Bä)i\i.  noc^  ei^ 
nen  ©c^tH.  3ufc^lag  flatt  ber  ^urmebe 
unb  eine  35or^euev  toon  5  SDfiarf  für  bie 
S^erlei^uufl  beja^Ien:  Urf.  3.  1197  Sac. 
I  no.  556. 

3.  ^erjog  ^einridf^  toon  Trabant  tx^ 
li^ielt  na(if  Urf.  ))on  1235  ))on  bem  ^lofler 


^iii)tx  ein  $aud  gegenüber  bem  ei^bifci^. 
?5a(aft,  ttjel^e«  frü^>er  ber  38aner  @er» 
^arb  betDO^nt  ^atte  unb  na^mald  ber 
^rabanter  ^of  genannt  tDurbe,  gegen 
iSl^rtit^en  (Srbjind  t>on  3  <S(!^itting,  Du. 
II  no.  155.  ©ie  Äoet^offfci^c  S^ronif 
{@.  647)  ixiWt  alfo  unrichtig ,  baß  bie 
@tabt  biefen  §of  aU  ein  'eigen  grei^au«' 
erft  nac^  ber  ^oringer  ©df^lac^t  1 288  bem 
$erjog  3o^^ann  jum  ©efc^enf  gemad^t 
Ij^abe,  n^e^er  baburc^  Bürger  ju  (Solu 
geworben  fei  Urf.  toon  1301  (?ac.  ill 
no.  11):  granco  genannt  \)on  ^orn,  mi- 
les  de  Colon ia,  locrfaufte  ^au8  unb  ©of 
(domum  suam  et  curtim)  an  2)ietri(i^ 
t)on  (SIeöe  unb  @rben,  gegen  erbjin« 
toon  lOÜJ^arf  unter  aQen  möglichen  (Sau* 
telen.  Rubere  ^etf^iele  au9  ^c^reind^ 
farten  f.  bei  (gnnen  a.  a.  O. 

4.  @.  Im  angemeinen  O.  ©icrfe,  3>a8 
beut.  Oenoffenfd^aftöreci^t  ©b.  I.  9le^t«* 
Qt\(if\äfit,  1868,  tt)o  ba«  gefammte  öffent» 
üdft  unb  ^ritoatred^t  unter  biefen  einen 
©efi^td^unft  geflellt  ifl  unb  baraus 
mami^ebebeutenbe^ejie^ungen  unb  neue 
Ucberblidfe  gen^onnen  toerben. 


3tocite  Hbtl^eitung. 


XXV 


für  btc  innere  ©ntmidetung  ber  ©tabtDerfaffung  bilbet.  ®o  tourbe  möf 
gambert'ö  (ärjä^tung  ber  äiufftanb  gegen  Srjb.  Slnno  1074  i)on  ben  Stften 
ber  ©tabt,  primores  civitatis,  angeftiftet,  benen  baö  genteine  SSoIf, 
vulgus,  folgte^;  unb  fo  finb  in  ben  Uvfunben  be^  12.  3a^rl^unbert^ 
l^äufig  bie  ©eften,  2lng.e[el^enften  nnb  SBeifeften  ber  @tabt  genannt,  ate 

meliores  totius  civitatis,  viri  illustres  ac  probatissimi,  burgen- 
sium  houoratiores,  prudentissimi,  optimates  civitatis  2,     3n  ben 

3eugennnterfd^riften  festen  oft  biefelben  Flamen  au«  einem  engen  Äreife 
biefcr  ©eften  lieber ;  boc^  laffen  ficb  bie  ©efd^fed^ter  nid^t  e^er  erf ennen, 
ate  bi«  aud^  bie  SSurger,  mi  e«  erft  nad^  aWitte  be«  12.  Sal^rl^unberte 
i)on  einjelnen  gefd^al^,  ftänbige  3unattien  ju  führen  begannen  ^, 

Ol^ne  ^mi^el  1i)at  man  bal^er  aud^  unter  ben  in  ben  Urlunben  ber^» 
felben  ^dt  fd^fed^t^in  cives  genannten,  toeld^e.  namen«  ber  ®tabt  ober 
ber  ©cfammtl^eit  ber  SSürger ,  bie  fd^on  öfter  ertt)ä^nten  aSerträge  mit 
(Srjb.  ^^iüp<>  fd()Ioffen,  il^m  große  Oetbjal^tungen  mad^ten  nnb  »id^tige 
Siedete  bafftr  ertt)arben*,  nid^t  aüe  ©ürger  ol^ne  Unterfd(^ieb ,  fonbern 
eben  nur  bie  ju  berftel^en,  bie  loir  im  Slnf^Iuß  an  iene  tateinifc^en  Sind* 
brüdfc  Oro^ürger  nennen  lönnen, 

äSie  biefe  Orogen  il^re  SKad^t  über  bie  Steinen  mißbraud^ten,  erfal^^* 
reu  toir  auö  ben  9lcten  bed  ©d^ieböfprud^«  bon  1258.  ©ort  ftagt  ßrjb. 
Sonrab,  attcrbing«  nur  ate  Partei,  über  bie  Slnmaßung  unb  Ungebühr, 
toetd^e  bie  reid^en  unb  mäd^tigen  ©ürger  (divites  et  potentes)  in  ben 
©tabtgeric^ten  unb  bei  ber  SSertoattung  fidf^  erlaubten ,  über  ben  15rud£ 
ben  fie  auf  ba«  geringe  SSoIf  (populäres  et  impotentes)  ausübten, 
toetd^e«  fie  ju  i^ren  SWunbmannen  mad^ten ,  um  fid^  atter^anb  35 ienfte 
i)on  il^nen  (eiften  ju  laffen,  toofür  fie  il^nen  ©d^ufe  gegen  ba«  erjbifd^öf* 
(id^c  ©erid^t  geioä^rteu^.  S)ie  ©roßen,  l^eißt  e«  ferner,  befd^Iießen  neue 
auflagen,  meldte  bie  ©rüberfd^aften  unb  ba«  SSolt,  ba«  bie  ©emeinbe 
genannt  »irb,  ju  tragen  ^aben^;    bie  5D?äd^tigen  laffen  fid^  bon  ben 


1.  ®.  S3b.  1  @.  XXVI. 

2.  Urf.  3. 1149,  Ou.  le.  329;  3. 
1152  cb.@.  539;  3. 1155?  (m*t  1157, 
»ic  au«  ben  3citbeflimmungcn  am  ^ii)\i\i 
^ertoorge^t,  i.  (Sarbamt«,  Uv!utiben  no. 
17)  cbcnb.  e.  545;  3.  1178  @.  577. 

3.  3.  ö.  bie  SRaitj  (Ratio),  bicSIfiom* 
mcr«(o^,  SJiülengaffc  u.  %.  in  ben  jirei 
Urf.  angeblici^  bon  1169  Ciu.  1  @.  558. 
560,  bic  ®ap\^k,  @^erfgin  {^6)tto'u 
(iin)3.  1180  cb.@.  585  u.  21. 

4.  S.  I  @.  XXXII. 

5.  mt.  19  ber  Älag^unfte,  Ou.  II 
6.  382. 


6.  9[rt.  22  eb.  Item  quod  quociens 
placet  majoribus  civitati»  j  ipsi  faciuiit 
—  nova  exactionum  statuta,  quarum 
exactionum  odus  portant  fratemitates  et 
alii  populäres,  qui  communitaa  appel- 
lantur  et  sie  depauperantur.  $g(.  Urt. 
(grjb.  (Sonrabö  1259  (Ciu.  II  @.  410) : 
quod  res  publica  in  talium  manibus  ini- 
quorum  maglstratuuin  deperire  deberet 
omnino,  si  diutius  sustineretur  ipsorum 
dominium  et  quod  paiuperes  et  plebei 
immo  generaliter  qui  communitas  appel- 
lantUT  redigerentnr  ad  nichilum  per  tan- 
tarum  inj  ur las  piessurarum. 


XXVI 


Kttgcmetne  (Stnldtnng. 


Srübctfci^aftcn  ber  f)anbtt)erfcr  ju  SSorftel^ern  (in  suos  magistroe) 
toäl^ten  unb  Iciftcn  ben  cinjdncn  bei  äudfd^rcitunflcn  unb  SScrgcl^n 
plfc  für  ®elb «. 

©cibc  fd^arf  getrennte  Staffen  ber  ®ro§bürger  unb  Steinbürger 
»erben  in  einer  Urfunbe  ßonrob«  bon  1259  ate  ©ürger  l^ö^ren  unb 
nieberen  ©tanbe^  (inferioris  ordinis)  bejeidj^net,  unb  jtpar  finb  jene 
©d^öffeu  unb  ©d^öffenbrüber,  2lmtleute  ber  Sitd^erjed^  unb  älmtfeute 
ber  Sird(^f<)iete,  biefe  SWitgUeber  bon  ©rüberfd^af ten  ober  aud^  nid^t  2. 
mit  ^^^  ^^  ^^-  Sal^i^^unbert  l^ei^en  'bürgere*,  toie  im  12.  cives, 
bürget.  Dorjug^tüeife  bie  ©ro^bürger  ber  l^errfd^enbeu  Slaffe,  ober  audj)  *bie 
guben  Iubc\  *bie  erfamen  tube'  im  Oegenfa^  ju  *ber  ®emeinbe'  ^.  ©leidf^- 
bebeutcnb  ift  bie  jur  S^txt  nod^  toeniger  häufige  Sejcid^nung  ate  *®e* 
fd^tcd^tcr' 4.  ©0  nennt  ber  ©tabtf^reiber  ®otfrib  §agen  in  feiner 
JRetmd^ronif ,  tt)orin  er  ben  ©treit  jü)ifd(^en  ben  ©efd^ted^tern  unb  ben 
fünften  erjä^tt ,  Jene  *be  gube  Inbc',  *be  bei!  ftolje'  ober  *be  oberftoitje 
bürgere*,  tool^t  mit  8lnf|)ic(ung  ouf  ba«  ®t\dfUd)t  ber  Oberfto(xcn^ 
unb  giebt  i^nen  ba«  ftänbige  ^räbicat  bon  §enen ;  er  rfi^mt  bie  eblen 
*®efd^(ed^ter^  baß  fie  i)on  freier  Slrt  feien  unb  l^ergefommen  bon  Ferren 
unb  ©d^i5ffen,  feitbem  6ß(n  juerft  d^rifttid^  würbe «,  unb  ftetlt  i^nen  bie 
'SBeber  unb  ®emeinbc',  bie  ^gemeine  beit*  (vulgus)  gegenüber', 

55ie  {Regierung  ber  ©roßbürger  über  bie  ©rüberfd^aften  unb  ba^ 
gemeine  SSolf  loar  3Äitte  be^  13.  Sal^r^.,  afö  Icfetere  fidi^  gegen  fie  mit 
Unterftüfeung  be^  Srjb.  ßonrab  emj)örten,  bie  feit  unbcnflid(^er  ^dt  be* 
ftel^enbe  Drbnung  ^.  3n  biefer  SSerfaffung  l^atte  fidf^  ba^  ^atriciat  ber 
®efc^lec^ter  feftgefejt  unb  abgefc^Ioffen,  unb  man  l^at  burd^au^  leinen 


1 .  %xt.  44  @.  385. 

2.  Ott.  II  ©.416.  Si  scabiiius  vel 
frater  scabinorum  seu  offlcialis  de  richer- 
zegheide  vel  etiam  offlcialis  parrochia- 
rum  fuerit  —  ab  officio  suo  quod  tenet 
cadet  —  Similiter  civis  inferioris  ordi- 
nis privabitnr  fraternitate ,  si  habuerit 
(fatt«  cv  einer  Srübcrfci^aft  ange^^öil). 

3.  Ulf.  3.  1262  (Ciu.  11  no.  434): 
*S3ortmc  bie  bürgere  bie  man  f^)rid;t  bat 
fic  ujcr  irme  re^tc  jlnt  gebain  —  inbe 
ben  guben  luben  inbe  ber  gemeneben  be«' 
ücttit'. 

4.  Urf.  3.  1263  (Ou.  II  no  449. 
462):  'mit  bunfin^benjtd^  manntn  getoa» 
^tnt  bau  gefle^ten  in  ^olne  mit  ober^^ 
bcdbin  orfin\  "äuö)  lateiuifc^  progenies 
in  Ur!.  3.  1288  (?ac.  H  no.  842):  flde- 
lis  —  eisdqm  civibas  Colon,  et  precipue 


progeniebus. 

5.  ©b.  1  9leim(^ron.  33.  1284.  3283. 
3316. 

6.  33.  3381  3)c  »etoer  fiercbcn  irc 

tnec^t 
toeber  be  ebete  geflei^te, 
bei  ^er  fumen  fmt  toan  brier  art 
ftnt  bat  (£0lne  atre  etrfi  ürften  tDart. 
^.  3563  öan  Vieren  unb  ban  fcä^effen  fu* 

men. 

7.  53.  1208.  3577.  5706. 

8.  @in  gleid^^eitiger  urfunblt^er  ^e^ 
rici^t  über  ben  Vorgang  fagt :  Sane  acci- 
dit  quod  fraternitates  et  populäres  civi- 
tatis Col .  majores  suoa  civitatis  Col.  pro- 
vidos  utique  guhernatores  reipttblicae  de- 
dignantes  soiitoque  eorum  regirAini  sub- 
esse  nolentes  etc.   ClU.  I  ©.  323. 


» 


ätmtt  ^bt^itung.  xxvii 

®runb  bcn  JRitl^m ,  ben  i^m  Ootfrib  ^agcn  jufd^reibt ,  ba«  ^rfommcn 
tocn  freier  2lrt,  ju  bextpeifetn,  Diebne^r  (äf t  \x6)  ba«  '^atriciat  in  feinem 
nrprüngüd^en  ©eftanbe  lanm  anberd  erllären ,  aU  ba^  btc  Don  alterö^ 
l^er  freien  unb  erbgefeffenen  ßinwo^ner  mit  bcn  an^  i^rer  SÄitte  beftett* 
ten  ©tabtfd^öffen  ben  Sern  be^felben  au«mad^ten.  SttDa«  anbere^  ift  bic 
erftim  15.  Sa^rl^unbert  anfgebrad^te  nnb  geglaubte  Slrabition ,  »onad^ 
man  baö  ^atriciat  öon  ßßtn ,  gleid^mie  bie  alten  3Äauern  unb  2i^ore 
bcr  @tabt,  bon  ben  SRömern  l^erteitete'.  ÜDie«  ift  ebenfo  wenig  glaub* 
iDÜrbig  at«  bie  bamit  xufammenl^ängenbe  Unterfd^eibung  Don  15  erften 
unb  gerabe  bo})^)e(t  fo  öiet  Jüngeren  ©efd^led^tern ,  Don  tt>elc^en  festeren 
bie  3?amen  ber  5Raife,  ajiommer^toc^,  ©api^ir,  SIKülengaffe,  Srenporje, 
Sornporje  gleid^jeitig  ju  2lnfang  be^  13.  Sa^rl^unbert«  mit  benen  ber 
angeblich  älteren ,  DDerftolj,  ©d^erfgin,  3uben,  Steingebanf,  ©irletin, 
©rin,  ®tfx,  unb  jum  2:^etl  fogar  fd^on  frül^er  afö  biefe,  im  12.  Sal^rl^., 
in  ben  Urfunben  auftreten  2. 

®a«  ^atriciat  ber  ©efd^led^ter  war  befeftigt  burd^  genoffenfd^aft*  ®«"ö^f= 
lid^e  (Einigungen,  toeld^e  in  golge  beö  ©elbftergänjung^redf^t«  mit  2lu«*    ten. 
fd^liefeung  ber  Ungenoffen  aud^  erbtid^e  würben.    Sbenfo  beftanbeu  in 
t>er  ®emeinbe  ber  übrigen  ©ürger  bie  fd^on  öfter  erwähnten  ©ruber* 
f d()aftcn  al«  Innungen  ber  ^anbwerfer,  fo  wie  nod^  anbere  ©enoffen» 
f d^aften,  retigiöfe  unb  wirtl^fd^aftlid^e. 

SBir  werben  bie  ©enoffenfd^aften,  al«  politifd^e  6or<>orationen,  unb 
mit  biefen  aud^  bie  übrigen  nid^t  ^)olitifd^en ,  Wegen  il^rer  gleid^artigen 
Cäinrid^tiing,  im  3ufammen^ang  mit  ber  ®tabtt>erfaffung  betrad^ten. 


äu«  ber  (Erörterung  ber  ©tanbe^berl^ältniffe  ^at  fid^  ergeben,  ba^  &tatu 
feie  ©tabtregierung  DDn  (Solu  im  12.  unb  13.  3a:^r^unbert  eine  bürger*  ^^nlt 
lid^  ariftofratifd^e  war ,  inbem  fie  wefentlid^  burdj)  bie  ©roßbürger  ober  s^^^^u. 
tea«  '^atriciat  ber  ®efd^led^ter  verwaltet  Würbe.  ®ie  ©tabt^errfd^aft  aber 
Ttanb  bem  Srjbifc^of  ju,  nad^  ber  öffentlichen  (Sewalt,  bie  i^m  burd^  bie 
^Berleil^uug  ber  5Regalten  bom  9teid^e  übertragen  war.    3n  ben  ^ribt* 
Icgien,   weld^e  bie  (Srjbifd^öfe  Don    ben  beutfd^en  Königen  in  biefer 
^eriobe  erlangten ,  ift  bie«  ebenfo  wie  in  ber  früheren  3^^^  wieberl^ott 
onerf annt ».  S)ie  öff entlid^e  ®erid^t«bar!eit ,  bie  SKünie ,  ber  ^oü ,  ber 

1 .  ^oel^off'fci^e  (S^contf    @.  320  —  bebit  eum  et  serviet  ei,  in  quibus  dehet^ 
'Ö29.  tamquam  domino.    Vertrag  beS  (trafen 

2.  <B,  ob.  @.  XXV  %.  3.  Slbolf  bou  9iaffau  mit  @cjb.  @igfrib  3. 

3.  lt.  Ä.  $^ili^^)8  3.  1206  (Ou,  II  1292  (Clu.  III  no.  367) :    Nos  de  civi- 
no.  23) :  Civitas  Coloniensis  gratum  ha-  täte  Coloniensi   imllatenus  intromitte« 


XXVIII  ^tttgcmeinc  ©intcitung. 

öffentlid^c  ®runb  unb  ©oben  gel^ötten  bem  (Stjbtfci^of ,  unb  btefcr  übte 
feine  ^enfc^aft^ted^te  butd^  bie  Don^  tl^m  befteüten  ©eamten  aud,  ®te 
Slemtet  unb  2lmt«genoffenf(i^aften  ber  ©tabt  toaten  bemnaci^,  fo  toeit  fie 
fid^  auf  bie  3Scttt>aItung  bet  ^Regatten  bciogcn,  l^ettfci^aftttci^  bed  Srjbi* 
fd^of«,  fo  toeit  fie  bie  Autonomie  ber  ©ütgct  betrafen,  bürgerttd^e  in 
§änben  ber  ©rogbürger.  35ie  (Snttoidetung  ber  ®tabtt)erfaffung  in  ber 
gegentoärtigeu  "iperiobe  befte^t  nun  barin,  ba§  bie  ©ürger  aud^  bie  l^err^ 
fd^aftlid^eu  Slemter  unb  camit  bie  öffentliche  ®en>alt  mel^r  unb  mel^r  an 
fid^  brad^ten, 

SBir  betrad^ten  in  erfter  9ieil^e  bie  erjbifd^öf liefen,  in  jtoeiter  bie 
bürgertid^en  ©tabtämter, 

ixlL         ®^^  ^^^^^^^  ^^9^'  ^^^  erjbifd^of«  tt)ar  bie  öffentliche  3uri«biction. 

geri(^t.  3m  ®d^ieb«f|)ruc^  t)on  1258  ftettt@rjb.  ßonrab  gleid&  juerft  ben  @afe 
auf,  bag  er  ber  oberfte  9tidf)ter  fotoo^l  in  geiftlic^en  toie  in  toeltlid^en 
©ad^en  fei  unb  bag  bemnad^  in  ber  ©tabt  ßöln  5Riemaub  eine  ®e^ 
rid^t^barleit  ausüben  bürfe,  ber  fie  nidbt  t)on  i^m  ^abe^  ©eine  9iidf^* 
ter  in  ber  ©tabt  loaren  ber  SSurggraf  unb  ber  ©tabtöogt  ober  bereu 
©teUuertreter ,  loeldf^e  getoöl^nlid^  fd^led^tl^in  bie  9iid^ter,  judices,  l^ei^ 
gen,  unb  bie  9ted^tfpred^enben  im  erjbifd^öf ticken  ©erteile  toaren  bie 
©tabtfdf^öffen.  3Son  ben  festeren  aber  fagt  Srjb,  ßonrab  in  bemfetben 
©d^ieb«fprud(^,  ba§  burd(^  fie  t)on  atterd^er ,  bod^  mit  3uftimmung  be« 
Srxbifd^cf«,  bie  ©tabt  regiert  tourbe^,  SSeibe  jufammen,  SRid^ter  unb 
©c^öffen,  mad^ten  bie  ©tabtobrigfeit  aud ;  ba^er  ber  ftel^enbe  Slu^brudt 
für  Obrigleit  unb  Sürgerfd^aft :  Judices,  scabini  et  universi  cives 
ober  ceterique  cives ,  *rid(^tere ,  fd^effenen  inbe  gemeintid^e  be  bürgere 
t)an  ßolne'  ^ ;  ober  oft  aud^  blog  scabini  et  populus  Coloniensis,  sca- 
bini et  universi  cives  ol^ne  S^ennung  ber  judices  *,  itid^t  aber  bloß 
judices  et  cives  ol^ne  9iennung  ber  scabini. 

mus  iiec   de  civibus  aliquod  fldelitatis  judices,   scabini  et  universi  cives  (Ou. 

homagium  recipiemus,  cum  vpsa  civitaa  II  no.  383),  Urf.  be^f.  3.  (eb.  no.  381): 

in  temporalibua  et  spiritualibus  ad  ipaum  'SBir  vici^tcrc,  fci^effcnen  inbc  gcmcinlic^C 

archiepiscopum  Col.pertineat  pleno  jure.  be  burgere\ 

i.  Ou.  II  @.  38 J  %xi.  1.2.  4.  3. 53.  @^vcibcn  bc8  ^.  Simoccnj 

2.  ^.  a.  O.  @.  385  %xt  43  :  Item  III  3.  1203  unb  1205  (Ou.  II  no.  7  u. 
quod  —  de  ipsorum  consilio  civitas  Co-  16) :  Dilectis  flliis  scabinis  et  populo 
Ion.,  consentiente  tarnen  archiepiscopo,  Colon.  Urf.  ^.  $etnn(i^9  3.  1231  (eb. 
ab  antiquo  consueverit  gubernari.  no.  1 22) :  quod  dilectos  nostros  scabinos 

3.  3.  SB.  Ur!.  3.  1226  (Ou.  II  no.  et  cives  Colon.  —  in  jure  et  libertate 
95),  njo  @rgb.  ©einrieb;  fic^  bcr^flid^tet  cupimus  promovere ;  cbcnfo  Ä.  giicbric^« 
gegenüber  dilectis  fidelibus  nostris  judi-  II  3.  1236  (no.  159).  @(^icb8f<)ru(i^  bOU 
cibus,  scabinis  et  universis  civibus  Col.;  1252  (no.  304  unb  306) :  inter  venera- 
^(i^reiben  beö  $.  ©rcgor  IX  3-  1239  bilem  patrem  Conradum  Col.  arcbiepi- 
(Sac.  II  no.  240),  bed  ä.  (Sonrab  IV.  3.  scopum  ex  parte  una  et  scabinos  et  uni- 
1240  (eb.  no.  247).  Url.  3.  1258:  Nos  versos  cives  Colon,  ex  altera. 


3n>ette  ^bt^etlung. 


XXIX 


95on  bcibcn  @tabtTici(^tcrn  voax,  tote  bereite  ernannt  tootbcn  tft,  ber  @tabt« 
®ut8graf  bom  freien  ^crvcnftanbc  /  bct  ©tabtbogt  ein  crjbif ci^öf liefet  ^'***''' 
aWintftertal  K 

©urggtaf  ift  ber  rid^tigc  beutfd^e  Slmt^natne,  toetd^er  tateinifc^  balb 
praefectus  urbis,  balb  urbis  comes,  coraes  urbanus,  burgicomes  2, 
feit  aWttte  be^  12.  3al^r]^unbertd  anä)  lateinifd^  getDö^nlid^  burcgravius 
Reifet», 

35iefe^  9iici(^teramt  toax  fc^on  fett  bem  12.  3a^r^unbert  erbltd^  bei 
bem  ®efc^(ed^t  ber  ©bten  bon  2lrberg ,  bi«  Sodann  bon  2lrberg  1 279 
ba^felbe,  b,  i.  fo  biet  babon  nod^  übrig  tt>ax,  an  Srjbifc^of  ©igfrieb  um 
1000a»arlberlaufte4. 

'Sad  Slmt  be«  erxbifd^bftici^en  ©tabtbogt«  ttjurbe  bon  bem  äßinifte* 
riafeiibogt  berfel^en ,  ber  im  lateinifd^en  liienftred^t  advocatus  Colo- 
niensis  ober  fci(^lec^tl^in  advocatus  l^eigt^.  35a^felbe  »urbe  burd^  <Sri;b. 
^^ili})p,  angeblich  im  3.  1169,  nad^bem  ed  bid  ba^in  oKiä^rlid^  am 
STagc  ®t.  üBargaret^en  toieberbefe^t  ju  toerben  <)fl[egte,  erblid^  an  ben 
^Ritter  ©erl^arb  bon  (Sj)|)enborf  nnb  feine  9ladf^fommen  berüe^en^. 
33ermutl^(ic^  ttjar  e«  fd(^on  länger  im  regelmäßigen  Sefife  biefeö  SDiinifte* 
rialeiigefd^led^t^ ,  tt)ie  aud  ber  SBieberf e^r  ber  gleid^en  iRamen  f)ermann 
unb  ©erwarb  ju  fd^ließen  ift  \  2)em  genannten  ©erwarb  bon  Sjjpenborf 
gemalerte  @rjb.  '^ffiüpp  bie  erblid^e  Selel^nung,  atö  Slnerlennung  für 


1.  35b.  I  @.  XXIII  unb  ob.  @,  vm. 

2.  to.  9tid^t]5>ofcn,  gorfc^^ungcn  gur  b. 
®t\6).  Viil,  63,  untcrfcifrcibct  o^nc@iunb 
comes  urbanus,  al9  glcic^^bcbcutenb  mit 
vicecomes,  i)on  burgravius  ober  prae- 
fectus urbis. 

3.  ©i«  @nbe  bc«  12.  ^a^x\).  pnbcn 
fi(if  in  ben  Urtunben  bie  tjerfd^tebenen 
iateinifd^en  ^egeid^nungen  abtoe^fclnb, 
I^Kitev  ni^t  mc^r.  2)ie  ^Benennung  burc- 
gravius in  bem  ongebUd^eH  ©ei^t^um 
öon  1169,  toon@twmvf,  Hm^Äiitif  beut» 
fc^cr  ©täbtc^riöikgien  @.  16,  bcanflan* 
bct,  f ommt  fd^on  in  Urf .  toon  1 1 67  öor  : 
Gerhardus  Colon,  burcgravius,  b.  ^ei«> 
nemann,  '^Ihttöft  b .  53äu,  ^n^ang  @.  4  7  7 . 

4.  ?ac.  H  no.  727,  tt)o  bei*  letjtc  So«» 

^nn  toon  Slrberg  fcjon  quondam  burgra- 
vins  C0I.  vasallus  et  fldelis  noster  ^ei^t. 
»or  unb  na*  ÜWitte  be«  12.  Sal^r^.  be- 
gegnet 3.  1144  Henricus  comes  deColo- 
nia,  Hist.  Westfaliae  Reg.  et  Cod.  dipl. 
I  P.  2  p.  36,  um  1150  Heinricus  urbis 
prefectus,  du.  1,  618,  3.  1159  eb.  @, 
552;  nadi>  biefcm  1167  ber  in  ber  »)ori' 
gen  3lnm.  genannte  Gerhardus  Colon. 


burgravius ;  in  bem  uueci^tcn  2Öci8t(>um 
i)on  1169,  ^on  bem  meiter  ju  veben  ifl, 

ift  Henricus  vir  nobilis  de  Arberch  bur- 
gravius Colon,  genannt,  berjelbe  uvtunb-- 
lici^  1174  ald  Heinricus  comes  urbis  Co- 
lon. 3«ittelr^ein.  U.  «.  n  @.  59;  1176 

al8  Henricus  de  Arberg,  prefectus  urbis 
Colon.,  8ac.  I  no.  459.  460,  monad^ 
©tum^f,  tritif  @.  16,  ju  beric^^tigen  ift, 
n>eld;er  i^n  erfl  feit  1  i  85  ^Burggraf  fein 
lägt  unb  baraud  n)eitere  ^Folgerungen 
Jic^t. 

5.  @.  oben  @.  VIII  f.  SDfiittelr^jein.  U. 
S3.  n  @.  36  a  1 169,  e.  59  3.  1 1 74  Mi- 
nisteriales s.  Petri :  Gerardus  advocatus. 

6.  Urt.  bei  8ac.  I  no.  434,  Ou.  1 
@   559 

*  7.  lirt.  @rab.  griebrid^«  II  »)on  1 158, 
(Sarbaun«,  Wein.  Urf  @.  363:  Her- 
mannus  advocatus  et  Gerhardus  fllius 

ejus.  3n  ben  Urfunben  bei  Sacomblet 
tommen  öor:  S5ogt  Hermann  1143  — 
1159,  ©erbarb  1166—1190,  ©ermann 
1193  —  1224  unb  1229,  ©erwarb  1238 
—  1256,  f.  bie  ^ecgiflcr  be«  Urf.  =53uc^« 
©b.  I  unb  n. 


XXX 


Mdenteine  Einleitung. 


von 
116«. 


feine  SJerbtenfte,  befonber«  n)o^(  für  bad,  tt>et(i&ed  er  ftc^  bei  feiner  Sal^f 
jum  Srjbifci^of  erworben  l^atte  ^  ttjomit  anä)  bte  J^ürf^jraci^e  be^  Äaifer« 
griebric^  gut  jafammen^jagt,  nad^bem  biefer  bei  ber  SBSa^f  feinet  frül^eren 
Äanjter«  bie  äWittt^irfung  bed  einflugreid^en  5IRinifteriatenbogtd  unb  nodf) 
einiger  anberer  üJ?inifteria(en  nad^gef ud^t  l^atte  2. 

3Rit  ber  SSerlei^ung  ber  erblid^en  95ogtei  ftel^t  anfci(^einenb  im  3«^ 
fantmen^ang  ba«  SBei^tl&um ,  toelcbe«  burd^  ben  Streit  jmifd^en  bent 
ebfen  ^einrid^  bon  Slrberg,  SSurggrofcn  bon  S5In,  unb  bent  SRitter  ®er* 
l^arb  bon  Sppenborf,  SJogt  bon  Sötn,  über  ben  SJorft^  bei  bent  SBSifeig* 
bing  ober  ec^te  !t)ing  unb  über  bad  9ied{^t,  bie  9Sorbauten  ber  Käufer  ju 
bred^en,  l^erborgerufen  ttjurbe,  unb  metd^eö  in  ber  bon  Srjb,  ^l^ifipp  aud- 
gefteßten  Urfnnbe  ba^  g(eid(^e  35atum  itnb  bie  g(eid(^e  3^u9^nrei]^e  l^at,  tt)ie 
bie  Urfnnbe  be^fetben  bejüglid(^  ber  SSerteil^ung  ber  @rbt)ogtei  ^.  @^  Hegt 
nal^e  anjunel^nten,  bag  bie  ertt)ä^nten  Streitfragen  eben  bei  ber  festeren 
(Setegenl^eit  erl^oben  tt)urben,  tt)o  e«  notl^toenbig  tt)ar,  bie  ©ered^tfante 
bed  @rbt)ogt^  gegenüber  bent  ^Burggrafen  genauer  feftjufteüen.  Unb  ntit 
ber  Sntfd^eibung  beö  SKeidt^unt«,  morin  ber  SSorfi^  bei  bent  SBi^igbing 
unb  bei  bent  ®erid^t  über  Srbgüter  (hereditates)  audfd(^liepd^  bent 
SSurggrafen  jugcfprod(^en  ift,  ftintntt  aud^  überein,  ba§  bent  9iitter  ®er^ 
^arb  ate  @rbbogt  jttjar  bie  3lb]^altung  aller  übrigen  ®txx6}k  gemein- 
fd^aftlid^  mit  bent  Sutggrafen,  nic^t  aber  bie  ber  ©ifeigbinge,  bei  benen 
ber  SJorfife  allein  bent  SSurggrafen  gebül^re,  übertragen  ttjurbe-*.  ^m  . 


1 .  Attendentes  ejusdem  Gerardi  Ade- 
le obsequium ,  quod  una  cum  cognatis 
et  amicis  suis  ecclesie  et  nobis  sepius 
exhibuit. 

2.  @.  oben  @.  XIV  51. 1.  ^ä)  möd^tc 
ircgcn  bicfc«  n?a]S>rjc^;ciuIid^cu3ufanimcn= 
l^ang«  jmiWcn  bcv  Sßa^I  bc«  ©rjbifd^of« 
11 07  unb  ber  33c(ol^nung  ber  S3crbienfte 
be«  95ogt«  ©erwarb  ba8  in  ber  Urfnnbe 
toott  on'?nffd;ncbcne  ^a\}v  1169  für  bie 
5>crJci^unyj  ber  erbüd^en  SSogtci  fcft^al^ 
tcn.  grcilK^  ifl  in  ber  Urfnnbe  ber  2^itc( 
bcö  neben  Äaifergricbrid^  ol«  gürf^)rcd^er 
genannten  C>crjog«  ©otfrib  bon  Srobont 
unb  finb  ebenfo  bie  2:itcl  unb  ^amtn 
mehrerer  S^^Ö^u  mit  bent  ongegcbenen 
3al^r  unbcrcinbar,  tt)i^  (ti^on  ^onbont 
unb  'Bpam,  genoner  ©tnm^f  a.  0.  O. 
unb  b.  »iidj^tl^ofen  (gorfd(>nngen  jur  b. 
&t^ö).  VIII,  59  — 74)  betmcfcn  ^oben. 
?lttcin  baran«  folgt  mit3tt>ingenbcr9?ot]^« 
iT>enbigfeit  nur,  baß  bie  Söeurfnnbung 
ber  S^crlci^nng  f^Ster,  fei  e«  1188. 1189, 
n?ic  ©tum^f,  ober  1182.  1183,  wie  b. 


SRid^t^iofcn  im^lnfd^lnp  anJBonbam  UJifl, 
flattgefnnben  ^at.  2)ic  @d^t^eit  ber  Ur* 
funbe  felbfl  njirb,  »iettjo^l  fie  nur  in  ei«' 
nigcn  träten  Slbfci^riften  bor^anben  ifl, 
bon  9iicmaub  beftritten;  um  aber  ben 
9Biber[^)rnti^  be«  3)atnm«  gn  ci-f lären, 
nc^me  \(S)  an,  baß  baö  3a^r  ber  ^anb^ 
Inng,  nämli^  ber  SScrleil^nng  ber  @rb« 
bogtei,  aud^  in  bem  actum  et  datum  ber 
f^ätcren  ©eurfunbung  beibehalten  tt>or» 
ben  ifl;  bgl.  ä^nlid^e  SBcif^iele  bon  $anb' 
(ung  unb  Senrfunbung  in  girfer'«  le^r* 
reiben  Beiträgen  gur  Urfnnbenlebre  @. 
80  ff. 

3.  £jLn.  I  no.  76  @.  554. 

4.  €lU.  I  @.  560.  Et  ut  sciatis 
dictus  Gerardiis  advocatns  et  sui  snc- 
cessores  una  cum  burggravio  civitatis 
nostre  Colon,  in  omnibus  oausis  judi- 
candis  judicio  presidebit,  illis  duntaxat 
exceptis ,  que  vulgo  witziggedinge  di- 
cuntur,  quibua  specialiter  judicio  pre- 
sidere  debet  burgravius  memoratus  et 
sui  suocessores. 


3t»citc  Äbt^^citun8. 


XXXI 


fflcgtünbung  jener  (Sntfci^eibuttg  aber  tft  in  bcm  SBetdtl^um  ©cjng  ge* 
tiommen  auf  ein  fel^r  alte«  *^rtt)ilegium\  n^eld^ed  auf  95erfangen  bed 
©rjbifd^ofd,  um  über  ben  (Sont<)cteujflveit  jttjifd^en  bcn  beiben  ©tabtrid^* 
tern  ju  entfdf^eiben ,  bon  ben  Sürgermeiftern,  ©c^iJffen  unb  5lnttleuten 
bcr  5Rid^evjedf^e  au«  il^rem  Urfunbenfc^rein  ^erborge^ott  tourbe^  unb 
avi^  biefem  ttjtrb  bann  eine  tauge  Steige  bon  älteren  ©afeungen  toieber* 
l^ott,  tt>etc^e  nic^t  bfog  bie  {Redete  beö  Burggrafen  unb  be«  ^ogt«,  fon^ 
bern  baneben  nod^  anbete«  entl^alten,  befonber«  über  ba«  5lmt  unb  bie 
Quaüfication  ber  ©tabtfc^öffen ,  tpelc^e  ber  SSurggraf  einfe^t,  femer 
ntei^rere  greil^eit^ved^te  ber  Bürger ,  nämtic^  ba«  9ieci(^t ,  nic^t  bor  ein 
au«tt>ärtige«  ®erid^t  gelaben  ju  toevben,  unb  bie  B^^öf'^^i^^it  fü^  i^^^ 
SBaaren  an  ben  er jbifd^öf ticken  B^ttftätten.  üBan  ifdi  e«  ]^ievnaci(^  nid^t 
Blog  mit  einem  einjelnen  *^tit>ilegium'  ju  tl^un,  toie  e«  in  bem  SBeiöt^um 
genannt  ift ,  fonbern  t)ie(me]^r  mit  einem  alten  ©tabtred^t,  beffen  2luf *= 
äcid^nung  nad^  bem  befdf^äbigten  3wftanbe  ber  bon  SBürmern  jerfreffeuen 
^nbfd^rift  ju  urt^eilen,  minbeften«  bem  11.  3a^r^unbert  angehören 
mü^te^,  faü«  nid^t  ba«  333ei«t^um  uned^t  unb  mit  feinem  ganzen 
3u]^alte  gefälfd(^t  ttjäre.  liie«  bcrlangt  eine  »eitere  (Erörterung,  iDobei 
toxx  bon  ben  bereit«  gewonnenen  Srgebniffen  ber  bi«]^erigen  Äritit  au«* 
flci^en  ^. 

ÜDie  Uned^tl^eit  ber  angcbtid(^en  Driginalurfunbe  be«  3Bei«t^um« 

i)on  1 169  erhellt,  trofe  ben  angel^ängten  ed(^ten  Siegeln  be«  Srjb.  "^J^ili^)}) 

unb  be«  ©omcapitel«,  au«  bem  fpäteren  ßl^arafter  bcr  ©d^riftjflge,  voth 

äfzx  bcr  erftcn  f)älftc  be«  13.  3a^r]^unbert«  angel^ört^.  ®ic  Urfunbe 

brandet  barum  nod^  nid^t  gefälfdf^t  ju  fein:  fie  fftnnte  bie  Beftimmung 

Qcl^abt  l^abcn,  ba«  jufäUig  bcrborbene  iDirflid^e  Original  mit  Bcnufeung 

^er  nod^  gut  crl^altenen  ©iegcl  ju  erneuern,  mietoo^t  man  ertoarten 

:niü§tc,  bie«,  tt)ie  e«  in  fold^en  gäüen  ju  gcfd^c^en  <)flegt,  au«brüdtlid^ 

ibcmcrft  gu  fiuben.  ®em  tt)iterf|)red^eu  iebod(^  bie  inneren  aWcrfmalc  ber 

Xlncd^t^it.    3^^*f^l^^ft  erfd^eint  junäd^ft  bcr  al«  Burggraf  genannte 

<äbtc  §einrid(^  bon  Slrberg,  »eld^er  im  3.  1169  ben  ©treit  über  bie  ®e* 

"ired^tfamc  bcr  3Sogtei  erl^oben  l^aben  foll,  ba  fid^  au«  bemfelben  3a]^r  nodf) 


\,  ^.  a.  O.  @.  555:    qui  inter  se 

abito  consilio  scrininm  suum,  In  quo 

rivilegia  eoriim  erant  recondita,   licet 

viviti  aperuerunt  et  quoddam  privile- 

ium  cujus  scriptum  vix  ex  nimia  ve- 

mistatfi  intueri  poterat,  extraxerunt  et 

obis  exhibuerunt. 

2.  3)ic«  ^^ot  Mon  Gengier,    Codex 

^^Tis  municipalis  I  @.  52  3  angemerft. 


3.  @.  ü6cr  bie  Ij^icrauf  bcjügtid(>c  Li- 
teratur Gengier,  Codex  municipalis  I, 
522. 

4.  (Stumpf,  Äritif  @.  20,  ü.  9ei^t- 
Hen  @.  72  unb  ebenb.  74  «.  3  bie 
(Srtlärnng  ^on  Sai^,  mä^renb  (Snnen 
leinen  früheren  Siberf^ru^  {(Sölner 
@(i^ieb«ft)rud^  @.  12)   nun  aufgegeben 


XXXII 


^ttgemeine  (Sinleitung. 


fein  Vorgänger  ©erl^arb  ate  ©urggraf  itad^tDeifen  lägt  K  Untjerctnbar 
finb  icbenfafld  mit  bcm  3,  1 1 69  bie  9iamen  unb  ZM  bcr  ^tn^m,  unb 
aud^  eine  fpätere  SSeurfunbung  lägt  fid^  bei  einem  gefptod^enen  SBei«* 
tl^um,  bev  9?ntur  ber  ©ad^e  nadf^,  ntd^t  annel^mcn.  3ft  ^iernad^  bie  W>^ 
[xä)t  ber  Rälfd^nng^nad^  änderen  unb  inneren  ÜWerfmafen  fcl^r  toal^rfd^cin* 
üäf,  fo  tDürbe  ein  benttid^  nod^n^ei^barer  ^md  fte  nod^  mel^r  jur  ©ctoig* 
l^eit  bringen  2.  SBir  fönnen  einen  fold^en  nidf^t  in  benjcnigen  ©efttm* 
mnngen  be«  Söei^tl^um«  ober  bielmel^r  be«  bort  ongefül^rten  atten  ^ribt* 
leginm^  erfennen,  mi6)t  fid^  auf  bie  ©cred^tfame  be^  SSurggrafcn  unb 
M  SSogt^,  fo  tt)ie  auf  bie  Srforberntffe  be^  ®d^5ffenamt^  begießen  unb 
toetd^e  im  n)efentlid(^en  bem,  tt)a«  »ir  fonfl  über  biefe  2lemter  toiffen, 
entf^jred^en.  Slnber«  berl^ält  ed  fid^  mit  ben  angebfid^  au^  bem  alten  ^ri=^ 
bilegium  ober  ©tabtred^t  hergenommenen  grei^eit^red^ten  ber  SJütger, 
bem  9ied^t,  in  feinem  5^afl  Dor  ein  au«n>ärtige«  ®erid^t  getaben  ju  toerben, 
unb  ber  gänjfid^en  3«>öf^'^i^cit  berfelben  für  i^re  SBaaren  an  ben  erjbi* 
fd^öflid;en  3«>ßftätten.  'Die  SSe^nptnng  biefer  tt)idf^tigen  SRcd^te  tritt  l^ter 
jum  erften  mal  auf.  Ueber  SSegriff  unb  3lnioenbung  berfelben  tt)ar  f|)äter^ 
^in,  loie  voix  noöf  feigen  werben,  f ortbanernb  ©treit  jioifd^en  Srjbifd^of  unb 
©tabt.  Sd  ift  unben!bar,  bag  fie  fd(^on  bon  (Srjb.  ^^ilipp  al«  unbebingt 
gültig  unb  im  alten  ©tabtred(^t  begrünbet  foHten  anerfannt  toorben  fein  ^. 
5Re^men  loir  alfo  gälfd^ung  be«  3Beidtl^um«  an,  ju  bem  ^toed,  be^ 
ftrittene  ober  erft  angeftrebte  grci^eit«red(^te  ber  SSfirger  ald  längft  be* 
fte^enbe  erfd^einen  ju  laffen,  unb  fe^en  loir  bie  3cit  berfelben  in  bie  erfte 
^ätfte  be«  13.  Öa^rl^unbert« ,  auf  toeld^e  bie  ©d^rift  bcr  Urfunbc  l^in* 
ttjei^t,  fo  bleibt  9taum  für  SSermut^ungen  über  bie  SScranlaffung  unb 
ben  beftimmteren  3^it})unft.  2luf  ben  erften  S3li(J  cm^jfic^lt  ftd^  »o^l  bie 
3lnna^me,  bag  ber  {Regierungsantritt  beS  (Srjb.  ^einrid^  bon  ü)iolenart 
nad^  Srmorbung  bon  SngelbertI  (1225  9Job.)  baju  bie  ^affenbc  ®ele* 
gen^eit  geboten  l^abc,  als  bie  Sürger  ben  neuen  Srjbifd^of  jtoangen,  il^re 
bon  (Sngelbert  uuterbrüdtten  grei^eiten  ju  erneuern^;  nur  mö^te  man 
.  bann  in  bem  SKeiStl^um,  toenn  es  jur  S3egrünbung  ber  le^teren  bienen  foUte, 


1.  iDIittcIv^cin.  U.  SB.  1,  713:  Ger- 
hard ns    comes   prefectus    urbis    Colon. 

9J{i$güd;  mSve  c^freilid^,  bag  in  einem  unb 
bemjelben  ^a\)v  $>einri(<>  unb  ©erl^orb  in 
bcm  ©urggvofenomt  gelred^felt  Ratten, 
tt)ie  aiicäf^  im  3.  1185  njieber  ©erl^aib 
unb  ^einrid^  iiaä)  einanber  a\9  $urg« 
gvofen  auftreten,  Soc.  @.  352  no.  500 
unb  501. 

2.  2Ba«  @tum^f  a.  a.  O.  @.  34  i^kx^ 
über  beibringt,  ift  nid^t  ftic^lj^altig.  ^ie 


©teile  bc«  @d^ieb^f^)ruc^S   bon   1258: 

magistri  civium  —  qui  jurant  facere  et 
observare  quasdam  ordlnatione.«:,  que  in 
littera  super  hoc  conscripta  continentur 
fann  [\6)  nid^i  auf  ba«  S^ei«tl)um  bejic» 
l^en,  ba  in  biefem  berartige  Orbuungen 
gar  ntd^t  eutl^alten  ftnb. 

3.  @.  unten  über  bie  @tabt^)ribiJe* 
gien. 

4.  2)ie«  ifl  @tum^f«  S.^ermut]S>ung 
@.  34 ;.  togl.  (5ötn.  (£^ron.  ©b.  I,  xxxvii. 


3ki>eite  ^6t^eUung. 


xxxin 


cttt>a^  mcl^r  t)on  bicfcn  unb  natncntUd^  bon  bem  burd^  Sngctbcrt  abge* 
fci^afftcn  ^at^  ber  SSürgct  cmartcn.  ^anbcttc  e«  fid^  aber  bei  ber  gät* 
f d^ung  b(o§  um  bie  beiben  ewä^nten  gret^eit^ted^te ,  f o  lönnte  fic  anäf 
in  ben  änfaiig  ber  9Jegierung  bon  @rib.  ßonrab  I  (1238—1061)  fallen, 
tpetd^er  in  ber'5l^at  feiner  geliebten  unb  getreuen  ©tabt  im  3.  1239  bad 
alte  ^^ä)t  be«  9lid^tau«^eifd^en«  ber  Sürger  bor  ein  au^ioärtige«  ®erid^t, 
—  tt)iett)o]^l  mit  ber  S3efd(^ränlung ,  für  ein  in  ber  ©tabt  ober  innerl^alb 
bed  ©urgbann^  begangene«  35erge^en,  —  betätigte  ^ 

2Bad  bagegen  in  ber  Urlunbe  nid(^t  unmittelbar  bem  ^totd  ber 
gälfd^ung  bient,  erfd^eint  an  fid^  uuberbädf^tig  unb  ift  bermutl^lid^  einem 
ed^ten  SBei^t^um  über  bie  Surggrafenred^te  entnommen  >  ba«  bon  bem 
gälfd^er  benu|t  tourbe,  um  burd^  biefen  3n]^alt,  fo  toie  burd^  bie  au«  ber 
©eurlunbung  über  bie  Srbberleil^ung  ber'SSogtei  mit  ber  Oal^re^jal^l 
1169  entlehnte  3ßug^nrei^e  unb  bie  angehängten  ed^ten@ieget  and)  ba« 
übrige  glaubMrbig  ju  mad^en.  SBStr  bürfen  unbebenltid^  babon  für  bie 
S3efc^reibung  ber  9itc^terämter  um  bie  3eit  t)on  1200  ®ehxand)  mad^en. 

Senben  tt)ir  un«  juerft  ju  bem  Surggrafenamt.  . 

3)er  Surggraf  bon  6öln  tl^eilt  mit  bem  Srjbifd^of  ben  ©erid^t«*  '^a« 
bann,  ipeld^en  er  bom  SReic^e  l^at  ^ ;  er  fann  bie  ©träfe  ber  5ld^t  au«fpre^  ^vaun-- 
äftn  unb  jurüdtne^men ,  mit  bemf elben  5Red^t  tt)ie  ber  (Srjbifd^of ,  er  l^egt 
ba«  ®erid^t  unter  eigenem  SSann,  ber  3Sogt  bagegen  nur  unter  bem  SSann 
^eine«§errn,  be«  ßrjbifd^of«.  SBenn  im  S3lutgerid(^t  bei  toeld^em  ber 
erjbifd^of  ben  SSorfitä  fü^rt,  auf  3tt>ctfampf  erfannt  tt)irb,  fo  l^egt  ber 
.^Burggraf  ba«  Sam^)fgerid^t  unter  feinem  Sann  ^ ;  fommt  eine  ©ül^ne  ju 
©taube,  fo  erhält  ber  Srjbifdj^of  V4  ber  ®erid(^t«bu5e,  ber  SSurggraf  V4 
n)egen  feine«  Saune«.  9tegelmä§ig  aber  tt)irb  ber  (Srjbifd^of  bei  ben 
@tabtgerid(^ten  burd^  feinen  3Sogt,  ben  SJogt  bon  ßöln,  bertreten.  !t)arum 
foll  ber  ©urggraf  fie  gemeinfc^aftlid^  mit  bem  3Sogt  abl^atten ;  nur  bei' 
^em  SBtjiigbing  unb  bem  ®erid^t  über  Srbgüter  gebührt  ber  3Sorfi|  nebft 
ben  ©inlünften  bem  ^Burggrafen  allein  ^. 


1 .  hierüber  liegen  fogar  jtDet  g(ei($« 
i^cintenbc  Ur!.  au«  bemfelbcn  3.  i239, 
S^^bnior  unb  3uli,  »)or,  tön  tt)cl(<>cn  bie 
^^c-ftcre  nur  toon  bem  ertüä^tten  (Srjbifci^of 
C^iectus),  bie  onbcrc  ou(^  toon  bcm5)om« 
=^<Ä.^itel  unterfiegelt  ip.  Ou.  II  no.  194. 
?  ^^  ^.  3n  bem  3öci8t{»um  jle^t  gonj  un« 
^^'fcingt  unb  attgemein  qood  cives  nostri 

■ '   talem  obtinuerunt  libertatera,  quod 

**^^<iue  nos  —  neque  burgravius  —  ipsos 
^^^  alicujus  instantiam  ratione  dicti  banni 
1C*^>*erimu8  extra  civitatem  Col.  ad  judi- 


cium  evocare. 

2.  Ou.  I  @.  556.  Quod  ona  no- 
biscum  bannum  judicii  ab  imperio  tenet. 

3.  Et  si  ad  hoc  deventum  fuerit, 
quod  forte  pugna  fleri  debet,  idem  bur- 
gravius pugnam  absque  advocato  nostro 
ratione  banni  sui  judicabit. 

4.  21.  a.  O.  Quod  advocatus  noster — 
una  cum  dicto  burgravio  Coloniensi  in 
Omnibus  causis  judicio  presidere  debet, 
exceptio  judicio  quod  wizzeht  dinc  di- 
citur  et  Judicio  de  hereditatibus  infra  Co- 


XXXIV 


Mgemeine  Sinleltuttd. 


S33ijjigDing  l^cigt  l^icr  ba«  orbentltd^c  ©rafcngertd^t,  bad  ungebotene 
ober  e6ftt  Ding ,  toeld^e«  tegetntägig  bretmal  im  3a]^r  (tria  legitima 
placita)  gehalten  lourbe  ^  1)a«  nod^  befonber^  baneben  genannte  ©erteilt 
über  Srbgüt«r  ftel^t  nid^t  im  ®egenfa|  ju  bem  erfteren,  ba  [a  Streitig* 
leiten  über  Siegenfc^aften  gerabe  gettjö^nfid^  bor  bad  td)tt  35ing  gel^Br^ 
ten2,  fonbern  l^at  eine  heitere  SJebeutung,  inbem  c«  fic^  jugfeid^  auf  bte 
freiioiüige  ©crid^t^barleit  bei  Sefi^t>eränberungen  im  ©d^Bffengerii^t 
tt)ie  in  anberen  ©c^rein^gerid^ten  bon  Söln  bejiel^t  ^. 

gerner  ftel^t  bem  Surggrafen  allein  ba«  SJed^t  ber  f.  g.  {Räumung 
JU,  bJ.  btcSSorbauten  ber  Käufer  (vurgezimbre)  ya  brechen;  bie  hierbei 
©traffäüigen  muffen  i^m  mit  60  ©d^iü.  bü^en ;  mit  ebenf o  biet  ber  ©d^Bffe, 
ttjeld^er  jum  ®^xnd)  aufgeforbcrt,  \id)  ate  fäumig  erweist,  35er  83urg* 
graf  l^at  bie  ©d^öffentoa^ten  ju  pxix^tn ,  bie  fBrj)erlid^  untauglid^m  »ie 
bie  »egen  SSergel^en  befd^olteneu  jurüdEjuiDeifen ,  bie  t)on  i^m  beftätigten 
aber  in  t^r  Slmt  einjufe^en.  Sr  l^at  ba§  SRed^t,  bie  3uben  innerhalb  ber 
35iöcefe  in  bie  ©tabt  ß&ln  l^inein  unb  aud  biefer  ^erau«  ju  geleiten, 
tt)ofür  bie  SBlnifd^e  3ubenf d^af t  i^m  iä^lic^  1 0  aWarf  ^f enn.  unb  6  ^fb. 
"Pfeffer  ju  geben  fd^utbig  ift.  S3ei  jeber  neuen  SIKünxau«^)rägung  gebül^rt 
i^m  eine  aJiarl  "^fenn.  bon  bem  ÜWünjmeifter.  3^m  unb  feinen  ^laö)-- 
folgern  gel^brt  atö  ßrble^en  ber  Sird^e  ba«  alte  ©urgt^or  ber  9iömer^ 
ftabt,  ttjeld^e«  @t.  Slpern  gegenüber  liegt*. 


loniam  sitis,  quibus  dictus  burgravius 
8olus  presidere  debet  et  questum  de 
eisdem  provenientem  recipere. 

1.  !S)ted  tt)irb  burc^  folgenbe  ^axaU 
Iclftcttcn  beriefen:  Du.I  @.  194  'uiSgC" 
fc^^eibcn  bie  brei  tüiljgcbingc* ;  @.  594 
preter  tria  wizliche  dinc;  IV  @.  287  tri- 
bus  etiam  vicibus  in  anno  jndicio,  quod 
gewissheit  dinghen  dicitur ,  presidere ; 

2oc.  in  @.  669  'bie  ungeboibcn  ttjitjigc« 
gebinge*.  Cod.  Rheno-Mosell  II  @.  481 : 
in  principalibus  qiioque  diebus  judicia- 
libus,  qui  secundum  vulgares  wissent- 
hafte dinck  nuncupantur.  !S)ie  einfac^pe 
SBorterllärung  möchte  tt>o\)i  bie  V)on  toif* 
fentUc^en  b.  i.  befannten  @eric^ten  fein. 
^eu«Icr,  Urf^rung®.  138  9iote  bringt 
bie  Slbteitung  toon  a^b.  wizod  =  ®e(c^, 
alfo  legitimum  placitum.  SQein  fo  gut 
bie«  auf  ben  (£ölnif(^en  «S^ra^gebrau^ 
pait,  fo  fommt  boc^  ba«felbe  Sort  'SBlf- 
fig'  ober  'SBiffigung'  onbermärts  in  ber 
^ebeutung  )>on  ^fterbing  ober  ^otf^aft« 
bing  V)or,  tDelc^ed  gtDei  ober  aud;  mehrere 
mal  naS)  bem  orbentlic^en  jDing  gel^al«' 
ten  tDurbe ;  f.  bie  ^eif))ie(e  bei  Xl^ubic^um, 


®au '  unb  9Warfen»)erfaffung  (S.  70,  ju 
benen  ici^  l^injuf üge :  Jura*  archiepiscopi 
Treverensis  in  ülacomblet,  S^ieberrl^ein. 
^rc^it)  I,  383:  Item  habet  scultetus,' 
dum  obsidet,  tria  placita  in  anno  et  2 
wissigen  acht. 

2.  Unöerftänblic^  ifl  mir  balj^cr,  toit 
Neugier,  Urf^r.  @.  139  fagen  fann :  'S>a« 
Judicium  de  hereditatibus  gu  (SÖIn  'Ott" 
\)'dit  [xd)  iü  bem  ^igje^tbing  tt)te  ba9  ge« 
botene  jum  ungebotenen  @rafenbing'. 
3)enn  ber  Umflanb,  baß  ©treitigfeitcn 
über  ![!tegcnfci^aften  in  ©täbten  aud^  in  ge- 
botenen @eri(j^ten  entfiä^icben  »erben  f  onn« 
ten,  rechtfertigt  biefen  @egenfat^bod^  nic^t. 

3.  ^u^brücfli^  bei  ^eri<^übertragun« 
gen  im  92ieberi^  ifi  bie  Buftimmung  be9 
Burggrafen  erwähnt,  Ou.  II  @.  129 
no.  124.  S3on  bem  Sßci«ttum  ber  ^a« 
roc^ie  9iieberi(<i,  toenadf  ber  @raf  unb 
ber  ^ogt  bort  bie  brei  ungebotenen  !^inge 
abju^alten  Ratten,  n)irb  f^ter  bie  S^ebe 
fein.  Ueber  anbere  Auflegungen  ber 
obigen  ©teile  togl.  Gengler^  Codex  juris 
munic.  I,  526. 

4.  Portam  antiquam  munitlonis  ci- 


» 


Stocite  ^bt^citung. 


XXXV 


®inb  in  btcfcn  Seftintmungcn  jum  Z^exi  nod^  btc  ur^rüngfid^en 
JRed^tc  ber  ®raff(j^aft  cntl^altcn,  namcntüd^  bic  fclbftänbige  3uri^biction 
mit  SRcid^bann  unb  60  ©c^iü.  Sdn^e ,  \o  lä^t  \id)  barin  anbcrfcitd  bie 
ijcränbcrtc  ©tcüung  bc«  ©tobt^  ober  ^Burggrafen  erlenncn ,  feitbem  bie 
l^crjogüci^e  ®ett)aft  an  ben  (Srjbifd^of  übertragen  ttjar.  3)er  Srgbifd^of 
ift  ber  obcrftc  ttjeltlid^e  ©erid^tö^err  unb  erl^ätt  barum  im  Äampfgerid^t 
%  be«  ©ü^negelbe^ ;  ift  im  S5efi|  ber  SRegalten,  be«  Subenfc^utje«  unb 
ber  SRünje,  XDoxan  ber  ©urggraf  nur  burd^  ba«  beipaffnete  Subengefeit 
unb  geipiffe  Sinfünftc  änt^etl  l^at.  3Der  grjbifd^of  ift  ^err  über  ben 
öffentlichen  ®runb  unb  SSoben ;  ber  Surggraf  aber  übt  ba«  9tec^t  ber 
^Räumung  bei  Uebergriffen  ber  "ipritjaten  burd(^  Vorbauten  ^  unb  ift  S5a* 
faß  be«  Srjbifd^of«  für  ein  SSurgtl^orfel^n. 

S)ie  {Redete  be^  Surggrafenamt«,  ipetd^e«,  tok  bemerft,  im  erbtid^en 
SSefife  ber  (Sbel^erren  t)on  Slrberg  tüar,  mürben  frü^  jerftüdtelt  unb  tl^eil* 
tücife  bergeben,  ©ereit«  t)or  Snbe  be«  12.  Sa^r^unbert^  t)erpfänbete 
Surggraf  §einrid(^  bie  3uri^biction  mit  bcm  baju  gehörigen  f)au«  unb 
§of  in  ber  ©tabt  für  200  ÜÄarf  an  ben  SSürger  ©imon  unb  beffcn 
@rbcn,  »obei  er  ftc^  jeboc^  ba«  ^t6)t  ber  SRäumung  unb  bie  brei  orbent«» 
lid^cn  ©erid^te  ncd^  t)orbe^ielt  2.  (giu  anberer  Surggraf  f)einrid^  ber* 
jid^tetc  1237  für  fid^  unb  feine  Srben  xu®unften  ber  ^au^befifeer  *  unter 
©abbcmen'  gegen  B^^Iwng  bon  50  SWarf  auf  ba«  9ted^t  bie  SSorbauten  in 
kiefcr  ®affe  ju  bred^en^.  gerner  befreite  Surggraf  Sol^ann  1265  eine 
®a[fe  in  bem  ©tabtt^eil  5Wieberid^ ,  mit  3wftimmung  ber  ©d^öffen  unb 
Slmtleut^  be«  5Rieberid^,  bon  feinem  ©erid^t,  an^  bem  auffaüenben  ©runbe. 


"vitatis,    que  quondam  Agrippina  voca- 

l>atur,  que  sita  est  ex  opposito  capelle 

«ancti  Apri.     2)cr  crjlc  9lcIatiöfo|5 ,  que 

quondam  A.  vocabatur,  lödc^^cr  auf  ci- 

^itas  gc^K,  ip  nid^t  bloß  at«  ,,gelcf>itc  SRc* 

mtnidcenj,  tt>elc^e  bem  angeblichen  $rb 

lotleg  einen  altert^^ümUd^en  (Sbarafter  ge« 

Ibcn  rooüte"  aufjujaffen,  wie  V).  S'li^t^o« 

^cn  a,  a.  O.  70  %.  meint,  fonbern  mitt 

^agcn,  baß  ba«  2)^or  gur  ^Befeftigung  ber 

<iUen  9lömerflabt  geborte  unb  baß  ed  ba* 

l^er  }ur  3eit  nii^t  mci^i  ein  Süßere^,  fon« 

"kern  ein  innere«  «StabttlS^or  mar,  tüeil  bic 

\>or  bemfelben  gelegene  ujeftlici^e  $orflabt 

^t.  ?[pofietn  bereit«  gur  <Btatt  gcjogen 

loar.    $gl.  ben  @tabt)}(an  bei  @nnen, 

^\6).  53b.  I. 

1.  3n  bem  33ertrag  be«  @rjb.$biüp^) 
mit  ben  bürgern  V)on  1180  über  dtvoti* 


terung  ber  ©tabttoSttc  unb  ber  Sauten 
am  S^b^mufer  ifl  baber  audbrücfüci^  aud^ 
bie  3ußimmung  bed  ^Burggrafen  (et  as- 

sensu  burgravii)  crtt)äbnt ;  Ou.  I  @.583, 

2.  Ut  predicta  domus  cum  curte  sua 
et  prefata  jurisdictio  (burggrafschaf)  tota 
cum  omni  fructu  et  utilitate  preter4d, 
quod  ruminge  dicitur,  et  preter  tria 
wizlicbe  dine  pignus  sint  predicti  Symo- 
nis  pro  cc  marcis;  Ou.  I  @.  594.  2)ie 
3al)re«ja?»l  1187  fott  toietteicbt  1197  ^ei*« 
gen,  tt)ie  fd^on  @nnen,  @efcb.  I  @.  558 
21. 1  bemertt  M.  »eiKSrjbifc^of  2lbolf  I, 
burtb  beffen  $anb  bic  Xrabition  gefd;a{», 
crjl  1193  jur  9iegierung  getaugte. 

3.  Ou.  II  no.  166.  2)ort  »urbe  bie 
©reite  fcer  SSorl^attcn  auf  fieben  guß  fefl« 
gefetjt. 


XXX  VI 


Mgemetne  (Stniettung. 


»eil  bort  t)icfe  5Die6ftä]^(c,  ^Räubereien  unb  anbcre  ®d^änblic!^feiten  be* 
gangen  toörben^ 

3luffaüenb  feiten  finbet  fid^  ber  Burggraf  bon  68tn  in  ben  Urlun* 
ben  be«  13.  Sal^r^unbert«  unter  ben  eblen  SSafaHen  be«  ßrjbifci^of^  ge* 
nannt.  (Sine  bebeutenbe  unb  einflu^reicij^e  Stellung  l^at  er  geizig  fd^on 
bamal«  nic^t  mel^r  befeffen ;  nirgenbö  ttjirb  feiner  bei  ben  ©treitigfeiten 
jmifd^en  ben  ßrjbifd^öfen  unb  ber  ®tabt,  bei  bem  '!ParteteufanH)f  ber  ®e* 
fd^lec^iter  int  13.  3a^r]^unbert  al^  einer  ttjid^tigen  'ißerfönlid^feit  gebadet. 
^ätk  er  feine  felbftänbige  3lutorität  ätö  SReidbörid^ter  nod^  beiDal^rt,  fc 
fonnte  Srjb.  ßcnrab  in  bem  ©d^ieböfpruc^i  bon  1258  unmöglid^  bel^au^)* 
ten,  bag  alle  ®erid(^t«barfeit  nur  allein  bon  i^m  abhänge  unb  Sliemanb 
fclc^ie  in  2lnfpruc^  nel^men  bürfe,  ber  fie  nid^t  bon  i^nt  f)abt  2.  3n  bem= 
felben  ©d^ieb^fpruc^  befc^iperen  fid^  bie  Sürger  über  ba«  tt)illfürlid^e 
unb  red^t^toitrige  SSerfa^ren  ber  erjbifd^öflid(^en  ®erid^te,  oi^ne  ba«  Surg« 
grafengerid(^t  ju  eripä^nen,  bei  bem  fie  einen  Mdt^alt  Ratten  finben  fön* 
nen,  nur  ber  (Srjbifd^of  mad^t  gegen  fie  ba«  5Red^t  be«  ^Burggrafen,  ipie 
be^  3Sogte«,  geltenb,  bag  beibe  ^icare  einfefeen  unb  ttjegen  fd^led^ter  3luf* 
fü^rung  auc^  abfefeen  fönnen  3. 

®er  le^te  ®urggraf  3o^ann  bon  2lrberg  nennt  fi(J  1279  einen 
Se^enömann  unb  ^Beamten  ber  Äird^e  t)on  ßöln  unb  betennt  fid^  afö  fo^ 
dfzx  bem  Srjbifd;of  jur  SBaffen^ülfe  berpflid^tet  S  unb  atö  er  furj  barauf 
t)ollenb«  ba«  SSurggrafenamt  um  1000  ÜWarf  ©ilber  an  Srjb.  ©igfrib 
unb  9?ad^f olger  bertaufte,  gel^örte  baju  noc^  ba«  ®urggrafen^au^,  ba^ 
(Sefängni^  unb  ein  x\xd)t  nä^er  bejeid^nete«  ®txid)t  nebft  t)erfc^iebenen 
©efäüen^ 

©eitbem  fefete  ber  Srjbifc^of  al«  3n]^aber  ber  Surggraffd^aft  bie 
gemä^lten  ©tabtfc^iöffen  ein  ^  unb  ernannte  ben  vicecomes  ober  ®rebc 
aU  feinen  ©tellbertreter,  unb  jipar  regelmäßig  au«  ber  äßitte  ber  ®rog^ 


1.  @bcnb.  @.  534:  in  Niderig  vi- 
cum  —  liberavimus  et  liberum  dimisi- 
mus  in  perpetuum,  ita  quod  nostroju- 
dicio  semper  remanebit  exemptus  etc. 

2.  @.  oben  @.  xxvm. 

3.  <Bä}iM\\iXü6)  du.  I  @.  381  unb 
389  3lrt.  12. 

4.  Urf.  1279  3Käri  23,  du.  III  ®. 
146:  quod  quia  liglus  homo  sumus  et 
offlciatus  ecclesie  Coloniensis. 

5.  Ur!.  3.  1279  Sing.  16,  gac.  II 
no.  727 :  Noveritis  quod  cum  nobilis  vir 
Johannes  de  Arberch  quondam  burgra- 
vius  Col.  vasallus  et  fldelis  noster  comi- 


tatum  Coloniensem,  qui  dicitur  burg- 
graschaf,  a  nobis  et  ecclesia  Col.  per 
successionem  paternam  teneret  in  ftodo 
—  dictum  comitatum  et  officium — cum 
domo,  que  dicitur  domus  burgraviiy  aloc- 
huSy  judiciOf  quindecim  solidis  annuis 
aput  Brule  et  omnibus  et  singulis  atti- 
nentiis  —  in  manus  nostras  resignavit. 
6.  Urf.  3.  1284,  »orin  erjb.  ^ig- 
frib  juglcid^  bie  freie  SÖa^I  ber  ©d^öjffen 
befiätigt,  quia  burggravia  Col.  ad  nos  et 
ecclesiam  nostram  Col.  devenit,  Ou.  III 
no.  236. 


3toeitc  2lbt]S>ei(ung. 


XXXVII 


bürget,  mlä)e  fd^on  früher  ate  ©tctttjcrtretet  beö  Burggrafen  ba«  $Rid^* 
teramt  tjerfel^en  l^atten  ^ . 

®od^  i^atte  bte  ®urggraffd^aft  il^ren  urf|)rüng{td^en  Si^aralter  ate 
9?ctd^damt  aud^  je^t  nod^  nid^t  fo  gan;;  t^ertoren,  bag  nid^t  S.  2(Ibred^t, 
al«  er  bie  abl^anben  gefoitimenen9Jeid^^red^te  gegen  bie  r^eimfd^en  dx^iu 
fd^öfe  iDieber  auffud^te ,  tt)entgften«  in  grage  fteüen  fonnte ,  06  biefetbe 
nid^t  an  ba«  SReid^  gehöre  unb  tDieber  jurüdxubringen  fei  2. 

'Der  SSogt  bcn  (5i>ln  »vereinigte  bie  Functionen  be«  SWinifteriafen* 
Dogt«  mit  benen  be«  ©tabtbogt«.  3n  erfterer  Sigenfd^aft  nal^nt  er  bie 
oberfte  ©teüe  unter  ben  ^ofbeamten  M  SrjWfd^of«  etn^,  fpräd^  ba^ 
Urtl^eit  im  SHinifteriatengerid^t  unb  bermaltete  einen  5C^eiI  ber  ^5fe  bed 
©rjbi^t^nm^  ^ ;  in  ber  anbern  ^atte  er  neben  bem  ©urggrafen  ben  SSorfife 
in  bem  ©tabtgerid^t  be^  Srjbifd^of«  unb  tl^eitte  mit  il^m  bie  ©erid^t«* 
gefalle  ^.  §ier  toax  er  Bffentlid^er  $Rid^ter,  ttjie  ber  Surggraf,  rid^tete 
aber  nid^t  ipte  btefer  mit  eigener  SSanngetpalt,  fonbern  mit  ber  be«  Srj* 
bifd^of^,  in  beffen  9lamen  unb  2luftrag,  ate  fein  SSeamter  ^.  @r  l^ieg  in 
bem  atten  ©tabtred^t,  auf  iDetd^e«  ba«  SÖei^tl^um  fid^  bejiel^t,  ©d^ultl^ei^ 
be«  (Srjbifd^of^^  hiermit  ift  jutreffenb  feine  urf^)rfingttd(^e  ©teUung  afö 
Itnterrid^ter  unb  ©tettbertreter  bed  ®rafen  bejeid^net».  Die  gteid^e  Slmt«*» 
Benennung  l^at  fid^  in  anberen  ©tobten  unb  Surgen  be«  Srjbi^t^um« 
für  bie  eribifd^Bflid^en  ©tabtbeamten  unb  ©tabtrid^ter  eri^atten  '\ 


1.  S(t8  vicecomes  pnbct  fic^  1271  ber 
Sürgcr  @cr^>arb  Otocrflolj  genonnt,  Du. 
III  no.  54,  ber  Jcit  1275  olim  vicecomes 
^cißt ;  ebcnb.  no.  113. 118.  323.  3m  3. 
1299  erfd^eint  unter  ben  35ürgcnt  unb 
SScrtrcteru  »ieber  ein  '^er  ©er^orb  ber 
greöe*  ebcnb.  no.  480.  3n  Urf.  3.  1302 
nennt  (5rjb.  SBicboIb  unter  ben  ©rog« 
bürgern ,  »eld^e  für  i^>n  ben  3ubenbrief 

t>crbürgten ,  Gerardum  fllium  quondam 
CJerardi  vicecomitis  —  Gobelinuin  Har- 
devust,  vicecomitem  nostrum. 

2.  grieben«toertrag  bc«  tönig«  mit 
(grgb.  ffiicbotß  3.  1302  Oct.  24,  Sac.  III 
no.  21 :  *inb  ijl  baj  fi  (ebiflid^  ju  bem 
rid^e  ^oret,  fo  fulen  wir  fi  bc^alben,  ijl 
aber  baj  fi  an  ben  flift  ^^oret  ju  f  o(en,  (o 
fal  fi  ber  crjbifc^of  be^alben'. 

3.  @.  außer  ben  (c^on  angeführten 
(Stellen  SBb.  I  ^.  xxrv  ^.2  bie  3«"öcn- 
reiben  au«  f^)äterer  3eit:  3-  1153  8ac.  I 
no.  375.  376—378;  3.  1203,  Ou.  II 
no.  5;  3-  1205  no.  13  u.  a. 

4.  @.  oben  @.  IX  a.  1 .  33i«tt)eilen 
tommen  jttjei  SWinifleviolentoögte  neben 


einanber  ^ox,  mt  3. 1130— 1139  Alme- 

rus  unb  Curadus,  Ou.  I  @.  503.  504. 
507,  gac.  I  no.  335,  unter  bencn  n)obt 
bie  toerf(<>icbenen  gunctionen  get^cilt 
toaren. 

5.  SÖ3ci«tbum  @.  557 :  quod  dlctus 
burgravius  et  advocatus  questnm  judi- 
cii,  quod  situm  est  in  curia  nostra  epi- 
scopali ,  equaliter  dividere  debent ,  ex- 
cepto  wizzebt  dinc  et  bereditatum. 

6.  Sflaäi  bergormel  im  2öei«t]S>um : 
*inbe  bannenc  bit  min«  ^errin  banne  Ij^cr 
in  binc  ce  rct^eme  geriete*. 

7.  Quod  advocatus  noster  qui  In  eo- 
dem  privilegio  scultetus  arcbiepiscopi 
Coloniensis  nominabatur. 

8.  Ueber  ba«  2lmt  bc«  ©d^ultbeißcn 
ol«  Sentenar  unb  S^icar  in  ber  fränfifc^en 
@eri(<>t«toerfaffung  f.  @obm,  3)ie  fränfi» 
fc^c  ^ti6)9-  unb  ®eri^t«tocrf.  @.  213  ff. 

9.  3. 33.  in  3)eutj  Urf.  3  1230  Ou. 
II  @.  123:  noster  scultetus  Tuiciensis 
fott  bie  Uebertreter  be«  Statut«  für  ba« 
ffiottenamt  ju  2)eu<j  f^rafen ;  al«  officium 
viUicationis  in  Urf.  3  1 289  an  ben  ©rafen 


xxxvm 


ungemeine  (Sinkttung. 


^ad)  bem  iRittct  ©crl^arb  bon  ep^)cnbotf,  auf  toefd^n  1169  btc 
SJogtet  etblid^  übertragen  »urbe,  finben  tt>ir  ate  SbelDögte  be^fetben 
®t\öfUdft^  ^ermann  (feit  1193),  bann  »ieber  einen  ©eri^arb,  ben  ©ol^n 
be«  borigen  (fett  1227),  auf  tpeld^en  meistere  ©öl^ne  nac^  einanber  folg* 
ten,  namentfid^  JRutger  jur  ^^xt  ber  Srjbifd^öfe  ßonrab  unb  (Sngelbert  K 
Sluf  einen  3Serfud^  be«  testeten  Srjbifd^ofd,  bie  Srbbogtei  läuflid^  an  bad 
gvjftift  xurüdjubringen ,  beutet  ber  S5ertrag,  n^elc^en  SRutger  1263  mit 
ber  ®tabt  einging,  tooburd^  er  [\d)  gegen  3^^I"W9  ^'wer  ®e(bfumme  Der* 
l^fßd^tete,  bie  3Sogtei  nid^t  ju  vergeben  ober  ju  bet|)fänben,  au^er  an  einen 
SSürger  t)on  SBtn  unb  mit  3«ftimmung  ber  ©d^ßffen ,  loobei  er  jugleid^ 
\>zx\^xa(i) ,  bie  ©tabt  in  i^ren  9ted^ten  unb  grei^eiten  ju  erl^atten ,  *ti)ie 
ein  25ogt  unb  getreuer  Sürger  feiner  ©tabt  ju  t^un  f c^ufbig  iff  2, 

35ie  ©teüung  bed  ©tabtuogt«  mußte  bei  ber  bo})<)elfeitigen  S5erj>fl[id^» 
tung  gegen  ben  Srjbifd^of  unb  bie  ©tabt  in  ben  ©treitigteiten  beiber 
äußerft  fd^toierig  fein.  3lte  ber  ©treit  unter  ben  ©efd^led^tern  au^brad^, 
ergriff  SRutger  bie  "ißartei,  loeld^e  mit  bem  Srjbifd^of  berbunben  xoax  unb 
fiel  in  bem  Sampf  3.  J)er  ©o^n  {Rutger«,  ©eri^arb,  ttjurbe  be«^alb  geinb 
ber  ©tabt,  unb  Srjb.  ßngelbert  berfi)rad^  in  ber  ©ü^ne  1271,  toie  aße 
anbcre  geinbfd^aft  ber  3Sertt)anbten  ber  ©efaüenen  ober  ©efangenen ,  fo 
aud^  biefe  abjutl^un  ^  35erfelbe  ©eri^arb,  Sbelbogt  bon  Söln  unb  9titter, 
erneuerte  1288  gegenüber  ber  ©tabt  bie  früi^ere  35er|)flid^tung  feine« 
SSater« ,  mit  bem  SSerf^jred^en ,  ben  Sürgern  unb  in«bef onbere  ben  ®e* 
fd^tec^tern  al«  ein  loai^rer  SSürger  treu  ju  fein,  aße«  ju  t^un,  tt)a«  t^m 
ber  ^cA^  ber  ©tabt  befel^ten  toürbe  unb  im  gaß  er  jur  9tat]^«fi^ung 
gejogen  ttjürbe,  toa«  er  bort  erfal^ren,  gel^eim  ju  i^aüen  ^. 

aWan  fic^t>  xoxt  bößig  bie  ©teßung  be«  erxbifd^öffi^en  üKinifteria-- 
ten*  unb  ©tabtbogt«  fid(^  »eränbert  l^atte.  @r  ttjar,  toie  anbere  9titter, 


V)on  SBcrg  übertragen,  Sac.  II  no.  865. 
^0  ]{^etgt  au(i^  ber  «Stabtric^ter  t>oit  ^onn 
viUicus  8ac.  I.  no.  394.  3n  33oc^;ara^ 
»ar  ein  erjbifc^öflic^ier  ©(j^ultf^eig  3.  U22 
cb.  II  no.  106;  cbenfo  m  ?ediieni(^  3». 
1248  cb.  no.  336. 432,  in  @ocft  3. 1248 
Gozwinus  scultetus  Susaciensis. 

1.  @.  bo«  8^egifler  bei  SacomMct  I 
@.408,  II  @.  637  untcrSöIn.  2lI«SSogt 
bon  Cötn  crfc^^eint  Üiutöcr  jucrft  im  3. 
1259  Cn.  II  @.  411,  1260  eb.  @.  434. 

2.  On.  II  no.  461:  '»ont  un«  SF^ut^» 
gere  wißelici^c  noit  toon  fdiiulben  barju 
^abbc  braiti>,  bat  ujir  unfe  table  V)on 
^olne  toerfoufen  wölben'..  2)a6  hierüber 
X(mt\x^  eine  ^er^anbtung  mit  bem  (Sr)* 


bifd^of  ftattfanb,  bctoei«t  bcv  ©d^iebö» 
f^rud?  a.  1265,  ebenb.  no.  475  8.  517 
unten :  Item  —  pronunciamus  de  con- 
troversia  quam  dominns  noster  habet 
super  emptione  advocatie  «tc. 

3.  @.  S3b.  I  @.  XLViii. 

4.  Urf.  3.  1271  SC^ril  16,  ?ac.  II 
no.  607. 

5.  Urf.  3. 1288  SWai  5,  8ac.  no.  842: 
Quod  lldelis  et  favorabilis  erimus  eis- 
dem  civibus  Colon,  et  precipue  proge- 
niebus  diebus  vite  nostre  tamquam  ve- 
rus  civis  et  quicquid  consulea  civitatis 
Colon,  predicti  nos  jusserint  factre,  fa- 
ciemus  pro  civitate  etc. 


3tt)ette  Sbt^etlung. 


XXXIX 


Sfifger  bet  @tabt  gctoorben  unb  in  feinem  3lmt  bem  diatf)  ber  ©tabt 
untergeben ,  nici(^t  me^r  ber  getreue  SWintfterial  bed  Srjbifd^of«,  fonbern 
ber  treue  Wiener  ber  ©tabt.  Unb  jnjar  befaflnte  \x(ff  ber  ©betoogt  ®cr* 
§arb  ju  folc^en  "ipflic^ten  gegen  @d(^Bffen ,  Sonfutn  unb  ©ürger  in  bem 
•Moment,  a(«  bie  ©tabt  mit  ben  geinben  bed  Srxbtfd^of«  ©igfrib  uer* 
bünbet  unb  im  Srieg  gegen  il^n  begriffen  mar,  furj  öor  ber  ©d^tad^t  bei 
Geringen.  5Die  Surggraffd^aft  t)on  6i>ln  l^atte  biefer  (grjbifci^of  an  fid^ 
gebracht,  aber  ba^  üKinifteriatenamt  ber  ©tabtöogtei  mar  i^m  aud  ben 
^iinbeu  gemunben. 

SBeibe,  ©urggraf  unb  S5ogt  Don  SBIn  festen  SSicare  ein ,  roefd^e,  J^^«*«*^ 
((^(ed^t^in  judices  genannt,  gemö^nlid^  bad  SRid^teramt  an  il^rer  ©teile  untere 

OOilt* 

Derfa^en  unb  megen  üblen  SSerl^altenö  t)on  i^ren  Auftraggebern,  auf 
®runb  cined  ©d^öffenfj>rud^«,  nßtl^igenfaü«  aud^  bon  bem  ©rjbifd^of  ah 
gcfe|t  iperbcn  fonnten  K  ©otd^e  Unterrid^ter  fiub  in  ben  3^w9^nret^en 
berUrfunben,  neben  bem  Surggrafen  unb  bemSSogt,  ate  Untergraf  (sub- 
comes)  ober  jloeiter  ®raf  unb  afö  Unterbogt  (subadvocatus)  ober 
jiDetterSSogt  genannt  2.  ©i^ipeilen  l^ei^en  fie  aber  aud^  in  i^rer  amt* 
liefen  gunction  fdt^lec^tioeg  ®raf  imb  35ogt,  tote  j.  33.  in  ber  alteften 
ftabtifd^en  Urfunbe  t)on  1 149,  too  bie  ben  SSorfife  in  ber  SSürgerberfamm* 
lung  auf  bem  ©tabtl^aufe  fü^renben  3i\6)itx,  S5ogt  ^\d)ol\  unb  ®raf 
|)crmann,  nur  ber  Unterbogt  unb  ber  Unter graf  maren,  mie  au«  i^ren 
Uuterfd^riften  in  einer  Urfunbe  bon  1151  erfid^tUc^  ift^.  3lud^  fonft  fin* 
bet  fid^  nic^t  feiten  ber  STitel  ®raf  (comes)  bei  einjelnen  ©ürgern  unb 
felbft  ©d^öffen,  offenbar  nicbt  al«  bloßer  ^Mmmt,  fonbern  al«  Slmt^be» 
nennung,  Dermut^Iid(^  Don  Untergrafen  in  einjelnen  ©tabt^eiten  ober 
®eridS>t«bejtrIen  *,  toie  namentlid^  ber  ©tabtbejirf  9lieberid^  einen  eigenen 


1.  @(i^icb«f^iu(j^  t)on  1258  Du.  II 
@.  381.  389  Slrt.  12.  Item  ad  hoc  quod 
judim  positi  a  burgravio  et  ab  advocato 
non  debeant  diucius  tenere  judicia  nisi 
quam  diu  bene  et  honeste  se  gesseriiit 
ßte.  Et  gi  advocatus  vel  burgravius  in 
hnJQsinodi  amotione  fuerint  negllgentes 
«chiepiscopus  monitione  premissa  pot- 
cst  dictos  judices  amovere. 

2.  Ob.  I  @.  XXIV  unb  Urf.  3. 1151, 
Cu.  I  @,  617 ;  Herimannus  nobilis  ad- 
vocatus^ Henricus  urbis  prefectus,  He- 
^imnnus  secundus  comes  et  Richolfus 
«ctindu«  advocatus  Ullb  XQtxXtX  nadd  an«* 
^<Kn3eugcn  Sigewinus  comes;  3. 1159 
(tv.  6,  552j :  Henricus  urbis  prefectus, 
Herimannus  advocatus,  Albero  subcomes^ 
^trimmnus  subadvocatus.    ®ic  53cjei^« 


nung  nobilis  advocatus  Be^ie^t  fi(ti  nt(i^t 
ouf  bcu  ©tanb,  fonbern  bo«  9lmt  be« 
Oberbogt«,  wofür  glcid^bcbeutenb  ma- 
jor advocatus  gebrau(!^t  mtrb,  g.  S.  Ge- 
rardus  nobilis  advocatus  3.  1176  (Ou. 
I  @.  573)  unb  major  in  Colonia  advo- 
catus 3-1178  (cb.  @.  579)  unb  öfter. 

3.  ClU.  I  @.  329  —  ab  advocato 
Ricolfo,  a  comite  Hermanno ,  a  senato- 
ribus,  a  melioribus  quoque  totius  civi- 
tatis; bgl.  bie  Unterfc^riften  bon  1151 
in  ber  borigcn  2lnm. 

4.  Albero  comes,  biellet(^t  berfelbe 
ber  in  Urf.  1159  f.  2lnm.  2  subcomes 
^ti^t,  begegnet  3.  1178  (Du.  I  @.  577) 
unter  ben  Senatoren,  b.  i.  ©d^öffen, 
cbenfo  3-  1180  (eb.  @.  585)  unter  sca- 
bini :   Albero  comes  et  frater  suus  Hu- 


XL 


ungemeine  (Sinlettung. 


fcf^öffen. 


®raf  unb  3Sogt  l^atte,  xoüäft  6etbc  bort  bic  brctmaügcn  orbentßc^en  ®e* 
richte  über  Stegenf c^aftcn ,  Käufer  unb  ©runbftfide  (de  hereditate) 
hielten «. 

äfö  bcfonbcr«  bcmerfcn^ttjcrt^  ift  fcrtter  l^crDorjul^cben,  baß  bcr  t>on 
bem  Surggraf  (burgravius)  ernannte  Untergraf  (comes)  nid^t  ein  an* 
berer  Sbfer,  unb  ber  Don  bem  Oberbogt  (advocatus  Coloniensis,  ma- 
jor) ernannte  Untert)ogt  mdft  ein  anberer  aWinifteriat  toaren,  fonbem 
beibe  bem  ©ürgerftanbe  angehörten ,  f o  ba§  alf o  biefe  orbentltd^en  ^idf^ 
terämter  regelmäßig  t)on  bürgern  t)erioaItet  lourben  2. 

2Bir  lommtn  bon  ben  SRid^tern,  ate  ben  bie  ©ertc^t^geloatt  au«* 
übenben  SSorfifeem  ber  ©erid^te,  ju  ben  9ted^t  fpred^enben  ober  urtl^ei* 
tenben  ©c^ßffen. 

!t)a«  ftänbtge  ©c^öffenamt  ber  greien  loar  att^erfömmtid^  in  Söfn 
feit  ber  fränfifd(^en  ®eridf)t«t)erfaffung,  unb  fo  aud^  ba«  alte  ®rafenred^t 
be«  ^Burggrafen  t)on  SBln,  bie  ©d^Bffenioal^len  ju  i^rüfen  unb  bie  ©df^öffen 
einjufe^n^,  »obei  barauf  ju  feigen,  baß  fie  el^elid^  geboren  loaren,  baö 
erforberltd^c  SlUer  bon  24  3a^ren  unb  fein  auffaüenbe«  töxptxüd)^^  ®e* 
bred^en  l^atten ,  nid^t  übel  bcleumunbet  loaren  unb  t>a^  3lmt  ntd^t  burc^ 
©elbbefted^ung  erlangt  Ratten  *. 

®ie  SBal^l  ber  ©d^öffen  aber  ftanb  bem  ©d^öffcncoüegium  felbft  ju, 
mld)t^  ba«  Siecht  ber  ©elbftergänjung  ^atte^.    Srjb.  ßonrab  nal^m  in 


pertus  —  Conradus  frater  comitis,  au- 
|crbcm  unter  cWes  ein  Herimannus  co- 
mes ;  cbcnfo  in  Urf.  3. 1176  (cb.  @.  573) 
Vogelo  comes  unter  scabini.  Unter  ben 
öon  (Srjb.  Sonrab  im  3-  1258  abgefe^ 
ten  ^C^Bffen  if)  Hermannus  comes  ge« 
nannt  (du.  II  @.  410),  meld^er  naäf 
Olafen,  3)a«  cbele  (5öin  @.  5,  bem  ®c» 
]6iitö)t  ber  ^orn))or}en  angehörte. 

1.  Ou.  I  @.  223  f.  weiter  unten  bei 
ben  ^ir(^f^ie(en. 

2.  3n  bcr  citirten  Urt.  bon  1 149  i|l 
bei  ber  Unterfc^rift  be«  advocatus  Ricol- 
fus  ber  3"namc  Sporger,  offenbar  ein 
Sürgemame,  ^injugefügt.  211«  Sfu«» 
na^mc  erfd^eint  in  Urf.  3. 1166  (2ac.  I 
no.  415)  unter  ben  ä^uQm  ber  @blen 
Heinricus  de  Arberg  vicecomes,  ber  bcu 
Xitel  ipa^rf(^ein(t(i&  als  Anwärter  ber 
erblichen  Suvggraffci^aft  fü(>rt;  benn 
Burggraf  war  1167  @crf>arb,  f.  oben  @. 
XXIX  a.  2,  unb  jicKbertretenber  @raf 
ein  SBÜrger  Herimannus  vicecomes,  totU 
(j^er  neben  Gerardus  subadvocatus  in  ber 
äeugenrcibe  bcr  SBürger  aufgeführt  iji, 
2ac.  IV  no.  631  unb  Cod.  Rheno- Mo- 


sel!. I  no.  182.  m«  blog  boltdtbümlid^er 
Beiname,  toit  berglci(!tien  in  @rmange« 
lung  bon  gamiliennamcn  unter  ben  bür- 
gern üblid;  waren,  tommt  bor  comes, 
wie  rex,  dux,  calvus,  cauda  bovis,  oc- 
cisor  ursi,  in  bem  alten  ^ürgerberjcid^» 
niß  ber  ?5aro(^ie  @t.  Sorenj  f.  (Slafen, 
3)a«  ebele  (£8In  unb  Ou.  I  @.  148  — 
155,  V)gl.  enncn,  @ef(^.  II  @.  549.  ©ine 
Sammlung  bon  bcrglcii^cn  fonberbaren 
unb  (ä(^erUc^cn@^i|$namen  aud  bem  12. 
—  14.  3a^r^.  gicbt  SKcrto  in  35onncr 
3a^rb.  §.  59  @.  122  iRote. 

3.  @.  oben  @.  xxxnr,  ögl.  2Bai^, 
2).  S3erf.*®efc^.  IV  @.  328, 

4.  2Bci«ttum,  Ou.  I  @.  557  —  ne 
scabini,  quos  locare  debet,  sint  gibbosi, 
curvi,  monoculi,  claudi,  surdi,  balbu- 
tientes,  paralytici  vel  aliqua  specie  le- 
pre  notati,  homicidae  vel  perjuri  etc. 
bgt.  ben  @c^ieb8f^ruc^  bon  1258,  Ou. 
II  @.  381  ^xt  4. 

5.  2(u«brü(fUti^  ancrfannt  bon  (Srjb. 
(Sonrab  —  sicut  hactenus  habuerunt: 
U.  »on  1249  2ac.  II  no.  351,  Ou.  II 
no.  285,  unb  wicber  toon  örjb.  ©igfrib 


3tt)eitc  ?[6t^cUung. 


XLI 


biefct  ©ejicl^ung  1258  Slnla^  jut  Sefd^tperfce  über  t)iclcrtet  aWt^bräuci^e, 
namcntüc^  bog  ju  3^itcn  bic  crtcbtgtcn  ©c^bffenftü^Ic  unbefc^t  blieben, 
iDoburd^  bte  ^(äfl  ber  @ci(^öffcn  aüju  fcl^r  berminbert  ipüvbe,  »ö^tenb  ju 
anbeten  3citen  »ieber  eine  übermäßig  groge  ^a^  bon  neuen  ®ci(^i>ffen 
gett)ä^(t  tDürbe,  inbent  jeber  SBä^fer,  bloß  um  bed  ®elbgett)inned  ttnllcn, 
jttjei  ober  brei  jugteid^  borfci(^lage ;  tt)e«]^alb  bie  ©d^teb^rid^ter  beftimniten, 
baß  neue  SBa^ten  nur  bei  Srtebigung  bon  ©df^öffenftü^ten  ftattfinben 
unb  bie  ©emä^tten  bloß  ben  übUd^en  ©^Sffenfc^mau«  au^rid^ten  foütcn^ 

©a^  ©d^öffenamt  »ar  teben^tänglid^ ;  bal^er  lonute  eine  3lzntoaf)i 
regelmäßig  nur  bei  bem  ÜCobe^falt  eine^  ©d(^ßffcn  erfolgen  2,  3Die  Slb^ 
fefeung  ber  ©d^ßffen  unb  Srnennung  bon  anberen  an  beren  ©teile  burd^ 
(Srjb.  Sonrab  im  3.  1259  toax  ein  außerorbcntlid^er  3lct  ber  ®ett)alt 
toeld^en  berfelbe  t>nxd)  bie  Bffenttid^en  SSerge^en  ber  ©d^öffen  unb  ba« 
atigemeine  SBo^l  red^tfertigte ;  aud^  bel^ielt  er  fid^  oor,  bie  neuen  auf 
Sebcn^jeit  ernannten  ©d^Bffen  an^  bem  gleid^en  ®runbe  loieber  ju  ent* 
fernen  ^. 

SBie  groß  bie  normale  ^ai)l  ber  ©c^&ffen  mar,  finbet  \\6)  n\6)t  an* 
gegeben  *,  !t)aß  fie  in  SEBirf lid(^feit  oft  gefd^ipanft  ^at ,  jeigen  bie  Unter* 
fd^rtften  in  ben  Urfunben,  tt)o  nid^t  bloß,  loie  gcioBl^nlid^,  mel^r  ober  toeni«' 
ger  aniocfenbe,  fonbern  fämmtlid^e  ©c^Bffen  aufgeführt  finb,  toie  j.  33. 
in  Urfunbc  bon  1178  23  ©dj^öffen  nebft  22  ©c^öffenbrübern  unb  in 
Url.  üon  1180  28  ©d^öffen^  (grab,  ßonrab  fefete  1259  m\  fämmtlid^cn 
17  ©d^öffen,  bie  im  3lmte  roaxen,  16  ab  unb  ernannte  ju  bem  einen, 
kx  blieb,  24  neue  l^inju.  ^iernad^  fd^eint  25  ober  24  bie  normale  ^af)l 
ber  ©tabtfd^öffen  geU)efen  ju  fein,  bopjjett  fo  groß  loie  bie  in  ber  ^arod^ie 
äiieberid^,  100  12  ftänbige  ©d^Bffen  jum  ®erid^t  gel^örten^. 

3Da^  SRed^t  ber  ©elbftergäujung  mad^te  ba«  ©d^öffencoUegium  ju 


3^.   1284,  Ou.  III  no.  236  mit  bem  ^u- 

fd^S*.  quotiescunque  ipsis  videbitur  ex- 

1.  9Hit  8  (gd^üffeln,  o^nc  brcuncnbc 
^ic3^t«  am  i^tütxi  Xag  unb  fonftigcn 
?5irun!.  @^icb«^ruc^;  du.  II  @.  384 
ii.xi:l)390. 

2.  ©totutcn  Ou.  I  @.  179:  '3tcm 
^«>  «n  fall  mau  gcinc  fc^cffcnc  ficfcn  ib  en 
^     "^an  bat  cinrc  boit  i«  inb  bat  bic  jiat 

3.  Urf.  3.  1259  Sl^rll  11,  Ou.  II 

ftc> .  394 :    attendentes  quod  respublica 

^^"^it&tis  in  talium  manibus  iniquorum 

^a.gistratuuin  deperire  deberet  omniiio, 

*^      diutius  sustiiieretUT  ipsorum   domi- 


nium ;  üJ^ai  7  (cb.  no.  395) :  ita  quod 
officium  usque  ad  flnem  vite  sue  qui- 
libet  obtinet  nisi,  quod  absit,  in  tan- 
tum  excesserint,  quod  propter  ejus  ex- 
cessus  privationem  offlcii  mereatur. 

4.  (gnncn,  ©cfc^;.  I  @.  587  (afjt  furj* 
\ocg  of>ne  53cmci« :  „^t)xt  Sluja^^l  war  auf 
25  fcflgcfctjt." 

5.  Ou.  I  @.  577  unb  585. 

6.  @.  bic  f^on  cit.  ©tatutcn :  In  Ms 

autem  legalibus  placitis  XII  senatores 
nostre  parochie  super  hereditates  no- 
stras  jura  dicent.  *S>o6)  ftub  tu  Ucf.  t>on 
1297,  Ou.  III  no.  441,  Wicbcr  nur  16 
scabini  ber  @tabt,  unter  i^ncn  4  mili- 
tes,  genannt. 


\ 


XLII 


Sdgemeine  (Stniettung. 


cuiet  gcfd^toffcncn  ßorj)oratton,  in  \s>ti(i)tx  ba«  ©d^öffcnamt  bei  einer 
geringen  Slnja^l  t)on  ®efci(^Ied^tern  fo  gut  »ic  crtUd^  xx>ax.  2luf  bie  ©df^öf^ 
fen  rid^tcte  be^^alb  (Srjb.  ßonrab  feinen  §aui)tangriff ,  af«  er  bie  ®c»^ 
fc^|Ieci^ter^errfci(^aft  mit  §ülfe  ber  ©emeinbe  brad^  unb  neben  einigen  ^a^ 
triciern  jumcift  ^anbtoerfer  in  bie  ©d^öffenftü^Ie  einfette  ^ 

Da«  ©d^öff enamt  l^eifet  officium  scabinatus  2.  SSon  ben  tt)irl(id^en 
©d^öffen,  scabini,  »efd^e  ba«  2lmt  befagen,  iparen  öerfd^ieben  bie  fratres 
scabinorum  3,  al«  aufeerotbentttd^e  SKitglieber  be«  ßottegiuntd  unb  2ln^ 
toärter  be«  2lmt« ,  aud  beten  aWitte  bie  erlebigten  ©c^ßff enftül^le  burd(^ 
bie  SBa^I  ber  ©c^ßffen  befefet  tourben  *,  35ie  ©c^iöffenbrüber  ttjurben  itoar 
ate  Seifiger  be«  ®erid^t«  jugejogen,  burften  aber  nid^t  mit  urt^eilen^. 

!t)en  SSorfife  im  ®d^5ffencoüeg  filierte  in  älterer  3^i^^  ^ic  ^^  fc^eint, 
nur  ein  au«  bemfelben  gemä^lter  aWeifter  (magister),  in  fpäterer  jtoei 
SReifter ,  ipetdj^e  alle  fieben  Söoc^en  toed^felten  ^.  Unb  bieienigen  »eld^e 
biefe«  SWeifteramt  »erfe^en  l^atten ,  bilbeten  ipieber  einen  engeren  äu«* 
fc^u^  ber  f.  g.  Officiales  scabinorum  ober  t)erbienten  ©d^öffen,  meldte, 
al«  bie  älteften  unb  angefel^enfteh  SWitglieber,  bie  Drbnung  be«  Kollegium« 
tnx6)  ©tatuten  feftfe^ten  unb  ba«  yitd)t  l^atten,  neue  ©d^ßffenbrüber  auf» 
junel^men  \ 


1.  S3b.  I  @.  xLvi. 

2.  @.  ob.  @.  xLi  %,  3  unb  SBciSt^um 

Ou.  I  @.  557  —  seu  mediante  pecu- 
nia  ad  officium  scabinatus  electi. 

3.  Urf.  t)on  1169,   «Bc^er,  mitUU 

rKm.  U.  SB.   no.  658  @.  714:  De  cu- 
ria scabini  etiam  aderant  —  14  9ktnen 

—  et  alii  quam  plures  fratres  scabino- 
rum et  plurimi  burgensium. 

4.  (Statuten,  du.  I  @.  179:  '3nb 
tt>ann  cinre  a'ot  gegangen  i9 ,  fo  fottten 
bie  anbeten  f^effcnc  jo  famen  fo* 
men  unb  einen  anbeten  uifd  ge^alen 
ber  f(<>cffcne  btubeten  ben  bitfjien, 
eitfamften  unb  toüften  tiefen  bie  batgo 
goit  fii'. 

5.  31.  a.  O.  @.  176:  'SBott  fo  folen 
unb  moigcn  bie  fc^effcnbtobere  —  bi  bie 
fc^effene  gaen  in  bat  getititite  clagen  gu 
betoatcn,  monben  ju  fien  —  met  fi  en 
folen  engein  ^)att  maci^en'. 

6.  %.  a.D.  I  @.  192.  @in  artete« 
^Statut  citirt  Slafen,  @(^rein«^tajci«  @. 

69 :   Notura  quod  officiales  scabinorum 

—  statuerunt,  quod  qiiemcunque  inma- 
gistrum  scabinorum  elegerint.    3n  Utf. 

3.  1171,  du.  I  ®.  564,  nennt  fic^  nut 
ein  magister  senatorum,  Gerardus  telo- 


nearius.  92i6td  beflimmte«  ifl  p  f(^Ue« 
6en  au«  bct  (ötette  im  2ßei«tbum,  Ciu.  I 

@.  588,  quod  dictus  burgravius  —  una 
cum  scabinis  gaudere  debent  omni  jure 
et  servicio  quod  ipsis  a  magistris  scabi- 
norum et  civium  Coloniensium  consue- 
tum  est  exhlberi,  n^otauf  i(^  \pättx  lU^ 
türffomme. 

7.  «So  naä)  2(na(ogie  aütv  übtigei 
(Sor^otationen  unb  SBirübctfc^^aften,  tt>i( 
pt^  au«  bet  ©teile  bei  Olafen  a.  a.  O. 
etgicbt,  »elc^^e  alf o  fortfä^tt :  ipse  Omni- 
bus scabinis  et  fratribus  cereos  ammi 

nistrare  debet — =  cuique  officialium  sca — -^ 
binorum  quatuor,  aliis  vero  scabini»^'^ 
cuique  duos,  fratribus  autem  scabino — ^ 
rum  cuique  totum  cereum  de  libra ;  bi^  ^ 
2$etotbnung  fclbfi  ifl  butt^  bie  officiales  ^ 
scabinorum  etkffen  Sßon  ber  Slufua^nt*  ^«^ 
neuet  ©(VJJffenbtübet  butc^  biefelbeinr  - 
giebt  ein  S3eit^ie(  Du.  II  no.  418,  nxxrMr^ 
1250.  Notum  sit  —  quod  officiales  sca--^^ 
binorum  unanimi  consilio  —  in  fratres 
scabinorum  elegerunt;  e«  folgen  bie9^a  ^ 
men  öon  15  $atricietfi5^nen.  2)ie  beul 
fcj^e  ^Benennung  giebt :  'SBit  bei  gctoeL^  - 
bige  inb  bctbienbc  f^effen  bc«  ffocw  '^^ 
getit^fe',  Öiu.  I  @.  201. 


Stotitt  ^Stl^etlung. 


XLIII 


Die  ©d^öffen  l^atten  unter  bem  3Sovfife  bet  SRidf^ter,  fei  c«  be«  ©urg* 
grafen,  be«  SSogt^  ober  t^rer  ©tcöbertreter ,  fei  e^  be«  ©rxbifd^of«  ober 
beö  Ä'ßnig«  felbft,  ^i^dfi  ju  fpred^cn  ^  uub  jmar  in  geringen  ©ad^en  auf 
ber  ©teile,  in  fd^njerern  (ängften^  innerhalb  breier  STage  2.  2öie  bie  ovbent* 
lid^en  SRid^ter  an  iebem  SBod^entage ,  nur  mit  "än^m^mt  ber  gef^tage, 
©erid^t  galten  foüten,  fo  »aren  bie  ©d^öffen  berjjflid^tet  in  jeber  ©iftung 
ju  erfd^einen,  um  $Red^t  ju  fj3red^en  unb  bie  ©efd^äfte  ju  erlebigen  ^. 

St)xz  6om|>etenj  erftredte  fid^  über  alle  Sriminat*  unb  ßibilfad^en 
unb  umfaßte,  toie  bie  ftreitige,  fo  aud^  bie  freiwillige  ®erid^t^barfeit ; 
aufgenommen  toaren  iebod^  bon  ii^rem  ®erid^t  fotoo^l  bie  geifttid(|en  ^er* 
fönen  unb  bereu  ®üter,  ate  aud^  bie  bem  geifttid^en  ©eridf^t,  bem  f.  g. 
©enbgerid^t,  Dorbcl^altenen  ©ad^en,  nämlid^  SBud^er,  3)Zeineib,  ß^ebrud^ 
unb  ß^efad^en  überl^aupt^.  Srjb,  ßonrab  loollte  1258  bem  lefeteren 
außerbem  aud^  Etagen  über  falfd(|ed  üJiag  unb  betrügerifd^en  ^quf  (3Kein== 
coif)  vorbehalten  loiffen;  allein  bie  ©d^iefc^rid^ter  entfd^ieben ,  ba§  in 
berartigen  ©ad^en,  ebenfo  tt>ie  bei  ©d^lägereien  in  ben  Immunitäten  ober 
an  gefttagen,  folool^l  bie  geiftlid^en  ate  bie  meltlid^en  $Rid^ter  erfennen 
ioltten  \ 

35on  bem  2luöf<)rud^  be^  ©d^öffengerid&t«  fonnte  an  ben  Srjbifdf^of 
a|)|)elltrt  »erben,  in  meld^em  gall  ein  jmeiter  ©d(|5ffenf)3rud^  an  bem  erj* 
Mfc^öflid^en  ^of  (in  curia)  erfolgte :  nur  burften  bann  nid^t  n)ieber  biefet 
Ben  @d(^öffen,  loeld^e  ben  erften  Slu^fprudf^  getrau,  and)  ben  jmeiten  tl^un  ^, 

®aö  Slmt  berbSd^öffen  toar  aber  ni(^t  blofe  auf  bie  rid^terlid^e 
it^ätigfeit  befd^ränft.  3^re  Slufgabe  in  ben  tägtid^en  ©iftungen  toar  nid^t 
btofe  ba^  ©erid^t  abjuioarten  (Judicium  exspectare),  fonbern  aud^  ®e* 


1 .  Ä.  SBüHm  bei  S3cftäti.qung  bc« 
Jus  de  non  evocando  3.  1247  (Üac.  II 
Xio.  318,  du.  II  no.  265):  sed  nos  et 
^uccessores  nostri  in  palatio  nostro  Co- 
loiiie  presidere  debemus  et  ibi  secuii- 
^um  quod  seuteiitia  scabinorum  dicta- 
"V'erit  judicare. 

2.  @d^icb8[^ru(^  toou  1258,  Du.  II 
^^.  381  ^rt.  7  :  Item  quod  ipsi  scabini 
Xn  arduis  negociis  infra  triduum  senten- 
^ias  suas  dicere  tenentur,  nisi  de  judicis 
^t  parcium  consensu  negotium  suspen- 
<iatur:  togl.  @.  389  Slrt.  9. 

3.  31.  a.  £).  @.  381  mt  5:   Item 

ci^uod  judices  Colonienses  cottidie  pre- 

s>idere  debent  judicio,   et  scabini  judi- 

c^ium  exspectare  et  negotia  expedire  et 

Jtidicia  non  omittere  —  feriatis  diebus 

exceptis.     dlaä)  ben  ())äteien  ©tatutcii 
^c«  14.  ^a\}x\),  fottten  bie  ©d^öffen  an 


ben  toier  erpen  Söed^entagen  jum  ©erici^t, 
an  ben  gtuei  legten  jum  (S^rein  gef^en, 
abgelesen  üon  ben  brei  orbentUd^en  'an^» 
gebingcn';  du.  I  @.  193  f. 

4.  21.  a.  O.  ®.  382  Slit.  20:  Item 
quod  cum  spectet  ad  ipsum  archiepisco- 
pum  atque  suum  ofticialem,  seil,  capi- 
tulum  Coloniense,  suum  burdecanum 
et  suos  plebanos  Col.  specialiter  judi- 
care de  usuris,  perjuriis,  adulteriis,  ma- 
trimoniis  etc. 

5.  31.  a.  O.  392  %xt.  20:  De  bellis 
autem,  que  diebus  festivis  vel  in  immu- 
nitatibus  flunt,  de  falsis  mensuris  et  de 
hiis  que  vulgariter  meinchoif  dicuntur, 
que  in  synodis  accusari  debent,  dicimus 
cognoscere  debere  tarn  judicem  eccle- 
siasticuni  quam  secularem.- 

6.  (Sbenb.  ^.  384  2lrt.  40;  i?gl.390 
gn  bem(.  2lit. 


XLIV 


^[Ilgemetne  (Stniettung. 


fd^äfte  ju  ertebigen  (negotia  expedire)  ^ :  fic  toaren  burd^  i^rcn  bcm 
®r jbif d^of  gefd^morencn  Sib  t)er|>fltd^tet ,  ba«  JRcd^t  ber  Sird^c  unb  bet 
©tabt  mit  $Rat^  unb  ^ü(fe  ju  bcrt^eibtgen  unb  ju  betpal^ren  2 ;  fie  i)er* 
traten  bte  Sürgerfd^aft  ate  beten  ftänbige  Dbrigfeit  in  aüen  Slngetegen^* 
Reiten  gegenüber  beut  Srjbifd^of  toie  nad^  außen ;  furj,  fie  bilbeten  ben 
alten  JRatl^  ber  ® tabt ,  unb  in  bief em  ©inne  Reißen  fie  in  ben  Urfunben 
beö  12.  3a]^r]^unbert«  aud^  Senatoren  3. 

3n  biefer  ©tettung  unb  ©igenfd^aft  finben  toir  fie  fogteid^  in  ber 
ätteften  ftäbtifd^en  Urfunbe  bon  1 1 49,  toorin  eine  öffentliche  §anbtung 
ber  ©tabtobrigf eit  bejengt  ift  ^ :  nämtid^  ben  ©ettjeugmebern  tpurbe  baö 
5Red^t  ber  Srüberfd^aft  (fraternitas)  burd^  ben  SSogt  unb  ben  ®rafen, 
in  tt>e(d^en  beiben  mir  bereit«  ben  Unterbogt  unb  Untergraf>  ate  bürgcr* 
(id^e  ©tetlüertreter,  erfannt  l^aben,  burd^  bie  Senatoren  b.  l^.  ©d^öffen 
unb  anbere  ©ropürger  (meliores  civitatis)  in  einer  35erfammlung  auf 
bem  SSürger^aufe  (in  domo  civium)  Derliel^en,  unb  bie  hierüber  au«* 
gcftetlte  Urfunbe  mit  bem  Sürgerfieget  unb  burd^  bie  Unterfd^riften  ber 
Dörfer  genannten  angefel^enften  üKänner  ber  ©tabt  (totius  civitatis 
probatissimi)  beglaubigt. 

35ie'©d^Bffen  aüein,  o^ne  bie  ©tabtrid^ter,  aber  mit  3uftimmung 
ber  Siümx,  bon  benen  einer,  ©erwarb,  jugteid^  ©d^5ffenmeifter  l^eißt, 
beftötigten  1171  ben  fiaufleuten  bon  ÜDinant  bie  3«>ßf^ßi^^it  tu  6B(n^. 
SSlaö)  üfxtm  unb  ber  ©eifen  $Ratl^  fd^loß  1178  6ßtn  mit  SSerbun  einen 
SSertvag  über  ba«  3Serfa^ren  bei  ©jd^utbf tagen  ß.  Sei  ber  Sntfd^eibung, 
meldte  ßrjb.  ^l^i(i<))3  in  bemfelben  3a^r  jmifd^en  ben  ßölnern  unb  ®en* 
tern  über  ba«  $Red^t  ber  ©d^ifffa^rt  auf  bem  5R^ein  traf ,  finben  fidf^ 
außer  ben  geiftlid^en  ^erren,  ber  Oberbogt  Don  Solu,  ber  ^iüna,  ber 
Uijiterbogt,  ein  bürgerßd^er  Untergraf  {Fugelo  comes)  unb  9  ©d(^öffen 


1.  @.  bie  Stelle  oBcn  @.xliii  ^.  3. 

2.  9^a(^  ^[uöfage  be«  (SrjB.  (Sonrab 
üBev  bad  alte  beßel^enbe  9^ec^t  a.  a.  D. 
@.  385  Slrt.  43  :  Item  quod  cum  scabini 
Colonienses,  ex  debito  juramenti,  cou- 
silio  et  auxilio  jus  ecclesie  atque  civi- 
tatis Colon,  teneantur  defendere  et  coii- 
servare,  ac  ea  ratione  de  ipsorum  con- 
silio  civitas  Col.,  consentiente  tarnen  ar- 
chiepiscopo^  ab  antiquo  consueverit  gu- 
bemari  etc. 

3.  3)a6  senatores  unb  scabini  iben* 
tif(^  finb,  ergiebt  bie  33ergleidi^ung  ber 
balb  unter  ber  einen  bdb  unter  ber  an* 
bem  33enennung  aufgcfiH^rten  Siiamen; 
j.  53.  ber  senatores  toon  1178  in  Du.  I 


@.  577  mit  ben  scabini  beSfelbett  Sa^re« 
unb  benjenigcn  toon  1180  eb.  0.  579. 
585 ;  bal^^er  aud^  fratres  senatorum  al9 
(S^öffenbrüber  toorfommen  @.  552. 577. 
Sbenfo  Reißen  bie  12  @^öffen  im  9He* 
beridj^  senatores  seu  scabini,  Ou.  I 
@.  224. 

4.  Cu.  I  @.  329. 

5.  du.  I  @.  563 :  Nos  Coloniensiam 
senatores   omnibus  —  notum    facimus 

unb  baju  bie  Unterld^riftcn. 

6.  l»ac.  I  no.  469,   On.  I  @.  577: 
unter^eid^net  ftnb  23  senatores  unb  22 
confratres  eorum,  fein  @tabtri(^ter;  a(( 
bicfe  gufantmen  bilbeten  im  gegebene 
gatte  ben  9lat^>  ber  ^tabt. 


^mitt  ^6t^et(ung. 


XLV 


namenttid^  untcrfd^rtcben  K  3n  bem  35crtrag  bc^felben  etjbifd^of«  mit 
bcn  Sürgcrn  bon  S5(n  1180  über  (Srtpeiterung  bcr  ©tabtnjäflc  unb 
anbete  ftöbtifd^e  Slngelegenl^eiten  etfci^einen  28  scabiui,  unter  benen  brei 
Si^ümx,  ein  Untergraf  (comes)  unb  einer  ber  ben  S^itet  ate  ©d^utt^ei^ 
Don  äd&en  fü^rt,  afö  35ertreter  ber  Sürgerfd^af 1 2.  3n  änfe^ng  ber 
guten  35ienfte ,  meldte  i^m  SRid^ter ,  ©^öffen  unb  (Semeinbe  (judices, 
scabini  et  commune  civitatis)  gegen  bie  ^erjoge  bon  Srabant  unb 
Simburg  geleiftet  l^atteu,  tPoüteSrjb.  Sonrab  1240  nid^t  me^r  ben  SBein^ 
jod  bon  il^nen  bertangen^;  fpäter  getpäl^rte  er  ben  ©d^öffen-unb  ©ür* 
gern  Don  6öln  bie  Bööftei^eit  ju  SBaffer  unb  ju  Sanb  bei  9ieu6  ^.  ^Der^^ 
fclbe  Srjbifd^of  gemattete  1242  eine  ©teuerauflage  nadf^  3lnorbnung  ber 
©d^öffen  unb  be«  3iat^«  unb  anberer  angefel^ener  Sürger  (juxta  ordi- 

nationem  scabinorum  et  consilii  ac  aliorum  diseretorum  civium) , 

JU  erl^eben,  um  bie  bon  ber  ©ürgerfd^aft  berfjjrod^ene- ®e(bf umme  jur 
3erftorung  ber  SWauern  unb  ÜCprme  bon  35eufe  auf  jubringen  5.  ©ein 
Streit  mit  ©d^Bffen  unb  Sürgern  Don  6öln  über  äßünje  unb  ^oü  lourbe 
1252  burd^  ©d^ieb^f|>rud^  bergüd^^en^.  9tid^ter,  ©d^öffen  unb  fämmt* 
lid^e  öürger  nal^men  1258  bei  ber  neuen  (Sntjtoeiung  mit  ©rjb.  ßonrab 
ba^  crtoä^Ite  ©d^ieb^gerid^t  an  unb  ertl^eilten  aäft  äßitbürgern  S5oümad^t, 
benSJertrag  l^ierüber  ju  befd^toören^  5Jlad(|bem3[u^fj}rud^biefe«@d(|ieb«=^ 
9erid(^t6  foüten  geroä^tte  S5erorbnete  ber  ©d^öffen ,  ber  SSrüberfd^aften 
unb  ber  übrigen  Sürger  bie  ßr^ebung  unb  25ertt)altung  ber  öffentlichen 
ßinfünfte  beforgen,  unb  roieberum  je  12  SSerorbnete  au^  benfelben  Stoffen 
bü  ber  öierteliä^rlid^en  ated^enfd^aftdablegung  bießontrole  ausüben  ^.  3m 
folgenbcn  3ai^r  1259  führen  ßonfutn,  Srfiberfd^aften  unb  ©emeinbe 
fpopulus  communitatis)  Slage  bei  @rjb.  Sonrab  über  ba^  brüdfenbe 
SJegimcnt  ber  SSürgermeifter  unb  ©d^bffen,  looburd^  bie  ärmeren  ©ürger 
ober  bie  ®emeinbe  ju  ®runbe  geridi^tet  ttjürben  ^ ;  unb  ber  ©rjbifdbof 


1.  Du.  I  @.  579. 

2.   Ou.  I  @.  585.    Richolfus  judex 

«juensis    ifl    f(!^on    1176   al9    villicus 

quensis   unb  1178   ai9   scultetus   de 

<iui8  unter  bcn  «Sd^öffen  genannt  (eb. 

.  573  unb  577) ;  tt>ar  bic(er  (Sötner 

ürger  unb  (S^Bffe  jugleic^  ^'id^kx  in 

en,  fo  fonnte  er  (ein  ämt  am  (elfteren 

tt  boct^  mo^t  nur  burc^  einen  ©tellter» 

er  Dcrfef^en. 

3.  Du.  II  no.  204. 

4.  ^U.  i)on  1248,  Cu.  II  uo.  279. 

5.  Ou.  II  no.  225.  3lu(^  in  ber  erg« 
^MWiti^n  @tabt  3lnbernac^  legten  bie 

d^Sfjen  berfetben  'Sd^afeungen  unb  S3e* 


ben  auf  secundum  suam  providentiam, 
juramentum  et  secundum  consuetudi- 
nem,  f.  bie  Ur!.  @rjb.  Sonrab«  bon  1255, 
Codex  Rheno-Mosell.  II  no.  169. 

6.  Ou.  II  no.  304  unb  306. 

7.  gbenb.  no.  381.  383. 

8.  5(.  a.  O.  @.  393  5(rt.  23 :  Dici- 
mus,  a  communitate  debere  eligi  de  ho- 
nestioiibus  et  fldedignioribus  aliquot  de 
scabinis  et  aliquot  de  fraternitatibus  et 
aliquot  de  aliis  civibus,  sub  quorum  cu- 
stodia signata  sub  tribus  clavibus  sint, 
quae  coUiguntur  etc. 

9.  Ou.  II  no.  394  @.  410:  quod 
respublica  civitatis  in   talium  manibus 


XLVI 


fingememe  @tn(ettttng. 


fetjte  in  gotge  bcffen  bie  ©d^bffcn  au^  bcn  ©efd^Ied^tcrn  ab,  ÜDic  neuen 
©d^öffen,  toefd^e  er  jnm  gtcßten.  I^eit  au«  ben  f)anbmerfcm  toä^ltc, 
n)aren  nun  bie  ctgentttd^en  SRegenten  ber  ®tabt,  toie  t)or  i^nen  bie  ©d^of* 
fen  au«  ben  ®efc^(ed^tern  ^ 

3lu«  allem  ergiebt  fid^  jur  ®enüge,  bafe  int  12.  unb  13.  Sal^rl^un^ 
bert,  iDie  ba«  öffentlid^e  ®erid^t,  fo  aud^  bie  ©tabtregierung  in  ben  §än^ 
ben  be«  ftänbigen  ©d^offencoüegium«  ttjar ,  meiere«  in  3Serttetung  ber 
«ürgerfdi^att  beren  Dbrigfeit  unb  ftänbigen  ^iatf)  au^mad^te^.  !Die  atid^^ 
ter,  tt)eld^e  in  ben  öffenttid^en  ©erid^ten  ben  SSorfitä  führten,  finb  jtoar 
immer  nod^  in  ber  ftel^enben  formet:  Judices,  scabini  et  universi 
cives  mit  genannt,  aber  fetten  ift  bod&  t)on  i^nen  bie  9?ebe,  njo  bie  ©tabt 
ate  fold^e  auftritt,  unb  ganj  gteidf^bebeutenb  mit  iener  tjottftänbigeren 
gprmel  tt)irb  aud^  bloß  scabini  et  cives  gebraudfft  ^. 


®Uxdf  tt)ie  bie  3uri«biction  be«  Srjbifd^of«  in  ber  ©tabt  t)on  feinen 
5Rid{ftern  unb  ©d^öffen  ausgeübt  mürbe ,  )a>d6)z  jugleid^  bie  ©tabtregie* 
rung  t)ern)atteten ,  f o  nal?men  auc^  bie  er jbifd^öf (id^^en  Seamten ,  todö)^ 
ba«  ÜRünj*  unb  3»ötpefen  in  ber  ©tabt  ju  beforgen  Ratten,  eine  ä^ntid^ 
jDo|))>eIfteflung  ein.  'Die  oberfte  S5ertt)attung  beiber  5Regatien  ftanb  bem 
Kämmerer  atö  äßinifterialen  unb  ^ofbeamten  ju  *.  3lfö  befonbere  Seamtc 
aber  »aren  äßünjer  unb  Büttner  angeftetlt. 


iniquorum  magistratuum  deperire  debe- 
ret  omnino,  si  dlutius  sustiiieretur  ipso- 
rum  dominiumf  et  quod  pauperes  et  ple- 
bei,  immo  generali  ter  qui  communitas 
appeltanlur  redigerentur  ad  nichilum. 

1.  3n  bev  furj  na6^  bcm  JBorgang 
toerfaßten  3)cu!id;iift  ber  ben  ®efd^lcc(?» 
terii  angc^förigen  SWü^lcncrben  ift  bor* 
übevflcjogtlDu.I  @.323):  Sane  accidit, 
quod  fraternitates  et  populäres  civitatis 
Col.  majores  suos  (b.  i.  i^rc  Obrigfeit) 
civitatis  Col.  providos  utique  gubema- 
tores  reipublicae   dedignantes   solitoque 

eorum  regimini  subesse  nolentes 

omnino  se  procuraverunt  in  offlcia  eo- 
rum institui  et  de  regimine  civitatis  in- 
tromittere  maliciosis  ausibus  presurapse- 
runt.  Unb  ©otfrib  $agcn  wirft  ben 
neuen  @d^öffen  am  mciften  bie  f(fctt)crcn 
^ä^üi^nriQtn  bor,  toomit  fie  arm  unb 
reid?  bcbrürften,  Seeimt^ronif  SB.  1263. 
1408. 

2.  &ani  richtig  fagt  f(^on  Söilba, 
©ilbennjcfen  @.  180:  .,3)ie@c^8ffen  in 
(SBln  xoaxtn  ntd^t  nur  iD^itgtieber  bed 
®mäft»,  fonbern  gugleid^  au($  bie  Sltefie 


SÄegierung«*  unb  SSertt)aItung«bc^|örbe." 
Unb  fo  \)aht  i6)  auc^  bie  ^ebeutung  unb 
©tettui^  ber  ©(^^iJffen  in  ber  (Stabtöer* 
faffung  bon  (5ö(n  unb  anberen  ©täbten, 
toeit^c  au«  alter  3"t  ein  flänbigeö  @(i^i>t» 
fencottcgium  benja(^rten,  aufgefaßt,  3ta* 
lien.  ©täbtetoerf.  II  @.  419.  2)agegen 
]^at  gtbar  b,  aj^aurer,  ©eftft.  ber  <Stäbte« 
berf.  1  @.  157  ff.  no(^  Sßiber[^>ru*  er»» 
^foben,  bieten  aber  f^ater  Sb.  III  @.  xxiv 
be«  SSormort«  in  @m)iebemng  auf  meine 
9Jecenfion  [o  gut  »ic  jurttcfgenommcn. 

3.  3n  3itl«^i^iftcn  unb  ^ribilegien» 
bcrtei^ungen  an  bie  ©tabt,  j.  SB.  @^rci» 
ben  bcö  $.  Snnoccnj  III  3.  1203  unb 
1205  (Du.  II  no.  7.  16) :  Dilectis  flliis 
scabinis  et  populo  Coloniensi ;  Urf.  Ä. 
§cinricf?8  3.  1231  (eb.  no.  122) :  quod 
dilectos  nostros  scabinos  et  cives  Colon. 
—  in  jure  suo  et  libertate  cupimus  pror 
movere;  Ä.  griebrid^«  II  3.  1236  (eb. 
no.  159):  quod  predicti  dilecti  fldeles 
nostri  tarn  scabini,  quam  cives  Colon. 

4.  3m  latein.  3).  91.  Du.  I  @.pl2: 
Camerarius  redditus  thelonei  et  mone- 
tae  —  colligat  et  conservet. 


3tDette  flbtl^eilung. 


XLVII    , 


üDic  3luffidbt  übet  bie  äu^torägung  ber  aÄünjc,  bcr  3lnfauf  bci^  ©Jünjcr. 
gbctractaü«  unb  am  metftcn  ba^  ©efdf^äft  bc^  ©clbtped^fete  tpurbc  bon  gcnoffcn. 
einet  ©enoffenfdf^aft  (universitas,  consortium,  societas)  bcr  SRünjcr 
(monetarii)  ober  2Bed{f«ter  (campsores)  bcf orgt ,  tpeld^c  in^befonbere 
$au«genoffen  l^eigen  ^  ®ie  ^atte  ba«  5Red{ft  fid^  burd^  eigene  SBal^I  ju 
ergänzen  2  UBb  toar  feitbem  h)ir  fie  in  Söln  fennen,  b.  i.  feit  Anfang  be^ 
13.  3a^r^nnbert«  ^  fd^fon  eine  @r6genoffenfd^aft,  fo  bafe  biebnrdf^ben 
lob  eine«  SRitgtieb«  ertebigte  ©tette  t)on  bem  35ater  auf  ben  ©o^n  über^* 
ging  unb  nur  in  örmangetung  eine«  ßrben  bie  SBal^t  be«  5Rad^folger« 
frei  gegeben  toar*.  9?ur  ben  SSorftel^er  ober  SKünjmeifter  (magister 
monetae) ,  )ocx  tt^eld^em  bie  aßünjer  in  aJiünjfad^fen  ^u  SRed^t  [teilen 
mußten,  ernannte  ber  Srjbifd^of  s.  !Dod^  berfprad^  fd^on  Srjb.  ßonrab, 
über  bie  Slemter  ber  SDiünje  unb  indbefonbere  bie  SKünjmeifterfd^aft  (de 
magistratibus)  nid^t  ol^ne  ben  SBiöen  unb  bie  3wpiiniWMng  ber  ^au«=* 
genoffen  ju  t^erfügen  ^. 

Da«  $Red^t  ber  §au«genoffen  ober  Srbgenoffen  ber  äßünje  (here- 
des  monetae)  Reifet  ein  Slmt  (officium)  unb  bie  ©ered^ftigten  Seantte 
ober  Slmtleute  (officiati)  \  2Rit  bem  kirnte  toaren  Selben  ober  ^frünben 


1.  Urf.  Ä.  Wüipp^  i)on  1207  Ou. 

II  no.  25 :  quidam  monetarii  Colonien- 

ses  ex   parte   universitatis   eorum   914t* 

husgenoiz  nuncupantur  —  nee  aliquis 

—  consorcio  ipsorum   et   societati  ali- 

quem    adjimgere   del)eat   moi^etarium. 

in  oommunitas  campsoram ,  qui  hus- 

genoze  dicuntur  crfd^eint  biefclbe  in  U. 

(Srjb.  Conrab«  toon  1252  ülac.  II  no.  383 

(fcbtt  in  Ou.  II).  @o  i|l  and)  im  ©^ieb«« 

frrud^  löon  1258  Du.  II,  386  §  50  nuv 

bon  campsores  Colon,  bte  9?ebe. 

2.  @rjb.  ^ibolf  onerfennt  in  U.  toon 
1205,  Ou.II  no.  13,  a\9  S3crlefeung  x\)> 
re9  ^td)t9,  bag  einige  {einer  Vorgänger 
9^uatuor  monetarios  qni  husgenoiz  ap- 
pellantur,  gegen  ben  Sitten  ber  ®cnof» 
fcnfc^aft  emonnt  ^^atten  unb  toerf^ri^t, 
bag  er  unb  feine  92act^foIger  bied  nicif^t 
lieber  tbun  mürben.  3)a«fetbe  ^ritite* 
Bium  tomht  ton  ^Snig  $^i(t^^  1207, 
elbenb.  no.  25  unb  'om  ben  festeren  ^rj« 
^ifd^öfen  immer  aufd  neue  bcßStigt. 

3.  2öie  aber  au«  ber  cit.  U.  öon  1205 
^ert>orgc]^t,  baß  bie  ©enoffenft^aft  ft^on 
Teit  lang  in  il^rem  9?cci^t  bejlanb,  fo  be* 
tätigte  fie  (gvsb.  ©einrieb  1225,  Ou.  no. 
i^O,  in  omni  jure  et  gratia,  qua  ipsi  a 
t;«mpore  predecessoris  nostri  Reynoldi 
arcbiep.  f.  m.  ad  nos  pervenerunt,  ögl. 


no.  175. 

4.  U.  erjb.  ^einric^S  toon  1230  Ou. 
Uno.  121 :  ita  quod  cum  aliquem  vel 
aliquos  ex  eis  sine  flUo  laico  legitimo 
decedere  contingeret,  jus  illud  apud  eos 
maueret,  quod  liberam  baberent  l'acul- 
tatem  unum  vel  plures  eligendi.  (Sbeufo 
in  U.  @rgb.  (Sonrab«  öon  1238  no.  180, 
tt>o  ba«  ^e(^t  ber  ©enoffenf c^aft  au6)  al9 
jils  tanquam  bereditarium  bejeid^net  ifl, 
unb  in  ber  cit.  Urf.  be«f.  toon  1252:  ex 
tunc  ipse  et  beres  suus  de  bereditate  de 
moneta ,  que  husgenozscbaf  dicitur ,  in 
perpetuum  eliminabitur. 

5.  ^a^  bem  cit.'  ^ritoileg  Ä.  W" 

Ii!|)!|)9:  quod  monetarii  ipsi,  qui  vocan- 
tur  busgenoiz,  quamdiu  magistro  mo- 
nete  ab  archiepiscopo  Coloniensi  insti- 
tuto  secundum  jus  monete  obedientes 
fuerint ,  ad  nullius  arcbiepiscopi  vel 
alterius  cujusque  presenciam  vocandi 
sunt;  n)ie  bie«  anä)  @r}b.  (Sonrab  1238 
(Ou.  II  no.  180)  betätigte:  nullus  con- 
tra ipsos  sententiam  proferet,  nisi  com- 
monetarii  Colonienses  qui  busgenoze 
Yocantur. 

6.  U.  öon  1248,  Ou.  II  no.  280. 

7.  U.  Sonrab«  3.  1259  no.  393: 
omnes  monetarios  —  a  monetariorum 
officio  quod  husgenoizschaf  dicitur  — 


XLyiii 


Mgenictne  (Stnleititng. 


öctbunbcn  ^ ;  tnebcf onbcre  l^attcn  bic  §au«genoffen  3lntl^ct(  am  ®ctt>inn 
bei  bem  Slnfauf  bed  ßbelntctatfe,  4  ^cnn.  i)on  ber  SKatI,  unter  S5otbe= 
l^alt  be«  bem  Stibifd^fof  gebü^renben  ®d^tagf(j(^a^e«.  äud^  bad  3[mt  fetbft 
l^eigt  Selben  2,  benn  fein  JRed^t  leitete  \x6)  ou«  bem  SWünjregal  be6  (Srjbi* 
fd^of«  l^et,  meld^er  e«  felbft  i>on  bem  Sleid^e  befaß  3.     , 

Slud  ber  Benennung  öon  §au«genoffen;  »eldf^e  im  13.  Sal^tl^unbert 
utib  fpäter  ju  ßöln  »ie  an  anberen  Orten  t)on  ben  äKihtjern  gebrandet 
tt>irb,  ift  ntd^t  auf  ben  aKinifteriatenftanb  berfelben  ju  fd^IieBen,  tt>iett)o]^I 
aud^  bie  3Äinifteria(eu  »ie  bie^of porigen  über^au|>t  domestici  unb  cu- 
riales  l^eigen^.  @ben  bie«,  baß  nur  bie  äßünjer  t^orjug^ipeife  §au«^  , 
genoffen  genannt  finb,  »ei^t  auf  ein  eigent^ümlidf^eiS  genoffenfd^aftlid^e« 
SSerl^ältniß  i^in,  in  »eld^em  fie  burdf^  i^r  Slmt  mit  einanber  tjcrbunben 
waren.  Unb  getoiß  ift,  Daß  bic  Korporation  ber  f)au«genoffen  in  ßöln, 
»ie  anbcrttjärt«,  aud  erbberechtigten  Sürgem  beftanb  ^,  unb  jtoar  ge]^5r* 
ten  fie  bort  ju  ben  ©efd^tcci^tern.  ©eine  getreuen  Süxger  t)on  ßßln  nennt 
fie  Srjb.  fionrab  in  ber  fdf^on  angeführten  Urfunbe  t)on  1248  6,  unb  afe 
er  im  3.  1259  ba«  ^Regiment  ber  ©efd^ted^ter  umftürjte,  begann  er  ba«^ 
mit,  atleüWünjer  üon  H^rem  Slmt,  ba«  ^au^genoffenfc^aft  l^eißf,  fo  toie 
bie  ÜRünjmeifter  unb  ben  3flünjj}rüfer  Don  i^ren  Slemtern  abjufe^en^ 
ÜDod^f  ujar  biefe  ©eloaltmaßreget  nur  Dorübergel^enb  unb  tt)ir!ung«Io«  auf 
bie  1)auer,  ttjie  bie  furj  nad^^er  t)on  bemfelben  Srjbifd^of  erlaffene  SSer^ 
orbnung,  baß  fünftig  fein  Sürger  außer  t)on  il^m  fetbft,  fei  e«  üon  einem 
Söiagnaten  ober  S3afalleu  ber  Sird^e ,  Selben  tragen  unb  baß  a\x6)  fein 
®d^ßffe  üon  (Solu  SWünjer  ober  ©elbtoedji^ler  fein  unb  ba«  8e^en  ber 
^au^genoffenfd^aft  bcfi(jen  foüe  ^.  "©enn  nid^t  nur  beftanb  bie  J)atricifd^e 


amovemus  etc.  (grjB.  (SngelbeitS  H  3. 
1263  no.  447  :  quod  nos  dilectis  fldeli- 
bu8  nostris  offlciatis  monete  nostre  Co- 
loniensis. 

1.  @v}b.  (Sonrab  fagt  bei  ^bfe^ung 
ber  SD'iünjer  1259 :  et  feoda,  que  habe- 
bant  ratione  dicte  monete,  abjudicamus 
singulis  et  universis,  Ou.  II  no.  393. 

2.  Ur!.  Sonrab«  toon  1259  Du.  II 
<S.  416 :  nuUus  scabinus  Col.  debet  esse 
monetarius  sive  campsor,  ant  habere 
sibl  licebit  officium  vel  feodum^  quod 
husgenozschaf  vulgariter  appellatur. 

3.  Söie  Ä.  W^m  ^ci  «eftätigung 
be«  9fiet(^t8  ber  ^au«genoffen  1207  no. 
25  ^^crvor^ebt:  et  hac  inducti  ratione, 
quod  moneta  quamvis  ad  usum  spectet 
archiepiscoporum ,  tarnen  dubium  non 
est,  dono  eos  imperiali  possidere. 


4.  @.  blc  53ctt)ei«fleaen  au«  bem  10. 
unb  11.  3abrb.  bei  ^aitj,  3).  SSerfaf« 
fung«öcW-  V  @.  434. 

5.  @.  mel^rcrc«  hierüber  in  ber  ©eil. 
Ergänzungen  unb  ^u^fUbrungen. 

6.  Du.  II  no.  280 :  nisi  de  fldelitim 
nostrorum  civium  Colonienslum ,  qui 
vulgariter  busgenoz  appellantur,  con- 
silio  et  assensu. 

7.  (gbenb.  no.  393  @.  408 :  omnes 
monetarios  qui  vulgariter  husgenoze  di- 
cuntur  —  a  monetariorum  officio^  quod 
husgenoizBchaf  dicitur,  et  monete  custo- 
dia amovemus  etc. 

8.  Ou.  II  no.  396  @.  416 :  aut  ha- 
bere sibi  licebit  officium  vel  feodum 
quod  husgenozschaf  vulgariter  appella- 
tur. 


3toette  Sbtl^eilung. 


XLIX 


^aii^cnoffcnfd^aft  auf  bcr  SDiünjc  ju  68ln  fort,  fonbem  e«  flnbcn  fld^ 
ani)  in  bcn  f^>atcrcn  SScrjeid^niffen  bcrfclben  nid^t  toenigc  ©d^öffen  unb 
Slittcrbfitger,  toeld^c  auf  a5orfd{fIag  il^rer  SJäter,  SBrübct,  ober  anbetet 
Senoanbten  tu  bic  Sotpotation  aufgenommen  toutben^ 

®er  etibifd^öf Itd^e  ä^ttnet ,  einer  obet  mel^tete  jugteid^ ,  toitb  in  aaanft. 
Urfunben  be^  12.  Sal^tl^unbett«  in  ben  3cugenteil^n  bi^toeilen  neben  ben 
SDJiniftctialen  anfgefül^tt ,  f o  bag  et  ju  biefen  ju  gelösten  fd^^eint  ^ :  n>o 
aber  bie  3^wg^n  au«  SWiniftetiaten  unb  ®ütgern  beftimmt  unterfdj^ieben 
iDerbcu,  finbet  man  bie  ^iünex  regelmäßig  unter  ben  (enteren,  unb  jtoar 
jaulten  fic  ju  ben  geeierten  unb  angefel^enen  bürgern,  bi«tt>ei(en  felbft  ju 
bcn  Senatoren  ober  ©d^öffen  ^. 

9?ur  burd^  ba«  Slmt  unb  ba«  Selben  toaren  bie  Unterrid^ter ,  bie 
®c^5ffen,  3ßünier  unb  ^iümx  ben  SDiinifterialen  bernjanbt ,  aber  ba« 
ämt  unb  ber  35ienft  änberte  nid^t  ben  ^erfonenftanb  ber  ©ürger,  er* 
^k  fie  nid^ft  ju  bem  5Rang  erjbifd^öf (id^er  SKinifteriaten  \ 


SSon  ben  Slemtern ,  burd^  toetd^e  ber  Srjbifd^of  feine  ^errfd^aft«* 
ted^te  über  bie  ©tabt  ausübte,  unb  toetd^e,  abgefel^en  bon  ben  Dberrid^f* 
tetn,  burd^  ^Bürger  bertoaltet  tourben,  ge^en  loir  ju  ben  Sor^jorationen 


1.  Du.  I  @.  312  ff. 

2.  Urf.  3.  1125  (?ac.  I  no.  300). 
^wnherns  tunc  Colon iensis  thelonea- 
"«9  i|l  nad^  mel^rercn  SWiniflcriden  t)iel* 
^^i  nur  bc«^alb  genannt ,  »eil  er  bcr 
äntragfteücr  bei  35ertelf^ung  bcr  äo^ttfrci* 
W  an  bic  @iegburgcr  »ar  —  qui  et 
tunc  praesens  fuit  et  hoc  fleri  expetiit. 

l  3n  Urf.  bc«  (grjb.  2(rnolb  I  toon 
Jl49finb  na6^  ben  ®eipU(^en,  ©raferi 
unbgbicn  a(«  3eugen  genannt:  Mini- 
sterialibus Adolfo  dapifero,  Philippo 
Pincenia,  Rudolfo  marscalco.  Burgen- 
«'^«Daniele  Uloneario,  Herimanno. . . 
[Günther,  Cod.  Rheno-Mosell,  I  @.  322) . 
^i«  äößncr  SJogcI  unb  §einrid^,  »elt^e 
•nUr!.  3.  1152  (ülac.  I  no.  373)  unter 
jaici  neben  SKiniperialen  genannt  finb, 
mm  ftd^  in  einer  anberen  Urf.  au«  bem= 
ifl^m  Sa^r  [du.  I  @.  539)  mit  com- 
PJures  de  optimatibus  hujus  civitatis; 
'ßUtf.  3[.  1155?  eb.  @.  545  aU  bur- 
gensium  honoratiores  unb  im  3-  1 '  57 
<°ac.  1  no.  392)  de  civibus :  Fugelo  the- 
lonearius—  Heinricus  tbelon.  3n  Urf. 
>^- 1171  (Du.  I  @.  564)  erjc^eint  Ge- 
'*fdus  tbelonearius  a(8  magister  sena- 

Stäbted}ronifcn.  XIV. 


torum,  bcrmut^lic^  bcrfelbe,  todd^tm 
@rgbi[(^of  W^ipp  1174  für  ein  3)ar' 
Ie^>en  töon  600  aWorf  ben  Sott  ber  @tabt 
auf  bad  laufcnbe  unb  noc^  gn^et  tt)ettere 
3a^re  toer^fänbete  (Du.  I  @.  570)  unb 
n)e((ber  na^^cr  tDiebev  neben  Karolus 
tbelon.  unter  ben  ©c^öffen  toon  1171 
unb  1178  (Du.  I  @.  564. 577)  unb  noci^ 
mit  einem  britten  Herimannus  tbelon. 
unter  bcn  @(^öffen  toon  1 1 80  Dorfommt 
(ebenb.  @.  585). 

4.  ^6)  fet^c  noä)  eine  befonberd  bcle^« 
renbc  3«ngenrei^e  au«  Urf.  be€  @rjb. 
d^ainalb  1167,  Cod.  Rbeno-Mosell.  1 
no.  182,  aü6)  bei  2ac.  im  Sfiat^^trag  IV 
no.  631  abgebrudt,  \)itx\)tx:  auf  eine 
große  ä^^l  bon  ©eiflüc^en,  ©rofen,  (Sb« 
leu  unb  üWinifteriaten,  unter  n?elc(?en  (e^* 
tcrcn  au6)  ber  33ogt  öon  (Söln,  Gerardus 
in  Colonia  advocatus  borfcmmt,  folgen 
julefet,  offenbar  a(« Bürger:  Carolus  the- 
lonearius,  Ricboldus  theLonearius^  Ger- 
hardus  subadvocatus  et  f rater  ejusTbeo- 
dericus,  Uermannus  vicecomes,  Edmun- 
dus,  Margmannus  u.  a.  bcfountc  S3ür* 
gernamen. 


inigememe  ^inUitiing. 


3)ie 


Über,  an^  miöfm  f)a\xpt\aä)ii6f  bie  ©elBflregierung  bet ^urgerffi^  in 
bcr  ®tabt  fccrul^te. 

$aben  tDir  in  bem  SoQegüim  ber  ®äfJi^zn,  xodd^^  eine  geft^Ioflene 
5e5e!'  ßor^yorotion  toat,  abet  bod^  nid^t  eiaie  33räberfxi^aft  (fratemitas)  f^tijgt, 
bie  ftänbige  SScrttetung  bcr  ©ürgerfd^aft  im  öffentüci^n  ©erid^t  mib  in 
ber  ©tabtregiernng  erfannt,  f o  ftanb  bemfelbcn  ein«  anbere  grß^e.  ®e* 
noffenf d^a^t  gnr  ©eite,  ö)etd^e  mit  bef onberen  3icd^ten  bei  ber  ®tabtt)er^ 
n)a(tung  betbeiligt  \x>ax,  nämlid^  bie  düc^erjed^ieit  ober  3iid^erjed^e  ^. 

©a^  SBort  *5Rigirieg^eibe',  »eld^e«  ®enoffenfdf^aft  bcr  SJeid^  b.e^ 
beutet,  erflärt  im  aügemeinen  bie  (Sadfc^.  Sie  2llt*  Mnb  ©rppör^r, 
tpeldf^e  im  12.  unb  13.  3a^rl^unbert  tJorjugdtDeife  cives  ^ei^n,  bie  9iei^ 
d^en  nnb  SWäd^tigen,  »eld^e  in  bcr  ©tabt  l^crrfd^en,  lurj  ba^  ^triciat 
ber  ®efd(|led^ter  ttjar  in  biefer  ©cnoffcnfd^aft  begriffen. 

Wlan  ^at  fie  bemnad^  tddffl  a(d  äUtbürgergitbe  bejetd^net ,  mtr  ba| 
bie  SJid^erjed^e  nid^t«  Don  bem  eigent^ümlid^cn  S^araltet.ber  alten  ®iU 
ben  an  fid^  trägt  unb  i^r  2llter  felbft  fraglid^  ift  ^. 

Urlunblidf^  ertoäl^nt  finb  bie  Slmtleutc  ber  SRid^erjed^  neben  ben 
SBürgermeiflern  unb  ©d^föfjfen  juerft  in  bem  angcbUd^n  SBci^ti^m  über 
bie  SSurggrafenred^te  öon  1169,  ti)o  fie  auf  SSertongen  beö  6rgb.  ^l^ilipf 
ba^  alte  ©tabt|)rit)itegium  aud  bem  ©ürgerfd^rein  ^erijori^oten  ^.  Wim 
bie«  B^wß^ife  bebeutet  nid^t«,  toenigfleu«  für  biefc  3^it  ba  bie  Urlunbe 
uned^ft  ift  ^. 

3)iit  ©id^erbeit  foüte  man  bie  aöüttoirfung  bcr  9iid^erjed^c  tttoaxtm 
bei  SSertcil^ung  be«  Srüberfd^af t^red^t«  an  bie  Settgeugtoeber  in  ber  ötte^ 
ftcn  ftäbtifd^fcn  Urhmbe  t)on  1149«.  !S)enn  cd  gci^örtc  ftet«  ju  ben  be* 


1 .  dhhtn  bcr  älteren  ©d^rcibimg  'IftU 
girjeg^eibe*  fommt  aud^  '^tc^rjed^'  im 
14.  3abr^.  toor,  Du.  I  <B.  144. 

2.  3(uf  bie  abfonberUd^e  @r!(ärung 
v>on  ^üttmann  mit  3l6Icitung  bon  9?cid^, 
aU  ^eic^^Ieute,  toctd^e  ben  ben  iReueren 
attein  Lambert  IT,  258  »ieber  aufgenom» 
men  ^at,  ifl  nidtit  ni^t^ig  gurüdjufom^ 
mcn;    bgl.  $eu«Icr,  Urf^mng  @.  183 

3.  Slrnolb  I  @.  401  erflärt  fic  mit 
Silba,  ®ilbentt?efen  @.  176  ff.  für  eine 
@ilbe  bcr  Slltfrcicn,  au«  tt>cld(^cr  au6}  bie 
@(i^8ffcnbrüberf(^a|t  b^rb orgegangen  fei ; 
®ierfc,  @enoffcnf(]^aft«re(^t  I  @.  265, 
für  eine  gefd^toorenc  ^d^u^gilbe  au«  bcr 
altfreicn^larfgcmeinbc;  äf^nlid^  b.9Wau= 
rcr  I  @.  180  für  bie  junftartig  abge« 
fdbtoffenc  ©tabtmarfgcmcinbc ;   @nncn. 


®t\6).  I  <B.  540,  mB((te  fie  bon  einer 
aUen  ^aufmanndgilbc,  toon  ber  jjebodt^ 
fonfi  nic^t«  todux  befonnt  i^,  Vi^kitcn; 
Sombert  II  @.  256  bon  bcr  conjuratio 
pro  libertate  im  3. 1 1 12  ([.  I  <B.  xxvii); 
§cu«(cr  @.  195  ^(t  fic  für  bic®cfammt» 
beit  ber  im  burggräflici^en  ^rid^t  fc^Bf» 
fenbaren  ?cute,  „nenne  man  fic  nun  iiiu 
freie  ober  freie  ÜJ^iniflerialen  unb  (Sen« 
fualcn  { ! )";  cnblid^  ^Jifefd^  @.  21.  274. 
mit  ^ejug  auf  bie  Benennung  Don  Of« 
ftcialcn,  für  ^ofredl^tUcibs  'Jlmtüute  be« 
@rjf!ift«  unb  anberer  «Stifter  bon  (S.'6in. 

4.  du.  I@.555:  vocari  fecimns  raa- 
gistros  civium*  et  scabinos  nostros  Colon, 
ac  offlciales  de  Riglrzegheide. 

5.  (S.  oben  @.  xxx  ff. 

6.  @.  oben  @.  xLiv. 


Breite  ?l6t]^ctlung. 


LI 


fotibieren  aicd^tett  bct  ßor^joratton ,  ba«  Steffi  bct  ©tübetf'd^aft  att  gc^ 
mxUxäft  ©enoffcnfd^aftcn  ober  Hcmtcr  p  tjerlci^cn.  3>od^  e«  finb  bort 
äußct  bcn  ©tabtrid^ern  uub  ©d^öff^n  tüol^f  ®rof bütger  (meliores  ci- 
vitatis) genannt,  »etij^e  ouf  bent  ©ürgetl^aufe  ba«  neue  ^anbtoerferamt 
beftStigteti ,  aber  nld^t  bie  SRid^etjed^e  ai^  f old^  nnb  nid^t  bie  Sfirgct* 
metftct,  beren  SSorftel^er. 

®id^er  tft  auf  ba«  35otl^anbenfein  ber  SRid^crjed^c  ju  fd^{ie|en  /  tt)o 
bie  ©firgermeifter  (magistri  civium)  genannt  finb,  benn  biefe  toaren 
bie  üWeifter  tVtn  berientgen  ©enoffenfd^ft,  n^efd^e  borgng^toeife  bie  23ür* 
gerfd^oft  tjorftefite, 

3m  atten  ®tabH}ribiteg,  anf  n^etd^e^  fid^  ba«  ertt)ä^nte  SBei^tl^utn 
be^id^t,  finb  jtDor  ©d^öffen*  unb  Sürgernteifter  (magistri  scabinorum 
et  civium  Coloniensium)  genannt,  bod^  finb  biefe  nad^  bent  ÜDienft, 
ben  fle  bem  ®nrggrafen  nnb  ben  ©d^Bffen  teifteten,  nnr  für  ©d^öffen»» 
meifler  ju  Italien,  metd^e  jngteid^  ©ürgermeiftet  l^ei^en  fonnten,  fo  lange 
aüein  ba«  ©d^öffencottedtum  bei  ber  ©tabtrcgietung  bie  SBürger  bertrat 
nnb  c^  ttod^  feine  befonbere  Sor|>oration  ber  ©toßbürger  gab  K 

2totx  ^nXQttmtx^ttx  finb  mit  5Wamen  in  einer  Urtunbe  bon  1177 
genannt,  nad^  toeld^er  bie  Uebertragung  eine«  §aufe«  in  Stblei^e  bon 
Letten  ber  3lbtei  ®t.  Sronb  in  Oegentoart  berfetben  ftatt  fanb^.  Unb 
t)ertnut^tid^  pnb  in  Urlunbe  bon  1178,  n^etd^e  nad^  Uebereinfommen 
jtoifd^en  ben  Sfirgern  bon  SBtn  nnb  SJerbnn  ba^  SSerfal^ren  in  ©d^ulb* 
fad^eit  feftfteBte,  unter  officiales  Coloniae  bie  Slmtfeute  ber  SRid^erjed^e 
^xt  öetftel^n^. 

3Benn  alfo  hai  SJorl^anbenfeiu  ber  Diid^erjed^e  erft  feit  ber  i^eiten 
^äCfte  be«  12.  3a^r^unbert«  fidler  bezeugt  ift,  fo  lann  man  fie  eine 
^Itbürgergifbe  nur  in  bem  ©inne  mit  $Red^t  nennen,  bag  biefe  ©enoffen* 


1.  Ou.  I  @.  558:  Item  contineba- 

-tur  in  eodem  privilegio,  quod  dictus  bur- 

.^ravins  et  sni  Biic^essores  una  cum  sca- 

^inis  gaudere  debent  omni  jure  et  ser- 

-wicio,    quod   ipais  a  magistris  scabino- 

-^/iim  et  civium  Colon,  eonsuetum  est  ex- 

Liberi,    S>a8  servitium  b.  t.  bie  üblt(j^en 

^ef^enfe,   befonberd  bei  bem  ^mt^an* 

tritt,  »urbcn  toon  ben  aWetftcrn  ber  Cor« 

Rotationen  an  bie  @enof|en  geleipet,  a(fc 

i90n  ben  @(i^i5ffenmetpern  an  bie@d;öffen 

:iinb@(it8ffenbräber,  f.  oben®.  xlii^I.  1, 

>oon  ben  8ürgermetflem  an  bie  @enoffen 

^er  ^i(!lft^t6}t,  f.  im  @(^iebsf^ru(i^  bon 

1258  ^trt.  1  nnb  2,  Ou.  Ii  @.  391. 

hiermit  erlebigt  ft^  atö  gmnb(o9 ,  toad 

•^eu«lcr,  Urj^)rung  @.  1U2  ou«  obiger 


©teOe  über  baS  ^rl^Sttnig  bon<S(!^öff6n'. 
meiper  unb^ürgermcifter  bebuciren  tt)ill. 

2.  On.  I  <ö.  576 :  facta  sunt  hec 
coram  magistris  civium  Waldevero  et 
Gerardo  aliisque  Omnibus. 

:J.  Ou.  I  @.  577 :  ipse  creditor,  si 
debitorem  testimonio  duorum  virorum, 
qui  scabini  sunt  vel  confratres  scabino- 
rum vel  officiales  Colonie ,  eonvincere 
potuerit.  (JfÖciales  Colonie  fönneu  bi^r 
nic^t  ftSbti(d^c  55camte  aller  2lrt,  fonbem 
nnr  eine  beflimmte  ©el^örbe  bebeuten, 
bei  »eld^er  man  enttueber  an  bie  Officia* 
len  ber  9Jicberjc(^e  ober  an  bie  ber  ^}3avo« 
(j^ien  beuten  fann,  bie  Unteren  aber  tüür« 
ben  nid^t  allgemein  officiales  Colonie 
beißen.   Sgl.  autb  ^eu^ler  <B.  186. 


Ln 


90f)eineine  (Sinlettung. 


fc^aft  au«  ältbütgcrn,  ober  bcffer  ®ro§bürgcrn,  beftanb,  ni^t  aber  in 
bent,  ba§  fie  felbft  au«  alter  ^eit  l^erftamme  unb,  fei  e«  ate  urfprüngüd^e 
3ßarfgenoffenfcl(|af t  ober  gefd^iDome  ©d^u^gilbe,  bie  ©runblage  ter  ©tabt* 
t)etfoffun9  gebilbet  ^bc.  35ie  ©ntfte^ung  ber  iRic^erjed^e  l^ängt  nid^t  mit 
ben  anfangen  be«  ^atriciat«,  fonbetn  oietme^r  mit  ber  legten  3lu«bi(bung 
unb  Slbfc^tießung  beöfetben  jufammen. 

!Die  9tid^erjec^e  Reifet  eine  SSrüberfd^aft ,  fratemitas,  unb  toie  bie 
3]?ünjer^au«genoffenfc|^aft  unb  bie  getperblid^en  S3rüberfd^aften,  ein  älmt, 
officium,  i^re  3Äitglieber  aügcmein  älmtleute,  officiales^ 

6«  ttjerten  aber  jttjeierlei  Officialen  ber  ^Ric^erjed^e  unterfc^iebcn, 
fold^e  »eld^e,  tt)ie  ber  2lu«brucE  Iqutet,  ba«  ©ürgermeifteramt  'berbient* 
b.  1^.  bie  mit  bem  3lmt  berbunbenen  Dienfte  geteiftet  l^aben,  unb  barum 
'Derbiente  Slmtteute'  ^ei^cn,  unb  bie  übrigen  Sßitglieber  ber  6or|)oration 
aU  'unt)erbiente  Slmtleute'^.  Unb  vdxx  finben  in  einer  Steige  t)on  gäflen, 
bafe  allein  bie  Serbien ten  Slmtleute ,  g(eid^u>ie  ein  engerer  2lu«fd^u6,  ^i^ 
i)otten  Siedete  ber  Korporation  ausübten,  roä^renb  in  anbercn  gäücn  bie 
gebrauchte  Sejeid^nung  officiales  de  Rigerzecheit  unbeftimmt  lägt,  ob 
gleichfalls  nur  bie  Derbienten,  ober  alle  3tmtleute  b.  i.  ba«  gange  älmt  ber 
atid^erjed^e,  gemeint  feien.  ®o  j.  33.  ift  in  bem2Bei«t^um  über  bic33urg^ 
graf^nred^te,  wobei Srib.  ^^ilij)))  bieSSürgermeifter,  ©d^öffen  unb  Of pcia^ 
len  ber  JRid^erjedl^e  jujog,  unter  ben  Icfeteren  fidler  nid^ft  bie  gcfammtc  6or^ 
poration,  fonbern  nur  ber  SluSfd^ug  ber  bcrbienten  Slmtteute  auf  bemSür* 
ger^aufe  ju  Derfte^en ;  benn  e«  ift  nid(|t  anjunel^men,  bag  gu  biefem  ^md 
fämmtlid^eaWitgliefcer  ber  Korporation  berufen  tporben  feien.  @^cr  lagt  fic^ 
an  bie  Set^eiligung  ber  (Sefammtl^eit  bei  ber  iäl^rlid^en  ffial^l  ber  Sürger^ 
meifter  beuten,  bon  njeld^er  in  ben  Steten  be«  ® d(|ieb«fprud^«  bon  1258  an 


1.  @(^i€b«fpru(i^  3.  1258  (Du.  II 
(&.  391) :  a  fraiemitate  que  Rigerzegeit 
vocatur;  Urf.  3.  1259  (ebenb.  @.  41  o): 
illis  qui  rectores  erant  officii  dicti  Ri- 
gercegheit.  Du.  I  @.  144:  'Söir  — 
t>erbtenbe  amptlube  ber  ^terlicf^ett  inb 
be^  am^  genant  bie  dttd^er^ecit^  u))  ber 
burger l?ui«  ber  jtat  öan  (Soelne*.  SBeöcr^ 
flai^t  35.  238 :  'bat  ampt  töan  ber  rit^er« 
jeci^gc'.  Statuten  ber  gärbergunft  Ou.  I 
lg.  383 :  'bort  ^oint  fi  oetprbragen  bot 
gbetn  amp^man  beffelben  amp^  beme 
anberen  fm  gefmbe  af(paenen  enfocie'. 
3)ie  rii^tige  (Srflärung  ber  Ojficialen  ber 
Wi&itxyt^ilt  gaben  {(^on  Silba  @.  186, 
ennen,  ©cjc^.  I  e.  542.  @«  ijl  nit^t 
mit  Slrnolb  I  @.  406,  b.  SWaurer  I  e. 
219  an  ©camtc  b.  i.  SSorflc^cr  ber  9Jid^cr- 


gec^e  gu  benfen,  no^i  »weniger  an  ^ofred^t« 
licj^e  Beamte,  mt  Sfi\%\^  mü. 

2.  Seibe  3(btbcUungen  finben  ficb 
beutlic^  unterfd^ieben  im  <Sc^iebdf)>ntd^ 
1258,  njo  bie  Seifhxngen  ber  gcmä^Itcn 
^ürgermeißer  an  bie  ©enoffen  nac^  altem 
$er!ommen  fePgejleUt  finb ;  Du.  II  @. 
391  :  videlicet  quod  sex  libre  cere  dan- 
tuT  ei  qui  functus  est  officio  magistri 
civium  et  due  cuilibet  aliorum  qui  est 
de  fratemiiaie;  ebcnfo  in  ben  fpätcren 
Statuten  bei  bcbeutenb  bermebrten  9?eii= 
niffen:  Du.  I  @.  139:  '»ort  folen  bie 
burgermeiftere  berbicncn  unfen  ^eren  bie 
ire  ampt  berbient  b^ent  —  bort  foIcn  bie 
burgermeiftere  berbienen  361  unberbicn*' 
ten  amptluben'  2c. 


> 


mcl^rcrcn  ©teilen  bic  SRebe  tft,  »enn  bort  etnmat  gefagt  ift,  bag  fie  burd^ 
bie  Of ficialen  beratid^erjed^eit,  unb  ba«  anbete  mal,  baß  fie  burd^  bieSrü* 
berfd^af t  gefc^e^e ;  bod^  fd^eint eine brtttc  ©teüe,  toeld^e  bon  ber  35ereibigung 
ber  2öä^(er  ^anbelt,  tpieber  nur  auf  eine  befd^ränf te  3a^l  berfetben  ju  beu^ 
ten  ^  Unb  hiermit  im  ßinttang  ftel^t,  baß  auc^  bei  ben  übrigen  Srübevfc^af = 
ten  unbSlemternbieäöa^lber  SKeifter  nur  beni)erbientenaD'ieiftern  juftanb. 

SHfo  bilbete  fic^  au«  ber  ®efammtcorj)oration  ber  ©efd^Ied^ter  noc^ 
eine  engere  Otigard^ie  ber  üotlbered^tigten  Slmtleute  l^erau« ,  unb  biefen 
tefeteren  ftanb  ba«  9?ed^t,  toie  ber  jä^rlic^en  SBa^t  ber  SSürgermeifter,  fo 
aud^  ber  *Äür'  ober  ©elbftergänjung  ber  Sorj)oration  burc^  Slufna^me 
neuer  Slmtleute  ju  2.  ^Jäl^ere«  über  bie  S3ebingungen  ber  älufna^me  ift  ntc^t 
befannt;  fo  biet  aber  aU  fidler  anjunel^men,  baß  nid^t  aüe  männlid^en 
unb  ju  i^ren  Salären  gefommenen  3lnge^örige  ber  ©efd^Ied^ter  aud^  fd^on 
geborene  SWitglieber  ber  9Hd^erjed^e  loaren,  fonbern  bie  äRitgtiebfc^aft  toar 
ein  2lmt,  toeld^e«  auä)  loieber  berloren  gelten  fonnte  ^.  Uebrigen«  tpar  bie 
3a^l  ber  SDiitgtieber  immerhin  groß ,  ba  bloß  bie  ber  unberbienten  2lmt* 
tcute  einmal,  im  14.  Sal^r^unbert,  ju  361  angegeben  toirb^  unb  ber^ält* 
ntßmäßtg  gering  bie  ber  berbienten  Slmtleute,  loenn  fie  im  3. 1297  toirf* 
tic^  nid^t  me^r  afö  16,  »orunter  4  $Ritter  genannt  finb,  betrug  ^' 

Die  atid^erjed^e  ate  bie  Korporation  ber  ©roßbürger  (teilte  bie 

Bürger fd^aft  im  engeren  (Sinne  bor ;  fie  ^eißt  barum  andsf  *ba«  Slmt  auf 

bem  ©ürger^aufe',  loie  bie  Don  i^r  getoä^lten  33orfte^er  SSürgermeifter 

(magistri  civium)  6.  "©iefe  unb  bie  berbienten  2lmtleute  bebienten  fid^ 

be«  großen  toie  be«  Meinen  ©tabtfiegetö  ^  ®ie  bema^rten  mit  ben  ©d^öffen 

1.  Ou.  II  @.  383  %xi.  25  ber  «c»  4.  du.  I  @.  140. 

f  (^tocrbctt  bc«  (Srjb. :  quod  officiales  qui  5.  @o  toiel  flnben  fi(^  uamentUc^f  un» 

<iicuniur  de  Biehgerzecheit  magistris  ci-  terjeti^net  in  Ur!.  Du.  11  iio.  4U,  tDO' 

-vium  quos  quolibet  anno  eligunt,  ögl.  mit  ba8  in  Du.  II  @.  145  angcbU^?  ÖOtt 

^rt.  28 :  quod  licet  officialea  de  R.  eli-  129t>-niitgct^ciUc,  aber  toermutf^tic^  nur 

^ant  sab  debito  juramenti  magistros  ci-  au9  jener  Urfunbe  bon  1297  entnommene 

-vium.    -ö.  391  3lu«f^m(^  ber  @(^ieb««  SSerjcid^niß  übereinftimmt. 

Tt^ter :  ellguntur  a  fratemitate  que  Ri-  t>.  '2Öir  —  toerbienbe  amj)tlube  ber 

«erzegeit  vocatur  —  Ordinamus  et  dif-  ^>ierUc(?eibe  inb  beö  aml^)^  U^)  ber  bur» 

:finimus  quod  de  cetero  iUi  qui  etigunt  ger  ^utd  ber  flat  üan  (Soelne*.    Du.  I 

magistros  civlam  corporale  juramentum  ^.  143.  144.    'SBir  bie  am^tlube  bie  tr 

:i>resteut,  quod  etc.  ampt  )9erbetnt  ^atnt  u^  ber  burger 

2.  Statuten  I  @.  141  ^anbelt  toon  .  Ijjui«  toan  ber  9tiggerjeg^eibe. 
\tx  *Äür'  am  'regten  Äürtag^  an  toel-  7.  Du.  I  @.  330  3.  1225:   Sigil- 
^mbciber(eiSöa^^ieniä^>rÜ(^ftattfanben.  lum  civitatis  —  decrevimus  appenden- 

3.  ©rjb.  <£onrab  in  Urt.  3.  1259  dum;  ebenb.  @.  382  3.  1332:  '[o  ^n 
(Du.  II  no.  396  @.  416)  bebro^t  bie  tt)ir  bat  minjfee  ingefigel  ber  fteebe  öan 
llebcrtrctcr  feine«  @tatut«  mit  SSerlufl  Seine  boin  f^aingcn  an  bifm  brtef ;  @. 
\)e«  ?(mt«:  st  scabinus  vel  frater  scabi-  389  3.  1330:  *fo  ^>ai^  tüir  ber  flebe  in= 
nornm  sea  officialia  de  Richerzegheide  gefegel  bat  metfle  an  befen  bretf  buu 
^el  etiam   offlcialis  parocfaiarum  fuerit  ]^angen\ 

—  ab  officio  8U0  quod  ienet  cadet. 


LIV 


ungemeine  $tn(fiittng 


^Bürger« 
meifier. 


pfammen  ten  ^rtöilegien*  unb  Utfunbcnfci(^tein ,  ftcfiten  Urfunben  über 
©twnbbcfi^  au«  unb  beglauMflten  bavauf  bejügltd^  SRed^t^l^anbtungcu  ^. 

ÜDic  wid^ftigften  SRcd^te,  votl6)t  bic  Äid^crjec^c  bi«  auf  bic  le^te  3^t 
i^re«  ©cfte^en«  bcfafe,  leiten  ]idf  t>on  i^rer  uvfjjrüngüd^en  SSebeutung 
ate  SSerttetung  ber  ©efammtbürgerf^aft  ^er.  @o  ba«  ateci^t  bct  9luf^ 
nannte  neuer  Sfirger  »ie  ba6  bev  SScrlei^ung  bet  S33etnküber{ci^aft^ 
®ie  fetbft,  bie  JRid^er jed^^e ,  tft  eine  Stüberfd^aft,  aber  ate  bie  bet  ©roß* 
bärger,  bie  oberfte,  toetd^e  ben  getoerblid^fen  Innungen  bad  SRed^t  ber 
®rüberfcl^aft  b.  i.  ^wnftred^t  unb  Statuten  terlei^t,  toogegcn  i^r  biefe 
jum  ©el^prfam  Derpflid^ftet  jinb ;  fie  befteflt  au«  t^rcr  SKitte  'Dbermei* 
fter'  af«  Patrone  über  gemiffe  ^anbmerferämter  unb  bejiel^t  einen  %i)di 
ber  ©ebü^ren  bei  ber  Slufna^me  neuer  3unftmitgüeber,  fo  toie  ber  ©traf«» 
getber  bei  Uebertretung  ber  3unftorbnungen  ^. 

®a6  bie  Dfficialen  ber  5Rid[icrjed^e  auf  bem  ®ürger^aufe  Statuten 
mad^en,  n>ie  e«  i^nen  geföUt,  bie  al«  fpecieQe  ©etool^nl^eit  unb  yitäfi  gelten 
fotten,  finbet  ^xd)  unter  ben  ©efd^toerben  be«  Srjb.ßonrab  im  3. 1258^. 
Site  atte«  l^ergebrad^te«  5Redbt  ift  bon  grjb.  griebrid^  1375  anertannt, 
baß  fie  gebieten  unb  t)erbieten  in  ©ad^en  be«  feiten  SSerlaufd  unb  ©a^un^ 
gen  jum  gemeinen  Seften  ber  ©tabt  mad(^en^. 

!Die  t)on  ber  $Ridf^erjed^e  gettjä^lten  Sürgermeifter,  magistri  civium, 
in  ber  9tege(  jmei,  finb  bie  aWeifter  ber  6or|)cration ,  führen  ben  S5orfife 

S3crlet^ung  i)on  Statuten  an  bicÄanncn* 
gteger  1330:  'Sir  bei  am^trube  bie  ir 
ampt  )>erbeint  l^atnt  np  bev  burgerlt^ui^ 
toaii  ber  riggerjeg^eibe  bun  !unt  —  bot 
xoant  Uninge  a(re  bruberf^af 
am^t  binnen  ^clne  t>an  gnber  atber 
gett)oinben  inbe  t>an  xtd^tt  an  u n 6  g e * 
boirt^  unb  in  ben  Statuten  fe(b{i  bie 
^eßimmung,  *aUo  hcäf  bat  n>tt  einen 
t)an  unfen  am^tüiben  in  ^ufciden  fotben 
ben  meißeren  }u  einte  ot)ermeifler'  k.  ; 
t>g(.  ebenb.  @.  367  d^atf^dorbnung  t>on 
1352  für  ba6  Soaenamt  nnb  Ur!.  beS 
©rjb.  griebrici^  3.  1375  bei  SacomMet 
m  @.  670.  «gl.  toeiter  unten  über  bie 
$anbn)er!erämter. 

4.  Ou.  II  @.  385  ^rt.  42. 

5.  SBeiötbttm  bei  gac.  III  @.  668. 
^er  Sortlaut  be^üglic^  ber  ©a^ungen 
iß  einigermagen  unbeftimmt :  'bat  bie 
am)}ttube  toan  ber  ric^er^ed^eit ,  bat  ftnt 
bie  griene  bie  ire  burgermeißerampt  t>er^ 
bient  ^aint,  mögen  gebieben,  toerbieben, 
fe^en  inb  entfe^en  ban  altem  beilen 
touffe  inbban  fa^ingebcr  fletbe 
umb  gemein  bcpc'. 


1.  @.  ob.  @.  LI  %.  2.  iSt(>ieb«f<)rud^ 
toon  1258,  Du.  II  @.  384  3lrt.  32.  3n 
biejer  untergcorbneteng^nction  bei,, gut;» 
rung  ber  ^(^reindbüi^er  unb  als  Ui» 
funb«j)erfoncn  für  Slbf^liegung  ber  53cr* 
tröge"  Witt  ©euSler  @.  188  „baS  ur- 
fprüngücJSie  Sefcn"  ber  Officialen  ber  91. 
nadif  Analogie  ber  ^{^arod^ialofficialen  er« 
fennen. 

2.  (Sibbuci^  toon  1382.  Du.  I  @.57 
3lrt.  9.  *SSort  mit  unfen  Ferren  toan  ber 
92i(j^erje(^t  td  man  oe)>crbragen,  bat  fl 
gt^eine  burgerfc^af  nod)  tt>inbroiberf(it^af 
öiirba^  lencn  en  folen'.  S5gl.  bic  33er* 
gcit(>niffe  Du.  I  »S.  157  ff. 

3.  Du.  I  e.  330  33erleibung  ber 
fraternitas  an  bic  ^utmac^er  bur(^  SBÜr» 
germeifler  unb  DfPcialcn  ber  Slid^erjed^e 
1225  —  ita  quod  ipsi  obedientes  erunt 
et  devoti  officialibus  predictis  et  mitati, 
et  consilio  officialium  et  civium  in  Om- 
nibus stabunt  requisiti;  ebenb.  @.  335 
Statuten  ber  Suc^^^änbler  u.  a.  1247: 
jura  nostra  de  domo  civium  et  de  offi- 
cialibus de  richirzegheide  in  hunc  mo- 
dum  hactenus  perduximus ;  eb.  @.  386 


gn^ette  Kbt^cilung^ 


LV, 


Hi  im  )i>^xhmitn  amtierten  unb  üben  mt  liefen  bie  ®mäfi\ßm  ber 
Siid^Xi^t  aw«^.  9?ä^cre«  über  i^re  ^fugniffe  unb  i^re  ämtdfü^tttnfl 
eingeben  bie  äc$en  be«  ®dfitt^\\;^xn(S}^  öon  1258 ;  bcnu  jum  guten  SE^ctl 
oaf  fie  bejfe^en  fici^  bie  ©efd^metben  b?Ä  ferjb.  ßonrab:  nntzx  ben  onädf^* 
tigeu  ®»vgern,  über  beren  ©elpatttl^ätigteit  gegen  bie  geringeren  er  fiagt, 
finb'  fie  ödt  aüen  genannt  2;  »eiter  iß  bon  tl^nen  gefagt,  ba6  fie  jum 
Slft^ti^U  fce«  ßrjbif^^of «  unb  feiner  SRidbter  fic^  ®erid^töbar!eit  anmaßen, 
votidft  il^nen  bod^  ni(j^t  }u!omme,  ba  il^re^äfyler  bie  9|bnt(eute  ber  9{i^ 
dberged^e  fe(bft  feine  l^ätten,  a(fo  auci^  fo((i(^e  nidf^t  übertragen  fi)nn> 
ten^;  ferner  baß  fie  toegen  Ungebühr  ('ungeiDoinbe')  Unfd^ulbige  mit 
®etb  [trafen  unb  anbere  ®clber<)reffiingen  berüben^,  um  \\df  für  ben 
2liiftt>anb  an  (Sefd^nfen,  ben  il^re  ©al^l  berurf ad^t  l^atte^  beja^It  ju 
mad^n ;  baß  (ie  bie  geift(id(^en  3mmuniläten  megen  angeblid^  unbefugten 
SBeinberfauf«  beriefen,  fid^  in  bie  ®erid(^t«barfeit  be«  ^ro})fte^  bon  ®t. 
©eöerin  einmifd^en ;  baß  fie  ein  eigene^  <5trafgcfängniß  eingerid^tet  l^aben 
unb  bort  ay^  Sriminalftrafen  bottjiel^en  ^:,  enbUd^  baß  fie  unb  bie  ©d^öf * 
f en  fid^  l^erau^nel^men  ju  beftimmen ,  ob  eine  @treitfad^e  bor  ben  geift^ 
Otiten  ober  ben  toettüd^en  9?id^ter  gel^bre,  ba  tcdf  im  3tt)eifetefatte  hierüber 
nur  ber  geiftKd(^e  9tid^ter  ju  entfi^eiben  l^abe  ®- 

^u^  allem  bem  gel^t  ^erbor,  baß  bie  ^ürgermeifter  eine  rid^terlid^e 

<SeQ)att  ausübten,  toetd^e  itoax  ber  Srjbifd^of  nidf^t  aU  foldf^e  b.  i.  nid^t 

ote  öff entßd^e  anjuerf ennen  »itten«  loar ,  unb  baß  i^re  ®erid^t«barf eit 

lefonber^  <)oüjeiüd^e  Uebertretungen  betraf ,  fid^f  ate  ))ottjeitid^c  ©traf^ 

^ematt  betätigte.  !iDarum  faffen  aud^f  bie  ©d^ieb^rid^ter  ba^  ma^  fie  in 

4Begug  auf  ba^  Öürgermeifteramt  beftimmen ,  unter  bem  Slrtitel  über  bie 

3uti^biction  jufammen,  in  bem  fie  jipar  einerfeit^  bem  ©rjbifd^of  bie 

^odj^fte  ®erid^t«gett>aü  foiDol^l  in  geiftlid^en  ate  aud^  in  toeltlid^en  ©ad^en 

juerfennen,  anbererfeit^  aber  betonen,  baß  ju  beren  SluMbung  {Rid^ter 

unter  i^m  beftettt  feien  unb  ®eamte,  nömlid^  bie  t)on  ber  JRid^erjed^e  ge^ 

tt)ä]^tten  Sürgermeifter,  toeld^e  eiblid^  ber|>fli^tet  feien,  geioiffe  gefd^rie^* 

bene  iBerorbnungen  ju  beobadf^ten ,  looran  für  (Srl^attung  ber  ©tabt  biet 

getegen  fei ' ;  ben  ®runb  ber  fd^lec^ten  35erh)a(tung  ber  SSürgermeifter 


1.  ^ei^erleil^ung  be^Snnftred^td  an 
bie$utma(i^er  3. 1225  (f.  ob.  ®.nv2l.  3) 
etf (lernen  bie  Offictalen  ber  91.  tute  ein 
9tat^  neben  ben  ^ürgermeipem:  de  con- 
sensu  offlcialium  de  R.  —  consilium  of- 
flcialium. 

2.  On.  II  @.  384  2(it.  35:  Item 
quod  si  aliquis  judex ,  magister  civiom 
vel  aliquis  potens  delinquat  etc. 


3.  (gbenb.  @.  383  Slrt.  25. 

4.  @.  382  an.  21  :  quod  cujuscum- 
que  generis  mercatores  et  maxime  ali- 
mentorum  angariant  —  ad  servitia  inde- 
bita  et  extorsiones  injustas  unb  ^rt.  26. 

5.  @.  bieSlrt.  28.29.  37.  51. 

6.  @.  383  2(rt.  31. 

7.  du.  II  @,  391 :  judices  juris- 
dictionem  babentes  etofflciati,  qui  dicun- 


LVI 


%tlQtmt\nt  d^tnUitung. 


aber  finben  fie  in  ten  \<i)kd^ttn  Saluten ,  mUfft  bitrd^  ®e(b6efted^ung 
unb  anbete  ®e[d^en!e  erlangt  märben,  me^^alb  bie  Dienfte  ober  9tetfi^« 
ni[[e  an  SEBetn  unb  ^ac^,  [o  mit  fie  nac^  alter  @eiDo^n^t  ben  9Unt^ 
(euten  ber  dtid^ferjec^e  üon  @eiten  ber  getoa^lten  Sörgermeifter  gebü^«^ 
ten,  auf^  neue  feftgefe^t  merben. 

^iernac^  betraf  bie  äntt^eiDatt  ber  Surgermeißer  borjugdmetfe 
bie  Slu^fü^rung  ober  äufrec^tl^altung  ber  ^otijeiflatuten,  toeld^  bie  Dcr* 
bienten  ämtleute  ber  JRic^rjec^e  auf  bem  Sfirgcr^aufe  »erorbneten.  'Die 
©efugnig  ber  Sürgerraeifter,  Uebertretungen  unb  SSerge^n  gegen  bie 
Statuten  ber  äßartt»  unb  ®ett)erbej)oIijei  ju  beftrafen,  fonnte  Srjb. 
Sonrab  faum  ernftKc^  beftreiten  looflen;  ifattt  \a  boc^^  erft  fein  SSorgan*^ 
ger  erjb.  $einri(^,  in  einer  SSerorbnung  für  bad  ©ottenamt  in  3>eufe 
3.  1230,  bie  Sürgermeifter  oon  6öln  beauftragt,  gegen  feine  Sürget  in 
Deufe  loegen  Uebertretungen  ftrafred^tüdj^  ju  »erfahren,  im  galt  ber 
®6fnltf}A^  oon  Deut}  bie«  ju  tl^un  untertoffen  toürbe  K  wnb  grjb.  6on* 
rab  felbft  befallt,  bei  Srtl^eitung  eine«  3ubenfd{fufebrief«  im  3.  1252, 
Den  Sürgermeiftem,  loie  ben  ©d^öffen  unb  Stätten,  bie  3uben  gegen 
Singriffe  unb  33eleibigungen  ju  fd^füfeen  2,  Site  aber  ber jetbe  ßribifc^of 
1 259  bie  ©efd^tec^ter^errfd^aft  ju  ftürgen  unternahm,  mürbe  gegen  Sür* 
germcifter  unb  ©c^öffen  bon  Seiten  ber  ®emeinbe  bie  Slnflage  toegcn 
ßrpreff ung  unb  ®ett>altt^ätigfett  erhoben ,  unb  ber  grjbifd^of  f e|te  bie 
SlngeHagten  ab  3. 

33ürgermeifter  unb  ©d^öffen  loaren  bie  $äu^>ter  ber  ©tabtregierung 
unter  ber  ©efd^ted^ter^errfd^aft  um  bie  2ßitte  be«  13.  3a^r^unbertö, 
nic^t  mel^r  bie  ©tabtrid^fter  unb  ©d^öffen  toie  im  12.  3n  ber  immer  nod^ 
gebraud^ten  fte^nben  formet  judices,  scabini  et  civps  universi,  JRic^* 
ter,  ©d^ßffen  unb  gemeine  Sürger,  finb  jloar  bie  orbentüd^en  ©tabt* 
rid^ter  nid^t  au«gefd{floffen,  aber  ate  judices  boc^  borjug«tt)eife  bie  ®fir* 
germeifter  berftanben^ 


tur  magistri  civium  —  qui  jurant  facere 
et  observare  quasdam  ordinationes,  que 
in  litera  super  hoc  conscripta  conti aen- 
tur.  2lbfic^tli(3^  (d^cint  (^ier  ber  2Cu«bru(f 
officiati  qui  dicuntur  magistri  civium 
geivä^It  für  Seamte,  im  Unterfd^teb  ton 
ben  offlc.ales,  ben  Slmtlcutcn  ber  SJi^er* 

1.  Ou.  II  @.  123. 

2.  du.  II  @.  322. 

3.  (Sbenb.  no.  394.  ^uffattcnber 
SBcife  ifl  ^>icr  nur  c  i  n  SBürgermeijler  ge* 
nannt:  Ludewico  fllio  Theoderici  de 
Mulengazen   hac  vice  magistro   civium 


existenti  officium  magistratus  —  abju- 
dicamus;  bon  bcm  gleiten  ijl  nic^t  bie 
92ebe,  boc^  fte^e  hierüber  toeiter  unten. 
Unter  ben  n^eiter  ermäf^nten  qui  rectores 
erant  offlcii  dicti  rigercegbeit ,  toelc^e 
bid  auf  tDeitered  in  tf^ren  Senttern  beiaf^ 
fen  mürben,  ftnb  bie  berbienten  Amtleute 
)u  berfle^en. 

4.  33ergt.  @nnen,  @t]6).  II  (».  477. 
^llerbingd  ftnben  ft6f  bUtoeilen  judices 
unb  magistri  civium  ougbrüdlii^  unter- 
[einleben,  tt>ie  im@t(^ieb«fprud^  bon  1265. 
Du.  II  no.  475  @.  514:  quod  judices, 
scabini,  magistri  cfvium  et  cives  Colon. 


3weite  ^tl^Uting. 


Lvn 


'Denn  au6)  bicfc  l^etfeen  judices*,  unb  nur  an  fic  ift  jn  benfen, 
tocnn  bei  tüid^tigcn  ^anbtungcn  bcr  ©tabtrcgterung,  h)fe  j.  ®:  Bei  95ct» 
pfänbung  bc«  ftäbtifd^en  SBran})fcnnig^,  bei  Slufnal^me  bort  ©belbfitgern, 
bei  äu^f&^nnng  ber  »ärger  mit  bent  (Srjbifc^of  SRt^ter,  Schöffen  unb 
9?at^  atö  Obere  ber  ©tabt  (majores  civitatis)  genannt  tberben,  ti)o  aud^ 
in  ben  Unterfci^riftcn  ber  Urlunben  *aßetn  bie  SBürgetmeifter  neben  ben 
@ci^5ff en  erfiä^einen  2. 

1>ie  ©ürgermeifter  »aren  alfo  nid^t  bie  SReifter  b.  i.  SSorfte^er  be« 
®ci(^öffencoüegiuntd  —  bie«  toaren  bie  ©(3^Bffennteifter ;  aud^  nidf^t  bie 
äßeifter  be«  SRatl^«  —  bied  maren  bie  JRatl^dmeifter ;  fonbern  bie  SKei* 
fter  bcr IRid^eried^e  ^  meldte  tl^eite  attein,  t^eite  in  ®emeinfd^aft  mit  bem 
äuefd^ng  ber  berbienten  älmtteute  bie  ber  Sorjjoration  ber  ©ropürger 
Snfte^enben  8tec^te  du^übten.  Uebrigen^  mugfe  immer  einer  ber  beiben 
JBürgermeifter  ein  @<^öffe  fein^. 


Die  (grrid&tung  bed  ©tabtratl^«  bitbet  bie  britte  @nttt)idtelung«ftufe    ^n 
ber  ©tabtöerfaffung  bon  Solu    35ie  crfte,  ttJetd^c  mir  ium-Sludgang«^  etabt. 
pnntt  nahmen,  n>ar  bie  ©tabtregierung  burd^  bie  erjbifd^öftid^en  SRid^ter  . 
unb  anbere  3Sern)a(tung«beamte  neben  bem  ©d^öffencoflegium  ber  Sürger 
unb  ben  Korporationen  ber  ßird^fj)iele ,  bon  benen  nod^f  bie  9Jebe  fein 
»irb.  Die  jtüeite  ift  burd^  bie  Slbfd^Iießnng  be«  ^atriciat«  oor  Sube  be« 
12.  3a]^r]^unbert«  bejeid^net:  bie  bon  ber  5Rid{ferjed^e  jä^rlid^  gen?ä]^Iten 


veniant  in  occursam  domino  nostro  ar- 
cbiepiscopo. 

1.  (Srgb.  (Sonrob  treibt  in  Urf.  1252 
(du.  U  no.  308):  dilectis  Üdelibos  suis 
judicibus  magistris  aivium  scabinis  et 
consolibns  aniversis  Gol. ,  uub  gebraui^t 
im  Scjt  bafür  ben  Sluöbrurf  nostris  ju- 
dicibns  seu  magistris  clvium ,  scabinis 
etc. 

2.  @.  bie  Urf.  3.  1265  du.  II  no. 
478;  3.  1275  Ou.  III  no,  109.  113; 
3.  1286  cb.  no.  265:  majores  civitatis, 
videl.  jadices,  scabini,  consilium  et  uni- 
versitas  clvium  Col.,  in  bcrcn  S^^amen 
bie  magistri  civium  bem@bel^erm  ^aV 
lam  bon  SRontjioie  f^reunbfci^aft  \6)to'6' 
ren;  Urf.  3.  1289,  ?ac.  n  no.  870,  tt>o 
bie    magistri    civium   flatt   bcr  judices 

neben  «Sd^öffen  nnb  aiat^männern  er« 
fc^cinen;  Urf.  3. 1279,  C^n,  III  no.  441, 
gegeben  bon  judices,  scabini,  offlciales 
de  richerzecheit  qui  offlcia  sua  deser- 


vierunt  et  consules  civitatis  Colon.,  nnb 
mit  9lamen  nnterjei(j^nct  bon  ben  betten 
©ürgermeljlern,  ben  @d(>i)ffen  n.  f.  to. 

3.  3n  Urf.  3. 1297  On.  III  no.442 
jtnb  je  Jtoei  magistri  civium ,  magistri 
scabinorum,  magistri  consilii  civitatis 
nnterjeti^net. 

4.  SBir  (äffen  ba^ingeftettt,  ob  bie« 
bon  ie^er  bie  Siegel  xoav.  Sebenfatt«  tt>ar 
e«  fo  fdi^on  im  13.  3a^>r().  no^  Urf.  bon 
1299,  Ou.  III  no.  480,  tt)o  at«  einer 
bon  bier  SBeboümäi^tigtcn  bcr  @tabt  be* 
flimmt  ttjirb :  'ber  burgermeifler  be  Wef» 
fene  i«,  toe  fce  ii*\  bgl.  U  bon  1375, 
?ac.  III  no.  769 :  'ain  ber  burgermeifier 
ber  atloege  ein  ft^effcn  fm  fal'.  SSiettcici^t 
lägt  ftd^  hieraus  erfiären,  marum  in  U. 
bon  1259  unter  ben  bon  (Srjb.  Sonrab 
abgefegten  @tabtregcnteu  nur  ein  SBür* 
germeifler  d«  foldjer  genannt  ift;  bcr 
anbre  gehörte  gu  ben  weiter  genoniitcn 
@(i^Bffen ;  f.  oben  @.  lvi  ^nm.  3. 


LVUl 


'äH^tmim  (SinUituttg. 


beitett  Sntetflet  t»x  doxp^tati^n  bet  (^rolbürger  traten  oi^^mffxim^ 
neben  ten  ©d^dffm  atö  ft&ottf^e  Dbrtgteit  ein ;  bie  Slid^tetämlei  r  feil^ft 
tpurben  tesebnägtg  but^  ^rger,  a(^  ^kore  be^  Surggmf d  unb  ht^ 
SSpgt«,  ^  tmtDülUt,  bte  ^fc^äfte  bet  äOtünge  irnb  be^  ©elbkoeij^fet^  bittci(^ 
eine  (Sfbgenpffenf^ftft  bev  ^rerlbärger,  fKut^genjoffen  genannt ,  beforgt; 
anc^  ibie  «3^ne^  ^^^  <St}bif(^afd  unb  bet  ®tabt  maren  S&rgier.  ^ierju 
fam  nun  atö  (e^te  @tufe  ber  (Snttoid elung  ber  ftäubige  diaüf  ber  @tabt 
conaitium  civitatis  ober  consules,  ^nju  ^. 

Uebet  (Sntfte^ung  unb  ^ebeutung  ^e^  Slati^  ban  (§<ji(n.  ftnb  )>9n 
ben  neueren  ©d^rif tfteKern  abä)eid^enbe  Slnfid^ften  gettenb  gemad^^t  mor^ 
ben :  na(^  ben  einen  foU  man  in  bemfe^n  nur  bie  bidl^erigen  Officialen, 
befttmmter  bie  i^erbienten  9ltnt(eute,  ber  'Stidfmeäft  ertennen  ^ ;  no^  an^ 
beren  ymax  nid^t  biefe,  aber  bod^  einen  ^eUKil^ÜenSudfd^ugaud  berdUd^^ 
it6ft  ^  ober  einen  3lu^fd^ug  au^  biefer  unb  ou^  ben  Dfficialen  ber  ^rd^^ 
f j)ie(e  ^ ;  nad^  einer  britteh  3lnfid(^t  tt>ar  ber  neue  5Rat^  ein  ©emeinberot^ 
in  Sßertretung  nic^t  b(o6  ber  ®ro§bürger,  fonbern  ber  ©efammti^it  ber 
ädärger  (conimuuitas)  \ 

Sreilid^  liegt  e^  na^ ,  ben  ©tabtratl^  für  ibentifd^  mit  ben  früher 
betonnten  i^erbienten  Of ficia(en  ber  9iid(feried(^e  ju  i^alten,  totiäfe,  koie  \m 
fa^n,  ben©eirat^  ber  ©ürgermeifter  bilbeten,  Statuten  abfaßten,  3"«ft* 
red^t  ert^eiUen  unb  in  beren  engere  ®enQffenfd(^aft  bie  gekpefenen  ®ürger^ 

gcc^^c,  aber  ehi  'patticifd^er  ^atf)'  unb 
^^u^fc^ug  ber  ^:  (e.  342) .  «e^nlt^ 
$eu«Icr  @.  197:  '2)ic  Slmtlcutc  ber  ^U 
d^ergec^e  finb  nic^t  felber  bad  consilium 
-—  aber  fte  controliren  ben  &tnat  ber 
«Sd^öffen  burc^  einen  $(udf(!^ug,  ben  fte 
au9  tbrer  Wliitt  to&\)Utt,  tt)ie  antif  Qtvo'i^ 
bie  üon  tbnen  ^m&iflttn  Sürgetmetßer 
)um  9tat^  geboren'.  2>ad  Untere  i^  ent« 
{(j^ieben  \ai\ö),  f.  meiter  unten. 

4.  (&tnen,  €kf(^.  I  @.  633  f^m  bie 
consules  für  gewählte  ä)^italieber  ber 
dti6)txit6)i  unb  jugleic^  Of^cialen  ber 
Äirt^fpicle  ober  öurbänfer;  bgt.  II  @. 
479.  ^e^nlicb  9»^f(b,  @.  318,  toelt^er 
ben  92atb  and  bem  ^egenfo^j  gkoifcben  ben 
offlciales  curiae  unb  ben  flabtif^en  of- 
flciales  ^ert)i>rge^en  lägt,  freiü^  ober 
unter  beiben  ^ofrecbtU^e  Beamte  berficbt. 

5.  geltere  «nfn^t  babe  i^  felbfi  in 
Italien.  @täbtet>erf .  II  @.  402  aufgeflettt 
unb  feitbem  öfter  loertreten,  aud^  gegen 
bie  ^olemil  )}on  llambert  a.  a  O.  bereite 
bemerft,  bog  i^b  ^tnter  bem  ©emeinbe^ 
rat^  fe(bfiberftänbli(^  ntc^t  einen  „p(ebe« 
iiftb^u  ^tabtrat^  "  gemeint  babe. 


1.  $eu«Ier,  Urfpr.  @.  153  polemirirt 
unnötbiger  SS^etfe  gegen  ben  ^udbruct 
@tabtrat^  al8  irrcfübrenb  unb  »ertoerf* 
\\6):  es  ifl  gemig  febr  gleicbgültig ,  ob 
man  consilium  civitatis  mit  ^tabtrat^ 
ober  9lat^  ber  @tabt  überfe^t ;  moberne 
3been  mirb  man  barum  mit  ben  mittel* 
alterlic^en  (gtabträtben  fo  toenig  )}erbin' 
ben,  ald  dntif  römifti^e  mit  bem  (Sonful« 
titel.  Uebrigend  fagte  man  aucb  im  Ttit^ 
telaltcr  'ber  fiebe  laif ,  {.  (Stbbucb  )»on 
1341,  Ou.  I  @.  15. 

2.  «rnolb,  greifiöbte  I  @.  407—109, 
^(t  ben  9{atb  für  „bie  Amtleute  ober  ben 
^u^f^ug  ber  ^(tbürgergilbe  mit  ben  Der« 
bienten  ^ürgermeiftem''  na(if  'Itnalogie 
ber  SSerfaffung  ber  <Stabt  92eug  im  $ri^ 
)}iUgium  be9  (Srjb.  (Sonrab  bon  1259, 
Sac.  II  no.  470,  mo  neben  ben  scabini 

12  ober  14  offlciati  'qui  amptman  vul- 
garitei  appellantui',  bie  fpäter  (Sonfuln 
beigen,  borfommen.  (Sbenfo  b.  üRaurer 
I   221    223 

3.  Lambert  II  @.  314  ff.;  3)cr  mO} 
'eine  neue  für  fi^  beflebenbe  ^ebörbe' 
t>erf^ieben  bon  ben  Officialen  ber  Stierer« 


S»tiit  HM^lHflg: 


ttJL 


meFfter  citttrafen  K  allein  btc  Stticj^tung  be«  9i<rt^^  l^et  bei^  ©tofeti^gte* 
rting  tpatbo^  im  3.  1258  no(i(f  eine  fel^  neue  ©ä^e  ilnb  eben  be^^rttt 
® egerfftanb  "M  S9ef(ä^tBerbe  be«  grjb .  Sonrob,  ipobei  biefet?  bemetf t;  e«  ^et ' 
ber  SSetfmd^  baju  bereit«  in  ben  Reiten  «Ägetbette  (1216^1225)  ge« 
maäft^  aber  atd  unetiattbt  bon  bem  @rgb.  n)ieber  obgefttdttt^iorbtn^j 
§ier  ift  offenbar  niii^t  bon  netten  ®efugtt*ffett  einer  fd^  b«^d^enbeit 
®e^»rbe  ober  iwn  einef  neuen  ©enenrtung  berfelben,  fottbern  bon  einher 
böUig  neuen  3nftitution  bie  5Rebe.  äud^  btteben  bie  Df ficialcn  ber  9«ti^* 
jet^e  foTtbauernb  bon  ben^onfnln  ütlterfd(^ieben'Uttb  ilbtcn  nlid^  nÄfe  bor 
nur  bie  bcfonberen  ^Sered^tfame  ber  9iicl^rje(i^e  an^ :  ni6ft  fie,  fonbern 
bic  (Sonfttta  traten  att  Obtigleit  in  bie  erftc  «etl^c  bfer  ftäbtlft^en  ®e^ör* 
ben  ein  unb  finb  in  bem  nnnme^  ftblid^en  SitöbrucE:  judicee,  scabina, 
consules  ceterique  cives  (ober  civcs  universi)  genannt'. 

^$%  ferner  bie  gemäl^Ittn  Sonfnln  ni^t  blog  ein  anberer  äudfc^ 
au«  ber  Siid^rged^e  tt)arert,  ergiebt  fid^  au«  bem,  »a«  tt)ir  weiter  burd^ 
ben^@dHeb«f)>rud^  bon  1258  über  ttt^Oii  unb  Sef ^aff en^it be«  %at^« 
erfal^ren.  3wbörberft  entnel^men  toxx  au«  ber  fd^on  cttoä^nten  erjbifd^»f^ 
lic^n  ©efd^wetbe  im  Slrt.  43:  ipsi  tarnen  cives  —  suos  concives  — 
eligunt  in  consilium  civitatis,  ut^  spretis  aliquibus  scabinis  jura^ 
tis,   de  consilio  non  juratorum  civitas  ipsa  regatur  —  ba|  bie 

©örgcr  ben  neuen  5Rat^,  ber  bic  regierenbe  ©el^örbe  bebeutete  unb  ber 
bem  ßribifd^of  nid^t,  mie  bie  @cl^5ffen,  ben  (Sib  be«  ©ei^orfam«  fd^mor, 
unter  fid^  toä^tten  unb  ba^  2n>ar  aud^  @d^5ffen ,  aber  feine«n)eg«  aUe 
@dtföffen  in  benfelben  getoä^lt  tourben.  Sir  derben  feigen,  ba^  aud^f  nod^ 
in  f|)äterer  ^^xt  regelmäßig  mei^rere  ©d^Sffen  im  9iatl^  waren,  aber  i^re 
3a^l  g^MK^  Befdf^ränft  »urbe. 

änber«  brüden  fid^  bie  ®d^ieb«rid^ter  ju  bemfelben  3lrtife[  43  über 

ben  SRatl^  an^ :  Dicimus  quod  ab  hiis  quorura  interest,  de  antiqua 
consuetudine  de  communitate  civium  quidam  probi  et  prudentes 


1 .  @.  oben  ®.  Lui. 

2.  Ou.  II  @.  385  9(rt.  43 :  quod 
quidem  cum  temporibus  Engilberti  epi- 
scopi  bone  memorie  committeretur,  ipse 
obtinuit,  id  ipsam  rejici  atque  tanquam 
inicitum  reprobari. 

3.  ^onbiei^ergleti^ung  beeilt.  43 
mit  bem  t>oraudgegangenen  ^rt.  42,  mh 
äftc  fiäf  auf  bie  Offictalen  bei  ^.  begießt, 
bctoeidt  bag  biefe  unb  ber  92at^  nid{^t 
ibentif^  fein  tonnten.  2)adfelbe  jetgt  ein 
^efcbtug  t)om  3*  1297,  an  melc^em  ant!^ 
bie  Ofpcialen  ber  ^.  mit  ben  ©c^öffen 


unb  (Sonfnln  Zfftii  nabmen,  toeit  es  ftäf 
um  bie  Uebertretung  eined  @tatutö  über 
^einberfauf  t^anbelte,  Du.  III  no.  441 : 
quod  domini  judices,  scabini,  offieialea 
de  ficherzecheit  qui  offieia  sua  deser- 
vieruntf  et  consnüs  civitatis  Colon,  cori- 
cordaverunt  et  statuerunt :  unterzeichnet 
finb  2  magistri  civium,  barunter  ein  mi- 
les,  IG  scabini,  barunter  4  milites,  16 
offlciales ,  barunter  ebenfalls  4  milites, 
8  consules  civitatis^  unter  i^n^n  ein  m\- 
les, 


LX 


fiti^mtint  ^nCeltniig. 


ttsdunii  pößdüüt  ad  cönßüiam  eivitalds.  ®te  i^eti^en  z^ignt,'  ba^  ifcu^ 
attet  ®en>o\fnSft\t  rcc^tf^cnc  unb  »crftänbtge  «SÖütget  jum  3lat^.  bec 
©tabtflcj^tt  »erben.  Offenfedt  finb  bifcfe  ®ottc  jc^r  öovfid^g  unb, 
mie  H  f^citit,  mit  abfielt  ^»eibentig  gfewä^ft.  ®er  rigentUd^e  SBef d^tpctbc^ 
)mnlt  be9  (^jMfci^f^  ift  faum  beruht;  gegtn  t^ne  alte  ©emc^Al^eit 
mon«4  <^Ac^  ^^  @^bi^^^t  fet^  afigefe^  bürget  in  Angelegenheiten 
bet  ©tabt  ju  JRatll^e  jogen,  l^tte  berf ette  fici^er  nid^t«  einjnttjenben.  SSiet 
mel^  um«  ben  bon  ben  Äürgeni  gewählten  ftänbtgen  dtütf^  l^anbette  t»  f^ 
ie^.  5)ie  ©orte  ber  <Sc^icb«ri(Hftcr  (äffen  t»  unbeftittunt,  toer  biqemgen 
»tfren/  benen  e«  anliegt  (hü  quorum  interest) ,  ben  SRat^  jn  tocLffkn, 
nnb  ebenfo,  »ad  man  unt^r  ber  ©efammtl^it  ber  ©ärger  (communitas 
civium),  au«  mldftx  ber  Siatl^  gewählt  tourbe,  berftel^en  foß  unb  fetfeft, 
ob  ber  9tatl^  nur  ein  borfiberge^etib  gemä^fter  <>ber  fd^on  ei»  ftänbtger 
«Mar  U  @o  biet  ift  aber  bod^  beurtid^,  ba^  ^ler  nidjit  bon  bcr  9iid^erjcd^e 
unb  einem  aßein  au«  biefer  ju  »äl^enben  Äat^  bte  Siebe  ift.  Commu- 
nitas civium  fann  nid^t  aU  fd^ted^tl^in  gfeid^bebeutenb  mit  btefer  ob» 
gefd^Ioffenen  unb  mit  bcfonbeten  Sefugniffen  auögeftatteten  (Sor})oratton 
ber  @To§bfirger  genommen  »erben  ^ :  ber  äiu^brudt  »irb  in  bem  'tft>ppzU 
ten  @tnne  gebrau<l(^t,  erften«  bon  bcr  ©emeinbe  im  ©egenfafe  gegen  bic 
©efc^Ied^ter -^  unbj^eiten«  bon  ber  ®efammt^tt  berSürger,  inioeU 
d^r  fott)o^  bie  ©efd^ted^ter,  at«  anäf  bie  ®firger  in  ben  Jörüberfd^af ten 
unb  ougerl^alb  berfcfben  begriffen  »aten.  Da«  tefetere  jeigt  beutöc^  eine 
^raüelfteüe  im  @d^ieb«fprud^ ,  »elc^e  bon  ber  SBal^t  einer  (Sommiffion 
ffir  bie  3Sertt)aItung  ber  ®tabtlaffe  l^anbcU :  dicimus  a  communitate 
debere  eligi  de  hon^^tioribus  et  fidedignioribus  aliquot  de  scabi- 
nis  et  aliquot  de  fraternitatibus  et  aliquot  de  aliis  civibus  ^,  too  bie 


1 .  ^tx  ^U^brutf  assumi  possunt  ad 
consiliani  civitatis  (jctgt  n\(i)t9  anbete« 
al8 :  fönncn  ju  ^ai\)  gegogen  b.  i.  ge» 
tDci^^It  werben.  3n  einem  anbcrcn  dc» 
flimmtcren  @inne  beuten  Sambcrt  <S.  320 
unb  $eu8(cc  ®.  197  bie  Sorte,  inbcm 
fte  bie  $rä)>o{ttion  in  assumi  betonen: 
'tonnen  gum  9lat(^  (^  i  n  j  u  gcgogen  »er- 
ben', fo  bag  bie  d^at^^männer  nur  a(d  ein 
3ufa^  ju  bem  fdfion  bcjle^^enben  ^at^, 
nämli^  bem  ber  (^(^öffen,  ^ngugetom» 
men  mären:  allein  e9  ^anbclt  fid^  an 
biefer  ©teUe  mit  mdfxd^i  auf  bie  ^e« 
Mwerbe  (Sonrab«  gerabe  um  ben  9{atl^ 
jelbp  unb  beffen  (^ri^tung  unb  ^a\)i ; 
bgl.  für  assumere  =  (^ineinmöf^lett  <il8 
^arattetpettc  Urf.  bon  1259  Ou.  II  @. 


416:  nee  ad  civitatis  consilium  —  as- 

sumetur  ober  ba8  öo^pottet  @tatut  !>on 
1291  in  Cod.  Rheno-MoseU.  II  (S.  48  t: 
due  partes  militum  et  ministerialium, 
tertia  vero  de  numero  civium  et  scabi- 
iiorum  assumentur^  too  bon  ber  ^a\)i 
bed  ^tabtrat^S  bie  9tebe  ifi. 

2.  @o  freili(j^  erflärt  Lambert  @.  :i21 
bie  communitas  mit  fünftU(J^er  Slu^bcu« 
tung  anberer  ©teilen. 

3.  @.  bie  ®cn3ci«peUen  oben  ^.  xxv 
%.  6  unb  toeitcr  unten. 

4.  Ou.  II  @.  393  2(rt.  23.  %n6f 
bei  ber9{e(!^enf(^aftdablcgnng.  biermal  im 
3a(^r,  fotten  12  @(^öffen,  12  SWeiflev  bcr 
^rüberfd^aften  unb  12  anbere  ^Bürger 
autoefenb  fein. 


ärmtg['Xbi\^üU\n^4 


ULI 


nbö^tetibe  ©etneinbe  md^t  ald  Detfd^iebeii  )»on  benJBütgevttoffen  /|u  bettlen 
ift  mcl^e  «in  fcer  Sommiffion  mtteten  fein  feüteiii        -  i 

S)et  gut  ©tab^rcgietung  ewäl^fte  SRot^lPat  a(fo  ciwcmiie  3n^itu* 
tion  bed  13.  3a^]^nbeTt6;  ate  f^Id^e  nnrb  ef ,  tote  bon^rgbr^oftrab» 
fo  <m<j^  in  fväterer  ßcit  bcjeid^nctS  uub  et  J^ottc  bie  ©e^^^^  in 

Vertretung  bet  ©efamtnftürgjetff^aft,  bie  ©tabdregierung  }u  bilben  (ut 

de  consilio  uon  juratorum  civitas  ipsa  riegaturj.  Dl^ne;3)^eifeliiHtrbii 
berfetbe ^orgug^tocife  an«  ben  ©efd^fed^tern  ge»)ä]^tt,  a6er  ler  luar  fewl^ 
iDc^r  b(o^  ein  ^atf)  ber  ©efd^ted^ter,  nod^  ein  SluiSfcl^u^  and  ber  dtid^«' 
iedfc .  £)enn  baju  beburf te  ed  f eineir  neuen  3n[titution .  ^k  t^rbienleit 
Öfficialen  ber  JRid^erjed^e  unb  bt«  aud  ber  SRid^erjed^e  jäl^rticl^  acn)fii^ten 
Sörgemteiftcr  tt)aren,  »ie  mir  gefeiten,  ber  ftänbige  9tati^  besr  ©efil^teci^« 
ter.  S&enn  man  nun  aber  bod^  einen  9iat^  ber  @tabt  i^l^lte^lo  mvi% 
biefet  eine  anbere^ebeutung  gehabt  unb  au^  einon  anbern  JQebürfnif 
l^erborgegangen  fein,  nämUd^  aud  bent,  ein  gemeinfamciS  Organ  ber  ge« 
faittmten  ^nrgerfd^aft  gn  f (Raffen  unb  p  befi^en>  in  n)e(cl^ein  neben  ben 
©efci^Icd^tern  aud^  bie  ©emeinbe,  f ei  ed  in  ©irfüd^ffeit  ober  aud^  nur  bem 
9ianien  md),  fid^  repräfentirt  fanb.  Unb  »ie  mare  e«  in  ber  Z^t  ju 
begreifen,  ba§  ^rjb.  @onrab,  ai^  er  ben  ©emaUftreid^  gegen  bie®efd^(e(^ 
ter  1259  au^fü^rte,  »ürgermeifter  unb  ©Söffen  abfegte  unb  bie  ©d^äf* 
fenftül^k  jumeift  mit$anbtt)erfern  mieberbefeftte,  bog  er  fid^  b^bei  gerabe 
ber  fionfuln  bebienen  tonnte,  meld^ie  nebft  ben  S3rfibcrfd^aften  unb  ber 
©cmeinbe  al«  änttäger  berfelben  bor  feinem  ©erid^t  auftraten  2,  toenn 
man  fid^  unter  i^nen  fe(bft  nur  u^ieber  einen  ^udfd^u§  aud  ber  Stid^er« 
jed^e  ober  einen  Statl^  ber  ©efd^ted^ter  borfteüen  foüte?  1)a6bietme^r  aud^ 
anbere  Sürger  au«  ber  ©emeinbe  in  ben  9?at^  ber  @tabt  gew>ä^(t  toer* 
benjonnten,  ergiebt  fid^  aud  einer  anberen  Urtunbe  Sonrabd  bon  bem* 
felben3a^r,  toorin  er  bie  Uebertreter  feiner  barin  enthaltenen  SSerorbnun^ 
gen  mit  3ludfd^Iie6ung  au«  bem  9?at^  ber  ®tabt  bebrol^t,  unb  jtoar  fo* 
roo^t  bie  ©d^Bffen  unb  ©d^öffenbrüber ,  Officiaten  ber  iRid^erjed^e  unb 
ber  Sird^fpiele,  afö  aud^  t>ie  Bürger  geringeren  ©tanbed  in  ben  3önften 
unb  auger  benfelben  3. 


1.  Urf.  bed  (Sigb.  gviebrit^  III  am 
1375,  2ac.  III  no.  769:  'ad  bat  tan  aU 
berd  f^xccmtn  is,  tan  ber  qit  bat  ber 
rait  eirpe  t}uubeu  rnart'. 

2.  Urf.  »Ott  1259,  5(pril  17,  Ou.  II 
110.  «^94  ^.  410:  Petebant  instanter 
consuUs,  frateroitates,  populiis  commu- 
Ditatis  et  generaliter  tota  universitas  ci- 
vium  predictorum,  ut  eis  justitiam  de 


premissis  debitam  faeere  dignaremur. 

3.  Url.  ^.  1259,  2Rai  7,  ebenb.  no. 
39ti  ^.  416:  similitei  civia  inferioris 
ordinie  privabitur  fraternitate,  si  ha- 
buerit,  —  nee  ad  civitatis  consüium  uUo 
unquam   tempore   assumetur.     Lambert 

II  ^.  330  tDcnbet  ein,  bted  feien  nur 
^udna^mejiuftänbe  n>&^renb  ber  furgen 
S)auer  ber  2)emo!ratie,  meU^e  (Sr)b.  (Son< 


li^JXII 


%U^tmt'mc  ©mltftuiig. 


«nfana  ©0  nad^  bft  «udfage  be«  €1^8.  Contob  bet  juctff  unter  ©tjb.  @n* 
«at^«.  gclbctt entd^tetc  ©tobttatl^  »tefccr  obgcfc^afft trorbeittoot ,  fo  !onnl>er 
anfftnfl bc^fetbeii  al«  f in:ü)aucrribc 3nfWtnttwi  itld^t  fräßet  ate  ht  bie^tit 
be«  Qxsff).  C)etnrtd^  iwnaWatcnatf  (1225—1238);  bc^  uitmtffcIWrcn 
SSerginger«  öim  ßimifab,  gefegt  tpctben.  Utib  obtt>o]^t  festerer  bcffen 
bcrfaffung^mä^gc  ejtftcni  no^  im  3.  1258  bcfttttt,  fo  bcHbelfrtt  bcti^ 
ftü^fte  Ufhinben  fionrab«/  ba^  er  fet8ft  il^tt  »otl^er  anerfahnt  utib  feine 
3)?it»>r!un9  in  ättfptttd^  gctronmrcn  i^af.  ©ö  geftattete  er  int  3.  12'42 
ben  bürgern  bon  Söta>  niti  bie  bon  il^ntn  betfi^tod^^ne  ®ümtt!C  ®efee« 
für  bie  ^fKebcrret^ung  ber  Zffütmt  nnb  aWaucrn  bon  S>cuft  önftuBringen, 
eine  Auflage  gu  ma6ftn  mä}  SSerorbnutig  ber  ©d^Sffen  nnb  be$  9}at^^ 
unb  «nberer  berfiänbiger  Sfirgcr  ^  Utib  in  einet  Urfunbc  \>tn  1252 
befolgt  berfelbe  beit  9?ici^ctn,  ©ütgermetftern,  ©d^öffen  nnb  aflen  JRoti^* 
mätmern  (coiisulibus  universis  Colon.)  bie  ^Vi\i<i)mm^tn  feinet  9tt* 
benfd^tttsbrief«,  für  ben  fte  fid^  verbärgt  Ratten,  a\xfc^6ft  ju  erlitten  ^. 

3n  anerfonttter®tettnng  unb  SBirffamfeit  ond^  nad^  on^en  ^in  fe^n 
»tr  ben  »ot^  bon  (5ötn  um  bie  aJKtte  be«  Sal^r^unberW.  ®ie  ©eittift«« 
etftärüngen  ber  ©tSbte  bed  r^emifd^n  ©unbe«  bon  1255  prtb  cm  eön- 
sules  universique  cives  sancte  Colonie  ober  gteid^bebentenb  an  judex 
ober  judices,  scabini,  consules  et  universi  cives  in  Colonia  gerid^* 
tü^  unb  in  gfeid^er  ©eife  ift  ein  aufreiben  ber  @tabt  Sötn  wott  ju- 
dices, scabini  ceterique  consules  et  cives  Colon,  etlaffen*.  3)cr 
9tat]^  bilbete  bemnad^  mit  ben  ©dfföffen  jufammen  bie  ©tabtregierting^ ; 
erft  mit  ber  3^^  i^rbrängtc  berfelbe  bie  atte  ©tabtobtigleit,  inbem  er 
bie  ©d^bff en  auf  ba«  ®erid^t  bef c^rönfte . 


rab  einführte;  ber  mQt^atlf  fei  bi«  1396 
immer  in  ben  $änben  ber  ^africter  ge« 
loefen.  SlUein  »oad  bte9[udna^me|upnbe 
betrifft,  fo  toiffen  tDir  jmar,  bag  ber  (grj' 
bifii^cf  neue  <^c^Sffen  gumetfl  au9  $anb> 
tDerfern  einfette,  nic^t  aber,  bag  er  bie 
befle^enbe  9lat^dtoerfaffung  toerSnberte, 
nnb  tt>ad  ferner  ben  ^atricifc^en  9tatb  an» 
ge^t,  fo  mirb  toon  biefem  meitcr  bie  SJebe 
fein. 

1.  Ou.  II  @.  229:  ut  juxta  ordi- 
nationem  sGabinoram  et  eonsilH  ac  alio- 
mm  discietoram  civiam  yel  majeris  par- 
tis  eomndem  dietam  pecnniam  dispo- 
naRt  colUgendam ,  pront  eis  competen- 
tiiis  et  decentlüs  videbitur  expedire. 

2.  @benb.  no.  308. 

3.  Cu.  II  no.  343.  344.  359.  360. 

4.  Ou.  II  no.  365.  ©i«»eilen  »irb 
au^  nod^  bie  afte  gormel :  jodices,  sca- 


bini et  cives  Colon,  o^nc  9{ä(fftd^t  auf 
bie  )}eranberte  9{egierungdt>erfaffung  ge^ 
brandtit,  fo  %,  SB.  im  ^ofiM^ptaä^  toon 
1265,  ?ac.  n  no.  550  im  Einfang,  too 
weiterhin  aud^  btog  cives  Oolonienses  im 
aügemeinen  für  bte  Sfirgerfd^  nnb 
@tabtregiernng  flc^^t,  g.  ©.-  @.  318:  ar- 
cbiepiscoptis  snstineat,  qnod  cives  Co- 
lonierues  assisiam  statuant,  diminoant 
vel  augmentent  pro  velle  suo. 

5.  3^  mad^c  ^icr  auf  bie  intereffantc 
Urf.toon  1283  anfmerffam,  wci^t  ^erlo 
in  ?liebcrr^;cin.  «nn.  ^.  24  @.  3öO  mit« 
getbeitt  ^at.  ^arin  machen  judices,  sca- 
bini, consilium  et  cives  universi  Col. 
befannt,  baß  fie  jwei  llcjtd  ber  früheren 
©robl^afle  auf  bem  Sdtmarft  (ediflciomm 
cnm  areis  que  quondam  vocabantnr 
broithalle  jacencinm  in  foro  veteri)  an 
ben  8Jitter  SWatIbia«  toon  ©bieget  (Äffatbie 


3t»ei4e  WitfftHm^. 


LXtll 


'   't 


^efe^  fidf  6d(b  atO^  tct^  aSer^äftntf  be^  erj6(f(i(fdfßd^n  SSogtd 
unJ?  ©tabtrid^mjttt  ©taMtcgicrmig  burt^  ba«  Smpotlottttnett  be«  fff6« 
ftönbigen  @tabrtfl*^«üiiber*e/ bcweifcn  bte  SBct^ögcy  weft^fe  bte  Sbetbö^te 
3iutgeif,unb  ©erwarb  1263  »nb  128&  mit  ber  <Stabt  ctngingcn/  worin 
fic  ^te  ©ötöcr  be^fclbe«  flcfy  gmn  ®el^orfam  gegen  ken  Wofi^  fii^tbtg 
befannteti^^ 

Der  Äat^  beftanb  im  13,  9«]^rl^bett  nnr  au<6  einer  geringen  ^«^*^«; 
Änjöl^t  b0n  .©togbtogetn  ate  Cansules,  Stat^ännet.  9?ad^  einet  Ut^  f«««. 
fuÄbe  bon  1265  ^Itttt  ni^  mcl^  ott  13  SWitSfieber  2.  9n  einer  an=^ 
bew  bon  1 297  ftnb  neben  2  Sfitgermetftern,  1 6  @c^6ffen  nnb  1 6  «ntt* 
feuten  bet  Mtd^rje^  (afßciales)  no6f  S  <S,oit\nin  unterfd^eBen^  ben 
mete^eti  (^tcn  gtoei  (fiilbegct  fifeingd^ffnl  nnb  ©ötfrib  SW^tetge) 
au^  otö  9?at]^dmeifter  (magietri  consilü)  neben  jioei  Sütgemietftetn 
unb  }met  @()(^emeifteTn  genannt  ftnb^  3m  3.  130&  finb  a(^  fi^enbe 
99lttgtk^bed  9}ati^  —  qui  in  hoc  annoiin  consilio  cmtatis^  nostro 
cpüsedenrnt  —  15,  bai?unter  5  9ietter  nnb  3  ®d^i^n,  genannt  unb 
nebe»  biefen,  ate  anger  bem  SJatl^  fle^enb ,  jmei  {Rentmeifter  unb  8»ei 
JÖürgermeifter,  bcn  toel<i^  festeren  einet  ein  @ci^*ffe  tmxK  3>te  3^^ 
bott  15  SRi^t^ännern  teor  im  14.  3a|rl^unbert  bie  JRegeC  fär  ben  engen 
jf>Ätricifc|«n  Statl^  —  consilium  artum — neben  loelci^em  ein  »ettet  — 
consilium  amplum  i>ber  generale  —  an«  ben  Äitiä^fpielen  beftanb,  Unb 
fo  xo\tp>^  mif  in  ben  9tatl|«berjeiei^mffen  bet  eben  ermähnte  diat^  bon 
1305  f^n  ate  enger  9tat^  auf gefö^rt^. 

ö«  fragt  fi^  nu« ,  feit  »ann  bie  5Rat^«berfaff ung  be«  engen  unb 
»eiten  ^iatif^,  »efd^e  in  bem  äfteftcn  nod^  bcrl^anbenen  6ibb«^  öon  1321 
ate  beftel^enbe  Sinrid^tung  borau^gefefet  mirb  ^  juerft  eingefül^rt  »orben 


dieto  de  speculo  railiti)  leerlauft  \fahm, 
um  bie  Stimme  junr  ^u  \>i»  ^taht- 
grabend  p  loenoenben. 

1.  @.  oben  @.  XXXVIII. 

2.  ?ctc.  II  no.  557 :  lidem  vero  ci- 
ves  statueruat  ipsi  demino  archiepiscopo 
XIII  cives,  qui  sunt  conaüivm  civitatis , 
fldejQssores. 

3.  Xin.  III  Bo.  441.  ^an  ifl  ntc^t 
befugt,  mit  llambert  @.  315,  ^kraud  }u 
idfU^m,  bag  gur  ßeit  im  ganzen  nur  8 
(&»vMn  »aren,  benn  ed  tonnten  an(!^ 
00a  ben  t>0r^ei:  aenannten  (S(!^9ffen  unb 
Offtctalen  ein  X^ett  ^um  9tatb  gehören ; 
no^  aud^  mit  (Snnen  l  @.  635  ftn^u» 
iK^en,  bag  fämmtli(!^e  16  Officialen 
(»orum  Ri(^  aud^  fammtUc^e  16  @c^Bf« 


fen?)  jugtcid^igonfutn  getoefen  feien  unb 
jo  im  gan^n  24  Sonfnin  I^erau^^nred^' 
nen. 

4.  (Sbenb.  no.  442,  in  bemfelben 
Wlcnat  gebruar  1297  »ie  no.  441  aM- 
gefleUt. 

5.  (Sbenb.  no.  528:  promiserunt 
(nSm(i4  bie  (Sonfuln)  ttna  cmn  Johanne 
Overstolt  de  Lintgassen  et  Johanne  de 
Kusine,  magistris  nostris  redditunm, 
MarslUo  dicto  Grin  scabine  et  Rkholfo 
dieto  Hirtzeliny  magistris' nostris  eivinm. 
qui  ipsis  adfaaerent  in  hac  parte  etc. 

6.  Ou.  I  @.  77  ^icr  gtt)or  al«  9totb 
ton  1304,  aber  nrit  ben  gleichen  Flamen 
tok  inberUrf.  ton  1305. 

7.  Ou.  I  @.  1-15. 


LXIV 


^flgememe  (SinUttung. 


ift,  unb  ob  fie  nid^t  üieücid^t  fd^on  bic  urf^)rüng(iei^c  im  13.  Sal^tl^utibert 
tt)ar?  ©cgcn  bicfc  üKögtid^fcit  bzxm^t  möfi^ ,  tag  bct  9tat]^  bi«  bol^tn 
immer  nur  al«  einer,  unb  neben  bem  ^jatvicifc^en  ^ati)  t)on  1 5  SDiitgüe* 
bern  fein  anbcrer  größerer  ®emeinberat^  erfd^eint.  5Denn  antS)  fpäter  im 
14.  Sa^rl^unbert  ift  ber  JRatl^,  tt)o  er  ate  ®efd^Iu|  faffenb  unb  ^anbetnb, 
aU  ftäbtifd^e  Obrtgfeit  unb  SSertretung  ber  Sürgerfd^aft  auftritt,  immer 
nur  einer  unb  gwar  ber  regierenbe  9?at^  ber  ©efd^Ied^ter  K  'Der  n^eite 
9iat^,  tpeld^er  au«  ben  Äir^fpielen  ber  ©tabt  getpä^It  tt)urbe,  ober  ber 
® emeinberat^ ,  wie  tt)ir  i^n  tt)ol^t  im  Unterfc^ieb  t)on  bem  patrtcifd^en 
nennen  bürfen,  l^atte,  tt)iett)ir  nod^näl^er  feigen  »erben,  bi«  jum  Sßeber* 
aufftanb  im  3.  1370  nur  eine  untcrgeorbnete  ©tcttung  unb  tt)urbc  bloß 
in  befonbereu  gälten,  tt)o  man  bie  3uftimmung  ber  »eiteren  ©emcinbc 
für  erforberlid^  l^ielt,  t)on  bem  engen  9tatl^   'geboten'  ober  einberufen. 
>Daß  nun  ein  bcrartiger  ©emeinberat^  fc^on  bon  äLnfang  an,  fei  e«  in 
SSerbinbung  mit  bem  ^)atricifd^en  9tat^,  fei  e«  neben  biefem,  beftanben 
ffahe,  finb  toir  nad^  ben  oben  angeführten  Semei^fteüen  au«  bem  ©d^ieb«:^ 
\pxn^  unb  ber  Urfunbe  6rgb.  ßonrab«  t)on  1259  anjune^men  genöt^tgt, 
au«  tt)e(d^en  eine  gett)iffe  ©et^eitigung  aud^  anberer  SürgerMaffen  afe 
ber  ^^atricifd^en  an  bem  ^atS)  ber  ©tabt  ^erborgel^t^.   Unb  tt>enn  (Srjb. 
ßonrab  in  ber  anberen  Urtunbe  ijon  1259,  toorin  er  bie  äbfe^ung  t)on 
SSürgermeifter  unb  ©d^öffen  oerfünbigt,  bon  einer  SKel^r^eit  ber  Statine 
—  consilia  civitatis  —  fprid^t,  fo  ift  man  bälget  too^l  bered^tigt ,  bie« 
auf  bie  boppetteStepräfentation  ber  SSfirgerf d^af t  im  engen  unb  im  toeitea 
"SiaÜ)  ju  begießen  3.   "Jinr  fo  laffen  fid^  bie  anfd^einenb  »iberf^jred^enbca 
eingaben  au«  biefer  ^dt  über  ben  9tat]^  ijon  6öln  bereinigen. 


1.  gortbaucrnb  ifl  ber  getrö^nlid^e 
Xitel  ber  Obiigfcit :  '9Sir  rigt^^erc,  f(^ef^ 
fencn  inbc  ber  roit  ber  pebc  toonÄolne', 
mie  g.  53.  bei  SSeilei^^ung  bc«  SubenWu^» 
fcrief«  1327  (Du.  IV  no.  134  unb  135), 
bei  ber  ^udfö^nung  bed  (Srjb.  ^einrid^ 
mit  ben  Tigt^crcn.  ben  f(^e^enen ,  bem 
roibe  inb  ben  gemeinen  un[en  bürgeren 
ban  Äolne'  1328  (ebenb.  no.  146  ©.436 
togl.  @.  168);  in  Urf.  toon  1334  (ebenb. 
no.  205)  n.Hrb  ber  ^at\)  bon  (£öln  ju 
aKeijlern  unb  ^rotoiforen  be«  §o«^itaI8 
Sppertüalb  öon  bem  53ruber  be«  Stifter« 
erforen,  fiti^er  nur  ber  enge  Sflat^. 

2.  @.  oben  @.  lx  unb  @.  lxi 
^nm.  3.  @o  nimmt  antif  Snnen,  ®e» 
fd?i(^te  I  @.  633  im  ©inblidt  auf  bie 
citirte  urfunblid^e  @teKc:  —  si  scabi- 
nus   vel   frater    scabinornm    seu    offl- 


cialis  de  richerzegheide ,  vel  etiam  of* 
flcialis  parochtarum  fuerit  —  ab  offlci(> 
suo  quod  tenetj  cadet  nee  ad  hoc  offl^ 
ciiim  neque  ad  consilium  civitatis  ullc^ 
modo  reaurget,  similiter  civis  inferioris 
ordinis  —  nee  ad  civitatis  consilium  uUo 
unquam  tempore  assumetur,  —  an,  ba§ 
*im  consilium  civitatis  fotOOl^I  SRitglie« 

ber  ber9li(j^erie(!^e  ki^ie  Officialen  beri^ur« 
l^äüfer  Ja6en^  mobei  er  nur  o^ne  @runb 
bie  gtei(^fott«  genannten  cives  inferioris 

ordinis  übcige^t. 

3.  du.  II  no.  394  @.  411  :  ne  de 
premissis  ofiiciis  de  cetero  se  intromit- 
tant  vel  consiUis  civitatis  audeant  In- 
teresse. 3)ie  3>nterpretation  ber  ©teile 
fann  aUerbtngd  jn^eifel^aft  erfc^inen, 
n>eil  aox\)tv  autif  bon  Ulis,  qui  pie- 

beum  in  parrochiis  consilium  et  regi- 


Btoeite  Slbt^eilung.  LXV 

©te  ©Söffen,  bic  Süd^etjcd^  unb  bcr  IRatl^  bcr  ©tobt  tporcn  bic 
(SotppoTationen,  fi>eld^  im  9iamen  ber  gefammten  Sürgerfd^ft  bte  ©tabt^ 
regierung  im  ®er^t  unb  in  ber  äSertt)a(tung  bifbeten.  ^oäf  bie  @tabt, 
»ie  bic  gcfommtc  SSütgcrf d^af t ,  tt>aren  fctbft  crft  au6  ber  äMf^w^J"^"* 
faffung  ber  3l(tftabt  mit  i^ren  ^rc^)>te(en  unb  äSorftäbten  ju  einem 
©aujen  ertoaiä^feu,  luib  biefe  i^re  urf|)rünglid^n  ©eftanbt^eile  führten, 
U)ic  lebenbige  ©lieber  eine6  organifc^en  ©anjen,  tl^r  politifd^e^  Seben  in 
eigent^iimli^er  aSerfaffung  unb  fetbftänbiger  SSerttjaitung  fort;  onbe»^ 
rerfeitd  beftanben  ober  bilbeten  fi^  neben  ber  {Rid^eriec^e ,  ate  ber  ober* 
ften  ©rüberfd^aft,  eine  SReil^e  t)on  anberen  SSrüberfd^aften  unb  ®eno[fen* 
fd^aften  für  getpcrblid^e,  »trt^fd^aftlid^e  oDer  retigiöje  ^xozdt,  in  meldten 
bie  toerfd^iebenen  Ä(a[fen  ber  Siirgerfd^aft  fid^  Don  einanber  abfonberten, 
unb  tebe  einjetne  fid^  für  fid^  }ufammen  fc^tog.  ^ir  betrachten  bemnad^ 
im  folgenben  juerft  bie  potitifd^e  mie  bie  ®eri^tdberfaffung  ber  ©onber* 
gemeuiben  in  ^ird^{:))ie(en  unb  SSorftäbten,  fobann  ba^  übrige  ©enoffen^ 
fd^ft^toefen  ber  ©ürger. 


3n  bem  ©d^ieb^f ^>rud^  bon  1 258 ,  au^  »etdjiem  »ir  ^au})tf äd^tid^  äit«« 
biefiemitnit  ber  ®tabtt)erf affung  um  bieSDtitte  be«  Sal^rl^unbert^  fd^Spfen,  u.«ur:: 
jinb  bie  *©urgerid^te'  ermäl^nt,  toetd^e  in  ben  Äird^f|)iei[^äufern  (domus®*"  *** 
parochialesj  gel^alten  tourben.   J)iefe  Sird^f piel^äuf er ,  berfd^ieben  bon 
bem  ©ürger^aufe  bcr  ©tabt  (domus  civium) ,  l^i^en  aud^  ^äufer  ber 
%ntCetttc  (domus  officialium) ;  t)on  ben  9lmtleuten  (officiati,  officiales) 
iibcr  ift  gefogt,  ba|  fie  in  ben  cinjelnen  Pfarreien  mäf  alter  ©emol^n* 
l^cit  gett)äl^It  tt>ürben  ^    erjbifc^of  (Sonrab  befc^rterte  fid^  über  bie  ^ar* 
oc^iatgerid^te ,  »egen  Ueberfc^rcitung  il^rer  ^ompttmi,  ipcfd^c  bod^  in 
©treitfa^en  nur  auf  ben  SBertl^  bon  5  ©d^itltngen  unb  barunter  be^ 
fd^ränlt  fei  (ärt.  18),  ferner  über  bie  ju  gro^e  Slnja^I  ber  Dfficialcn  in 
ben  cinjetncn  ^aroc^ien  (3lrt.  27)  2,  unb  über  bie  ungebührlichen  gorbe* 
rungen  bon  ©eiten  ber  Slmttcute  unb  ©d^iJffcn  bei  Ausfertigung  bon  Ur* 

men  hactenus  optinebant,  bic  Äebe  ifl,  S(rt.  1  unb  2 :  Similiter  dicimus  de  aliis 

fo  ba|  unter  ben  consilia  civitatis   bie  offlciatis,  quod  ab  antiqua  consuetudine 

»ät^c  bcr  ^aro^ictt  bcrflanbcn  tocrbcn  in  parrocÄiw  o/'/Iciati  eliguntur,  qui  que- 

Wnnten,  oftein  bie  letzteren  bepanbcn  au«  dam  ibi  judicaveruat  et  judicant  secun- 

bcn  officiati  'ber  ^aroc^ien  unb  flltb  ba-  dum  ejus  formam,  quod  hurgeriethe  vul- 

fftx  in  bcrfciben  @tefle  aU  offlcia  bejet^*  gariter  appeUatury   quorum  electionem 

uet:  de  cetero  offlciorum  ipsorum  regi-  sine  precio  et  pacto  dicimuf  debere  fleri. 

mine  ßint  carentia;  jle  tonnten  nit^t  con-  2.  Item  quod  in  qualibet  parrochia 

silia  civitatis  feigen.  Coloniensi  sunt  plures  officiales  quam 

1.  du.  II  @.382  'äxt  18;  @.  383  esse  debeant  et  quam  consueverunt  ab 

«rt.  27;    @.  384  %xt.  32.    <B.  392  ^u  antiquo. 

€tabte(^om!tn.  XIV.  ♦*♦♦! 


LXVI 


Mgetnetne  Einleitung. 


funfccti  Über  (Srbgüter  unb  ßicgcnfd^aftcn  (Wct  32) ;  vorauf  btc  ©d^ieb^* 
rid^ter  Aber  btc  etnjclnen  fünfte  im  ©tnnc  be«  ßtsbifd^of«  bcfd^tebcti 
unb  namentltd^  über  bic  SBa^t  ber  Slmtfeute,  toel^e  in  ben  'SSurgertci^ten' 
^zdft  fi>raci^en,  befttmraten,  ba^  fold^e  ol^ne  SSefted^ung  ftattfinben  foüe^ 

äfö  ber  ©rjbifd^of  im  folgenben  Sal^r  mit  ®ett)ölt  gegen  bic  ®e* 
fd^ted^tcr  etnfc^ritt,  bieäKünjer,  ©ürgermeifter  nnb  ©d^öffen  öfefefete, 
tta^  er  jugleic^  bie  fd^on  crtpä^nte  SSerfügung,  ba|  toic  bie  @d^5ff enbrüber 
unb  bic  SSorftcl^cr  Der  9itd^erjcd^c,  f o  auäf  bic  njcld^e  bi^^er  gu  ben  9?ät^cn 
ber  ^farrgemeinben  gcl^örten^,  faüö  fic  fid^  fd^Ied^t  bcrl^alten  l^ätten, 
it;re  Slemtcr  bertieren  unb  fortan  tpcber  an  btefcn ,  noc^  an  ben  JRStl^en 
ber  ®tabt  üE^ctt  nehmen  foüten  ^, 

SBa6  nun  ba^  SSer^ältnt^  ber  ©onbergemeinben  in  ben  Äird^fpiclen 
ju  ber  ©efammtgcmcinbe  ber  Sürger  betrifft,  fo  erfennt  man  fogleid^ 
bie  ?[na(ogic,  »eld^c  jtpifd^en  ben  Sird^fpiel^äufcrn  ober  3lmtleute]^äufern 
unb  bem^aufe  ber  Sürger,  jwifdben  ben  nieberen  Surgerid^ten  unb  bem 
®d^5ffengerid^t  ber  ®tabt,  jtDifd^en  ben  Slmtleuten  ber  Sird^fj>te(c  unb 
ben  5lmt(euten  ber  9tid^erjed^e  beftanb^. 

9iad^  ßtafen'^  'Sölnifd^er  ©d^rcin^praji«*  ää^Itc  man  in  ber  9llt* 
ftabt  bon  Söln  fieben  *®ebur^äufer'  ober  '2lmtteutel^aufer',  nämlid^  bie 
Don  ®t.  ^cter,  Solumba,  Sllban,  l^oarentiu«,  äWartin,  ©tigiben  unb 
apoftetn*.  ^ierju  tamen  burd^  mehrmalige  @tabtertt)citcrung  bi«  ju 
ainfang  be«  13.  3a]^rl^unbert«  bie  nörblid^c  SSorftobt  Siieberid^  unb  bie 
fübtid^e  Dur^burg,  toeld^e  beibe  ©onbergemeinben  blieben  ^,  ferner  eine 
9lnja]^t  bon  3lu§enftiftern  unb  ipöfen,  @t,  ^antateon,  ®t.  SDiauritiu«, 
®t.  ®ereon,  @t.  iSl^rifto^))^,  ®t.  ßunibert,  mit  i^rcn  befonbercn  ©d^ei* 
neu  unb  (Serid^t^bejirfen. 

Ueber  ba^  SSerl^ältni^  einer  fotd^en  Slugengemeinbe  bor  il^rcr  SScr*» 
einigung  mit  ber  @tabt  giebt  ertoünfd^ten  5tuffd^(u§  eine  Urfunbe  Srjb. 


1 .  <B,  lixv  Slnm.  5. 

2.  Plebeum  in  parocfaiis  consillum 
l^eigt  feIbflt)erfiänbUc6  ni(j^t  ein  pUUiu 
f(^er  9tat^ ,  fonbern  ^at\f  ber  plebs  ber 
^oro^ie  b.  ^.  ber  ^farrgemeinbe. 

3.  Ott.  11^.410. 

4.  to.  SWourer  ll  @.  96.  102  unb 
$cu«ler  @.  188  ge^eii  beibe,  bejügltci^ 
ber  3lna(ogic  gteif^en  ben  Officialen  ber 
^ir(i|j))iele  unb  ben  Officialeu  htx'Siitiitt^ 
}e(^e,  t>on  ber  irrigen  ^orau^fe^ung  au9, 
bag  bie  Äir(<rf^)iele  33orpäbte  ber  «Itftabt 
gewefen  feien,  n>orau9  n^eitere  unrid^tige 
@(i^(üffe  gejpgen  tt>erben :  bie  Äir*f|)iele 


unb  ^urgeric^te  ge^Brten  bielme^r  gum 
größeren  X^eik  ber  «Itflabt  fclb^  an. 

5.  ^Katt^eid  (Skfen,  @rfle  ©rünbe 
ber  (Sölnifd^en  ^c^reind^rajri^  mit  WlU' 
flern  u.  f.  id.  1782.  @.  36  ff. 

6.  Our^burg,  au^Oirburc^,  ^r9« 
burg/^irdberg,  ifi  glel(!^bebeutenb  mit 
Oberftabt,  mie  9iicberic^>  mit  S'iiebcrfiabt. 
®ie  gleite  Unterfd^eibung  bon  ilRittel'^ 
flabt ,  Oberjlabt  (Oüir«  *  ober  aiireburg) 
unb  9{ieberburg  finbet  fi^  in  ^o^parb, 
53onner  3a^rb.  ^.  50  u.  51  ©op^crb, 
ba9  rl$m.  ^ontobrica  )9on  (Sitefhr,  unb 
baju 'Stabt^jfan  Xaf.  1. 


Btoeite  Kbtl^eilung. 


LXVII 


ätnolb«  II  3*  1154  \  tporin  btefct  ju  ©unften  bct  Sinttjo^nct  t)on  ®t. 
^antatcon  (habitatores  villae  s.  Pantaleonis)  entfd^tcb,  ba^  fie,  fo 
lange  fic  nod^  nid^t  burd^  SBaü  unb  SWöuetn  mit  ber  ©tabt  bereinigt 
feien,  tt)ie  bi^^ct  frei  fein  f otlten  Don  bent  3^0  nnb  allen  ©tenetn  ber 
®ürger  (civilium  coUectarum) ;  mürben  fie  aber  fünftig  in  bie  ©tabt 
aufgenommen,  fo  foüten  fie  aud^  ju  bem  gemeinen  9te(i^t  ber  Sürger  ber- 
pflid^tet  fein  ^,  ebenfo  tt)ie  bicjenigen  t)on  it;nen ,  toeld^e  fd^on  jur  ^tit 
SBol^nung  nnb  (Sigentl^itm  innerhalb  ber  ©tabtmauern  l^attcn. 

Die  in'  bie  ©tabt  unb  ba^  gemeine  9ted^t  ber  Sürger  aufgenommene 
Sinjelgemeinbe  betoa^rte  aud^  fpäter,  fo  toeit  mögtid^,  i^re  l^ergebrad^ten 
^täftt,  ©emeinbeberfaffung  unb  Autonomie  unb  gab  nur  not^gebrungen 
i^ren  ©onberbefi^  an  bie  ©efammtl^eit  ber  Sürger  ober  bie  ©tabt  auf  3. 

üßan  lann  felbft  in  ©ejug  auf  bie  9lltftabt  im  ä^cif^l  barüber  fein, 
ob  nid^t  bie  JCl^eilgemeinben  ber  ^arod^ien  früher  beftanben  ^aben ,  aU 
bie  ©efammtgemeinbe  ober  Sürgerfd^aft  ber  ©tabt.  9D?and&e«  toei^t  bar^^ 
auf  l^in,  bag  tefetere  erft  jiemlid^  f^^ät  burc^  ben  ßwföwimentritt  ber  t)er* 
fdf^iebenen  Äird^fpietegemeinben  ertt)ad^fen  ift.  1)ie  bebeutfamc  5Kad^rid^t 
t)on  einer  conjuratio  pro  libertate  im  3,  1112,  bie  tt)ir  ate  eine  ge^ 
fc^morene  Sinigung  ber  Sürger  er!lärt  ^aben  *,  Vx^t  fid^  fe^r  ttjol^l  ^ier== 
Quf  beiiel^en.  Da«  SSürgerl^au«  mitten  im  3ubenbiertel  (domus  civium 
inter  Judeos  sita)  im  3.  11 49  ftammt  fd^tt)erlid^  au«  alter  ^dt  l^er. 
9io^  im  3. 1 174  bei  aSerpfänbung  ber  aWünägefälle  unb  35ae  tie^  erjb. 
^]^ili})p  ben  SSertrag  verbürgen  burd^  bie  antoefenben  Sblen,  SWinifteria* 
Icn  unb  magistri  parochiarum  pro  universis  civibus  unb  beurfunbeu 
burd^  scabini  et  magistratus  urbis  pro  universis  civibus  ^.  Die  SSor- 
fte^er  ber  Äird^f|)iele  alfo  mad^ten  mit  ben  ©d^öffen  jufammen  bie  SSer* 
tretung  ber  gefammten  ©ürgerfd^aft  au«.  511«  urf^^rünglid^e  (Sinigung«* 
jjunite  ber  ©tabt  unb  ber  33ürgerfd^aft  »)arcn  ba«  (Srafengerid^t  unb  ba« 
©c^öffencoüegium  gegeben ;  außerbem  beruhte  bie  Slutonomie  ber  ©ürger 
junäd^ft  auf  ben  einjetnen  Sird^f^)iel«gemeinben ,  »eld^e  fid^  toeiterl^in 
ju  einer  ^}olitifd^en  ©efammtgemeinbe  ber  Sürger  jufammenfd^loffen. 
Da«  Dafein  ber  tefeteren  ift  burd^  bie  ©rtoSl^nung  be«  Sürgerl^aufe«  unb 


1.  Ou.  I  @.  542  no.  67. 

2.  ^n  @egen{a|^  jit  bem  jus  com- 
mune civium  bUbet  ba«  Ocmcinbercd^t, 
iDel^ed  borget  ald  jus  viciniae  be}ei(i^^ 
m  ift. 

3.  (Sin  öcif^iel  bicfer  9lrt  entlj&lt 
ber  SSertrag  jwif^cn  Srjb.  W^üpP  nnb 
ben  »ürgcm  »on  (£81n  im  3.  1180, 
toorin  unter  aoberejn  befttmmt  ifl  (Ou.  I 


@.  583) :  Adjectum  est  autem,  ut  edi- 
flcia  quae  in  veteri  foro  parrochiani  s. 
Martini  et  parrochiani  s.  Brigidae  et 
iUi  de  Ouersburg  absque  jure  heredita- 
rio  hactenus  tenuerunt,  .universitati  ci- 
vium bereditario  jure  possidenda  con- 
ferrent. 

4.  S5b.  I  @.  XXVII. 

5.  Ou.  I  no.  85  @.  570. 


Lxvin 


Slttgememe  (Smiettung. 


bc«  ©tabtficgctö  in  bcr  ftäbtifc^en  Urlunbe  bon  1149  bejcugt^  tote  bie 
Untctotbnung  ber  Strd^fpieteborftänbc  unb  bcr  ®ctt)cr6gcno[fcnfd^aften 
unter  btefclbe  burd^  eine  obrigfeitüd^e  SScrorbnung  bon  1159,  morin 
Rectores,  judices  ei  totus  populus  sanctae  Coloniae  um  be^  ge* 
meinen  Seften  mitlen  beftimmten ,  ba^  in  aüen  SSrüberfd^af ten  unb  ®e* 
rid^t^ämtern  binnen  ben  näd^ften  10  3a^ren  fein  neuer  üßeiftcr  ober 
Slmtmann  ernannt  tocrben  fottte  2. 

15ic  SSerfaffung  ber  ©onbergemeinben  in  ben  Sird^ft>ielen  ber  Wi- 
[tabt  f 0  tt)ie  in  ben  früheren  SSorftäbten ,  bereu  Senntnig  wir  au«  ben 
@d^rein«ur!unben  unb  Statuten  fd^öj)fen  ^,  jeigt  bei  einer  gemiffen  Ueber^ 
einftimmung  in  ben  ©runbxügen  bod^  aud^  lieber  mcfentlid^  3Serfc^ie^ 
ben^eiten,  befonber«  bei  benjenigen  ©cmeinbcn,  meldte  gegenüber  bem 
©tabtgerid^t  unb  ber  ®e[ammtobrig!eit  größere  ©elbftänbigfeit  ate  anbere 
bewahrten.  Da«  lefetere  ift  namentlid^  ber  gaü  in  ben  alten  SSorftäbten 
5Kieberic^  auf  ber  5Rorbfeite,  unb  Our«burg  (3lir«berg,  3lir«bad^)  auf  ber 
®übfeiteber3Utftabt4. 
ridl  um»  ^^^  ^^^  l^ergebrad^ten  9ted^t,  »eld^e«  in  bem  älteren  2Bei«tl^um 
our«^  bon  5Kieberid^  au«  bem  12.  Oal^rl^unbert  befd^rieben  ift,  l^ielten  bort  ber 
"'^^*  ®raf  unb  ber  S3ogt  ber  ^arod^ie  bie  brei  orbentlid^en  ©erid^te  ab ,  in 
meldten  12  Senatoren,  b.  i.  ©d^öffen,  nad^  ^ufforberung  burd^  ben 
©rjbifd^of  ober  beffen  ©oten,  9ted^t  über  ©rbe  fprad^en,  unb  bei  meldten 
Ä(agen  ber  (Singefeffenen  (civium  nostrorum)  gegen  anbere  (de  cive 
suo)  bor  ben  aJfeiftern,  ben  ©d^öffen  unb  5Rid^tem  be«  tird^f<)iel«  (co- 

ram  magistris  civium  et  senatoribus  et  judieibus  nostris)  anju- 

bringen  waren.  9Ber  fid^  bem  ©erid^t  entgie^t,  toirb  at«  Ungel^orfamer 
au«  bem  öürgerbergeid^ni^  geftrid^en  unb  au«  bcr  ©cmcinfd^aft  au«ge* 


f 


1.  @.  oben  @.  xLiv, 

2.  ClU.  1  no.  73  @.  550.  Nos  ita- 
que  utilitati  universorum  pie  consulen- 
tes  communiter  per  totam  sacrosanctam 
Coloniam  statuimas,  ut  in  cunctis  fra- 
ternitatibiis  aut  offlciis,  quae  dvilem  re- 
spiciunt  justitiam  (o^^ne  3^^^^'^  P^b  bie 
53urgeri(l^te  ju  tocrjlc^cn)  in  X  annis  ne- 
mo magister  (55orpc^>er  ber  ©rüberft^af«' 
ten)  aut  offlcialis  homo  (Amtleute  ber 
©ur^äufer)  mutetnr,  innovetur  aut  ali- 
quo  modo  substituatur.  ^iif  bie  Ueber>^ 
tretung  n>irb  nöt^igenjaUd  bie  Strafe  bed 
©annd  unb  eine  ©elbbuge  Mon  10  Maxi 
fleje^t.  2)er  ^votd  ber  SScrorbnung  ifl 
nt(!^t  ct^6fiü6f. 

3.  3)ie  ]äfon  cit.  @(ä^rift  toon  SW.  diu' 
\m,  (S0(ni{^e@c^reind:|)ra;:td,  giebt  9u9' 


/(üge  aud  ben  <S(^reindurfunben.    (Sine  F 
9lei^e  t)on  Statuten,  n^eld^e  iebo(^  meifl 
crfl  bem  14.  3a^r]j>.  angehören,  finb  ab-f 
gebrudt  in  Cu.  1,  ©eri^^te  unb@c^reinej 
@.  178-302. 

4.  !Die  Statuten  ber  ?5arod6ie  9iiel 
x\6f  finben  fi(S)  abgebrudtt  in  CueQen 
@.  223.  224  m^  bem  gnerfl  toon 
(Slafen  i)eriJffentn^ten  Sejrt,  aWaterialk 
gur  getfUid^en  unb  tt>tUüti}m  (^tat^ 
bed    nieberr^eintfdtien  unb  mefifätifc 
trei(e«  1  @.  492  unb  505;   tromif 
Duetten  ©b.  II  ^ortrort  @.  x  eine  m 
t)on  Berichtigungen    nati}   bem  tDf 
aufgefunbenen  Original  ^in^iugefUgt 
@nnen  {e^t  bie  ^anbf^rift  ber  ät 
Statuten  in  \>a9  (Snbe  bed  12.,  b| 
f:|>äteren  in  bad  1 4.  3a^r^. 


I 


3»ettc  «btlS^cUmig. 


LXDC 


fielen  (de  carta  civium  et  communione  nostra  repudiabitur) .  !E)ie 
SBal^I  tcr  SKcifter  unb  bet  SSicare  bct  9ttd^tet  fotl  in  ber  orbentüd^cn 
(äetid^t^fifeung  mit  3wpttninung  ber  3)?eifter  unb  Sürgcr  gcfd^c^cn  K 

9leue  unb  abtoeid^enbe  Scftintmungen  entl^alten  bic  fpätercn  ®ta* 
tuten  au^  bem  14.  Qal^r^unbcrt.  ®tatt  ber  3Keiftct  finb  l^ier  neben 
®raf,  SSogt  unb  12  ©d^öffen  bie  5lnitleute  bev  ^arod^ie  genannt  2.  Die* 
fen  adein  ftel^t  e^  ju,  ba^  Slmtleutel^au«  (domus  offieiatorum)  jur  5tb* 
Haltung  be«  ©erid^t«  ju  öffnen ;  fie  l^aben  bie  ©d^öffenau^fprüc^e  nie-- 
berjufc^reiben  unb  int  @d&rein  ju  betpa^ren;  [teilen  aud^,  menn  e«  ber* 
(angt  mirb ,  urfunbttd^e^  B^wgniß  barüber  au^ ;  bor  i^nen  gefd^ie^t  ber 
3Serfauf  unb  bie  5luf (affung  t)on  ^m^  unb  Srbc ,  wobei  für  bie  ©eftäti* 
gung  unter  (Srafenbann,  toenn  fie  bertangt  toirb,  nod^  eine  befonbere 
©ebü^r  ju  entrid^ten  ift^. 

üßit  9ted^t  l^at  fd^on  Slafen  bemerft,  ba^  bie  fpäteren  Statuten  be« 
?iieberid^,  mit  ben  früfjeren  berglic^en,  auf  eine  SSeränbcrung  ber  ®e* 
meinbet>erfaffung  fd^Iiegen  (äffen  ^.  ÜDemnad^  fc^eint  erft  fpäter  an  bie 
©tette  ber  getoä^tten  a)?eifter  ober  SSorfte^er  ber®emeinbe  bie  gefd^toffene 
ariftofratifd^e  ßor^jor^tion  ber  3lmtleute  (officiati)  getreten  ju  fein, 
gleichwie  au^  ber  ©efammtl^eit  ber  ©rogbürger  ber  ©tabt  bte  patricifd^e 
Korporation  ber  3?id^erjed^e  ^erborging.  Unb  tt)ir  bürfen  mit  SBa^r«' 
Jc^^einlid^feit  annehmen,  ba|  bie  gteid^e  SSeränberung,  toie  in  ber  *i|Jarod^ie 
Stiebjerid^  \o  aud^  in  ben  übrigen  Sird^fpiefen  ftattgefunben  ^at,  mofür 
al«  ©ctoei^  bienen  fanrr,  baß  nod&  in  ber  angeführten  Ur!unbe  ßrjb. 
^^ilipp^  bon  1 1 74  bie  SBeifter  ber  Sird^fpiete  (magistri  parochiarum) 
im  Flamen  ber  ganjen  ©ürgerfc^aft  fid^  berbürgten,  mä^renb  im  ©d^iebö^ 
fprud^  bon  1 258  nid^t  me^r  bon  biefen ,  f onbern  bon  ben  3lmtleuten  ber 
öutgcrtd^te  unb  in  ber  Urfunbe  Srjb.Sonrab«  bon  1259  gteid^faü«  bon 
tenen,  meldte  bie  ©emeinberät^c  in  ben  ^ird^fpielen  bitbeten,  bie  9tebe  ift  ^. 

Unxtpeifetl^aft  erftredte  fic^  bie  3uri^biction  be«  ©urggrafen,  be« 


1 .  Si  qnandoqae  magister  eligendus 
est,  quod  quidem  flet  legali  placito,  vel 
si  opus  nobis  fuerit  ministro,  coiisensu 
magistrorum  et  civium  eliguntur.  2Öer 
unter  bcm  minister  ju  t>crfte^cn  ip,  er* 
giebt  jtt^  au«  ber  anbercn  ©tettc :  si  au- 
tem  ministri  nostri,  vicarii  scilicet  eo- 
rum,  nämüd^  beö  ©rafen  unb  be«  5Bogt«, 
t)on  benen  unmittelbar  bor^er  bte  9^ebe 
toar. 

2.  Ad  declarandum  jura  et  leges  co- 
mitis,  advocati,  senatorum,  scilicet  duo- 
decim  scabinorum,  et  offieiatorum  pa- 


rochie  de  Niderig  statutum  est. 

3.  Et  quicunque  habet  necesse  de 
banno  comitis  dabit  pro  jure  banni  qua- 
tuor  denarios,  ita  si  est  domus  integra 
(magna)  15.  i.  ein  ganjer  ^of  mit  So^n» 
gebäuben  unb  @runt»püdcn.  35gl.  ben 
@(^ieb8fprudfi  über  bie  Siedete  ber  3lmt* 
leute  unb  @d?öffen  be«  9iieberi(^  in  Ur!. 
3.  1344,  Ou.  IV  no.  273. 

4.  2«atcrialien  a.  a.  £).  @.  503. 

5.  Magi^tri,  9Kciper,  feigen  bann  al- 
lerbing«  auc^>  bie  bon  ben  3lmtleutcn  ge* 
lüä^ltcn  SBorpe^er  ober  Sorfifecnben,  j.  u. 


LXX 


ungemeine  (SinUititng. 


crjbtfd^öffid^n  SSogt«  unb  bc^  ©d^öffencotlcgium^  bcr  ©tabt  anäf  üBcr 
ba«  Äird^f^)icf  5Riebctt^.  'Die  rid^tcrlid^c  S^tigfett  bc^  »urggrafen 
tocnigften«  ift  burd^  cinjctnc  ©d^rein^urfunben  ktütefen  ^  uub  auf  feine 
Suri^bictton  im  aügemeineu  bejie^t  fid^  icuev  fd^toer  t)erftänbtid^  SSetjic^t 
be«  SSurggvafen  Sodann  im  3.  1265  in  einem  I^eit  be«  9?teberidf^  2^ 
Slüein  in  beu  Statuten  be^  tird^fpiete  ift  toeber  bon  bem  Surggrafen, 
xit>ä)  bon  bem  ©tabtüogt  bie  Stebe,  unb  nur  bte JBet^eiligung  bed  @tj* 
bifd^of«  am  ©etid^t  butd^  feinen  beboümäd^tigten  SSoten  (nuntius  po- 
teus)  tpirb  ertoä^nt.  3)er  ®taf,  ber  S3ogt  unb  bie  12  ©d^öffen  in  5Rie* 
berid^  finb  nid^t  bie  ber  ©tabt,  fonbern  ber  ^aroc^ie,  fie  ^ei^en  comes 
et  advocatus  noster,  judices  nostri,  unb  Don  bem  ®rafen  ift  gefagt, 
ba§  er  immer  ein  ©d^ffe  fein  \oü ,  unb  bon  ben  ©d^öffen ,  ba^  fie  im 
Äird^fpiet  felbft  angefeffen  unb  tpo^nl^aft  fein  muffen,  um  bie  bort  »or* 
fommenben  ©ad^en  beffer  ertebigen  ju  fönnen  ^.  @^  ift  alfo  nur  an  ben 
Untergrafen  unb  ben  Untert)ogt  ber  ^^arod^ie  9iieberid^  ju  benfen,  unb 
fo  finben  fid^  aud^  in  ben  geric^tlid^en  Urfunben  ®rafen  ober  SSicegrafen 
fomo^t  t)on  9iieberid^  ate  aud^  t)on  Dur^burg  ermähnt*, 
cftfen^r  ^^^^^  befonberen  ®rafen,  3Sögte  unb  ©d^iJffen  Ratten  bagegen  bie 

siitfiabt.  ficben  'ißarct^ien  ber  Slltftabt.  8eiber  tennen  n?ir  bie  SSerfaffung  biefer 
©onbergemeinben  ^aijptfäd^Iic^  nur  in  ber  f|)äteren  gorm  corporatioer 
3lbfdb[ie|ung  an^  ben  ©tatuten  be«  14.  Sa^r^unbert^ ^.  Ueberatt  finb 
e^  ^ier  bie  5lmtleute  ber  ^arod^ie  (officiales  ober  officiati  parochjae), 
tt)e(d^e  bie  Korporation  bi(ben.  ®teid^toie  bei  ber  SRid^erjec^e  unb  anberen 
Srütcrfd^aften  toerben  ebenfatt^  bie  berbientcn  unb  bie  unberbienten  ämt* 

leute  (deserviti  unb  indeserviti,  b.  i.  officiati  qui  officia  eorum  de- 
servierunt  unb  non  deservierunt)  unterf (Rieben.  !J)ie  oerbienten  3lmt* 
leute  allein  üben  bie  toefenttic^en  Siechte  ber  Korporation  au^ :  toä^len 
aUjä^rlid^  bie  SKeifter  (magistri),  metd;e  fie  bei  35erric^tung  i^rer  2lmt«* 


1.  Ciu.II  no.  124  au8  bem  3. 1231. 

2.  @.  @.  XXXV. 

3.  Item  quicuDque  fuerit  comes, 
debet  esse  Senator  seu  scabinus,  et  qui- 
curique  erit  scabinus  seu  Senator  debet 
esse  heredatus  infra  parocbiam  de  Ni- 
derig  et  residens  in  eadem,  ut  eo  melius 
de  bis  que  contingunt  in  eadem  parocbia 
se  valeant  expedire. 

4.  Urf.  3.  1344  (Ou.  IV  no.  273): 
Item  quia  comes  de  Nederich  conque- 
febatur  de  sale  (n^o^l  sala  ju  kfen). 
©djreinsurf.  3.  1347  {(glafcn  in  aWotc 
cialicn  @.  513  %nm.) ;  Notum  sit  quod 


dominus  Johannes  Loef  miles  vicecomes^ 
Gerhardus  Birckelin  et  Tilmannus  Over- 
stolz  ceterique  scabini  de  Nederich  nobis 
officiatis  sunt  protestati.  f^ür  Dur^burg 
3.  1352:  Constantinijs  de  Lysenkir- 
chen,  comes  de  Oirsherg,  unb  öfter  'So* 
ftitt  toan  ÜÜfcnfirgiti  gretoe  ya  Oir«burc^'. 
3a^^t  1351  8ac.  III  @.  402,  3.  1362 
Ou.  I  @.  198,  3.  1365  IV  @.  510,  3- 
1378  I  @.316.  2)ic  ©emeinbetoerfaffung 
ber  SSorflabt  Our^burg  toax  ber  toon 
9Ueberid^  gang  ät^nüci^.  $gL  (Slafen, 
@d?rei«|)ra5iö  ^.  55. 

5.  du.  I  @.  235—302. 


3n)ette  ^btl^etlung. 


LXXl 


gefd^äftc  ate  ftänbtger  9tati^  unterftüfecn,  ffobm  ebcnfo  bic  'tut*  bei  Sc* 
fe^ung  bon  erlebigten  ©teilen  ber  älmtteute,  ert^eilen  bte  ©ebutfcif^aft 
(urbanitas)  bnrd^  Slufnal^me  neuer  S!ircl&f)>ietegeno[fen  ^  bcfc^lie^en  über 
©afeungen  ber  ßorporation  unb  bejie^en  bie  üoUen  (Sebü^reu  bon  bcn 
3)ienften  ber  aßeifter  in  (Sffen,  (Selb  unb  ©od^«. 

J)ie  ßprporation  ber  Slmtleute  unter  bem  SSorfife  ber  getuä^lten  ober 
na^  einigen  Statuten  au^geloo^ten  SKeiftcr,  in  ber  SRegel  jmei,  mäf 
SSorbere  genannt,  bilbet  jugleic!^  ba«  ©eric^t  unb  bie  SSertoaltung^bcl^örbc 
für  bie  Sirc^{<)ietegemeinbe.  äßeifter  unb  Slmtleute  gebieten  ju  ©erid^t 
mit  bier  (Geboten,  erlaffen  ©trafmanbate  unb  rid^ten  über  ©ci^ulbftagen 
unb  3Serge^en  uadf  ^©eburred^t'  bi^  jum  SSBertl^  bon  5  ©d^iUiugen^, 
wobei  ber  bon  bem  SSorfifeenben  baju  aufgeforberte  Seifiger  ba«  Urt|feil 
jprid^t  ^.  3;)iefelben  bottjie^en  bie  freiwilligen  SRed^ti^gefd^äfte,  t)er^)ad^ten 
äßarft^jlä^  ober  Sänfe,  §äufer,  felbft  ©tabtt^oreS  berrid^ten  bie 
^erlömmlid^en  8ei[tungen  an  bietird(^e,  ba«  ^o^pital,  bie  Slrmen  ber 
^arod^ie^. 

Sefonbere  ©d^reinömcifter,  fieben  an  ber  ^a^,  tourben  an^  ben 
älmtleuten  füi  bie  Setoa^rung  bc^  ©d^rein^  ber  ^arod^ie,  Worin  \xif  bie 
Urf unben  unb  bie  ©d^rein^faffc  befanben ,  beftellt.  ©iefelben  ober  ein 
anberer  2lu^fc^u|  bilbeten  baö  einmal  iä^rlid^  abiu^alteube  JRügegcricj^t, 
weld^eö  SSergel^en  ober  ^anblungen  ber  2lmtleute,  bie  bem  2lmt  jur  Un^ 
e^re  gereid^ten,  ftrafte^.  Slblel^nung  be^  SJieifteramt«  bon  ©eiten  eine« 
Slmtmann«  ^^atte  Slu^fd^ließung  au«  ber  Korporation  jur  golge ;  ebcnf o 
bie  Säeigerung  auf  oiermalige«  ®ebot  bor  bem  ©eric^t  ber  Slmtleute  ju 
erfd^einen  7.  ®oten  unb  ©d^reiber  ftanben  im  Dienft  ber  Sor|)oration. 


1.  ^ifi^ielc  au«  ber  ^aroc^ic  @t. 
3Rartin,  3.  1302  unb  1316,  mit  ber  pe» 
^enben  formet:  concessa  est  urbanitas 
que  dicitur  gebuirschaf  ab  offlcialibus 
parochiae  S.  Martini,  gtebt  (£la{en  in  ber 
•^c^^reiuspraji«  @.  31  ^nm. 

2.  (Statuten  toon  <Bt  (Solumba  Ou. 
1  <S.  265:  ille  tenebitur  ei  facere  jus 
commune  quod  dicitur  gebur  regth  quln- 
que  solidorum;  t)gl.  ^(i^iebdfpruc!^^  ^Olt 
1258  f.  oben  @.  lxv. 

3.  (Statuten  toon  (St.  Martin  a.  a.  O. 
<B.  252.  253;  ög(.  bic  Urfunbenauöjüge 
OU9  bem  CEolumbajc^rein  bei  (Slafen, 
^S^j^reiuÄpra^i«  <S.  48  2lnm.:  Notum  sit 
quod  "Winricus  dictus  de  Tulpeto  ex 
Judicio  et  definitiojie  offlcialium.obtinuit 
11.  a.  m. 

'  4.  (Statuten  bon  (St.  ^rigibeu  <S. 
239,  et.  3Kartin  (S.  248  unb  bie  ur* 


funblid^en  ^ufjeidtinungen  über  folc^e 
SSer^)ad^tungcn  (S.  254;  tog(.  ©jiiwn, 
@c\6).  I  (S.  628,  über  bie  SBetoa^rung 
ber  (StabttlS>ore,  tüdäft  ben  Slmtleuten  ber 
^irc^f^iele  oblag  unb  bon  biefen  al^  ^t" 
fym  an  @injetue  übertragen  tourbe. 

5.  (Statuten  bon. (St.  (Solumba  "S. 
268 :  bic  SRciller  ober  an  i^rer  (Stelle 
jttjei  toerbiente  Amtleute  follen  bic  ^m\m 
)ur  Beleuchtung  ber  ^ircbe  aufbringen ; 
bgl.  @tot.  bon  (St.  S3iigiben  (S.  243.245. 

6.  (Statuten  toon  @t.  S3rigiben  (S. 
237 :  *inbc  ju  fagene  ^^eimelic^e,  of  ir  tu 
nid^  xo'mt  ban  ein^me  unfeme  ambt^ 
manne,  bat  ncit  guit  in  ft,  inbe  meiber 
bed  amb)  ere,  inbe  bat  man  melben  fal 
öur  ben  feiöenen  bie  gefuiren  fint  jum 
[ciffrine';  bgt.  (St.  (Sotumba  <S.  263. 

7.  (St.  ^g^artin  S.  249:  exibit  ot- 
flcium  suum  nee  erit  officialis. 


I 


LXXIL 


Siagemeine  (Stnleitung. 


35tc  Sitc^>f^)icWgcnicinbcn  toatcn  fclbftänbigc  potitifd^e  ©liebet  bcr 
©tabt  unb  bcr  ©efamnttbütflcrfc^oft,  aber  ter  ©tabttcgierung  unb  bem 
©tabtgerid^t  untergeorbnet.  5Ktd^t  nur  bte«  l^ö^erc  ©ertd^t^barfett  war 
ben  ©tabtrtd^tern  unb  ©d^öffen  borbe^atten ,  btefe  concurrirten  auc^  bei 
ber  nieberen  in  ben  Sird^fpielen :  SSerlautbarungen  über  SSeränberungen 
t)on  ^an^*  unb  (ärunbbefife  fonnten  »ie  bei  bem  Äird^fpietefd^rein,  fo 
aud^  bei  bem  ©d^öff epfd^rein  ber  ©tabt  gefd^e^en  * ;  Sl^^^^etlattonen  U)ur* 
ben  bon  ben  ©ebur^äufern  an  ba«  Sfirger^au«  gebradbt,  Sefd^tüffe  bcr 
Ätrd^f|)te(e  burd^  bie  ©tabtregierung  aufgehobene.  5luf  ber  anberen 
©eite  finben  n?ir  in  ben  ©tatuten  ber  ^rd^fpiete,  toie  fel^r  (entere  beforgt 
tparen,  i^re  ©etbftänbigfeit  burd^  @rfd^tt>erung  ber  9lp|)ettationcn  an  ba« 
Sürgerl^au^  unb  SSerl^inberung  bcr  ©nfd^reibungen  bom  ©runbbcfi^ 
anberött)o  at«  in  bem  ©eburl^au^  nad^  3Jiögtid^feit  gu  wahren  ^. 
«nfe«<  Sieben  ben  ©erid^ten  unb  ©d^rcinen  ber  Sird^fpiefe  beftanben  nod^ 
n*«*  eine  9?ei^e  bon  befonberen  ©erid^t^bcjtrlcn  geiftlid^cr  unb  toclttid^er^öfc, 
^^^^  *'  »ic  ba«  erjbifd^öf tid^c  ©crid^t  ^aä)t  auf  bem  Dcml^of  für  bie  ^fanct 
©t.  3o^ann,  ba«  ®crid^t,  genannt  'Siüc«,  bc«  *i|Jro^)fte«  üon  ©t  3Äarien* 
graben,  ba« 'ißropftcigerii^t  ju  ©t.  ©euer in,  ba«  ®crid^t  Unterlal^n, 
meldte«  nur  einen  ^äufcrcomplcf  auf  bem  5lttmar!t  umfaßte,  bie  @rb* 
bogtei  auf  bem  ©getftein,  tpcld^c  fid^  über  brei  §Bfc  inncrl^alb  unb  anbere 
au^erl^alb  ber  ©tabt  erftredtte  u.  a.  m.  -*.  Die  Sinrid^tung  biefer  ©pccial* 
gerid^tc  tcar  bei  fe^r  Dcrfd^icbcncr  ßom^)ctenj  bcr  ®erid^t«t?erfaffung  ber 
Sird^fpicle  äl^ntid^.  ©o  toar  ju  ©t.  ©euer in  ba^  ©erid^t  auf  bem 
gronl^of,  tpcld^er  bem  Sapitcl  be«  ©tift^  gehörte,  unb  ber  ^ropft  l^atte 
ba^  9ted^t  ben  ©d^uttl^ci^  unb  bie  ©d^öffen  einjufe^en,  neben  tpctd^en  aud^ 
Slmtleutc,  officiales  s.  Severini  genannt  finb  ^.  ^aö^  einem  SBei^tl^um 
über  bie  SRed^te  be«  9Sogt«  auf  bem  @ige(ftein  bon  1286  l^atte  ber  (Srb* 


1 .  S8ci(piclc  aus  bcr  ^arod^ic  @t.  ?o* 
xmi.  toc  bie  SniDefen^ett  bed  Potestas 
civitatis  b.  i.  bc8  33ogt8  ermähnt  ifl, 
gicbt  (Slafcn,  @bek«  (£ßln  @.  28  f.,  tgl. 
Stafen,  ©d^rcinöpia^iS  @.  45.  Sir  fem» 
mcn  barauf  bcjüglit^  bcr  Subcn  jurütf . 

2.  Urf.  3.  1238,  O«.  II  no.  J87. 
2)ic  Officiolcn  »on  @t.  Sorenj  fügen  bei 
2(btrctung  eine«  bem  Äir(^[i)ie(  gehörigen 
©rabcn«  an  bie  Äird^e  @t.  ^nbrca«  ben 
SBorbebatt  ^^inju  :  Si  vero  civitas  Colon. 
—  factum  nostrum  et  concessionem,  ali- 
qna  magna  necessitate  interveniente, 
ratum  servare  noluerit  etc. 

3.  (Statuten  öon  @t.  2ßartin  @.  253, 
@t.  (Solumba  @.  266 :  Si  qnis  offlcia- 


lium  nostroTum  aliquem  hominem  ad 
hoc  induxerit  —  ut  quis  faereditatem 
aliquam  in  parrochia  sancte  Columbe 
sitam  et  ad  scrinium  nostrum  pertinen- 
tem  scribi  faciat  super  domum  civium 
yel  alibi  preter  in  parrochia  nostra  et 
domo  —  solvet  marcam  pro  pena,  de 
qua  nichil  demittetiir  ei. 

4.  (Slafcn,  ©c^^rcinS^raji«  @.  56— 
63,  (Snncn,  ®cf*.  I  @.  591— 601.  2)ie 
mcipen  toon  btcfeit  ©cridfiten  befianben 
nociff  bi«  auf  bie  leiste  3eit  bc«  Äirfür* 
flentbum«  fort,  f.  ©alter,  3)a«  alte  @rj- 
flift  unb  bie  SRcid^öflabt  (£8Itt  @.  322. 

5.  (Slafcn  a.  a.  O.  @.  62. 


Btotitt  «bti^ctteng.  Lxxni 

t>ogt,  3:ietmann  öan  bcr  "^oc  f^fau) ,  in  bcn  bret  jur  SSogtet  gcl^örtgcn 
^öfcn  innctl^atb  bcr  ©tabt  nur  über  Srbc  ju  rtd^tcn ,  in  bcn  anbcren 
au^erl^atb  rid^tete  er  ate  ©d^ult^eife  aud^  über  §ate  unb  8eib  (ban  l^atfe 
inb  ban  bud^e) ;  1 4  ©d^öffen,  2  au«  iebem  §ofc.  fa|en  alle  bicrjcl^n  läge 
gu  ®erid&t  unb  alle  etngcfeffencn  ^el^nleutc  mußten  ben  brei  ungebotenen 
!üingen  folgen  ^ 

ß«  ift  entlid^  nod^  mit  einem  SBort  be«  SSer^ältniffe«  jtoifd^en  ber  ®"ft=^ 
geiftlid^en  unb  toettlid^en  ®eric^t«batfeit  ju  gebenfen ,  toetc^e«  in  65tn  mu.  * 
toie  überaß  eine  unerfd^öpffid^e  Queüe  be«  ©treit«  abgab.  @rjb.  6on= 
rab  mod^te  mit  Dietem  S^iad^brudE  ben  ©runbfafe  beö  Sirc^enred^t«  geltenb, 
toonad^  geiftfid^e  ^erfpnen  unb  (Süter  nid^t  bem  toeltfid^en  ©ertd^t  untere 
toorfen  fein  foüten,  unb  bebrol^te  mit  ©träfe  ber  ßjcommunication  bie 
3Wad^tigen  unb  Saien  (potentes  et  alios  laicos),  toeld^e  im  fflefi^  einer 
roelttid^en  ©erid^t^barfeit  in  ber  ©tabt  ober  in  ber  !Diöcefe  bie  3lu«fü^* 
rung  ber  ®ebote  ber  geiftlid^en  SJid^ter  berl^inbern,  ober  gegen  ®eiftüdbe 
unb  Slid^ter,  ober  bereu  ®üter,  mit  gerid^tüd^em  ^roceg  Dorgel^en  toür* 
ben  2.  ^Dagegen  gab  berfelbe  ber  geifttid^en  3uriöbiction,  toel^e  bon  il^m 
fetbft  unb  bem  S)omcapiteI,  ober  in  ben  ©cnbgerid^ten  burd^  ben  J)ed^ant 
(burdecanus)  unb  bie  Pfarrer  ausgeübt  tourbe,  bie  toeitefte  3luöbe]^nung. 
Sei  bem  ©d^ieb^gerid^t  bon  1258  brad^te  er  bie  S3efd^n?erbe  Dor,  ba|  bie 
gcifttid^en  9iid^ter  burd^  ba«  SSerbot  ber  SBürger  feit  lange  berl^inbert 
mürben,  über  Sudler,  SDieineib,  ßl^ebrud^  unb  ßl^efad^en  überl^aupt,  fat* 
fd^e«  3Dla5  unb  betrügerifd^en  SSerfauf  (quod  vulgariter  meincoif  di- 
citur)  ated^t  ju  fpred^en  unb  ju  ftrafen  ^.  ferner  Hagte  ber  Srjbifd^of 
über  33ertefeung  ber  lird^Iid^en  3mn(unitäten  n?egen  SBeinoerfauf«,  fo  toie 
über  Eingriffe  ber  ©ürgermeifter  in  bie  3uri«biction  be«  tropfte«  bon 
©t.  ©eberin  *.  2luf  ber  anberen  ©eite  befd^ulbigten  bie  SBürger  ben  Sri^* 
bifd^of,  bag  er  in  bcn  SIBftern  unb  Immunitäten  öffenttid^e  ©d^enfen 
für  ben  SBeinberfauf  geftatte,  unb  Wogten,  baß  ba«  toeftlid^e  ®erid^t 
bäufig  burd^  ba«  gciftlid^e  gel^inbert  toürbe,  im  SSSiberfprud^  mit  bem 
9icd^t  unb  ter  grei^eit  ber  ©tabt  ^ 

!Die  loic^tige  grage,  toer  im  jtoeifel^aften  gatt  barüber  ju  cntfd^ei^ 
ben  l^abe,  ob  eine  ^^xi^t  gciftlid^  ober  loeltlid^  fei,  lourbe  gteid^fatt«  bon 
bem  Sr^bif d^of  gur  ©prad&e  gebrad^t ,  inbem  er  fid^  barüber  befd^toerte, 
ba§  oft  toenn  eine  Sfage  bei  bem  geifttid^en  SRid^ter  eingeleitet  fei,  bie 

1.  Ou.  I  @.  225  f.  4.  @6cnb.  5lrt.  29.  51. 

2.  Urf.  3.  1248  Ou.  II  no.  273.  5.  @.  388  5lrt.  18.  21. 

3.  Ou.  n  @.  382  «rt.  20. 


Lxxiv  SWgemcinc  Einleitung. 

©ürgermcifter  unb  ©d^öffen  ben  Som^^ctcnjftreil  erj^öfccn  unb  felbji  über 
bie  Sompetcnj  entfd^cibcn  tooiUmK 

ß^araftcrtfttfc^  finb  bie  2lu«fprüd^e  bcr  ©c^ieb^rid^ter,  toetd^c  fctbft 
beut  getfttid^en  @tanbe  angehörten  unb  ballet  tt)ol^(  ntd^t  ganj  unbefangen 
in  biefer  ©ad^  urtl^eilten.  ^tx>ax  ben  Umfang  ber  geift ticken  3uri«bic^ 
tion  »Otiten  fie  auf  ffiud^er,  äReineib  unb  S^efac^en  befc^ränlt  toiffen, 
toä^renb  über  §änbel  an  geiertagen  unb  in  ben  Smmunitäten,  über  fal^ 
fc^e^  3Ka6  unb  äßeinfauf  fotool^t  ber  geiftlid^e,  afö  aud^  ber  tt)eltlid|c 
atid^ter  erfennen  foüe  2,  3Ba«  aber  bie  ßom^etenjfrage  betrifft,  f 0  toarcn 
fie  ber  äReinung,  ba|  hierüber  aüein  ber  geiftlid^e  SJid^ter  ju  entfc^eibcn 
l^abe ,  unb  jtoar  au«  beut  ®runbe  meil  in  aüen  ÜDingen  ba«  ©eiftlic^c 
beut  ffielttid^en  borge^en  muffe  ^. 


fibanln  ^"  jo^Ireic^en  ©enoffenfd^aften  einigten  fid^  bie  ®ürger  jur  SBet^ä* 
tigungflemeinfamer3^ecfe.  2lügemeine®ejeic^nung  ber®enoffenfd^aftift 
Sörüfcerf d^af t ,  fratemitas.  ®o  ^ei^t  biefmeifen  aud^  bie  SRid^erjec^e  eine 
©rüfcerfd^aft*,  obtoo^f  fie  ben  anbern  nic^t  neben  fonbern  üfcergeorbnct 
tt>ar.  T)tnn  fie  toar  bie  Innung  ber  ®ro§bürger  unb  bilbete  eine  |)olitifd(ie 
6or|)oration,  bon  toelc^er  bie  geiDerbtic^en  2lemter  abhängig  toaren,  über 
.  toelcj^e  fie  bie  Jluffid^t  führte.  ®o  finb  unter  bem  allgemeinen  3lu«bru(E 
t)on  ®rüberfc^aften  in  ber  9Jegef  nur  bie  ^anbtoerferämter  i^erftanben^ 

2luf  ba«  ÜDafein  einer  Sauf mann^gitbe  im  1 1 .  ^a^rl^unbert  Iä§t 
bie  gelegenttid^e  @rn?ä^nung  eine«  SSorfte^er«  ber  Äaufteute  (negoiia- 
torum  propositus)  fc^lie^en  ^.  2lucj^  fe^t  bie  ©itb^alle  ber  ßölner  in 
Sonbon,  toeld^er  bie  Könige  bon  SngtanD  fc^on  im  12.  Sal^r^unbert 
©^ufe^ribilegien  geiDä^rten  '^,  eine  ©enoffenfd^aft  üorau«,  toetd^^e  in  bie* 
femSBaaren*  unb^anb(ung«^aujei^ren3Sereiuigung«punft  ^atte.  3ll(ein 
toie  bie  ©ilbl^aße  ju  !t?onbon  f^on  im  13.  3a^r^unbert  nic^t  me^r  blo^ 
Sauf^au«  ber  ßöluer,  fonbern  ber  beutfc^en  Sauf leute  toar  ®,  fo  gel^örtcn 
JU  biefer  ®ilbe,  früher  toie  fpäter,  immer  nur  bie  Saufleute,  toeld^e  ben 

1.  @.  383  %xt  31.  4.  e.  oben  @.  lu  31.  1.  2. 

2.  ©.  393  ?Jrt.20.    Unter  beUa,  que  5.  @.  oben  @.  lxi  51.  2.  3. 
diebus.festlvis  vel  in  emunitatibus  fiunt  6.  Vita  Heriberti  c.  9    öou  SBaijJ- 
ftnb  tüo^il  ©d^Iägereien  ju  öcrfle^en,  bie  3$crf.*@efc^.  V  'B.  367  5(nm.  4  na%* 
am  meifien  an  geiertagen  unb  in  ben  micfcn. 

@d^enfen  ber  Älöftcr  bortamen.  7.  (g.  hierüber  meitev  unten  (Sola 

3.  @.  394  ad  31:  cum  in  omnibus      unb  bie  ^anfe. 

spiritualia  secularil)us  sint  anteponenda  8.  iüappenbeig,  Urf.^i^efci^.  bed  I^anj. 

et   leges   etiam   secularium   principum       ©tal^^'ll^ofd  p  ^nbon  ^.  11.  14. 
sacros  canones  imitari  non  dedignentur. 


3)veite  ^btljieiCung. 


IJCXV 


in  (gnglanfe  fetrtcBen.  ©onft  ift  t)on  einer  ®tlbe  ober  ©rüber* 
»er  Sauflcnte  in  Sota  burd^au^  nid^t«  befonnt  ^  J)ie  aflgemeincn 
gen^eiten  bed  ^anbete  unb  ber  Saufmannfd^aft  h)urben  atö  ®aci^e 
ammten  SSürgerfd^aft  bon  ber  ©tabtobrigfcit  beforgt ,  in  älterer 
>n  ben  ©d^öffen,  in  f|)äterer  bon  bem  SRot^  ber  ©tabt^. 

)ie  (jrögte  ©enoffenfd^aft ,  näd^ft  ber  SSürgerfdJKxft  felbft,  mar  bie 
rüberfd^aft,  fratemitas  vini,  jn  toeld^er  ©rogbürger  nnb  Stein« 
aüer  3lrt  gehörten,  benen  ba«  SRed^t  be^  9Beinia|)f «  ober  be«  SBein^^ 
>erüe]^en  toar.  5Rid^t  bloß  au^erl^alb,  fonbern  audb  innerhalb  ber 
nauern,  in  ben  ®ärten  ber  ©tifter,  Älöfter,  ber  SBürger  unb  ®au* 
irbe  ber  SQSeinbau  in  großer  2lu«be]^nung  gepflegt  ^ ;  nnb  oorjug«* 
>er  ffiein^anbel  lonrbe  bon  Sofa  nad^  außen,  befonber^  nad^  Sng* 
jefübrt*. 

5ie  Siid^erjed^e  l^atte  ba«  Sted^t,  bie  SBeinbrüberfd^aft  toie  bie  SBür* 
ift  ju  berlei^en^.  3n'  ben  SSerjeid^niffen  ber  SSürgeraufnal^men, 
regetmä^g  burd^  jttjei  beputirte  '§erren'  ftattfanben,  ift  bei  ein^ 
neuen  SSürgern  bemer!t ,  ba|  fie  jugteid^  in  bie  SBeinbrüberf d^af t 
lommen  tourben,  ober  e^  [inb  bie  Siften  bon  beiben  ^lufnal^mcn  be« 
:«  geführt«.  5Rad^  ben  Statuten  auö  bem  13.  ober  14.  3a^r^un» 
—  bie  3rit  ift  nic^t  nä^er  angegeben,  —  f oüte  ba^  ditd)t  ber  SBein* 
cfc^aft  nur  an  geborne  ober  gefdS^toorne  SBürger,  »etd^e  festere  brei 
ju  §au«  in  eigener  Soft  gefeff en  toaren,  berfiel&en  werben ;  unb  bie 


brüber? 
fdjaft. 


tin  bloged  ^^ß^antaftegebilbe  ifi 
iitf^>mc@nncn'8(®cf(i^.  I  @.  531  ff.) 
iner  grcgen'  ^auftnanndgUbe  in 
meiere  aUe  Elemente  ber  Bürger« 

j^aufleute ,  ^anbloerfer ,  freie 
bejifeer,  eingetoanberte  grembc  unb 
ilinifterialen,  umfagt  \)aht,  an  be* 
eile  na<if\}tx  bie  S^ic^ergeci^e  getreten 
Die  atö  ^en^eid  angeführte  ^uf« 

eines  alten  $ürgerioerjet(i^niffe9 
nitas  mercatorum,  gilde*,  beben» 
mbar  nichts  toeiter  a(d  xoai  bie 
rlc^af  auf  ben  jtoci  anberen  Ülofien, 
it  «ürgerfc^aft  nnb  SBeinbrübcr« 

loelc^e  Untere  ^ier  mit  bem  ^ud» 
,®ilbe"  bejcid^net  ifl.  ®.  bie  3Scr. 
ffcinOu.  I@.  148— 155. 

@.  oben  <S.  xliv. 

(gnnen,  @ef*.  I  @.  537.  ^o6f 
.  ^a\^x\f.  ging  nac^  Eingabe  Don  g. 
I  (3)a8  alte  (Sr^flift  unb  bie  92eid^8« 
Eöln  @.  298)  etwa  ein  SSicrtel  ber 
:  auf  bie  SBeingävtcu,   in  »deinen 


burti^fd^nittlid^  9000  Olimen  gcjogcn 
tourben,  unb  'ber  2öeinga:|)'  »urbe  afö 
^orred^t  ber  (Sölner  Bürger  mit  fold^er 
Si(i^tigfeit  bebanbelt,  a(d  ob  bie  \)aiht 
etabt  t)on  biefem  ©ef^äft  gelebt  ^&tte 
{(g.  352).  S3gl.  @.  33ßei?ben,  (£öln  üor 
50  Sahiren,  1862  @.  17 :  *SWe^^r  ate  ein 
2)ritte(  bed  inneren  ^eringd  ber  @tabt 
nal{imen  bie  SBeingärten  ein\ 

4.  Sap^jenbcrg  a.  a.  O.  Urf.  ©ein» 
ric^g  II  3.  1157  no.  3  :  Concedo  ut  ho- 
mines  Colonienses  vendant  vinum  suum 
ad  forum  etc.  ©d^ut^brief  3obannd  3. 
1204  no.  8  —  cum  vinis  et  aliis  mer- 
chandisis  suis,  3.  1205  no.  9. 

5.  (gibbuc^  öon  1382,  2lrt.  9  Ou.  I 
(^.  57 :  'bat  fti  g^et^ne  burgerfd^af  nod^ 
n>iin6roiberf(i^af  t)ur6ad  lenen  en  folen* ; 
ügl.  bie  Statuten  @.  155. 

6.  Ou.  I  @.  157—177  —  inb  ou* 
n)iinbrotberfd^af  —  civilitatem  et  etiam 
vinorum  fraternitatem — recepimus,  ober 
recepti  sunt  in  cives  —  in  fratres  vini. 


I 


LXXVI 


SOgemetneiStnUttuttg. 


neu  aufgenottitticncn  l^atten  bafür  eine  bef onbetc  ®ti&ffx  ju  entrid^ten, 
öcn  toetd^cr  ein  I^eil  an  ba^  Wxtt  bet  SRid^erjed^e  fiel  K 

S)ie  Seinbrüberfd^aft  mar  feine  aenoffenfd^attüd^c  35etbinbun8  mit 
ßor^oration^tcd^tcn,  toie  bie  getoerbüc^en  2lemter,  fonbern  bebeutete  (ebig* 
lid^  bie  Söered^tigung  jum  öffentüd^en  SBeinüerlauf,  unb  bie  auf  leiteten 
bejügüd^en  aSotfd^riften  »urben  nid^t  butd^  bie  bered^tigten  felbft,  fonbern 
burd^  bie  SRid^erjed^e  unb  ben  SRatl^  gegeben  2. 
»er?er=  ^"*^^  ^^^  allgemeinen  ©excid^nung  bon  ©rüberfd^aften  (fraterni- 
ämtcr.  tates)  fiub  in  6ötn,  mie  fc^on  bemer!t,  Dotiug^meife  bie  Innungen  ber 
^anbtoerfer  unb  ©etoerbtteibenben  begriffen,  toetd^e  nad^  bem  in  5Wicber* 
beutfdj^lanb  toie  am  Stl^ein  üblid^en  ©prad^gebraucb,  äemter  (officia) 
genannt  n?urben,  »obei  3lmt  fotoo^t  ba«  ©etoerbe  felbft,  tpie  bie  ®cnof* 
fenfd^aft  berjenigen  bie  eö  ausüben  bebeutet  ^. 

3lu^  ber  Benennung  ber  ^anbtoerfergenoffenfd^aften  ate  Slemtcr  ift 
nic^t  auf  beren  ^ofred^tlidj^en  Urfprung  ju  fd^tie^en.  Sie  gleid^e  Sejeid^^^ 
nung  mirb  gebraud^t  für  ben  öffentlid^en,  toie  für  ben  privaten  Dienft. 
2luc^  bie  aJid^erjed^e  ^ei^t  ein  officium  b.  i.  Smt  unb  ©enoffenfd^aft*» 
33on  ben  §anbn?erferinnungen  ift  im  allgemeinen  nur  gu  fagcn,  bag  fie 
ebenfo  gut  au^  freier  ©nigung,  mt  au^  älteren  l^ofred^tlid^en  SSerbänben 
hervorgegangen  fein  f önnen  ^.  @^  finben  fic^  in  ben  ©ifd^of^ftäbten  tote 
in  l^errfd^aftlid^en  ^öfen  ^ofred^tUd^e  Innungen  ber  ^anbtoerfer;  bod^  ate 
allgemeine  Slnalogie  fann  bieö  nid^t  gelten  ^.  9tid^t^  beutet  bei  Den  ^em* 
tern  in  Sbln  auf  urfprünglid^e  l^ofred^tlid^e  ©efd^affenl^eit ,  feine  ®pur 


1.  Ciu.  I  @.  155  f.  2)ie  neuen  S3ür« 
ger  Ufattcn  6,  bejlefiunggtüeife  12  fti^wcrc 
(Bulben,  bie  neuen  SSeinbrüber  3  '  olte 
©(i^ilbc '  ju  entrid^ten.  2)er  Untcrfc^ieb, 
tt>el(^cn  (Snncn,  ©efd^.  I  @.  534  jttjifcben 
'©urfd^aft'  al8  bem  Keinen  unb  'Söein» 
brüberf(!taft'  ate  bem  größern  S3ürgenecbt 
mac^>en  tt>ttt,  beruht  auf  bloßem  mißtoer« 
Pänbniß.  2)a8  bc(onbere  9led^t  be«  SBein* 
gapffi  würbe  großen  unb  fkinen  33ürgern, 
aut^  grauen  o^ne  Unterfd^teb  ert^eilt  unb 
(efete  ba«  attgemeine  Bürgerrecht,  bie  *33u» 
rerfd^af,  üorau«. 

2.  @in  «eifpiel  ijl  Ou.  I  e.  134. 

3.  llrf.  3.  1230  (Clu.  II  no.  117): 
cives  iiostri  Colonienses  exercentes  of- 
ficium lanei  operis.  @c^ieb8fpruci^  1258, 
Ou.  II  @.  385:  Item  quod  cum  diver- 
sorum  officiorum  diverse  sint  fratenii- 
tates  in  civitate  Colon.  (Statuten  ber 
gilj^^utma^cr  (Ou.  I  @.  331) :  '3nb 
»eirt  fad^e  bat  einit^  mcifler  of  brober 


bau  onöme  am:^te';  ber  gärber.  ebb. 
@.  383 :  'SSort  f>aint  fte  oeberbragcn  bat 
g^ein  am^)|jman  beö  fdben  amp^ 
bem  anbeien  jln  gefinbe  of|<)annen  nod^ 
afmiebcn  enfoele*;  ber  2)e(ftafenmati^er 
(ebenb.  @.  397):  'fo  ttjilt^  man  —  unfe 
broibcrft^af  »inen  teilt  inbe  unfc 
ompt  oiben*.  9SgI.  SBebrmann,  2)ie 
ölteren  Sübecfifi^en  3unf trotten  ®.  23. 

4.  Ou.  I  @.  410:  de  illis  qui  recto- 
res  erant  offlcii  dicti  rigercegheit. 

5.  ^g(.  hierüber  bie  gute  SWonogra» 
pl^ie  bou  2B.  Otieba:  3ur  @ntfte^^nng 
be«  bcutfc^en  3«nfttt)efen«,  1876.  wo  in 
ber  Einleitung  bon  ben  berfc^iebenen  §^* 
potl^efeu  gel^anbelt  iji. 

(i.  Unricbtig  generaft|trenbfagtC>eu6' 
ler,  ^crf.«®efd^.  ber  @tabt  SBofel  @.  83 : 
•SBie  übeiaU  Waren  aucb  Hficr  bie  §anb» 
werfet  nat^  53ef(t>affen](>eit  i^rer  2)ienji» 
^)flicbt  in  ^^ofret^tlic^e  Innungen,  offlcia, 
get^cilt'. 


t>on  35icnftcn  ober  Slbgabcn  an  ben  ßrjbtfd^of,  SBol^I  toaten  einjctnc 
§anbtt>erfcr,  ^ißtmcrleutc,  ÜKaurer,  ©olbfd^mtebc,  3iBad^^te|er  u.  a.  im 
©icnft  ber  ttrd^e  unb  bcr  erjbifd&öfüd^en  §ofmtung  angcftettt ,  tpctd^e 
bie  gctoöl^nUci^  borfommcnbcn  3lrbciten  gegen  Senepcien  Derrid^tctcn  unb 
im  bef onbercn  ©inne  anä)  §au«genoffen  b.  i.  §au^leutc  l^ißcn  ^ ;  aber 
bie«  tt>ar  tebigüd^  ein  ^ritjatberl^ältnig,  »eld^e«  bie  9lemter  unb  ®rüber* 
fc^aften  ber  ^anbtperfer  nic^tö  anging,  ©ie  (enteren  [inb  in  ßöln,  fo 
öiet  mir  miffen ,  au«  freier  Sinigung  ^erborgegangen ,  unb  ein  ©eifpiel 
babon  —  ba«  frü^efte ,  meldte«  urfunbüd^  fcejeugt  ift  —  giebt  bie  ßr* 
ric^tung  ber  ©rüberfc^aft  ber  ©ettgeugmeber  im  3.  11492. 

5Rac^bem,  mic  e«  im  Eingang  ber  Urfunbe  l^ei^t ,  einige  ©ered^tig* 
feit  liebenbe  Scanner  mit  ben  übrigen  ©emcrb^gcnoffen  in  ber  frommen 
Hoffnung  be«  etoigen  Seben«  bie  33rüberfc^aft  ber  ©ettjcugtoeber  errichtet 
^ben  ^,  tt>urbe  biefelbe  i)on  ben  ©tabtrid^tern ,  ©d^ßffen  unb  ®ro^bür* 
gern,  meldte  aud^  ate  Beugen  mit  Siamcn  unterjeid^net  finb,  unter  bcm 
33eifaü  bc«  9Sotf«  (vulgi  etiam  favore  applaudente) ,  alfo  in  öffentli* 
d^er  SSerfammtung,  auf  bem  Öürgerl^aufe  beftätigt.  33on  bem  angebeute»» 
ten  teligibfcn  ^md  ift  in  ber  ®eftätigung  nid^t  weiter  bie  Siebe,  fonbern 
biefc  tt)irb  mit  ber  golge  unb  Sraft  üertie^en,  bag  fortan  alle  SSettjeug^ 
meber  in  ber  ©tabt ,  fei  e«  einl^eimifc^e  ober  frembe,  bcr  ®rüberfdj^aft 
m6)  bem  Steckte,  toctd^e«  fie  fic^  f elbft  gegeben ,  untergeben  fein  fotten, 
unb  biefe«  SRec^t  foö  burd^  bie  rid^tcrlic^e  ®ett)alt  gegen  bie  Uebertreter 
unb  Ungel^orfamen  gefd^ü^t  merben^,  ferner  tt)irb  bejeugt,  ba^  bie  ge* 
nannten  ©rüber  au«  i^rem  gemeinfamen  33ermögen  (a  communi  bono) 
ben  ©ctoanbtoebern  einen  ©eitrag  geteiftet  l^aben  ju  bem  3^edE,  um  bie 
3)Jatf tfteUe ,  tt)o  bie  Octoanber  berfauft  lourben,  mit  f)olj  unb  ©teineu 
trodfen  ju  legen,  toe«^atb  biefelbe  fortan  beiben  Innungen  gemeinfd^aftüd^ 
geböten  foU. 

1.   @.  oben  @.  XV.     Sluf  bie  ^of*  2.  Ciu.  I  @.  329. 

Haltung  beö  (Srjb.  grtebrtd^  III  (1370 —  3.  Quosdam  viros  justicle  amatores 

1414)    bejief>t  pd^   eine  ©tctte  in   bem  (4  9iomcn)  ceterosque  ejusdem  operis 

Sebn«  unb  ä^annbltd^  beS  @r)fltftd  ^üln  cultores  fratemitatem   textorum   culei- 

(im   2)Üffelborfer  @taat«avc^ii)).    iPClc^C  trarum  pulvinarium  pia  spe  peihennis 

öon  (Erccciili«  in  3^itWr.  beö  ©ergifcj^en  vite  conformasse. 

®ef(j^id^tdt)eretnd  IX  ^.  100  mttgetl^eKt  4.  Hac  scilicet  ratione,    ut  omnes 

ifl,  morin  e«  i^zi^t :  '3n  ber  jit  toaren  1 2  textorici  operis  cultores  —  huic  frater- 

^erfonen,  bat  toaren  f>ui8becferc,  jimmer*  nitati,  quo  jure  a  supra  memoratis  fra- 

(ube,  ftcinmc^ere,  bie  ben  fal  plagen  \\i  tribus  constat  disposita ,   sponte  subji- 

bttn^en  unb  JU  6etoairen,  bie  ftti^  noem»  ciantur ;  ei  vero  aliqüa  enormitate  ob- 

ben  bie  ^ui 8g en offen,  toont  fte  barju  viantes  et  subire  non  coacti  nolentes, 

üerbunben  »aren  inb   OUt^  efeUi^   fmal  judiciaria  severitate  refrenati  cum  re- 

rcic^t  bitten  imnte  bointe  inb  Oüäf  in  efe»  rum  suarum  detrimento  subire  et  obse- 

lici^en  anbeten    ge^id^tcn,     »ant    fic  cundari  tandem  compellantur. 
^ieffen  merfluibe  bed  buf(i^of9\ 


LXXVIII 


ungemeine  (Stnfettting. 


^xtxoM  etgicfct  fi^  crftcn« ,  bafe  bic  neue  ©tfiberfd^aft  but^  frei* 
toiüige  (Sintgung  ber  ©etoerbdgenoffcu  enic^tet  tourbe  unb  ba^  fie  felbft 
[id^  babei  il^re  Orbnung  gab,  unb  jn>eiten«,  ba^  burc^  bte  ©eftätigung 
ber  öffentüAen  ©el^örbc  i^r  für  bte  B^^^f^  «'^  S^ans^xtöft  gegenüber 
aüen  anbem,  toeld^e  bcröfelbe  ®en>erbe  in  6öln  betreiben  tooüten,  unter 
3uflci^erung  bed  rid^terltc^n  ©eiftanbe^  gen>ä^rt  n>utbe.  ©old^c  &ffent* 
üc^e  ©eftätigung  bebeutete  unb  ^ie|  3Jer(ei^ung  ber  ©rüberfd^aft. 

Die  beftätigenbe  Öe^örbe,  ate  toefd^e  ^ier  ber  Unterzogt  unb  ber 
Untergraf  nebft  niedreren  ®d(^öffen  unb  ©rofebürgem  (meliores)  erfd^ei^ 
nen  S  übte  bamit  ein  SRed^t  ber  ©tabtregierung  au«,  n>eld^ed  o^ne  3®#' 
minbeften«  ebenfo  gut  aud^  ber  gribifc^of  ald  ©tabt^err  in  änfprud^ 
nehmen  fonnte.  ^toax  ift  fein  galt  bon  aSerleil^ung  ber  ©rüberfd^oft  an 
ein  §anbn>erleramt  burd^  ben  (Srgbifd^of  befannt,  bod^  bel^au^ptetc  nod^  in 
fpäter  ^eit  ©rjb.  griebrid^,  bei  ©elegen^eit  ber  (Sntjtoeiung  jtoifdf^n 
SRatl^  unb  ©d^öffen  im  3.  1 375,  ba§  il^m,  gleic^toie  feinen  SBorfal^ren, 
f old^e«  SRed^t  bei  gemiffen  Srüberfc^^aften  ober  9lemtem  gufte)^  2. 

5Ratürlidj^  nal^nten  bie  Slerater  felbft  aud^  »on  bem  ßrjbifd^of,  fei  e^ 
bie  ©eftätigung  ober  bic  95erbefferung  i^re«  Srüberfd^aftdred^td,  banfbar 
an.  ©0  erlief  Srgb.  ^einric^  im  3.  1230  eine  SSerotbnung,  toorin  er 
bie  SBoltentoeber  in  bem  i^m  untertänigen  Ort  Deu^  bem  Slmt  ber 
SBoüentoeber  ju  6&fn  bergeftalt  unterorbncte ,  bafe  pe  bei  Anfertigung 
unb  35erfauf  ber  SEüd^er  an  bie  aSorfd^riften  be^felben  gebunben  fein 
f oüten :  würben  aber  bie  ffioüeutoeber  in  6&In  für  gut  flnben,  il^re  Arbeit 
einiufteüen,  fo  foQen  bied  gteid^faUd  bie  t)on  !Deu^  tl^un  unb  nid^t  el^er 
n>ieber  gu  arbeiten  anfangen ,  a(«  mie  bie  (SS(ner ,  unb  ba  bad  %mt  ju 
Söln  burd^  feine  SSerorbneten  neben  benen  bon  J)eufe  bie  SWitauffid^t  über 
bie  ^u^übung  be«  ©etoerbe«  gu  fül^ren  l^at,  fo  gebül^rt  il^m  aud^  bie 
§älf te  ber  bort  fäüigen  ©trafgelber  ^.  §ier  ift  atf 0  bie  ©etoctbeorbnung 
be«  ffioüenamt«  ju  6öln  unb  beffen  Autonomie,  bei  bem  ®en>erbebetricb 
nad^  eigener  ©eliebung  gu  Derfal^ren ,  fd^on  al«  ju  9?ed^t  befte^enb  t>or* 
au^gefe^t  *. 


1.  @.  oben  <S.  XXXIX. 

2.  2>ic  bctreffcnbe  @tettc  in  ber  Url. 
toom  12.  3ua  1375,  bei  Sacomblct  III 
no.  769,  unterfd^etbet  (<B.  670)  gkoifc^en 
193rüberf(^af ten,  tt>e(c^e  man  bon  bem  ^mt 
ber  9{ic^er}e(i^it  em)>fangen  foQ  unb  \oU 
eben,  toeldj^e  ibrc  ^eftätigung  t>on  bem 
@c}bif(i^of  er^iten :  '3nb  tu  a  t  broibei> 
fci^aff  of  ampu  ice  CDn^rmacien  ^ten 
t)an  und  er^bifd^of  of  i»an  unfen  t)uriDa- 


reu  inb  geflid^te,  bat  bat  eudf  in  flme 
redete  bttbe\  3n  bem  tooraudgegangenen 
mtmum  bei-  ©(i^öffen  (no.  768)  ijl 
ni(j^t  baioon  bte  92ebe. 

3.  Clu.  II  no.  117. 

4.  Attendentes  laudabilem  ordina- 
tionem,  quam  bonesti  viri,  cives  nostri 
Colonienses  exercentes  (Mfficium  lanei 
operis  diatius  observaverant. 


ätDtitc  9Cbt^^ct(uKg. 


LXXIX 


®cit  bem  13.  Sai^rl^unbert  befag  bie  Sfü^erjeii^e  ba«  äic^t,  ben 
2lcmtcm  bic  Sräberfd^aft  ju  Der  feilten  unb  il^rc  Orbnunpjeu  ya  betätigen  K 
3>r  ctfte  belannte  galt  biefcr  3ltt  tft  bic  aScrteil^ung  bcr  fflrübctfci^ft  an 
bie  •Sitj^utmod^cr  im  3. 1225,  toetd^c  burd^  bic  ©ürgermeiftct,  b.i.  S3or* 
ftcl^er  ber  9ttc!^ericd^e ,  mit  B^ftimmung  bcr  ämöeute  ber  SRid^rjec^c 
gefd^al^,  »obci  ate  SBebingung  andgefprod^cn  iji,  ba^  fie  ber  ©tabt  unb 
bem  diaü)  ber  genannten  Slmtleutc  unb  ©rogbürger  gcl^orfam  fein  fcUen  2. 
(Sbenfo  leiteten  bie  Suc^^änbler  c^ber  ©etoanbfd^neiber  in  il^ren  Statuten 
t>on  1247  i^re  SRed^te  Don  ben  Slmtteuten  ber  SRic^erjed^  auf  bem  S3ür^ 
ger^aufe  l^r  ^. 

3luö  (enteren  Statuten  ift  aud)  ein  naiverer  (Sinblid  in  bie  Drgani*  ®et»ant>. 
jation  ber  ©rüberfd^aft  ju  geu)innen.  SWit  ben  Xud^l^änblern,  toeld^e  ut!' 
lüd^er  im  2lu^fc^nitt  berlauften  (pannatores  qui  suos  pannos  inci- 
dunt) ,  ba^er  ©etoanbf d^neiber  genannt,  toaren  bie  Seinwanb^änbler  (lin- 
watmengere),  bie  ©d^neiber  (incisores  vestium,  ©d^robere),  bie  SSer* 
fäufer  r>onXüäftxn  im  ganjen  (BtM  (integros  pannos  vendentes),  bie 
SBirti^e  unb  UnterDerfäufer,  metd^e  f rembe  X^ud^i^änbler  bei^erbergten  (hos- 
pitantes,  submercatores) ,  bie  S^uc^fc^eerer  (schorren)  ju  einer  gemein* 
famen  fflrüberfc^aft  berbunben,  toetc^e  bie  *33rüberfd^aft  unter  ben  ®abbe* 
men'  l^ieß^  Slic^tba^  ®ett>erbe  ber lud^fabrication,  toeld^e«  bemffioKen* 
amt  gehörte,  f onbern  ber  ©etüanbf d^nitt  unbS3er!auf  bon  f remben  2!üd^ern 
unter  ben  ©acbemen,  b.  i.  SSertauföl^atten  lang«  ber  SBeftfeite  beö  ^zu^^ 
martt^,  f 0  tDie  bie  3u6ereitung  unb  95erarbeitung  berfetben,  waren  bie  ®e* 
fd^äfte,  meldte  bie  genannten  äemter  unb  ©rüberfd^aften  mit  einanber  be* 
trieben.  3]^r  ®efammtDorftanb,  genannt  'bie  Ferren  (domini)  unter  ben 
©abbemen'  ^  l^atte  über  bie  Slufnal^me  neuer  Srüber  in  eine  ber  befagten 
Slbt^eilungen,  bereu  Sintritt^getb  bei  ben  ©etoanbfd^neibern  2  SWarf,  bei 
ben  anbem  nur  1  3)?arf  betrug ,  ju  beftimmen  * ;  berf efbe  rid^tete  über 


1 .  @.  oben  @.  Liv. 

2.  Olt.  I  @.  330:  fratemitatem 
concessimus,  ita  quod  ipsi  obedientes 
erunt  et  devoti  offlcialibus  predictis,  et 
civitati  et  consilio  offlcialium  et  civium 
in  Omnibus  stabunt  requisiti. 

3.  (Sbenb.  <^.  335:  jura  nostra  de 
domo  civium  et  de  offlcialibus  de  richir- 
zegheide  in  hunc  modum  bactenus  per- 
duximus. 

4.  du.  a.  0.  O. :  qui  stamns  inter 
domum  Ykonis  et  moRetam,  beutf(i^  'UU« 

ter  ben  iSabbetnen'  @.  338. 


5.  Offenbar  (tnb  unter  ben  öfter  ge» 
nannten  domini  nostri  in  ben  lateinifd^eit 
©latutcn  t>on  1247  niöft  bie^crren  ber 
9{tc^er}ed^e,  fonbern  bie  ju  t)erfte^en,  \r>iU 
c^e  in  ben  beutfc^en  Statuten  unb  iD^it* 
glieberDerjeii^niffen  *bie  ^tmn  ber  <Se« 
n)anb{(^neiber,  bie  i^re  ^überfd^aft  bcr« 
bient  baben'  beißen :  bgl.  Ou.  I  @.  338. 
343. 

6.  dum  modo  acceptabilis  sit  domi- 
nis  nostris;  bie  @ö^ne  ber  Gröber 
htauäfUn  nur  bad  i^tlbe  (Stntrittdgelb  gu 
sagten. 


LXXX 


Mflemeine  Einleitung. 


©trcitf oc^en  unter  ben  ©rübern  * ,  [traf te  Ungel^orfam  ober  Ucbcrtrctung 
ber  ©a^ungcn  mit  ©elbbugen  ober  Slu^fc^ücgung  au«  ber  ©rüberfd^ft, 
fafete  binbenbc  ©efc^tüffe  unb  erlief  Statuten  fotoo^l  für  bte  ®efamnit* 
brübcrfc^aft  ate  auc^  für  bie  einjelnen  9lbt^eilungen  2.  S)ie  ®en>anb* 
fc^neiber  nal^men  ju  6ötn  unb  anbercn  Orten,  toic  fd^on  bie  el^renbe  Se- 
jeic^nung  öon  Ferren  bie«  anbeutet,  eine  l^ö^ere  ©teöung  unter  ben  ®t* 
»erbtreibenben  ein  unb  gehörten,  toie  mir  nod^  fpäter  feigen  »erben,  junt 
X^eil  fetbft  ben  <)atricifci^en  ®efd^feci(^tern  an. 

^anbtoerfer  unb  ©etoerbtreibenbe  aüer  9lrt  finb  in  ben  ©c^rein^^* 
urfunben  be«  13.  Sal^ri^unbertö  ermähnt,  ol^ne  ba|  man  cttoa^  3lä^ere« 
über  bie  Sinric^tung  ober  bieä^^l  ber9lemter  erfäl^rt^.  3m  allgemeinen 
gilt  Don  i^nen ,  ba^  fie  i)on  ben  ©ro^ürgern  in  2lb^ängigfeit  gel^alteu 
lourbeu  unb  felbftüerftänblid^  t)on  jebem  Slntl^cit  an  bem  ©tabtregiment 
au^gefd^toffen  njaren.  ©ei  bem  ©d^iebögerid^t  bon  1258  fü^rt  «5rib. 
ßonrab  ©efc^toerbe  barüber,  ba|  bie  ©rüberfd^aften  ber  f)anbtt>erfer 
(diversorum  officiorum  fratemitates)  mäd^tige  ©ürger  ju  i^ren  ©or* 
ftel^ern  (magistri)  toä^tten,  tt>etd^e  i^nen  für  ®e(b  ©c^u^  geioäi^rten  unb 
aud^  f onft  ungebül^rlid^e  !Dienfte  t)ertangten  *.  SSSir  ^ben  gefeiten ,  ti)ie 
berfeCbe  (ärgbifd^of  im  3.  1259  mit  ^ülfe  ber  ©rüberfd()aften  unb  ber 
übrigen  ®emeinbe  bie  ^errfc^aft  ber  ®efd^tec^ter  umftürjte  unb  $anb» 
toerfer  in  bie  ©c^öffenftül^le  einfette,  ol^nebod^bie  beftel^enbeJRegierungö* 
form  ber  ©tabt  gu  »eränbern.  ©I06  burd^  5Reubefe|ung  ber  ©tabtämter 
tt)urbe  ba«  bemofratifc^e  ^rincip  ju  ®unften  ber  ®efammtgemeinbe  ba* 
mal«  juerft,  toenn  aud^  nur  tjorübergei^enb,  gur  ®eltung  gebracht. 

gromme         ©ie  ba«  bürgerüd^e  Seben  unb  ®emeintoefen  überaü  bon  bem  fird^* 

(«haften.  Ixäftn  burd^bmugeu  »ar ,  fid^  in  ®efd^äf ten  unb  3nftitutionen  mit  ber 

Sirene  berührte,  fo  beftanben  neben  ben  getoerblid^en  ©rüberfdj^aften  auc^ 

gal^Ireic^e  refigiöfe,  loetc^e  im  J)ienft  unb  unter  bem  ®äfVi%  eine«  Zeitigen 


1.  quod  nnllus  fratrum  pro  aliquo 
facto  ad  plauitum  dominorum  nostrorum 
aliquem  extraneum  adducat. 

2.  @.  bie  Sei'orbnung  bejügUc^  beS 
9[u8let^end  t)on  ©emänbetn,  tctläft  im 
3.  1260  t)on  gmei  genannten  'SJ'^eijtevn 
ber  ^rüberfc^aft  unter  ben  ©abbemen' 
unb  16  anberen  genannten  Ferren,  bie 
baju  t)erorbnet  maren  'ban  gemeinre  ge« 
werfci^affe  ber  bruberfci^affe  unber  ben 
gabbamen*  erlaffen  n>urben,  du.  II  no. 
416.  Ungebrudte  Statuten  für  bie  W>' 
t^^eifung  ber  @^orren,  ^u^fd^erer»  t)om 


3.  1293  pnben  p*  i«  ber  «ibliotl^cf  ber 
©t^mnapen  gu  dUn;  gleich  3U  Anfang 
Pej^t :  'bat  p  funt  —  bat  bic  ^^erren  un« 
ber  ben  gebemeu  je  ^olne  unber  in  gefat 
tnbe  georbenet  ^abent  inbe  bed  ober  ein 
gebragin  ^abent,  bat  bie  fd^orre  unber 
ben  gebemen  ^u  ^olne  unber  in  gein  ge« 
rid^te  bau  einiger^anbe  fagge  fufeu  en« 
fulen  bau  unber  un(en  ntejleren  unber 
ben  gebemen'. 

3.  dünnen,  ®t\ö},  1  @.  538,  ga^ne, 
gorf^ungen  2.  $eft  @.  120. 

4.  Du.  U  @.  385  m,  44. 


3»eitc  abt^eilung. 


LXXXI 


unb  feinet  Strd^  fid^  in  frommen  ffierlen  bnrd^  ©tiftung  bon  ^aä)^* 
lergen,  ©etl^eitigung  6ei  SBeerbiguna  bcr  SSrüber,  äbi^altung  bon  ©eelen«' 
meffen  für  bie  3Jerftorbenen  u.  f.  m.  betl^tigten.  Unb  jtDar  gingen  biefe 
religiöfen  ©rüberfd^aften  jnm  großen  SE^eil  au«  benen  bcr  ®ett)erbtrei^ 
benben  l^erbor,  inbem  biefe  ftc^  ju  frommen  SSJerfen  t)er<)fli(j^teten  unb 
bofür  bon  ber  Äird^  bie  ©eftätigung  erlangten :  fo  j.  ©.  errid^teten  bie 
©gröber  ober  ©c^neiber,  meldte  eine  äbti^eitung  ber  großen  ßor^oration 
ber  SEud^l^änbler  bilbeten,  eine  SBrüberfc^aft  ju  (S^ren  bed  ^.  Sreujc«  bei 
ber  Domfird^e,  tt)eld;e  Don  bem  ÜDomca^itet  beftätigt  mürbe  ^ ;  ober  aber 
bie  gett>erbüd^e  ®rüberfc^aft  mar  »on  f)au«  au«  jugleid^  eine  retigiöfe, 
fo  bafe  ber  gemeinfame  ®etricb  be«  Oemerbe«  nur  bem  fird^lid^en  ^md 
ju  (gieren  ®otte«  unb  ber  f)eiligen  untergeorbnet  fc^ien:  n>ie  j.  ®.  in 
ben  ©tatuten  ber  ©rfiberfc^aft  bon  ©t.  3acob  bie  ©eftimmungcn  über 
bie  frommen  IDienfte  boran  ftel^en,  Vorauf  erft  bieienigen  folgen,  meldte 
fi^  auf  ben  §anbel  mit  SBaib  (xandix),  ber  jum  SSlaufärben  berioenbet 
tourbe,  bejie^en  2.  %ndf  ifaittn  bie  religiöfen  Örüberfd^aften  bie  gleiche 
3Jerein«berfaffung  tt)ie  bie  meltlic^en,  mit  gemä^lten  SSorfte^ern  ober  9)iei* 
ftcrn,  mit  Unterfc^eibung  ber  berbienten  unb  umjevbienten  ©ruber  unb 
ben  üblid^en  Seiftungen  in  ffiac^«,  ©ein  unb  3a]^re«fc^mau«  oon  ©eiten 
ber  ÜWeifter  an  bie  »erbienten  unb  unoerbienten  ©ruber  3. 

äu^er  ben  })olitifc^en,  gemcrblid^en  unb  religiöfen  ©enoffenfc^aften  «aun: 
beftanben  auc^  lanbmirt^fd^aftlic^e  ober  äJiarfgenoffenfc^aften  in  ben 
aiiigcnbcjirfeu  ber  ©tabt.  3n  tiefen  toaren  bie  ®runbbefi^er  ber  gelb* 
warfen  al«  ®eburfd^often ,  ©auerbänfe,  (Srbgenoffen,  i^ul^rgen offen. 
Dereinigt,  meldte  bie  ©enufeung  ber  gelbmarf  bejüglid^  be«  3Sie^^alten8 
unb  anberer  lanbmirt^fc^aftlid^er  SSerric^tungen  burc^  Orbnungen,  f.  g. 
©auerbriefe,  regelten  unb  bie  ©eforgung  i^rer  gemeinfamen  Slngelegen* 
leiten,  fo  loie  bie  Slufred^t^altung  il^rer  ©a^ungen  unb  ©emo^n^eitcn, 
getoä^lten  '©eburmeiftern'  übertrugen,  ©old^er  ärt  mar  bie  Srbgenoffen* 
fc^aft  in  ber  ©üljer  gelbmarf,  meldte  auc^  bie  '©eburfd^aft  auf  berSBei* 
^erftrafee'  f)k%  meil  fie  ju  bem  S5Jei^erftra§engeric^t  bon  ©t.  ^antaleon 
gehörte,  mo  ber  2lbt  Srbgenoffe  ber  ®eburfd^aft  toar^;  ferner  bie  ®e* 


1.  Uli.  3.  1360  Ou.  1  @.  411. 
lieber  anbcre  Don  ^irc^en  unb  ^eiligen 
benannte  ^vüberfc^aften  bei  ^ebec,  ber 
^teinme^en  unb  äimmerleute,  bcr  ®er* 
ber,  ber  3RaIer  u.  f.  m.  f.  (guncn,  ®cfc^. 
II  e.  458. 

2.  Ou.  I  @.  412  ff. 

3.  %(.  nod^  bte  Statuten  ber  8uü' 
berf(i^ft  St.  9{icoIaud  Don  1201  unb  bie 

et&Mcd^conifcn.  XIV. 


ber  <Bi.  3lflat^abrüberf(i^aft  Don   1391 
Ou.  1  <S.  407.  419. 

4.  Orbuung  Don  1240  in  Ou.  II 
@.  210  unb  bie  äücre  Don  1201  nefcft 
bem  löerjcic^niß  Don  Dcrbicntcn  unb  un« 
Derbicnten  Srbgcnoffen  bei  ö.  3Kaurer, 
®efd).  ber  2).  (Stäbteberfaffung  ©b.  2  im 
^ul>ang  Sm  Eingang  ^eißt  c^  "B'n 
erfgenoiffen  Dan  bem  goebe  unb  Dan  bem 


I 


LXXX1I 


Mgrmeiiie  @tn(cituiifl. 


Die 
3ubcn. 


noffcnfc^ft  bcr  ©runbScfi^cr,  'gu^r  gen  offen',  in  bcr  jum  ®crid^t  *on 
®t.  ®crcon  gel^örigen  gelbmart  * ;  bic  ®enoffenf(J^aft  ber  yiadfboxn  auf 
bem  ßigelftein  aufeerl^atb  be«  Zf^ox^,  unb  onberc  mel^t  2. 

«te  eine  befonber«  tm^tige  ©enoffenf^aft  in  65{n  finb  cnblid^  no^ 
bie  3uben  p  nennen  3.  3Jian  fann  fic  fogar  gu  bcn  2lltbfirgem  jö^Ien 
unb,  minbeftend  mit  gleid^em  9ied^t  n>ie  bie  alten  ®efci^(ecif^tet  oon 
65ln,  bon  ben  SRömern  ^er  ableiten.  S)enn  fd^on  in  römifc^er  3^^^  P^ 
fie  bnrd^  eine  SJetorbnung  bon  Äaifer  ßonftantin  bort  bejeugt*.  ®cit 
alter  3^^^  »ernten  bie  Snben  in  ber  SRömerftabt,  mo  bie  3ubengaffe,  bet 
©d^ul^of ,  ba^  ©emeinbeöaud  genannt  ©piel^au«,  bcr  Subenbrunnen, 
ba«  Oubenbab  ermö^nt  merben  ^.  ®ie  l^atten  i^ren  bef onbercn  Äirci^^of 
augeri^alb  ber  ©tabtmauern  *;  ein  S^or  ber  Slltftabt  auf  ber  9iorbfeite 
bei  ® t.  ^au{  ^ieß  bie  3uben^forte ;  unb  f 0  gut  »ertrug  fid^  mit  i^nen 
bie  cl^riftti(j^e  Sürgerfd^aft,  bag  biefe  i^r  SRatl^l^au«  mitten  im  3uben^ 
quartier  ^atte  \  3uben  fauften  ^ufer  unb  ©runbftüde  bon  ß^riften 
in  Srbfei^e,  fonnten  aber  aud^  burd^  2lblöfung  be«  Srbjinfe«  ba«  t>oUe 


(anbe  bat  gelegen  tß  im  ^u(|^er  t>e(be  ge« 
metnlic^en  unb  femeutüc^en  unber  nm 
\)a\n  o)9ei'bragen  einer  einunge'  k. 

1.  (&ia\m,  @(^iein«^)raj:i«  @  7J. 
3l(«  ©cnoffen  finb  in  bcm  33auerbricf 
)9cn  1351  genannt:  bie  i0{ci{lerin  bed 
mo\ttx^  m\i}cx,  bie  ^btifßn  t)on  ^tdf- 
tein,  2)cd;aut  unb  (£a^>itci  toon  @t.  ?ln= 
bread  unb  eine  ^nja^t  Bürger  t)on(£i>(n. 

2.  35gl.  (gnnen,  @efc^.  II  @.  452  ff. 
t).  5D?aurer'ö  $^pot^?cfe  über  bie  @ntpe»= 
^ung  ber  @tabttoerfaffung  au8  ber  3War!« 
t>eifaffung  finbet  für  dUn  feine  anberen 
^n^alt«punftc  alö  bie|e  untcrgeorbneten 
^auerbänfe,  tt>e^e  toon  i(>m  irrt^üm* 
lid^er  ^ije  für  ibenttfci^  mit  ben  ^irc^« 
fpiel«gemeinben  ber  2lltpabt  gehalten  trei- 
ben; f.  ©b.  II  <B.  97—110. 

3.  35gl.  @nnen,  ©efc^.  I  @.  461- 
—477;  @tobbc.  S)ie  3uben  2)eutic^Ianb^ 
»ö^^renb  beö  3Wittc(a(ter«  @.  88  —  9«; 
(5.  SBc^ben,  ®ef(<^it^te  ber  3nben  in  Cöln 
bi«  auf  bie  ©egenmart,  1S67  (nur  burc^ 
bie  Urtunbenabbrüde  für  ba«  2KittcIaItcr 
bon  SBertfi) . 

4.  c.  3  Cod.  Theodos.  XVI,  8 :  De- 
cnrionibas  Agrippinensibus.  Cunotis  or- 
dinibus  —  concedimiis  Jiidaeos  vorare 
ad  cnriam. 

5.  3n  @(!^rein«fartcn  Ou.  Ill  no.  3: 
sexta  pars  domus  site  in  arto  vico  que 
retro  contingit  curiam  eorum ,  que  di- 
ditur  scholhof.  no.  31:  quod  Liverman- 


nus  Judeus  novam  posiiit  edificium  in 
aream  jacentem  in  platea  Judeorum 
prope  transitum  qno  itnr  ad  puteuvn  Ju- 
deorum versus  marporze.  ^ie^  neue 
^ai\^  tt?urbe  erbaut  super  antiquam  mu- 
mm paganorum  ab  angnlo  hostii ,  quo 
lapis  lavatorius  Judeorum  positas  est. 
Ur!.  3.  1288  (ebcnb.  no.  :i05)  begiebt 
fx6)  auf  domus  universitatis  eorum-,  que 
dicitnr  Speilhuz ,  für  XDtidfi^  $aud  ber 
3ubenbif^of  bem  (^rif!lid;en  ©runbbcrm 
einen  (Srbgind  bon  10  ^art  j(u  jablen 
^atte,  beffen  ^blöfung  gum  ge^nfa^en 
betrag  borbel^alten  n^ar. 

6.  3n  Urt.  toon  1212,  Ou.II  no.38 
beftättgt  $ro^f}  Engelbert  bon  <^t.  ^eter 
unb  @t.  @e»erin  ben  3ubeu  5  3Korgen 
?anbc^,  »eld^e  ibnen  ba«  @tift  ®t.  @e* 
toerin  gegen  jä^rlic^en  3in«  für  H>ren 
Äird^^of  außerfialb  ber  @tabt  überlaffen 
batte.  3n  bem  $rit>i(eg  bed  (Srjb.  (Sn« 
geleert  t)on  1266,  eb.  no.  495,  tfl  be« 
ftimmt ,  bag  feine  {Einrichtung  auf  bem 
3ubenfir(^^of  ober  in  beffen  '^äf^t  patt- 
finbcn  foü. 

7.  Urf.  3.  1149  (On.  I  @.  329): 
in  domo  civinm  inter  Judeos  sita.  9ladf 
bem  @ibbnc^  t>on  1341  c.  125  (ebenb. 
@.  31)  (oUte  ber  ©tabtbote  jcbcu  »bcnb 
bie  Pforte  gur  3ubengaffc  gufc^Iicgen. 
auger  n>enn  ber  9{atb  noö^  auf  bem  ^ür* 
ger^aufc  berfammelt  n?or:  'ib  in  »crc 
bat  unfe  Ferren  u^  bem  ^uid  merett*. 


3^i>citc  3(bt^cit«ug. 


liXXXIII 


(Stgcntl^um  crtuctBcn  ^  ©ctbft  gciftltd^c  ©tifter  Derfd^mäljtcn  ed  nicä^t, 
tl^rc  Sefi^ungcn  an  bic  Subengcmctube  ober  an  cinjctnc  3ubcn  ju  Dcr^ 
teilten  2.  Slfle  barauf  bejügttd&cn  ©efi^ücränbctungcn,  fei  e^  tmäf  @rt* 
fd^aft  ober9Ser!auf  nnb  33er})fänbung,  tourbeu  beibem  befonberen  Suben- 
[darein  gu  @t.  Sotcnj  in  ber  9lftftabt  hnxd)  bie  Beamten  be«  Äird^fpiet^ 
in  bie  ©runbbfid^er  eingetragen  3.  Srft  in  f})äterer  ^txt  f)kU  man  e^  für 
nöt^ig,  bie  Snüerbung  »on  ßl^riftenl^äufern  bnrd^  3uben  baburd^  ju  er^^ 
fd^toeren ,  baß  bajn  bie  ß^enel^ntigung  atter  JRätl^e  ber  ©tabt  »erlangt 
ti)urbe^  tt)ofür  bic  jübifd^en  Käufer  nod^  befonber^  jal^Ien  mußten^. 

2lfle  in  ber  ©tabt  mol^nenben  3uben,  fottjol^t  bie  erft  an^  ber  grentbe 
l^creingejogenen,  tt)ie  bie  fd^on  länger  angefeffenen,  maren  SBürger  bon 
S5In  ^,  ©ie  ftanben  aber  in  einem  ©d^ufeDer^ältniß  fomo^t  ju  bem  Qxy 
bifc^of,  ate  anc^  ju  ber  ©tabt,  tt)orau^  beibe  ba^  Siedet  herleiteten,  einer* 
feitd  fie  ju  bebrüdfen  unb  ju  befteuern,  anbererfeit^  fie,  einer  gegen  ben 


1.  @.  oben  @.  Lxxxii  ?[.  5. 

2.  e.  cbcnb.  %.  6.  ^nbcrc  ©eif»)ic(c 
fü^rt  (Srntcn  I  <S.  469  aus  @c^rein8= 
{arten  t)om  12.  3a^r^.  an. 

3.  2>ie  f rü^cftcn  ©eif|)ic(€  t)on  3uben- 
^au«!äufcn  geben  jwei  @(!^iein«notljen 
aud  ber  ^aroci^ie  @t.  Soreng,  tt>e(^e  (Sla- 
fen  in  feiner  ©c^rift :  ^ad  ebele  (Sötten 
(1769)  @.  25—31  mitflctbeilHiat,  ujor» 
an9  fte  Serben,  @efc^id^te  ber  3uben  in 
(£öln,  im  3lnf>ang  @.  349  tt>ieber  abge* 
brudt  \)at  SBenn  aber  letzterer  fte  fc^on 
in  bie  Seit  be«  @vjb.  ^nno  11  fcfet,  fo  be* 
rubt  bie«  blog  auf  ber  Ueberfdfjrift  be« 
^iantenStjerjei^niffe«  ber  ^JJfarreingefeffe« 
mn  'tempore  Annonis  archiep.',  naä) 
meli^ent  jene  Eintragungen  and  unbe« 
flimmter  äeit  folgen.  ?aut  ber  erfreu  t)on 
biefen  gefc^al^  ber  ^auf  eine«  ^ofantl^etU 
burd^  ben  3uben  S5iöeö  unb  feine  grau 
^gned  presentibus  parochianis  parochie 
s.  Laurentii  etiamqne  potestate  civita- 
tis (unter  n^elc^em  offenbar  ber  <Stabt* 
toogt  JU  tjerfle^en  ifl)  consistente.  33emer= 
tendtt)ert^  ift  nod^  befonberd  bie  h)eitere 
Angabe :  hoc  totum  factum  est  eo  tem- 
pore, quo  Egebreth  qni  Judeus  fuit  et 
Harduwlc  fllius  Giroldi  erant  mayistri 
vicinorum  parochiae  sanrti  Laurentii  et 
Wezel  Noldere  et  Marchman  ftlius  suus 
vocatores  erant  vicinorum  predictorum. 
moraud  beröorge^t,  baß  gur  ^nt  ein 
3ube  fogar  S3orftef>er  ber  (Singefeffenen 
ober  (Seburen  (vlcini)  Mon  @t.  Vereng 
ttHir,  unb  ferner,  baß  neben  ben  beiben 
magistri  nod^  in>ei  anbere  ^a6)haxm  bad 


^mt  al9  Säufer  ober  8oten  Ratten.  9lü(if 
ber  jtr^eiten  Eintragung  taufte  ein  3ube 
@almann  unb  feine  grau  ^a(i)ti  $au8 
unb  $of,  n>e(d^ed  ber  3ube  3faac  gebaut 
batte,  aU  jiu^Iofed  Erbgut,  iDctd^en  ^auf 
ber  ^ogt  ^einrid^  ante  omnibus  urbanis 
et  eorum  judicibus,  b.  \).  @(i^8ffen,  be» 
[tätigte,  tt)obei  al^^tUQtn  aufgefiH^rt  ftnb 
bie  magistri  civium  s.  Laurentii,  pri- 
mum  iUi  duo  Henricus  et  Herimanims 
qui  tune  offtclum  deserviebant,  b.  t.  bie 
beiben ,  n>elti^e  jur  ^t\t  magistri  Ovaren, 
et  alii  qnorum  nomina  sunt,  nänitid^  bie 
übrigen  3lmtleute  (officiati)  be«  Äir^- 
f^iclö.  2)ieferÄauf  tt)urbe  alfo  inKSc^öf* 
fengeri^t  ber  @tabt  beftätigt;  bgl.  oben 
über  bie  Stitä)\pUU  unb  8urgerit^te  ^. 

LXII. 

4.  @.  baö  Eibbuti^  t)on  1341  %xt  27 
Ou.  1  @.  19. 

5.  Urf.  3.  1322  (Ou.  IV  no.  109 
au«  bem  Eibbud^),  toorin  ber  Slnfauf  ei- 
ne« $)aufe«  unb  ©runbftücf«  in  ber 
(Straße  @teffe  bem  3uben  «Simon  öom 
9htl^  gemattet,  gugleic^  aber  beftimmt 
ioirb,  baß,  hJenn  Suben  Käufer  t)on  E^iri» 
flen  taufen ,  fie  ben  33etiag  be«  feierten 
X^eil^  feom  .^aufpreife  an  bie  ©tabt  ial>» 
len  foHen;  bgl.  bie  Urt!.  no.  124  unb 
199. 

6.  Eibbu^  feon  1321  c  58  (Ou.  I 
@.  N):  'bat  n)ir  be  Soibin  \>an  tolne  — 
genomin  })aMm  —  in  unfe  ^loibe  inbe  jn 
unfin  famen  bürg  er  in.  c.  59:  @al* 
mau  toan  93afi(  inbe  3ofe^  fean  ^ru>ihc, 
3oibin,  burgerin  gu  ^olne'. 


LXXXIV 


KQgemeine  @tiifcitung. 


anbern  Scfd^üfecr,  p  vertreten.  (Selegenttid^  na^m  fid^  i^ter  aud^  bet 
Äaifct  an,  meim  er  au^  anbeten  Urfad^en  mit  bem  ©rsbifd^of  jürnte:  fo 
im  3.  1188  griebrid^  I  gegen  dxih.  W^^^PP  ^^9^«  ©elberpreffung, 
toelc^e  biefer  an  ben  3uben  berübt  l^aben  fottte^ 

SSon  bem  2lmte  be«  atten  ©tabtgrafen  l^er  [tammt  o^ne  B^^if^f 
ba^  ^e6)t,  ioelc^e^  bem  önrggrafen  bon  ßötn  guftanb,  ben  3uben  bie  in 
6öln  au^  nnb  eingingen  baö  ®eteit  ju  geben,  njofür  fie  i^m  iä^rüd^  jn 
üßartini  10  Wlaxt  in  ®elb  unb  6  ^fnnb  Pfeffer  entrichten  mußten  2. 
Ueber  ben  3ubenfc^nfe  toar  ©treit  jmifc^en  Srjb.  ßonrab  nnb  bet  ©tabt: 
im  ©d^ieb^fprnd^  bon  1258  bringen  bie  ®ürger  bor,  bag  bie  3uben  bon 
©citen  be6  (Srjbifd^of^  fd^lec^t  be^anbett,  ol^ne  Stic^terfprnd^  eingefpcrrt 
mürben,  it)ogegen  jener  ben  5lnfj>rnd^  ber  Bürger  in  folc^er  ©ac^e  mit* 
jureben  jurüdnjei^t,  ba  er  felbft  bie  Snben  bom  JReic^e  ju  Se^en  l^abe  unb 
[ie  nac^  ©efaüen  befteuern  nnb  [trafen  tonne;  bie  ©c^ieb^ric^ter  bagegen 
fagen :  aUerbing^  gel^bren  bie  3uben  jnt  ergbifd^öf lid^en  Sammer,  ti)a« 
aber  ber  @rjbifd;of  ber  ©tabt  unb  ben  Suben  berfd^rieben  l^abe ,  ba« 
muffe  et  aud^  l^aften  ^,  ©et  (Srjbifd^of  tonnte  um  fo  weniger  mit  diziit 
behaupten,  baß  bie  3ubenfad^en  bie  ®ürger  nid^t«  angingen,  atö  er  felbft 
ben  ©d^u(jbrief,  u^eld^en  er  ben  3uben  1252  ertl^eilt  l^atte,  auc^  bon  ben 
©tabtbe^5rben  berbfirgen  Ue^  unb  biefe  aufforberte  bafür  ©orge  ju 
tragen,  baß  ben  3uben  tein  8eib  gefd^el^e,  bamit  burd^  bie  gute  SBel^anb* 
tung,  meldte  fie  erführen,  auc^  frembc  3uben  jum  ^ereinjiel^en. belogen 
mürben  *.  Unb  in  gleid^er  SBeife  berlangte  er  bie  ®ürgfd^aft  ber  ©tabt 
für  ben  neuen  ©d^u^brief ,  meldten  er  ben  3uben  1 259  i^erlie^,  mobci  er 
i(;r  einen  Slnt^eil  an  ben  3ubengetbern,  4©d^iü.  auf  (ebe  3Rart,  bie  er 
felbft  erl^ielt,  juftd^erte^.  2llfo  mürbe  ber  3ubenfd^u^  gemeinfd^aftlid^  bon 
bem  Srjbifd^of  unb  ben  Sürgern  ausgeübt,  mie  benn  im  14.  3a^r]^un* 
bert  bie  ©tabt  aud^  felbftänbig  i^re  ©d^u^btiefe  neben  ben  etgbifd^öf* 
(id^en  ett^eilte«. 


1.  Ann.  max.  Mon.  SS.  XVII,  794: 
pro  Judeis  quos  in  contumeliam  impe- 
ratoris  diffamatns  erat  pecunia  multasse. 
(S8  ift  ein  Moßc«  9Ri6^erftänbnii  trenn 
@tob6e  @.  94  bie  l^ierauf  folgcnbc  ©tcüe 
ber  3Cnnalen  über  bie  ^luöfö^nung  be§ 
Äaifcr«  mit  bem  (Srjbifti^of  unb  ben  (&'6U 
nern  fo  inter^jretirt,  baß  bie  Stuben  ein 
S^or  bis  auf  einen  X^ürflügel  (ad  nnam 
testitudinem  l^etgt  aber  nic^t  ^^ürflügel, 
fonbern  Oetüölbc,  ^iler  ©todnjcrf)  Ratten 
jerftören  unb  ben  @tabtgrabcn  an  öier 
(Stellen  juMütten  muffen.  ^Hd^t  ben 
3ubcn,  fonbern  fe(bflr)erftänbUc^  b'en  (£ßl-- 


nern  würben  biefe  33ebin9ungen  nebft 
einer  ©elbbugc  tooii  22()03Wart  auferlegt. 

2.  @.  bo«  2Bei«t^um  Du.  l  @.  557. 

3.  Ou.  II  @.  386  lart.  52;  (B.  388 
^rt.  20 ;  @.  396. 

4.  Du.  II  no.  308:  Vobis  fldelibns 
nostris  jiidicibus  seu  magistris  civiom 
—  qui  ad  nostram  requisitionem  vos 
fldejussores  pro  nobis  etiam  de  ipsornm 
observantia  statuistis,  iiijungimus  etc. 

5.  (Sbenb.  no.  402. 

6.  2)a«3uben^)rit)ile9  be«  (grjb.  2Bic- 
bolb  t)on  1302  (?acomblet  III  no.  24) 
xomht  noc^  t>on  einer  ^n^a^I  namhafter 


Sweite  ^btf>ctlung. 


LXXXV 


35ur^  bic  ®ci^u^|)rtDtte9ien ,  ipeld^c  immei:  auf  befttmmtc  längere 
ober  lürjere  ^^itbauer  lauteten  ^  »urben  bic  SRed^te  unb  ^flid^ten  ber 
3ubenbürger  feftgefteüt.  i^üx  bie  SBefc^ü^er  maren  natürltd^  bte  ®elb* 
jal^tungen,  fomol^t  einmalige  für  bie  (Erneuerung  be«  ^ribitegium^ ,  ate 
and)  iä^rlid^e,  mldft  bei  jeber  SSertei^ung  gefteigert  würben,  nebft  au^er* 
orbentlid^en  S)arlel^en,  bie  ^auptfac^e^.  ^afür  mod^ten  fid^  bie  3uben 
tnxii)  3i«^^w^^^  f  i"  ^^^  P^  au^fc^üe^tici^  pribilegirt  rnaren ,  f d^ablo« 
galten  3.  aud^  maren  [ie  frei  bon  allen  bürgerlid^en  ©teuern  unb  Saften, 
tt)ie  bon  bem  Srieg^bienft ;  nur  l^atten  fie  in  Äriegöjeiten  bic  Serpflid^* 
tung,  ein  ©tabttl^or,  beffen  Db^ut  i^nen  bon  alter^^cr  befohlen  toax, 
befonberö  ju  bemad^en^;  aud^  tuirb  gelcgentlid^  rü^menb  anerlannt,  bag 
fie  mit  ben  ßl^riftcn  jufammen  in  ber  ^t\t  ber  3^^ictrad^t  bie  ©tabt  be* 
ptet  l^ättcn^. 

Sine  ttjeitgc^cnbc  Autonomie  toar  bemnad^  ber  3nbengemeinbe,  uni- 
versitas  Judeorum,  in  65ln  eingeräumt,  ©ie  l^attc  baö  SRed^t  fid^  Jäl^r* 
lid^  ein  ^anpt ,  ©if d^of  genannt ,  ju  toasten ,  tueld^em  ein  SRatl^  ober 
ßapitcl  jur  ©eite  ftanb  *.  Die  ©^nagoge  (schola)  übte  bie  3uri«biction 
über  bie  3uben  au«,  unb  men  fie  in  85ann  erflärte,  ber  tt)urbe  auf  i^ren 
Eintrag  aud^  au«  ber  ©tabt  bermiefen.  Srjb.  ßonrab  behielt  fid^  im 
©c^u^brief  bon  1252  ba«  ttjcltlidbc  ©erid^t  über  bie  3uben  bei  fd^ttjc» 
Ten  SSergetjen ,  tt)ie  ©iebfta^l,  gälfd^ung,  SSertuunbung ,  Sl^cbrud^  bor. 
©|)ätcr  tt)irb  aud^  biefer  SSotbel^alt  nic^t  me^r  gemad^t,  fonbern  im  ®c* 


Bürger,  totiäft  für  bie  Sudfül^rung  ^af* 
tctcn,  t)crbürgt ;  in  ciiter  Äunbmad^ung 
öon  VS2\,  (gibbud^  c  58  (Du.  I  @.  14), 
(fi  ^ejug  genommen  auf  ben  ^ä^ni^hxitl 
metci^en  bie  «^tabt  unter  i^rem  gcogen 
Siegel  bcn3uben  auf  10  3a^^re  auSge* 
fleHt  (Kitte. 

1.  2)er  SBrief  bon  1252  auf  2  3a^re, 
1302  auf  9,  1321  auf  10,  1331  auf  10, 
1335  auf  iveitere  7,  1342  auf  13  3a(>re; 
alfo  nid^t  burd^ge^enbö  auf  10  3a^rc, 
wie  (Snnen,  ®cf^.  I,  475  angicbt.  Sei 
2Bct?ben,  ®t\ä^.  ber  Suben  in  (£8In,  im 
Slu^^ang  finben  fid^  fammtüt^c  Urfunben 
noc^  einmal  abgebrudt. 

2.  (5rx.  SBicbolb  lie§  fld^  für  fein 
^riüileg  t)on  1302  1200  SWarf  einmal 
unb  60  m.  iä^irlid^  jaf>Ien  (gac.  III  no. 
24);  erjb.  ©einrid^  II  für  ba«  feinige 
bcu  1330:  8000  3«.  unb  70  SW.  jä^r- 
lid^.  3*^ei  3ubenbürger  öon  (581n  liefen 
ber  @tabt,  ber  eine  1059  3K.,  ber  anbere 
1746  3W.,  toofür  i^uen  ein  ^nt^^eil  an 
ben  «^tabtjöUen  überlaffen  tvurbe:  (Sib« 


buci^  bon  1321  c.  59. 

3.  ^ü6f  bem  ^riöileg  (Sngetbertö  II 
3.  1266  (Ou.  II  HO.  495)  foUte  fein 
(Saorcincr  ober  <£^rifl,  tt)el(i^cr  gum  '^aä)- 
t^eil  ber  3uben  auf  3in«  teilten  würbe, 
in  ber  @tabt  gcbulbet  tüerben. 

4.  Urf.  3.  1373  2ac.  III  no.  752: 
'fo  foilen  fi  bie  ^or^e  bie  in  t)an  alberS 
beöoilen  i8  —  trumellti^en  ^^ueben  inb 
betoaren*. 

5.  @ti^ieb8f^)ru(i^  Don  1252  (Ou.  II 
@.  313).  Unter  ben  grata  obsequia  et 
servitia  que  nobis  Judei  Colonienses  ad 
utiles  et  necessarlos  usus  civitatis  Co- 
lon, hactenus  impenderunt ,  beren  baS 
fläbtifd^e  $ribi(eg  3.  1325  (eb.  IV  no. 
126)  gebenft,  ^nb  n>of>I  ^^auptfäc^^tid^ 
©clbborfc^üffe  gu  berfle^^en. 

6.  @t^ufebrief  (£onrab8  1252.  SBgl. 
Urf.  3.  1288  (Ou.  III  no.  305),  tt>e% 
ben  S3efti^Iu6  ber  3ubenfc^aft  ent^ätt,  ba« 
<^))iel^au^  i^rem  Sifc^of  gn  übertragen, 
per  magistjatum  et  consilium  eorum. 


LXXXVI 


ungemeine  (Scnleitung. 


gent^ett  ancrfannt,  ba§  bic  3uben  nur  nad^  3ubentcc^t  foüteu  beuttl^cilt 
tpcrben  ^  baß  ßl^tiften  i^re  gorberungen  gegen  3uben  bei  bem  ©ifc^of 
ber  leiteten  cinflagen  unb  ben  Urti^eitefpruc^^  ber  ajfe^r^eit  bet  Ouben-- 
fc^ule  annehmen  fottten,  n)ä^renb  bie  3uben  befreit  tparen  bon  ben  geift* 
liefen  ©eric^ten  mie  üon  bem  ©tabtgerid^t ,  and)  ju  feinem  anberen  @ib 
ate  m6)  jübifc^er  95orfc^rif t  gejtoungen  iüerben  burf ten  2. 

Dod^  aüe  biefe  SSerbriefungen  bermcd^ten  bie  Oubenbürger  nic^t 
fidler  ju  [teilen  gegen  ben  Slu^brud^  ber  3Solt«tt)ut]^  in  ber  3ubenfd^lac^t 
bon  1 349,  md)  metd^er  felbft  i^re  ®efc^ü(jer,  ber  erjbifd^of  unb  bie  ©tabt, 
ba«  geraubte  §ab  unb  ®ut  ber  3uben  unter  fid^  t^eilten^. 


©tatet*  Setrad^ten  totr,  nad^  i;)artegung  ber  ©tabtoerfaffung  in  i^rcr  dnU 
ugiei'  toidEetung  feit  bem  12.  bi^  jum  93eginn  be«  14.  Sa^r^unbert«,  jum 
©d(^tu6  noc^  bie  Stellung ,  totldft  bie  Bürger  bon  ßötn  am  @nbe  bicfer 
^eriobe  gegenüber  ben  SrjbifdS^öfen,  fo  tt)ie  gegenüber  Äaifer  unb  SRcid^ 
errungen  Ratten.  SSladf  beiben  ©eiten  ^in  ift  fie  burd^  bie  ^ribilegtcn 
bejeid^net,  totldfz  ben  bürgern  unb  ber  ®tabt  berlte^en  tourben. 

'Die  erjbifc^öflic^^en  tt)ie  bie  tönigtic^en  ^ribtlegten,  iu  benen  aud& 
nod^  ^ä})ftlid^e  ^injufamen,  geben  [id^  im  allgemeinen  meift  nur  für  S3e* 
ftätigung  aller  ber  ©tabt  juftel^enbeu  9?ed^te  unb  guten  ®eti)o^n]^eiten 
au^,  o^ne  ben  3nt;alt  ober  bie  ©ubftanj  berfelben  anjugeben.  ßbenfo 
allgemein  gehalten  ift  ber  SSorbei^alt  ber  di^dftt  ber  Äird^e  unb  be«  (Srj* 
bifc^of^  t)on  SBln ,  momit  gctoö^nlic^  bie  Slnerfennung  ber  ftäbtifd^cn 
gret^eiten  bon  ©eiten  ber  (Srjbifd^bfe  berbunben  mar 4. 

(Srft  tt)enn  e«  jum  ©treit  über  einzelne  'tR^dftt  jtoifdj^en  (Srjbifd^of 
unb  ©tabt  fam  unb  menn  man  fid^  auf  bem  333ege  be«  SSertrag^  bar^ 
über  einigte,  erfolgte  bie  eigentlid^e  geftftellung,  aber  aud^  nur  für  ben 
aWoment,  nac^  ben  obttjaltenben  Umftänben,  ein  bloße«  ^räinbij,  toeld^e« 


I.^rbilcg.3. 1302(l301,29.2)cc.) 
?acomb(et  III  no.  24;  si  aliquis  dicto- 
rum  Judeorura  nostrorum  aliquid  com- 
miserit  vel  Ibrefecerit  et  de  hoc  con- 
victus  fuerit  eo  jure  quo  Judei  coiivinci 
solent;  ebcufo  in  ^rlt).  öon  1331  (1330) 
cbcnb.  no.  259,  unb  i?on  1335,  cb.  no. 
295. 

2.  @.  außer  ben  angeführten  ^ritoi» 
Icgien  aut^  ben  9?at^i«bcf(^(ug  toon  1327 
im  eibbnd^  toon  1321  c  50  (Du.  I  @. 
12):  '3nbctoan  bcnic3«bcn  otocSubinnc 
—  fol  ^lec  clagen  öur  bcni  bifc^füffe  iube 
bemc  ca^itete  ber  3oifefd;af  inbc  (al  ba 


nemcn  funber  toebcrrebc  3>oi<jrcigtb  twii 
in  bit  nu'ifle  ))ait  loan  beme  ca)>tttele  ber 
SoiOTaf  tt)ii^t'. 

3.  ©.  über  bie  3»ubcntocrbrcnnung 
im  folgcuben  3lbfti&nitt. 

4.  3«.  @vgb.  ^tinx'id)  I  3.  1226 
(Ou.  II  no.  95);  (Si'ib.  eiflfrib  3.  1287 
(du.  III  no.  285)  :  ita  etiam  judices, 
scabini,  cousilium  et  cives  universi  Co- 
lon. Jura,  libertates  et  bonas  consuetu- 
dines  nostras  et  ecclesiae  Colon.,  quoad 
vixerimus,  tenebunt  nobis  similiter ; 
eijb.  Sffiicbolb  3.  1302,  ?ac.  IU  no.  20. 
22. 


3ö)cite  3l6t^ici(ung.  LXXXVll 

\pattx  »icbet  bcftritten  »erben  fonntc  unb  totrflic^e^  9iec^t  erft  burd^ 
baucrnbe  ©etool^nl^ett  tpurbe. 

S)te  3"8cpnbniffe,  toetc^e  bic  @r jbifd^öfe  auf  f otc^e  SSSeifc  bcn  ©ür* 
gern  machten ,  unb  bie  gtei^citen ,  toelc^e  bie  ©tabt  babutd^  getoann, 
toaten  cbenfo  Dte(  SSerminbcrungcn  bcr  ben  Stifeifd^öfen  pfte^enbcn 
§o]^ett«red^te,  fei  e«  burd^  ®efd^rSnfung  in  beten  2lu«übung,  fei  e«  burc^ 
änt^eilnal^me  ber  Sfirger  an  bcr  öffenttid^en  (Setpatt. 

3toeietIei  SRed^te  ober  Steilheiten  bet  SSütget  bon  Sota  finben  fid^, 
gleid^fam  ate  fnnbamentale,  fd^cn  in  ienem  ftül^et  etioä^nten  angeblichen 
3£Bei«t^um  bon  1 1 69  ^etbotge^oben,  tpetd^e«  auf  ein  alte«  ©tabtptioile* 
gium  jutüdEging:  t>a^  JRec^t  bet  33ütget,  nid^t  au§et^a(b  bet  @tabt  ju 
®ctid^t  gef otbett  ju  n)etben,  unb  bie  ©efteiung  i^tet  ®ütet  unb  SBaaten 
»om  ^oü  an  ben  etjbifc^öftid^en  ^oü^iknK 

SBit  l^aben  beteit«  in  3^^*!^*  geftetlt,  ba§  fd^on  Stjb,  'iß^ilijjp  biefe 
SRed^te  fo  attgemein  unb  unbebingt,  toie  fie  ^iet  audgefptod^en  finb,  foüte 
anetlannt  l^aben ;  getoig  tft  nut,  bag  bie  ©ütget  fie  iebetjeit  mit  9?ad^* 
btudE  be^au^jtcten.  ©etgeben«  etl^iett  bet  95otgänget  ßontab«,  @tjb. 
§cintic^  I,  im  3.  1237  bon  Saifet  gtiebrid^  II  einen  2lu«f|)tud^  auf  bem 
JReidj^tag  ju  ©peiet,  ba|  e«  bem  Stjbifd^of  bei  feinet  3utt«biction  übet 
bie  ©tabt  juftel^en  fotte,  fottjol^t  augeti^alb  in  bet  ©annmeite,  toit  innet* 
^alb  bet  ©tabt  ju  OJetidf^t  ju  fi^en  2;  fc^on  1239  betätigte  (Sontab  ben 
©ütgetn  tt>iebet  t^t  angeblid^e«  atte^  {Red^t^,  unb  auf  2(nfud^en  bon 
atid^tetn,  ©c^öffen  unb  ©ütgetn  beftätigte  aud^  S.  gtiebtid^  II  baöfelbe 
*^}tibtleg  *.  Sbenfo  mutbe  bie  Slbfd^affung  bet  ungebü^tttd^en  ^UU,  toic 
im  ©c^ieb^fptud^  bon  1 258,  f o  bei  ben  fpäteten  ©ü^nebetttägen  jttjifc^en 
(gtjbtfd^of  unb  ©tabt  jugefagt,  bagegen  abet  ben  ©ütgetn  ate  ©ebingung 
t^tct  3öüftei^eit  an  ben  etsbifd^öfUd^en  3oUftätten  ju  9?cu§  unb  anbete- 
tt)o  bie  eiblid^e  33etfic^etung  aufctiegt,  ba|  bie  SBaaten  i^nen  felbft  at« 
©gentium  gesotten  ^. 

5Die  au^übung  be«  SRünstegate  butd^  ^tägung  neuet  SÄünje,  loetc^e 
füt  ben  SWünil^ettn  ebenfo  bott^eit^aft  ate  befäftigenb  füt  ben  ^anbete* 
»etfel^t  toat ,  fotttc  nad^  altet  ©etoo^nl^eit ,  toie  bet  ©d^ieb^fj>tud^  bon 
1252  auf«  neue  feftfteUte,  nut  auf  bie  itoei  gälte  bei  bem  9Jegietung«* 
antritt  eine«  neuen  Stjbifd^ofö  unb  bei  feinet  diMUf)X  bon  bem  §eete«* 
jug  über  bie  Sllpen  befc^räntt  fein,  unb  »at  jugtcidj^  untet  bic  ßonttote 

J .  @.  oben  @.  XXXI.  no.  304.  306.    ©ü^nctoertrag  bc«  @rjb. 

2.  Ou.  II  DO.  164.  Engelbert  II  3.  1271   gac.  II  no.  607 

3.  @.  oben  ©.  XXXIII.  e.  358.    Urf.  (Srjb.  ©igfrib«  3.  1287 

4.  Ou.  II  no.  222.  ebcnb.  no.  828. 

5.  ^(^teb8{))ru^  t)on  1252,  ebenb. 


LXXXVIII 


SlQgetnetne  (Sinlettung. 


bcr  ©ütgcr  gcftcöt,  tpcld^c  btc  ^tobcftüdcn  bcr  neuen  SWünje  unter  tl^re 
S3ett)a]^tun9  nal^men,  bantit  btefe  möf  ®eti)id(^t  unb  5Retn^ett  batan  ge* 
prüft  tperben  lönne  ^ 

3n  ben  ^o^eit^red^ten  be«  (Srjbtfc^^of«  tpar  ntd^t  aud^  ba«  Siedet 
begriffen,  bie  Sürger  tjon  (Söln  ju  befteuern;  tt)o^(  aber  ntod^ten  bieje 
fid^  fctbft  für  aügemetne  ^mde  ber  ©tabt  befteuern  2.  hierauf  gel^t  bie 
S3efd^tt)erbe  ßrjb.  ßonrab«  int  ®d()ieb^fj)rudS^  tjon  1258,  bag  bie  regier 
renben  ®roPürger,  jo  oft  e^  il^nen  beliebte,  neue  9luftagen  mad(^ten  o^nc 
bie  erforbertid^e  3wftintntung  bon  i^m  unb  feinen  geifttid^en  JRätl^en  ein- 
iuf;o(en3.  3n  ber  2(;at  genel^ntigte  berfetbe  1242  eine  ©teuerumlagc 
ber  Sürger,  um  bie  Soften  jur  3ctfti>rung  ber  Öefeftigung  bon  S)eu| 
auf  jubringen  ^ ;  man  erfährt  ntd^t,  nad^  tt)etd(^er  5Korm  bie  birecte  ©teuer, 
fei  e^  bon  jegtid^em  3Serm5gen  ober  blog  bom  ©runbbeftfe  ber  Sürger 
unb  Sintt)o]^ner,  eri^oben  tourbe. 

@d^tt)ieriger  n^ar  bie  Sinfü^rung  neuer  inbirecter  ©teuern,  toütfft 
i^rer  ©irfung  md)  nid^t  b(o6  bie  Öürger  unb  (Sinmol^ner  bon  Söln, 
fonbern  aud^  bie  3lu^tt)ärtigen ,  mläft  bort  SBaaren  einfauften  ober  ber* 
fauften,  trafen :  fo  bie  ^büe,  ber  9)?a]^(|)fennig  unb  ©terpfennig  unb  tüa^ 
man  überhaupt  unter  bem  ^Jlamen  ber  3lccife  (assisia)  begriff.  Site  eine 
unbefugte  ©teuer  biefer  Slrt  n^irb  in  ber  Urfunbe  S.  ^^ilippö  1206  bie 
üon  ben  ©ürgern  auf  ©ein,  ©alj  unb  anbere  Dinge  gelegte  3lbgabe  be* 
jeid^net^  ^Dagegen  betpiöigte  Otto  IV  im  3. 1212  benfelben  ben  SKa^t* 
unb  ben  SSierpfennig  auf  bie  Dauer  bon  brei  Sauren  jum  3^^  i^cr 
©tabtbefeftigung  ^.  ©efonber^  bemerfen^toert^  für  ba^SSerl^ältnig  jiDtfd^en 
ßrjbifd^of  unb  ©tabt  bejügüd^  ber  ©efteuerung  ift,  bafe  Srjb.  Sonrab 
felbft,  nad^bem  er  bon  Ä.  griebrid^  II  ba«  ^ribilegium  be^  ©ierpfennig« 
auf  brei  3a^re  erl^alten  l^atte,  biefe«  faiferlidf^e  3"gßftönbnig  nad(^trägtid^ 


1.  du.  II  nö.  306  —  ita  videlicet 
quod  prime  percussure  idea,  qucMl  stal 
Yulgariter  appellatur,  in  sacrarium  b. 
Petri  majoris  ecciesie  in  Colonia  repo- 
natur,  in  summa  tredecim  solidorum  ei 
quatuor  denariorum  Colon,  et  tantiim- 
dem  ejusdem  numismatis  custodiendum 
bone  fldei  dictoram  civium  committatur 
etc 

2.  m6)  Urf.  bc«  (Srjb.  Slrnolb  II 
öon  1154,  Ou.l  @.  543  foltten  bie(Sin= 
tüol^ner  öon  @t.  ^antalcon  ni^t  gc» 
Jti^ungen  fein,  ut  ad  communem  civium 
coUectam  ipsi  pro  parte  sua  cooperaren- 
tur,  auger  tücnn  fle  in  bie  ^tabt  aufge* 
nommcn  würben;  bgl.  oben  @.  lxvii. 

3.  Ou.  II  @.  382  %vi.  22:    Cum 


tarnen  nihil  novi  hujusmodi  debeat  de 
jure  fleri  in  civitate  Coloniensi  sine 
ipsius  archiepiscopi  et  priorum  suorum 
consensu,  cum  sit  summus  judex  et  do- 
minus civitatis  Coloniensis. 

4.  Ou.  II  110.  225. 

5.  Du.  II  no.  23.  Item  quicquid 
cives  Colonienses  vel  (in)  sale  vel  in  vino 
seu  quacumque  alia  re  per  indebitum 
exactionem  cuiquam  (damjni  intulere. 

6.  Ou.  II  no.  36 :  ut  ad  spaciuin 
trium  annorum  liceat  ipsis  —  pro  mu- 
nitione  et  opere  civitatis  Colon,  infra 
civitatem  accipere  denarinm  uuum  Co- 
lon, de  unoquoque  maldro  annonae, 
quae  molitur,  et  simili  modo  de  maldro 
anrionae,  quae  braxatur. 


3ki>ette  Slbt^eilung. 


LXXXIX 


für  ungültig  ctflärte,  toctt  er,  tote  er  in  Utfunbe  t)on  1240  fagt,  crfal^ren 
l^atte,  bag  i^m  fein  9icd^t  an  fotc^er  ©teuer  jufte^e  K  S)eög(etci^en  ber* 
jid^tete  er ,  in  SSetgettung  ber  i^m  bon  ben  ©ürgern  geleifteten  S)ienfte, 
auf  bie  il^m  früher  jugefagten  SBeinpfenntge  2.  @^  ift  Mar,  ba§  ber  ßrä- 
bifd^of  ol^ne  ben  SBiöen  ber  S3ürger  toeber  ba«  SRed^t  nod^  bie  3Kad(^t 
l^atte,  eine  ©teuer  in  ber  ©tabt  ju  ergeben.  S3eibe,  ber  (Srjbifci^of  unb 
bie  SSürger,  toaren  gteid^mägig  bei  ber  ©rl^ebung  inbirecter  ©teuevn 
bctl^eiligt,  unb  e«  gefd^al^  bal^er  getPö^nlid^,  ba§  fie  fici^  über  bie  X^eitung 
be«  Sicr*  unb  S3rau^)fennig«  jur  C>älfte  auf  eine  beftimmte  9?ei^e  Don 
3a]^ren  bergtid^en  ^.  S)ie  fogenannte  Slccife  bon  ®ütern  unb  SBaaren. 
mit  Inbegriff  be«  S3ter*  unb  be^  3)?a^(|)fennig^,  bleute  ber  ©tabt  befon« 
bcr^  jur  ©ci^u(benti(gung  unb  tourbe  i^r  ju  biefem  3toe(f  in  ben  ©ü^ne« 
bcrträgcn  be«  Srjb.  Engelbert  II  toieberl^ott  jngeftanben,  bann  aber  aud^ 
allgemein  ate  beftel^enbe  ©etool^nl^eit  in  ben  ^rit)itegien  bon  S'önig  $Ru* 
bolf  unb  feinen  ?Rad^fotgcrn  beftätigt,  aufgenommen  fotttcn  jebod^  bie 
@üter  ber  gremben,  ber  ®eiftlid^en  unb  Äird^en  fein^. 

•  !©ie  ©etbja^fungen,  toeld^e  bie  ©tabt  an  bie  @ribifd(^öfe  leiftete  unb 
bnxä)  3*0^  wnb  ©teuern  aufbrad^te,  berul^ten  auf  ben  mit  i^nen  gefd^loffe* 
ncn  ©ertragen ,  nid^t  auf  einem  Sefteucrung^red^t  ber  (efetereu.  Unb 
ebcnfo  toenig  l^atten  bie  ßrjbifd^öfe  ba^  9?ed^t  bie  SBaffenl^fitfe  ber  SÖür' 
ger  bon  Sö(n  ju  forbern.  ©rjb.  ßonrab  bejeugte  benfelben  1239  au«- 
txü<a\6),  bag  fie  i^m  i^re  SBaffenl^ülfe ,  innerhalb  wie  aufeer^alb  ber 
©tabt,  nid^t  an^  ©d^ufbigleit ,  fonbern  au«  reinem  guten  SBttten,  gegen 


1.  Comperti  postmodum  et  certo 
certiores  redditi,  nos  in  eisdem  dena- 
riis  ex  concessione  dicti  doinini  Iinpe- 
ratoris  nichil  juris  habere  vel  habere 
posse  et  in  posterum,  quod  ctiam  literis 
presentibus  profitemur.  92atürli(i^  Xoax 
bicfe«3ugcpänbni6  mit  Kingenber  SKünje 
toon  ben  Sürgcrn  crfauft  tüorbcn. 

2.  3.  1240  cBcnb.  no.  204. 

3.  1258  auf  10  3o^rc,  du.  II  no. 
385. 

4.  Engelbert  II  bewilligte  1262  bei* 
©tabt  bie  ©rl^cbung  ber  ganjen  5lccifc 
hi^  jur  3lbtragung  ibrer  @dS>nIb  toon 
6000  SDlaitr  ÖU.  II  no.  434  ijgl.  no. 
460.  9?ad)@cbieb8f^)rut^  ijon  12(i5,  ebb. 
no.  475  ^.  519,  foHtc  ben  bürgern  ge* 
pattet  fein,  bie  ^ccifc  ju  erböben  ober  ju 
»crntinbern,  bi«  fie  alle  ibve  ©ti^utben 
»on  ben  3^iten  @rjb.  (Sonrabö  b«i'  ^^'' 
getragen  bitten ;  bo^  buvften  fie  i)on  geifl= 
liefen  ^erfonen  mebcr  ©ier^)fennlg.  no^ 
5KabI|>fcnnig  erbeben,  unb  naci^  SCbtra- 


gung  ber^^ulb  foHte  bicSlccifc  gans  auf» 
boren.  3n  bem  ©übne^ertrag  @ngel«^ 
bert«  II  mit  ber  @tabt  öon  1271  {?ac.  II 
no.  607  e.  358j  ifi  blefelbe  31u«nabme 
au^  bcjüglid^  ber  grcmben  gemacjf^t :  ab 
hac  tarnen  assisia  exempta  esse  volu- 
nius  bona  extrancoruni ,  clericorum  et 
ecclesiarum,  in  eo  quod  vulgariter  raail- 
penning  et  birpenning  appellatur.  üDie 
gleiti^e  ^efc^>ränfung  ifi  in  bem  ^riöileg 
Ä.  »lubolfö  1274  au«gef^>rod;en  (?ac.  II 
no.  657) :  quod  prefati  cives  —  inter 
se,  propter  conservationem  reipublicae 
ac  defen.sionem  seu  conürmationem  boni 
Status  civitatis  ejusdem ,  super  bona  et 
merces  suas  et  omni  um  concivium  suo- 
nim  laicorum,  non  extraneorwn  aliunde 
ad  ipsam  civitatem  sua  bona  vel  merces 
adducentiuui,  conti ibutionem,  que  assi- 
sia vocatur,  statuere,  imponere,  ipsam- 
que  recipere  consueverunt  etc.  S^on  ben 
SBaaren  ber  gremben  ttjurbe,  fiatt  ber 
^ccife,  ber3ȧbei  ber@iuf^^^r  entric^^tet. 


xc 


^gemeine  (Stniettung. 


btc  ©ctool^n^it  unb  bic  5Redf|tc  bet  ©tabt,  gciciftct  ^tten,  unb  cd  fotte 
bicd  in  ä^^fw^ft  bon  feinen  ^Jlad^folgern  ntemate  at«  ©eifpicl  angejogen 
tpetbcn  *. 

S)ie  ^o^eit«reci(^te  bed  ©rjbifci^ofd  in  ber  ©tabt  toarcn  butc^  Sin* 
t^eilna^me  ber  SSütget  an  il^ret  Sludübung  befd^ränft ;  im  übrigen  tpurbe 
ba«  beiberfeittge  SSerl^ältnig,  toie  jtoifdffen  fclbftänbigen  Wa<Sfttn,  hnxöf 
befonbere  SSerträge  feftgeftellt. 

S)ie  Kniglid^en  unb  faiferlid^en  'JJriDUegien  für  6i>ln  am  bem  12. 
unb  13.  3a^r^unbert  bejiel^en  ftd^,  auger  ber  aögemeincn  ©eftätigung 
aller  JReci^te  unb  guten  ©etpol^nl^eiten  ber  ©tabt  junteift  auf  bie  SBefrei* 
ung  ber  ^Bürger  t)om  ^oü  bei  ben  5Rctciff«jollftätten  am  9i^ein,  ju  ^au 
ferdtoertl^,  ©o^))>arb,  3)uidburg2.  Slud^  bie  Unangreifbarfeit  »egen 
©d^ulben  ober  3Serfpreci()ungen  ber  ßrjbifciffi^fe  bon  6i>ln  tmrb  il^neu  gc* 
legentlid^  auf  ®runb  eined  5Reid^derfenntniffed  jugeftd^^ert  ^.  Seit  über 
ba«  gett)i>^nti(i^e  SWag  ber  ©tabtfrei^eit  l^inaud  gingen  aber  bie  3wftci(^c* 
rungen  ber  Sinnige  SBill^elm  unb  9tici(^arb,  1247  unb  1257,  toeld^^e  lebtg* 
lid^  bie  2lnerfennung  i^red  mod^ttofen  Äonigtl^um«  bon  Seiten  ber  ©tabt 
bejtoed ten,  toobei  fie  ben  ©ürgern  fo  n^enig  befd^toerlid^  atd  möglid^  faUen 
sollten,  inbem  [ie  tjerfjjrad^en,  toeber  ein  §eer  in  bie  ©tabt  hinein julegen, 
nod^  einen  ^oftag  bort  abjul^alten,  noc^  aud^  eine  Sieid^dl^ülfe  jn>angd« 
toeife  t)on  i^nen  ju  forbern  ^.  6&(n  fonnte  ^iernadjf  mo^l  im  mciteften 
©inne  ate  eine  freie  9?eid^«ftabt  gelten.  ®oc^  toar  nad(^  SBieber^erfteüung 
be«  S'i^nigt^umd  burc^  5Rubolf  bon  ^ab«burg  nid^t  mel^r  t)on  bcrartigen 
3ugeftänbniffen  bie  9Jebe ;  f onbern  nur  auf  bie  altl^ergebrad^ten  SRed^te 
ber  ©tabt,  nameutti^  bad  9iec^t  ber  S3ürger  niöft  auger^atb  Sölnd  bor 
©erid^t  getaben  jutoerben,  fo  tt)ie  bad  9Jed^t  berfelben  bieSlccife  bon  il^ren 
eigenen  SBaaren  ju  ergeben ,  famen  bie  "ißriDilegien  ^.  9tubolfd  jurüd  ^ 
unb  tt)enn  biefer  ÄBnig  ber  ©tabt  feinen  ©d^ufe  unb  SBnigdfrieben  gegen 
©törung  i^red  ^anbete  ober  Sebrüdungen  alter  3lrt,  fei  e«  bon  ©eiten 


1.  du.  II  110.  197. 

2.  3)a8  $rit)U.  $einri^8  VI  öon 
1190  nennt  ben  BoH  toon  Äai|er«mert^^ 
(apud  Werdam),  bad  t)on  1193  an(^  ben 
toon  S3o^>^>arb,  du.  I  no.  106.  108.  2)ie 
3ottfieli>eit  muibc  ^ux  noc^>  bem  (ärjbi* 
f(^>of  gewä^irt,  ni(^t  bloß  füv  feine  söüv* 
ger  t>on  (üUn,  [onbern  and)  für  bie  in 
9ien6  unb  anberen  erjbifci^öft.  ©täbten. 
Ä.  ^?>iti^)^)  befiätigte  fie  1207  aber  aucb 
ber  @tabt  (5b(n  felbfi,  inbem  er  omiiia 
theloiiea  injusta  et  de  novo  instituta 
aufl^ob  {ebenb.  Il  no.  24).     Otto'«  IV 


^^ut)Ueg  bon  1212  (no.  37)  nennt  au^ 
Duisburg,  hierauf  folgen  bie  Q[onpr« 
mationen  bon  Sriebriti^  li  1216  unb  bie 
f^äteren. 

3.  Ur!.  toon  Ä.  ^einrid^  1231  ju 
SßormS,  per  sententiam  in  presentia 
nostre  majestatis  latam  a  principibus  et 
aliis  fldelibus  astantibus  approbatam, 
Du.  II  no.  122;  wieber  befiätigt  buiti^ 
t.  griebric^  II  3. 1237,  ebenb.  no.  164. 

4.  Ou.  II  no.  266.  372. 

5.  Sac.  II  no.  644.  657 ,  3.  1273 
unb  1274. 


Btoette  ^bt^ttung. 


xci 


bcö  Stjbifd^ofö  ober  bon  anbeten  jufid^erte,  fo  fnüjjfte  et  batan  boc^  ben 
föntgtid^en  SSotbel^alt,  bafe  fie  bot  feinet  aWaieftät  fetbft  ju  JRecifft  ju  ftc^en 
beteit  fein  toütbe^  Sben  biefetben  9tubolfinifd^en  ^tibilegien  tt)utben 
nad^mate  öon  ben  tönigen  Slbolf  t)on  9Jaffan  unb  SHbtedf^t  bon  Deftev^ 
teid^  tpiebetl^ott^. 


Satfet  gtiebttd^  II  nannte  fd^on  bie  SSütget  bon  ßö(n ,  benen  et  aiitt«* 
1216  bie  ^ttbtlegien  feinet  SSotfal^ten  beftätigte,  ebeleÖütget  (nobiles  Snc'* 
burgenses  Colonienses)  tote  bie  ©tabt  felbft  ba^  ebele  ßiJln  ^.  S)en*  türglr. 
felben  3ln«btu(f  gebtaud^te  auc^  S:ßnig  9tuboIf  in  feinem  @d(^u|H)timtcg 
üon  1274.  ®ie  felbft,  bie  ®to§bütget  bon  (Söln,  —  benn  nnt  biefe 
fönnen  nntet  ben  ebelen  b.  i.  angefel^enen  nnb  Dotjügtid^en  Sütgetn 
üctftanben  toetben,  fügten  in  ben  Utfunben  ba^  ^täbicat  'fetten'  im 
Untetfd(^ieb  Don  ben  getingeten  SSütgetn.  S)iefe  fetten  au^  bem  ^atti-- 
ciat  bet  ®t\äfUdfttx,  toeld^eö  bie  ©tabt  tegiette  unb  ben  9teid^tl^um  be« 
©tunbbefifee^  toie  bet  Äaufmannfd^aft  Deteinigte,  bilbeten  jugleid^  ben 
Sctn  bed  ftäbtifd^en  Stteg^l^eete«,  unb  mand^e  dou  il^nen  gelangten  butc^ 
ben  ttieg«bienfl  aud^  jut  9Jittettt)ütbe.  5Rittetbütget  finben  fic^  ju 
(gnbe  be^  13.  3al^t]^.  unb  l^äufiget  im  14.  in  bet  SRic^etjed^fe,  unb  nutet 
ben  @d[f offen,  ben  äRünjet^au^genoffen,  unb  felbft  untet  ben  Z\\äf^n't>'' 
lern  unb  ©etoanbfd^neibetn  ^.  ©leid^tvie  bie  3Kiniftetialen  be^  ßtjftiftd 
im  12.  Sa^tl^unbett  altgemein  bet  tittetlid^en  (S^te,  bie  juetft  nnt  ben 
eblen  :petten  äuftanb,  t^eill^aftig  toutben,  fo  tücften  nun  aud^  einzelne 
f)ctten  an^  ben  Sütgetn  in  ben  SRittetftaub  auf,  otjue  batum  aufjul;5- 
tcn,  33ütget  unb  ^aufteilte  ju  fein:  bie  bütgetlid^e  (S^te  u>at  uic^t  un* 
üeteinbat  mit  bet  tittetlidf^en,  fo  toenig  toie  bie  bütgetlid^en  ®efc^äfte  mit 
bem  ^ieg^bienft.  Umgefel^tt  toat  abet  anä)  bie  ^Bl^ete  ®tanbe«e^te  bei* 
etäbifd^Sflidf^en  SWiniftetialen  unb  felbft  bie  bet  gütften,  ®tafen  unb 
fetten  nid^t  unbeteinbat  mit  bem  Sütgett^um  i)on  ßöln.  ®ie  @bet* 
üSgte  bet  ©tabt  an^  bem  alten  SWiniftetiatengefd^ledf^t  tjon  @j)^3enbotf 


1.  Urf.  öom  8.  ^ioto.  1274,  Ou.iii 

no.  93. 

2.  3.  1292  uttb  1298,  8ac.  II  no. 
934.  Du.  lU  no.  378,  ?ac.  no.  1003. 

3.  Clu.  II  no.  48  (mit  unrichtiger 
3a^rc8ja^t  1215). 

4.  @iujelne  ^ei[))iele  toou  92itterbür« 
gern  fommen  jucrfl  in  Urfuubcn  tor:  3. 
1263  (Du.  II  no.  459)  '^erren  Ocrarbe 
(Sc^crfginne,  beule  ribbcre  iub  bem  bur» 


gcre  öan  Äolne';  3.  1285  (Du.  Ill  no. 

250)  Johannem  Kaze  filium  meum,  HU- 
degerum  dictum  deStessa  milites.  ^rei 
@öbne  bes  3lu«ftcUer8  biejer  Urfunbe, 

Theodericus  dictus  Raze  scabinus  Col. 
beißen  in  Urf.  1289  (no.  312)  SJitter  unb 
^Bürger.  @.  ferner  bie  SSerjeicbniffc  ber 
Dfficialen  ber  9ii(Jberjccbc  i>on  1296,  Du. 
I  @.  145,  ber  $au«genoffen  @.  304. 
312,  ber  ®en?aubfc^^neiber  e.  339.  343. 


xcu 


Mgetnetne  (Stntettung. 


bcfanntcn  ftd(^  1263  unb  1288,  m^xt  «ürget  öon  ßöln  ju  fetn^.  Unb 
feit  biefer  3^^^  bctparben  ftci()  aud^  J^ürften  unb  ^crrcn ,  tüte  au^tpärtigc 
äKinifterialen  be^  ©tjbifc^of^,  um  ba^  SJed^t  ber  äWitbütgerfc^aft  (jus 
concivilitatis),  tpelci^e«  für  fie  unb  bte  ©tabt  ^kxöf  Dottl^eill^aft  toax. 
©0  tpurben  butd^  befonbere  SSetträße  juerft  im  3.  1263  ber  ®raf  bon 
Sütid^,  ber  ^erjog  üon  Süneburg,  ber  ®raf  t)on  Sa^jeneöenbogen  unb 
meutere  Surgl^erten  bon  ber  ©tabt  in  i^te  SDiitbürgerfdf^aft  aufgenom* 
men ,  bergeftatt  bag  (entere  biefeu  Sbelbütgetn  eine  jä^tüd^^e  ®e(brente 
unb  au§etbem  bewaffnete  ^ülfleiftung  jufic^erte,  wogegen  fie  ftd^  ber* 
<)flici^teten  auf  Srforbern  ber  ©tabt  gleiei(^fa(l^  eine  befttmmte  Slnja^t  bon 
bewaffneten  ju  5)tenft  ju  fteöen  2. 

Unb  biefe«  jjerföntic^e  3Ser^ö(tni6  ber  ©betbürger  jur  ©tabt  geftal* 
tete  fic^  fofort  ju  einem  Wal^ren  Se^nöber^ältntg,  weld^e«  burd^  Uebertra^ 
gung  eine^  ftäbtifd^en  Sel^ngut«  al«  ein  bauernbe^  aud^  für  bte  Sfladftom^ 
men  befeftigt  Würbe.  Die^  gcfd^^i^  in  ber  SBetfe ,  ba§  bie  ©tabt  bte  ju* 
gefiederte  3a]^re^rente  mit  einem  ßajjital  jum  je^nfad^en  ©etrag  ablöste, 
gegen  beffen  Slu^jal^lung  ber  Sbetbfirger  ein  innerl^alb  be^  SSurgbann« 
ber  ©tabt  gelegene«  3lüobia(gut  üon  gleidf^em  SEBert^  an  fie  aufgab  unb 
al«  ewige«  Se^en  bon  i^r  jurüdtem<)fing  ^. 

3)ie  ©tabt  würbe  baburd^  ?e^n«^errin  bon  gürften,  ©rafen  unb 
Surg^enen,  bon  weld^en  mä)t  Wenige  auc^  mit^öfen  unb  SEBol^n^äufern 
fid^  bei  i^r  anfäf fig  mad^ten  *. 


6.  @ef$i$te  ber  @tabt  im  14*  3<^^^^unbert  bi«  jum  ©turj 

ber  ®ef*Ie*terl)errf*aft  1396. 

erjbif*öfe. 

$einriti^II3.  1304  3)^oi  fl.  1332  San.  6. 
S5on  35trneburg,  2)om|)vo|)fl ;  gttt)ä^^lt  1304  Einfang  Wiai  neben  9ieinarb  öon 


1.  @.  oben  @.  XXXVIII. 

2.  Ou.  II  no.  449— 175  '2)ic  @ra^ 
fen  öon  3üliti^  j.  53.  toerf^)recf;en  i^ren 
aWitbürgcrn  toon  (£8ln  mit  99eittern  unb 
1 5  Änalp^)en  in  $ülfe  ju  f omnten,  woge- 
gen jene  il^nen  im  9Jotl^faU  mit  25  m- 
waffneten  au«  ben  ®e[^Iet^tein  f^tlfen 
werben.  SDafür  foUen  bie  ©rafen  100 
Tiaxt  iix\)xi\6f  *an  rebelic^iem  eute'  in  (£8In 
a\)aiUn,  we^eö  icbot^  weber  öerfauft, 
no^  fonfl  veräußert  njeiben  barf. 

3.  3n  bem  35ertrag  mit  bem  ©rafcn 
2)tetl)er  öon  ta|jenettenbogen  1263  (Ou. 
II  110.  457)  töar  jc^on  bie  (£a^)itatifirung 


ber  auf  40  SDlaxt  fcftgefejjten  9?ente  tor* 
gefc^jen,  wtläft  naci^^er  1285  erfolgte, 
?ac.  II  no.  810;  ögl.  bie  Slblöfung«- 
»ertrage  mit  ben  ©rafen  öon  Mü^  1 27 1 , 
Sac.  II  no.  613,  mit  bem  ©urgj^errn 
V)on  grenj  1277,  ebenb.  no.  705. 

4.  3u  ben  ob.  @.  xxiv  %.  3  angefübr» 
ten  53eif^>ieIcH  füge  idf  binju :  ®raf  ^cin» 
ri^  öon  ©a^n,  feine  gtau  aKcd^tilb  unb 
@räfln  ^leibiö  toon  ?oen  fauftcn  1232 
ein  $au8  in  9?ieberi(jf^  (ga^ne,  gorfdl^un= 
gen  I  @.  8 J ).  2)emfelbcn ©rafen  gehörte 
ein  $au«  in  ber  SKtftabt  bei  ben  ÜÄiuo* 
riten,  Ur!.  3.  1246  bei  Sac.  II  no.  307. 


3h>eitc  SlBt^^cilung.  xciii 

SBeperBtirg  uub  Shlf^elm  toon  3üli(i^,  Cionica  presulum  in  9^icben^^ein.  Sinn.  II 
@.  216,  ?et)olb  toon  dloxi\)o\  @.  138,  confcciiit  öon  ^.  ©cmcns  V  gn  ?t?on  t)oi' 

SBcH^na^ten  1305.  Ann.  Agripp.  SS.  XVI,  737 ;  jlarb  1332  in  epiphania  domini 
circa  auroram,  Anon.  chron.  Würdtwein,  Nova  subs.  XII,  338. 

SBalram  (Salraöe)  3.  1332  3an.  27  ji.  1349  «ug.  14. 
$on  3ü(i(i^,  trüber  bed  (trafen  Stl^elm,  $ro))ß  }U  mHä^  unb  ^^efaurar  t)on 
(£8(n,  toon  ^.3ol^ann  XXII  ernannt,  sexta  kalend.  Febr.  Anon.  bei  Würdtwein  I.e. 
p.  JU  $arld  1349  in  vigilia   assumptionis   beate  Marie.  Gron.   pres.  222.    (Sö(n. 
3al^rb.  36. 

SBiU^etm  3-  1349  SDec.  18  jl.  1362  @c^)t.  15. 
SSon  ®ennc^),  ^ro^>[i  jn  @oc|i  unb  3)om^crr  ju  (5ßln  burti^  $a^)fl  Giemen«  VI 

craonnt,  Cron.  pres.  2^3,  togl.  Matthias  Nuwenb.  272  (Böhmer  F.  IV)  XV  Cal.  Jan. 
Ann.  Agripp.  1.  c. ;  fl.  1362  die  Sept.  XV  in  Colonia,  Cron.  pres.,  Codd.  Colon. 
(Jaff^  et  Wattenbach)  p.  157. 

©ebidtoacang  per  decem  circiter  menses  Cron.  pres.  226,  nac^bem  bie  fßaf^l  beS 
^ombe(^anten  3ol{^ann  t)on  ^irneburg  burci^  ben  a^ofloüfc^en  <Stu^I  cafftrt  n^orben. 

Slbolf  II  3.  1363  3unibi8  1364  %\ix'a  15. 
@raf  tjon  9Jiarf,  53ift^of  ijon  9)fiün(ier  o^ne  ^ricflenüeil^e  Cron.  Pres.  227,  burc^f 
$.  Urban  V  ernannt,  Wießt  a(8  electns  ecclesiae  Col.  ^tx^Uid}  mit  3o^^ann  t>on 
SSireneburg,  electus  eccl.  Monast.,  ?ac.  III  no.  645,  reflgnirt  naäf  IOV2  SKonaten, 
aspirans  ad  laicatum  1364,  15  ^rif,  Cron.  pres.,  unb  n7Urbe®raf  t)on  (SIeloe  1368, 
Cron.  comitum  de  Clivis  et  Marca,  @eibcr^,  OueHeu  II,  250. 

Engelbert  III  1364  3uni  bi«  1368  STug.  23. 
Oraf  toon  9Karf,  Obeim  Slbolf«  II,  33if(^of  V)on  ?ütti*,  bur^  ^.  Urban  V  er» 
nannt  ijor  25.  3nnt  1364,  nac^>  Urf.  ijon  biefem  2)atum,  xoo  er  archiep.  beißt,  ?ac. 
III  no.  654,  ernennt  ben  (Srjb.  (£uno  Mcn  %xux  junt  Soabiutor,  in  coadjutorem  no- 
bis  ad  tempus  vite  nostre  assumpsimus,  1366  üDec.  23,  Ülac.  III  no.  671,  ft.  }U 
«rübl  1368  STug.  13,  ÜUn.  3a^^rb.  @.  39  togl.  über  abtt)ei(^fcnbe  eingaben  bort 
bie  ^nm. 

Cuno  (Srjb.  t>on  Srier,  mminiprator  1368—1371. 

SBon  gaUenftein ,  t)om  (Sa))itel  ju  (t[i5(n  aH  ^bminißrator  angenommen ,  bann 
al«  erjbiWof  crtt>ä^^It,  le^nt  bie  SBabl  ah,  V)on  ^.  Urban  V  jnm  ^>ä^)piit^en  ©eneral* 
toicar  in  (58In,  unb  »ieber  mit  toeränbertem  2^itc(  jnm  5(Dmini(irator  ernannt,  Cron. 
pres.  231,  t>erglet(i^t  noc^  al9  'momber  inb  abminiprator  bed  f)e{!i(i^^  t>an  (Soelne' 
1371,  ^))ril  11,  ben  (Streit  jtDifi^en  (Si5In  unb  bem  Burggrafen  t>on  Obenürci^en, 
Ou.  V  no.  514,  obtt)o](>t  griebriti^  t>on  @aartt)erben  bereit«  i)on  Urban  V  al«  gen)äbl« 
ter  (Siibi{(^of  betätigt  »ar. 

griebriti^  III  1370  ««oto   13  jl.  1414,  2l^>rU  9. 

i^raf  t)ou  ®aarn)erben ,  ^omf^err  indUn,  t)om  (Sa^itel  ge\i>ä^It  unb  t)on  $. 
Urban  V  befiätigt  burti^  Urf.  1370  9^0V).  13,  ?ac.  III  no.  704  togl.  Cron.  pres.  233 
(abn)ei(^enb  giebt  3a!ob  öon  @oeft,  «Seibevtj  Oucllen  I,  208  an,  baß  bie  ©epätignng 
erfl  burc^  ©regor  XI  erfolgt  fei) ;  bätt  ben  Einritt  in  (58In  erft  1372,  3nni  21,  (£8In. 
3a^rb.  @.40.  71,  Codd.  Colon.  @.  156;  ft.  auf  @(^lo6  ^o^J^Sborf  1414,  2r^>ri(  9, 
(Söfn.  3abrb.  51,  (£ß(ner  ^ifc^of«febbe  SBb.  I  @.  349  %, 


XCTV  Mflemcine  (Sinleitttng. 

^«nri*  35ci  bcr  ffial^l  te«  neuen  (Srjbifd^of^ ,  Anfang  SDTat  1304,  trennte 
wbtirg''  pci^  ba«  (5a|)ttel  in  btei  Parteien,  bon  welken  s'^^^iciHfl  S)ctnrtc]^  bon 
aJitneburg,  J)ottH)ro<)ft  ju  Sö(n,  9?einarb  bon  Sßefterbutg,  ^rot)ft  gu 
Sonn,  nnb  9Bi(^(m  bon  3fi(ici^,  ^xop\i  ju  ÜKaa^tric^t,  gemault  »nrben. 
3Son  biefen  erlangte  bcr  erftgenannte  35om<>ro})ft  naäf  faft  itocijä^rigen 
SSemfil^ungcn  am  j>ä))ftltci^  ^of,  bie  ©eftätigung  bnrd^  ^.  ßtcmen«  V 
jn  S^on  ^  9Bie  biet  an  ©efc^enfen  unb  Aufgaben  Srjb.  ^einrtci^II  bort 
für  feine  SEBal^l  aufgetoenbet,  fogt  bie  ©tfci^of«d(^rontf .  baö  bett)tefen  nad^^ 
nta(«  bie  ©teuern,  bie  er  feinem  6(ernö  auferlegte  2.  äuger  bem  ^ef^n^ 
ten,  meldten  il^m  biefer  felbft  bon  Jeinem  (Sinfommen  bett)i(ligte,  bergütete 
i^m  ani^  ber  ^a})ft  feinen  ©cbaben  burd^  ®ett)ä^ung  ber  erften  3a^re«* 
einnal^men  au«  ben  erfebigten  ^frünben  unb  burc^  bie  (Srmäc^ttgnng  bie 
abgefd^afften  3ööe  ju  ©onn  unb  Slnbernad^  auf«  neue  ju  ergeben,  glett^ 
atö  ob  e«  tem  getftlid^en  Oberl^au)>t  gu  Stbijgnon  juftel^e,  nid^t  aflein  über 
bie  Steckte  ber  kixdfe,  fonbern  audj^  bie  be«  9ieid^«  ju  berfügen  ^. 

^eiüä)  n\6ft  blo§  jene  3öüe,  fonbern  nod^  üiek«  anbere  bon  9?etd^««= 
gutem,  9teid^red^ten  unb  SJogteien  nebft  unerfc^toingüd^en  ®etbfummen 
berfprad^  @raf  ^einrid^  bon  Sujemburg  für  bie  Säa^lftimme  be«  Srj* 
bifd(^of«  bei  ber  ftonig«tt)a]^l  im  3. 1308,  tt)ot>on  jebod^nad^  ber  Ärönnng 
§etnrid^«  VII  ju  Sld^en  am  6.  3anuar  1309  nur  tt)enig  in  Erfüllung 
ging^.  3^^ii"^t  benpeilte  ber  Äönig  in  bemfelben  3a]^r  gu  ßß(n ,  l^ielt 
bort  glängenben  ^of  am  93Jei^nad^t«fefte  unb  cm|)fing  bie  §utbigung  ber 
©tabt,  tt)orauf  er  im  folgenben  3a^re  ben  ©d^offen,  (Sonfuln  unb  ®ür* 
gern  fämmtlic^e  ^ribitegien  fottjol^t  feiner  SJorgänger,  a(«  aud^  bcr  @rj* 
bife^öfc  beftätigte^. 

@rgb.  ^inxxä)  l^atte  ba«  ®lüdt  nod^  eine  gmeite  Ä5nig«tt)a^t  1314 
gu  erleben,  tt)obei  er  ben  ^rei«  feiner  SBa^lftimme  für  griebrid^  öon 
Defterreit^  nod^  l^ö^er  fteigerte.  2)ie  SSebingungcn,  tpcld^e  ibm  ^rg.  8eo* 
))olfc  5Kamen«  feine«  93ruber«  betpilligte,  »aren  fd^amlo«  Don  Seite  bc« 
©mjjfänger«  tt)te  bou  ©eite  be«  @cber«.  3lUe«  anbere  nid^t  gu  crtoäl^ncn, 
fo  follte  ber  ffinftige  Sönig  tpol^l  bem  Srgbifd^of  gur  §fllfc  gegen  feine 
geinbe  ber<)flid^tet  fein,  aber  nic^t  biefer  i^m,  ba  e«  gang  in  fein  Selieben 

1.  Urf.  3.  J306  %nc^.  13,  2ac.  III  1308  ^cpt  20,  2ac.  III  no.  68;  togl. 
no.  46 :  ut  taceamns  de  hiis ,  qne  fere  ?acomblet'«  Pcißigc  an*  ben  Urfnnben 
per  bienninm  in  curia  passi  snnius,  re-  Qt]ä}'6p^c  @c\dfid}tt  i)on  2)üf|elborf ,  n>el<^e 
versi  tandem  in  terram  arcbiepiscopa-  eigentlich  i'anbc^gej^td^te  )>on  ^rg  ^et' 
tus  nostri  etc.  6cn  foUte,  im  3lid?i\)  f.  bie  ®ef(^.  bc« 

2.  Cron.  presul.  @.  216.  ^«ieberr^einö  33b.  IV  e.  35. 

3.  Urf.  3.  1306  2)cc.  25,  ?oc.  III  5.  Urf.  ju  grantfmt  1310,  3uU  26, 
no.  50.  ?ac.  no.  89. 

4.  Urf.  $finri(^8  bon  ?U|rembnrg  3». 


Streite  2(bt^ct(ung.  xcv 

gcftcttt  blieb,  ob  er  bem  föntglid^en  Slufgebot  jum  ^eerjuge  ober  ber 
öobung  ju  ^of  ober  an  beu  Slcid^^tag  folgen  tdoüt  ober  ntd^t :  folgt  er 
junt  §eere«gug ,  fo  brandet  er ,  fall«  il^m  nid^t  aud^  ba«  ju  befd^tDer^ 
lid^  fällt  (dum  absquegravitatefacere  potest),  nic^t  me^r  a(«  20  33e* 
toaffnete  jn  ftetten ;  fommt  er  jum  9teid^«tag,  fo  toirb  er  bort  auf  Soften 
be«  Äönig«  leben,  ^voex  grennbe  be«  Srjbtfd^of«  fottcn  beftäubtg  im  ge* 
Reimen  SRat^e  be«  fünf tigen  König«  fi^cn ,  um  alle«  n)ibrige  bon  i^m 
abjuttjenben,  unb  ber  Sönig  rnirb  benjenigen  au«  feinem  5Rat^  entfernen, 
n)elc^en  ber  ©rjbifci^of  für  feinen  SBiberf ac^er  erKärt  * . 

35od^  nadj^  ber  'Do|)j>eln)a^l  ber  Könige  J^tiebrid^  unb  8ubtt)ig  am 
19.  unb  20.  Dctober  1314  bei  granffurt,  trennte  fid^  bie  ©tabt  Solu 
üon  il^rem  (Srjbifd^of  unb  fteflte  fid^  auf  ©eite  be«  SSaiern,  im  Sunbe 
mit  ben  @rjbtfd^8fen  bon  3Rainj  unb  Jrier  unb  ber  Sße^rja^l  ber  nieber* 
r^einifd^en  gürften  ^.  Subtoig,  ju  3ld^en  bon  SKainj  unb  Girier  gefrönt 
em^>fing  ju  Slnf ang  December  bie  §ulbigung  ber  S3ürger  gu  6öln  unb  ge* 
luäl^rte  il^nen  jtt)ei  greibriefe,  morin  er  nid^t  blo§  alle  früheren  ^rioile* 
gien  ber  ©tabt  beftötigte,  fonbern  biefe  aud^  mit  einigen  neuen  t)erme^rte, 
lüie  Befreiung  bom  ©tranbred^t  unb  S5efugni§  ber  ©d^öffen  ben  9Jid^* 
ter  felbft  au«  i^rer  SKitte  p  beftetlen  \ 

2Biett>o]^t  bei  feiner  SBal^l  bereit«  ein  ©ed^«jiger  beftanb  bod^  §ein* 
rid|  II,  \m  bie  ®ifd^of«d^ronif  rül^mt^  mit  3)hit]^  unb  Kraft  eine  lange 
9Jei^e  »on  Kriegen  gegen  bie  ®rafen  bon  3ülid(; ,  9)Zart  unb  ßlet)e  unb 
befonbcr«  gegen  bie  ©tabt  Solu.  3)em  ?anbfrieben,  meli^en  K.  8ubtt>ig 
JU  SSad^arad^,  22.  3uni  1317,  mit  üWainj  unb  Srier,  K.  Sodann  tjon 
©ö^men  unb  nod^  anberen  gürftcn  unb  Ferren,  fo  tt)ie  mit  ben  ©tobten 
am  SRl^ein  errichtetet  trat  er  jmar  anfang«  bei,  brad^  i^n  aber  ^ernad^ 
tDieber  infolge  einer  SÄufforberung  K.  griebrid^«  bie  t)on  ben  ©tätten 
aufgelegten  B^öc  ju  6öln ,  ßobtenj  unb  {Remagen  abjufc^affen  unb  ba^^ 
gegen  bie  ^rfömmüd^en  erjbifd^öflid^en  ^^üt  ju  Sonn  unb  Slnbernad^ 
mieber  l^erjufteüenß;  befeftigte  juerft  Deu^,  toelc^e«  }eboc^  burd^  6öln 
gejtoungen  tt)urbe,  bie  ©efeftigung«n.>erfe  mieber  nieberjulegen ' ,   unb 

1.  Urf.  3.  1314,  Wlai  9,   2ac.  no.  3.  Urff.  öom  5.  2)cc.  1314,  2ac.  no. 
128.                                                          142.  143.    (g.  l^icrübcr  bei  bcv  35crfaf- 

2.  3n  jtoci  Urfuttbcn  toom  3.  2>ec.      fung. 

1314  ijcrf^eigcn  bie  genannten  nnbanbere  4.  Cron.  pres.  @.  217  a.  a.  O. 

^rbünbctc  ben  (Sölnem  @d?ut5  gegen  5.  2ac.  III  no.  159. 

iebcn,  ber  |ie  beö^atb  anfeinben  roüiDe,  6.  Urt.  3.  1318  gebr.  10,   ebcnb. 

XDtii  pe  ben  Ä.  ?nbtt)ig  mit  greubc  bei  no.  168. 

fi(^  anfgenommen  unb  i^m  2:ieue  gelobt  7.   Urf.  toom  21.  SWSrj  1317,  2ac. 

^6cn:   On.  IV   no.  19,   gac.  III  no.  III  no    156. 

141. 


XCVI 


^ttgetneine  Einleitung. 


mad^tc  l^ierauf  bie  ®tabt  unb  ©urg  ®rü^(  gum  üKittelpunft  feinet  S5Jt* 
tcrftanbe«  im  fortbauernbeu  Kriege.  S)ie  Söfnet  mit  i^ten  ^d^txn, 
Sbetbürgcru  unb  Safaöen  ber  ©tabt ,  belagerten  S3rü^l  im  grü^Jal^t 
1318,  bi^  ber  ©rjbifd^cf  ®tabt  unb  S3urg  an  bie  bon  bciben  2^^eiten  er- 
torenen  ©d^ieb^rici^ter,  bie  (£rjbifci()öfe  i)on  Syrier  unb  SWainj  unb  ben 
ÜDeutf^  Orben«  ^  SReiftcr  a(«  Unterpf anb  be^  trieben«  übergab  ^ . 

J)a«  3^^tt)ürfni6  jtoifc^en  (Srjbifd^^of  unb  ©tabt  l^atte  aud^  eine  biJfe 
Sntjtoeiung  innerhalb  bed  6(erud  bon  (Sö(n  pr  golge.  'Denn  ate  ßrjb. 
^einrid(^  33ann  unb  3nterbict  gegen  bie  ©tabt  au^gef|)rod(^en  l^atte  unb 
bie  ©eiftlid^feit  bon  bort  abberief,  folgte  i^m  biefe  nur  jum  2^^eil  nad^ 
S3rü^l,  toä^renb  bie  anberen  jurücfblieben,  unb  e«  gefc^al^  ba^er^  bag  bie 
in  ber  näc^ften  ^tit  erlebigten  ^rälaturen  unb  ^frünben  »on  ben  au^ge* 
toiäfznm  unb  ben  jurücf gebliebenen  ßapitel^erren  bo|)^)ett  befefet  tourben. 
Die  ©tabt  a|)peUirte  an  ben  ^apft ,  unb  biefer  befteüte  ßommiffarien, 
tozliift ,  al^  e«^  1 320  jnjifd^en  ©rgbifd^of  unb  ©tabt  jum  Sergleid^  lam, 
aud^  ben  83ann  lieber  aufl^oben  2.  Den  testen  ?lu«f|)ruclSf  be^  aSergteid^^ 
t^at  am  15.  Sluguft  be^Sa^re^  ®raf  ©erwarb  bon  3ülid()  unter  S3eirat^ 
be^  ^ro)>fte«  3o]^ann  bon  ßüttid^  ^ .  er  betraf  bie  Slu^fö^nung  ber  ®eift* 
lidfffeit  unter  ^iä),  bie  erjbifd^öflid^en  ^büt  ju  S3onn  unb  Slnbernad^ ,  auf 
toeld^e  aud^  bie  ©d^ulbforberungen  eingelner  SSürger  an  ben  Srjbifd^of 
angetoiefen  ttjurben,  bie  ©id^er^eit  be^  ^anbete  unb  bie  ©emal^rung  be^ 
grieben^  jtoifd^en  ben  Sln^ängern  ber  beiben  ®egen!i>nige ;  ©tabt  unb 
SurgSrü^l  follte  nod^  4  3a^re  lang  ben  ßölnern  al«  Unterj^fanb  ^aften. 
?flod^  eine  9?ei^e  t)on  weiteren  ©treitigteiten  unb  SSerträgen  bejogen  fid^ 
auf  biefe«  ^fanb objecto  toeld^e«  bie  ©ürger  bem  ßrjbifd^of  nur  gegen 
boUfommene  ©id^er^eit,  um  nid^t  auf«  neue  i)on  bort  au«  angegriffen  ju 
»erben ,  jurüdferftatten  toollten ,  f 0  toie  auf  bie  ©d^ulbf orberungen  ber 
©laubiger  be«  Srjbifc^of«,  für  meldte  biefer  aße  i^m  in  ber  ©tabt  ju« 
fte^enben  ^Renten  au«  ben  aWül^len,  ber  ©raufteuer,  ber  SDJünje,  bon  ben 


1.  9^0(3^  ber  (Srgäfelung  ber  Cron. 
pres.  (S.  218  tt)ären  bie  (Sölncr  na^  ein* 
mouaüici^er  Belagerung,  intervenienti- 
bus  tandem  pactis,  nnt>erri(^teter  (Sa^e 
»icber  abgezogen.  (Genauer  jagen  Gesta 
TreviroTum  II  'B.  238:  Tandem  hoc 
castrum  voluntate  civium  in  manus  do- 
mini  Baldewini  fuerat  collatum  in  hunc 
tarnen  modum,  qaod  si  Henricus  Colon, 
archiepiscopup  pacem  terrae  non  serva- 
ret,  ipse  dominus  Baldewinus  hoc  ca- 
strum in  manus  Coloniensium  traderet 
destruenduro.    2)er  ä^it^^untt  ber  Söcla» 


gerung  ergtebt  ^äf  and  ben  Urtunben; 
am  4.  aWai  I3J8,  du.  IV  no.  59,  l^atte 
ftc  bereit«  begonnen ;  bie  SSottmad^t  ber 
@(^>ieb«ri(bter  ifi  öom  1 7.  3uni,  ebenb. 
no.  60.  93gl.  im  übrigen  bie  au^fü^r* 
liti^e  eijä^Iung  bei  ennen  II  ^.  286— 
a08. 

2.  ?ac.  III  no.  176  unb««ote,  (Sn- 
nen  a.  a.  O.  @.  298. 

3.  31.  a.  O.  no.  180.  3o^>ann  »ar 
niti^t  Bijc^of  )>on  Miti(if,  mie  (Snnen  if^n 
nennt,  fonbern  ^ro^>ft  gu  @t.  (SeröatiuÄ 
in  9)?aadtri(^t. 


Btoette  Kbtl^eilung. 


XCVII 


3ubcn  unb  bcm  ©icget  bc«  Dfficiate  ote  ©t^crl^ctt  befteötc^  Snbltd^ 
gelobten  betbe  2^]^eile  gegenfeittg  aße  ^ergebrad^ten  JRed^tc,  gret^etten 
unb  guten  ©emol^n^eiten  ju  beiual^ren,  anä)  fein  fetnbfid^e«  ©ünbni§ 
gegen  einanber  einjuge^en  2. 

!J)urci^  Srjb.  ^einrici^  II  tourbe  ber  nun  erft  boüenbete  l^enlici^e 
S^ot  be^  neuen  Dom^,  ju  toeld^em  Stjb.  ßontab  1248  ben  ®runb  ge* 
(egt,  auf  einem  ^robinctatconcit  am  27.  ©e^Jtember  1322  eingemei^t  imb 
bie  5Re(iquien  ber  ^eiligen  brei  Könige  bottl^in  gebtad^t^. 

5Rad^  bem  Slbfd^eiben  bed  ^od^beja^rten  Sird^enfürften  bon  @ö(n  ju  aBarram 
änfang  be«  3.  1332  tourbe  no^  in  bemfetben  aWonat  Sanuar  SBalram  *7i|"' 
ober  SBaftabe*  bon  3äü^,  ^ro^ft  ju  giittid^  unb  2^^ef antat  bon  68tn, 
im  jugenbüd^en  Sitter  bon  26  Salären,  infolge  ber  Semül^ung  feine« 
Sruber«,  be«  ®rafen  ©ttl^etm  bon  3üli^,  ber  eö  fi^  40000  ®utben  am 
^>ä^>fttid^en  §ofe  loften  liefe,  bon  3o^ann  XXII  in  Slbignon,  o^ne  SRüd* 
fid^t  auf  bie  SBa^t  be«  5)omca|)itete,  burd^  ^jäpftlid^e  ^robtfion  ernannt^. 
O^ne  3ö)eifel  tpoüte  ber  ^ap^t  tozlöftx  bem  Äßnig  gubtoig  bie  JReid^«* 
regierung  abfj^rad^,  fidfi  ba«  mäd^tige  ^au«  3ütid(^  ber|)flid^ten,  toeld^e« 
fd^on  feit  lange  eng  mit  ber  ®tabt  6öln  berbunben  toar «.  Der  neue  Srj* 
bifd^of  ^ielt  ber  legieren  gegenüber  an  ber  ^olitil  feine«  ^aufe«  feft,  be^ 
(tätigte  i^r  nid^t  blog  bei  feinem  feicrtid^en  Sinritt  bie  l^ergebrad^ten 
9itä^tt  unb  greil^eiten,  fonbern  fdf^tofe  aud^  1334  ein  enge«  greunbfd^aft«* 
bünbnife  mit  i^r,  momit  beibe  fid^  gegenfeitigen  ®ä)Vii^  unb  SBaffen^filfe 
gegen  feinbtidben  9lngriff  jufid^erten'.  äBä^renb  feiner  ganjen  5Regte^ 
rung  beftanb  ber  griebe  jtoifdf^en  il^m  unb  ber  ®tabt  fort.  ÜDagegen  tourbe 
er  in  einen  f^toeren  ^ieg  in  ©eftfaten  mit  bem  ®rafen  Slbolf  bon  S3erg 
in  ben  Sauren  1344  unb  1345  tjertoidtett,  toorau«  nad^^  ber  9lieberlage 
be«  erjbifd^öftidben  ^eere«  bei  5Redtting^aufen  ein  für  i^n  nad^t^etltger 
unb  in  feinen  golgen  ber^ängnifeboöer  griebenöfd^lufe  ^erborging». 
!Denn  ber  (Srjbifd^iof  tourbe  baburd^  ungeheuer  berfd^ulbet,  unb  bie«  ma^te 
i^n  ab^ngig  bon  bem  Domca|)itet,  toelc^e«  einen  2^^eit  ber  ©d^utben 


1 .  3n  ber  cntfe^Uci^  »citläuflflen  Ur» 
lunbc  toom  27.  3iiU  1329,  Du.  IV  @. 
164. 

2.  (Sbenb.  3.  1330,   om  31.  Oct. 
inii^t  30.)  no.  165. 

3.  toolb  t)on  yi.  @.  160,  (gnnen, 
@ef(^>.  III  @.  972.  SluffaOcnber  Seife 
f*»eigen  hierüber  bie  (£öln.  3a&rbü*cr, 
*cld^«  gerabe  in  bie(er  3«t  äugerfl  bürf* 
%  flnb. 

4.  @o  nennen  il^n  bie  teutft^cn  Urf. 
tolc  bicSa^rbü^er. 

►WbtedÖronifen.  XIV. 


5.  Cron.  pres.  (g.  219.  Levoldi  Ca- 
tal.  (Böhmer,  Fontes  II  @.  294)  :  ipso 
marchione  in  curia  apud  papam  hoc  pro- 
curante.-  2)en  ^ofieuaufwanb  giebt  Urf. 
be«  ®r.  SBiU^elm  3.  1349  on,  8ac.  m 
no.  479. 

6.  SacomMet  im  Slr^ito  IV  @.  51. 

7.  Urf.  öom  23.  SKärg  Sac.  Hl  no. 

8.  gcöolb'ö  (S^ronif  @.  192  f.  Cro- 
nica  piesulum  22 1 . 


xcvin 


Mgetneine  (Einleitung. 


nitxxKitim,  baffir  ober  auc^  bte  SRcgictung  bed  Srjftift^  an  fid^  jog,  bcn 
3oö  bei  9?^einbcrg  unb  anbete  @in!ünfte  mit  Scfc^lag  belegte  ^  mäl^renb 
ein  onberer  ^am)tg(äubiger,  9titter  5Retnatb  bon  @d^5nau ,  ben  gt&^ten 
S^eil  bc«  8anbe«  mit  ©c^teffern  unb  ®ülben  im  ^fanbbcfife  ^atte  2. 

3n  fotd^er  Scbtängnife  !am  bem  ßvjbifd^of  bie  Scmerbung  be^  S. 
Sodann  bcn  Sö^men  1346  nm  bieSBa^l  Jeinc«  @o^ne«,  Satt  bon  ÜÄä^^ 
ren,  jum  r5mifc^en  S5nig  [e^r  jn  ftatten,  ba  il^m  berfelbe  nid^t  bloß  aüc 
SRed^te  unb  SSort^eile,  meld&e  feinem  SSorgänger  bon  griebrid^  bon  Deftep 
teic^  jugeftanbcn  tt)orben,  auf^  neue  jufid^crte,  fonbetn  borncl^mtid^  aud^ 
gänjlid^e  Befreiung  bon  feinen  ©c^utbcn  burd^  3<^^tung  bon  1 00000  3D?arf 
©ilber  in  ^offnung^öoüe  Slu^fi^t  [teilte ». 

Sari  IV  mürbe  nad^  bem  SEBtüen  be^  ^a^)fte3  Stemen^  VI  t)on  ben 
rl^einifd^en  ßrjbif d^ßfen ,  t)on  ©öl^mcn  unb  ©ad^fcn  am  11.  3uli  1346 
ju  9tenfe  ate  ©cgcnfönig  getoä^lt,  bon  SBatram  ju  93onn  am  26.  9?o* 
bember  gefrönt*.  J)od^@5tn,  bieStabt,  ^ing  gteic^  mie  3td^en ,  fort^ 
baucrnb  bem  gegen|)äpft(id^en  Saifer  Subtoig  an  unb  ^ulbigtc  erft  nad^ 
beffen  2!obc  bem  neuen  Sönig,  ate  biefer  im  3.  1349  lieber  an  ben 
JR^ein  fam  unb  nod^  einmal  bon  bem  Srjb.  öalbuin  bon  5Erier  ju  5ld^en 
am  25.  3uli  gefrönt  tourbc ;  fie  erl^ielt  bafür  t)on  i^m  eine  überreid^e 
glitte  bon  ^ribilegien ,  morin  atte  früheren  i5^ei^eit«beioittigungen  ber 
Könige  unb  Saifer,  barunter  aud^  jene  augerorbentlic^en  t)on  Ä.  äöill^etm 
unb  S.  JRid^arb  nod^  einmal  mieberl^olt  unb  unter  anberem  bie  3wfi^^* 
rung  enthalten  toar,  ba§  ber  Sönig  bie  ©tabt  nid^t  gegen  i^ren  SBJitten  ju 
irgenb  einem  ©unbni^  ober  einer  Uebereinfunft  mit  i^m  nöt^igen  motte  ^. 

^rit)ilegicn  unb  befonber^  ©elbberfpred^ungen  be^  beutf^en  Sönig^ 
bebeuteten  jur  3^^  fel^r  menig,  menn  biejenigen,  meldten  fie  gemalert 
mürben,  nic^t  aud^  bie  SDIad^t  befagen,  bereu  Erfüllung  ju  ergmingen; 
©id^er  ^at  Sari  IV  bem  Srjb.  JBalram  nii^t  bon  feinen  ©d^ulben  gc- 
l^olfen.   Site  biefer  fid^  gar  riid^t  mel^r  anber^  ju  retten  mußte,  berlicß 


1.  Urf.  t>on  1344  9ioö.  11  unb  1345 
SKörj  30  bei  ?ac.  no.  416  unb  422. 

2.  3n  Urf.toom  15.3uni  1346.  ?ac. 
no.  432,  nennt  Ä.  Sol^ann  t>on  338^nten 
ben  9ieinarb  toon  @c^>on^>oV)en  feinen  lie'» 
ben  ©etieuen  unb  üßann,  bcnrbcr  @i'g* 
hi\(ifo\  'a9  XQai  lunbic^  i^,  fin  lant,  jloid 
inb  gnibe  —  üur  groi«  fd^uU  —  beifat 

3.  @.  bie  beibcn  Ulf.  Ä.  3obann« 
Dom  15.  3uni.  2ac.  III  no.  432.  433, 
unb  bie  ^eftätigung  burc^  ben  gciväl()lten 
tönifl  Äail  IV  felbft  im  folg.  3flTE>r  1346, 
92ot>.  26,  ebenb.  438  nebft  2lnni. 


4.  Uutev  biefem  5)atum  beflätigtc  er 
bem  @vjbiWof  feine  S^egdien  unb  befon« 
beien  9iec^>te,  ?ac.  no.  438. 

5.  2)ie  erfte  9lei^e  biefer  Ur!unben  ift 
unter  bem  gleichen  S)atum  be8  8.  gebr. 
1349  au^gcflettt:  On.  IV  no.  305.  306 
(beibe  nur  55iieber(>oIung  ber  Privilegien 
^.  ?ubn)ig8tom  3  1314)  unb  2oc.  lll 
no.  466 — 468.  SBeiter  famen  ^inju  bie 
bei  ©elegcn^eit  feiner  jtveiten  Ärönuug 
ert(^eilten  ^^3ritoitegien  öom  13.  3uU  unb 
11.  ^ug.,  Ou.  no.  311.  312:  »gl.  über 
bie  2)aten  bie  9iegeften  ^arl«  IV  von 
33ö^mer  unb  ©über  @.  90. 


3n>eite  ^UffdinnQ. 


xcix 


er  f ein  Stxftift ,  nad^tem  er  feinen  ^u|)tgläubiger  unb  SSaf allen,  bcn 
SRitter  5Reinarb  t)on  ©d^önau ,  ate  ®enerafeicar  für  bie  wtiüidfz  SRegie«' 
rung  eingefefet  l^atte,  ging  mdf^xanhzxdf  nnb  ftarb  ju^ari«  am  14.  %n^ 
guft  13491. 

®a^  3a^r  1349,  in  tpelci^em  grjbifd^of  SBatram  in  ber  SSerban*  Sujen. 
nung  ftarb,  bxa(i)tt  ben  ©tabten  am  9i^ein  unter  ben  ©d^reden  ber  ^eft, 
bie  man  ben  f d^ttjarjen  Xob  nannte ,  ben  ganati«mu^  ber  ©eigetfal^rten 
unb  bie  @räue(  ber  3ubenmorbe.  !J)ie  @ötner  Sal^rbüd^er  ertoä^nen  nur 
mit  wenigen  SBorten  biefe  furd^tbaren  unb  aufregenben  (Sreigniffe.  3n 
ber  S5art^olomäu«nad^t  23.  auf  24.  3luguft  1349,  fagen  bie  tateinifd^en 
3[nna(en,  mürben  bie  3uben  ju  ßötn  berbrannt;  Derbrannten  fie  fidff 
fetbft,  beridf^tigen  bie  beutfd^cn  2.  dagegen  (efen  mir  in  einem  Sluöfd^rei* 
ben  beö  eribifd^ßfüd^en  Dfficial«  bom  26.  ®ej)tember,  a(fo  einen  STOonat 
fjjöter,  morin  er  ba«  geraubte  3ubengut  unter  Slnbro^ung  beö  ©anne^ 
t)on  ben  ^tünberern  ober  f)e]^Iern  jurüd forbert :  e«  feien  in  biefen  I^agen 
Seute  beibertet  ©efc^led^t^  bei  5lag  unb  yiaäft  in  ba^  Subenbiertel  ein^ 
gebrungen  unb  ptten  bort  tjicte  3ubcn  umgebrad^t  ^.  !©teö  ftimmt  toeber 
beiilglid^  ber  ^txt,  noäf  a\x6f  be^  SSorgang«  fetbft  mit  ber  Slac^rid^t  ber 
Qal^rbfid^er  überein.  3Dennod^  (äfet  fid^  bie  tefetere  in  feiner  SBeife  be* 
jmeifefn.  3Die  erfd^redlid^e  2!^atfac^e  Don  bem  3ubenbranbe  ju  Sota 
ift  mel^rfad^  gtaubmürbig  bejeugt.  ©rjbifd^of  SBitl^etm  berührt  fie  in 
ber  Urfunbe  morin  er  xtoei  3a^re  f|)äter  fid^  mit  ber  ©tabt  über  ba^ 
geraubte  3ubengut  Dergüc^  ^ ;  er  unterfd^eibet  barin  jmei  STOomente  ber 
3ubcnberfo(gung,  ben  etften  nod^  jur  3eit  feine«  SSorgänger«  SBalram, 
afe  ring«  um  auf  bem  Sanbe  unb  in  ben  ©tobten  bie  Suben  burd^ 
Sluf lauf  ber  ©emeinben  erfd^tagcn  mürben ,  unb  ben  jmeiten  nad^  bem 
SCobe  SBalram«  beöor  er  fetbft  bie  ^Regierung  antrat,  b.  i.  jmifd^en 
14.  Sluguft  unb  18.  IDecember,  al«  bie  Suben  in  S6(n  im  nädbttid^en 


1.  Cron.  pres.  222.  ©crcit«  am  3. 
SWärj  1349,  ?ac.  III  no.  474,  crfti^cint 
ber  @tcttöcrtrctcr:  *3Bir  9lct?nart  ^an 
@c^oinoutt>c  ^icrc  gu  @concn\)or|l,  gc* 
mtint  mdertd  in  atten  mernUiti^en  fad^en 
ber  eirtulrbigen  in(S^rtflo  t>aberd  tnb  und 
^eren,  ^eren  SOäalraöen«  cr^jcb.'  2)od^ 
ioerabrcbetc  Salram  no(^>  am  1 .  3uU  mit 
®raf  ^il^elm  t>on  Süücid  unb  ©ö^neu 
eine  S^fammcntunft  in  CEiJln,  2ac.  Ill 
no.  479. 480.  (Seine  Slbveife  nad^  granf* 
reid^  fd^eint  atfo  eifl  f^)ätcr  erfolgt  gu 
fein.  3)em  SobcStag  am  14.  S[ugufl  tcU 
berf|>ri(i^t  nic^t  bie  an  SQSalram  gerichtete 
Urf.  Äorr»  IV.  »eld^e  in  (5öln  am  16. 


au9gef!ellt  if!;  ba  ber^önig  Don  bem  ^b« 
teben  bed  (Srgbifc^ofd  in  $arid  nod^  nid(ft 
unterrid^tet  fein  !onnte. 

2.  Ann.  Agripp.  @.  738  unb  ^aifX" 
büd^er  ©b.  H  @.  22.  36. 

3.  Ou.  IV  no.  314:  Alias  petitio- 
nem  —  recepioius  continentem  quod 
hiis  diebus  nonnulli  utriasque  sexus 
homines  vicum  judeornm  —  tarn  diurno 
quam  noctarnfo  teniporibus  accessissent 
et  habitationes  seu  domos  eorundem  ju- 
deorum  violenter  intrassent  et  quampla- 
res  de  dictis  judels  interfecissent. 

4.  3.  1350,  @e^)t.  23,  2ac.  III  no. 
489. 


C  ^ttgemetne  (Stniettung. 

äuflauf  erfc^lagen,  t^r  ^ab  unb  ®\\t  tjctbrmmt  uub  gcjjlfinbert  tourbc, 
ol^nc  SBtücn  unb  3ut^«n  tc«  9iat^«  unb  bcr  guten  ©ürgcr,  bie  c«  nid^t 
l^tnbcrn  lonntcn,  rpte  er  entfci^ufbtgcnb  ^injufügt^  Sluci^  aKartgtaf  SBtt 
l^elnt  t)on  3ültc^  tommt  barauf  in  einer  fpäteren  ben  SSla6fla^  ber  3uben 
betreffenben  Urfunbe  mit  ben  SBorten  jurüd :  afe  bie  Suben  fid^  attba 
insgemein  berbrannten  2.  @«  »erftel^t  \\6),  bafe  bie  ©etbftüerbrennung 
ber  Suben  bie  (Srmorbung  burc^  bie  fanatifc^e  ÜJienge  nid^t  au^fd^tießt, 
ba§  cin^  mit  bem  anbern  jufammenl^ängt.  Um  ber  gejmungenen  STaufe 
ju  entgelten,  brad^ten  bie  3uben  ju  ßötn  fic^  felbft  mit  äSeibern  unb  Äin* 
bem  jum  S3ranbo)>fer,  mie  ein  anbercr  ©c^riftfteüer  ber  ^üt  berid^tet^. 
i^reilid^  tourbe  ba«  3ubenbiertel  nur  t^eitoeife  burc^  ben  S3ranb  jerftört, 
mie  aud  bem  f^)äteren  SSerfauf  bon  Subeni^äufern  l^erborgel^t ,  unb  bie 
^(ünberung  ber  i>crfaffenen  ^äufer  toarb  nad^  bem  ä^^B^^ife  ^^^  Officiafö, 
wefd^er  t)on  bem  übrigen  fd^meigt,  noc^  nac^träglid^  fortgefcfet. 

®ett)i6  waren  ber  9tat^  unb  bie  guten  ©ürger,  mie  ber  Srsbifd^of 
berfid^ert,  unfd^ufbtg  an  bem  Subenmorbe.  IDer  erftere  fal^  ba^  brol^enbe 
Unl^eil  feit  lang  t>orau«,  glaubte  nid^t  an  ba«  alberne  SSotfömärd^en  bon 
ber  ©runnent)crgiftung,  mie  auö  mehreren  ©df^reiben  beöfelbcn  an  ©trag«* 
bürg  ^erborgel^t,  unb  war  entfd^loffen,  bie  ©d^u^^juben  ber  ©tabt  gegen 
ben  rafenben  burd(^  3lberglauben,  ^ag  unb  ^abfud^t  aufgeftac^elten  "^öbel 
JU  befd[^üfeen  * :  altein  unauf^altfam  berbrcitete  fid^  ber  Slufru^r  jum  35er* 
berben  ber  3fuben  ben  ben  oberen  nad^  ben  unteren  JReid^^tanben  unb  in 
S5ln  lobcrten  bie  flammen  be«  3ubenbranbe^  auf,  gleic^tpie  in  ©träfe* 
bürg  unb  einer  SRei^e  bon  anberen  ©täfcten^. 


1 .  '2)te  iueben  bie  )u  (Soelne  gefejfen 
tnbe  tDoenenbe  iDairen,  albat  bt  na\6}ti 
gclouffe  beibe  bcrg^ecnre  bie 
buiffen  (Socinc  gcfeffcn  maren 
inb  bcrg^cnve  bie  nict  gu  t>er* 
liefen  en^atten,  evflageu  inbe  boit 
bteijen  fmt  inb  ire  gnct  inb  ire  ^atoe'  jc. 
5)ic  ^>ert)orge]^obenen  Sorte,  ttjcld^e  @n- 
nen,  ®efti^.  II  @.  232  auf  bie  crft^Iage. 
nen  3uben,  fon>of^(  bie  tt)tl6)t  auger^alb 
ber  (^tabt  anfäfftg  waren,  aU  bie  xot\(ift 
ni(i(ft9  }u  t>erUeren  Ratten,  begief^t,  ftnb 
rid^tig  nur  ju  t>erf)e^enjoon  bem  Auflauf 
(ge(oufe)  bed  t)on  audn)ärt9  f^erein  ge* 
fontmenen  »ie  bc«  fläbtif^en  ^Bbel«, 
bem  ^ier  ber  3«benmorb  jugefc^rieben 
tt)irb. 

2.  Urf.  öon  1356  Sing.  20,  du.  IV 
no.  385  :  'toan  unfen  {neben  tocgen,  bie 
in  bemc  Qt\6)i(i)U  bat  in  berfelber  flat  gc» 
](i^aäf,  bo  ftc^  bie  jueben  alba  gemein« 


Heiden  loerbranten,  boit  bnet)en\ 

3.  Gesta  abbatum  Trudon.  SS.  X, 
432 :  Inter  quos  villicus  civitatis  Colo- 
niensis  (ber  Unterzogt?)  occiditur  a  Ju- 
deis, qui  ibidem  stratam  cum  multis 
domibus  hereditarie  possidentes  iiolen- 
tesque  ad  baptismum  convolare ,  igne 
immisso  sese  cum  uxoribus  et  iiberis 
intra  domos  proprias  comburunt.  S5gl. 
$einri^  t>on  2)ieffen^ot>en ,  Böhmer, 
Fontes  IV,  70,  tt)o  au(^  ba8  2)atnm  be« 
23.  ^ug.  bemerlt  ifi:  in  Moguncia  vero 
ac  Colonia  X  cal.  Septembris  cremati 
fuerunt. 

4.  @.  bie  beibcn  ©(^reiben  öon  (£ö(n 
an@tra6burg  t>om  19.  2)ec.  1348  unb 
toom  12.  3an.  1349  in  @d^ilter»«  ^u«g. 
t)onÄönig«^ofen,  im  ?ln^>ana  @.  1021 
--J024. 

5.  SSgl.  bcfonber«  bie  ergä^^tung  toon 
Slofcner  über  ba«(Srcigni6  in<Stra|burg 


3»eitc  abt^eilung. 


ci 


ißac^bcrl^anb  nal^m  ber  SRatl^  bon  6i^(n  btc  ^ü(fe  bcr  gciftlid^cn 
S3e^8rbe  in  Slnfprudb,  um  ba^  8e^)lünberte  Subenflut  bon  bcn  9täubern, 
btc  cd  fortgcfc^tc^)pt,  öcvfauft  ober  »crftcdt  ifattm,  an  btc  ©cntcinbc  ju«^ 
rücfjuforbern  unb  bic  bartn  6efinbli(j^en  J)cpofitcn  an  bic  ©d^utbncr  jn* 
tüiigugcbcn  K  Sd  ftc^t  bal^tn,  bon  lüctd^cm  @rfotg  bcr  bcn  SRäubcrn  angc* 
brol^tc  gctftKd^c  S3ann  gcnjcfcn  ift.  Slbcr  nid^t  blog  btc  ©tabt  crl^ob  Sin* 
fpruc^  an  bad  Snbcngut;  ®rjb.  SEBH^dm  bc^au|)tctc  nad^  bcnt  9tcci^tc, 
tDcld^cd  il^m  allein  an  bcn  3ubcn  jufte^c,  ba^  attcd,  Stbc  unb  fa^rcnbe 
§abc  bcrfclben,  i^nt  betfaöcn  fei,  fanb  aber  bod^  nad^^cr  für  gut,  bcn 
äiaub  mit  bcr  ©tabt  jur  §ötftc  ju  t^ci(cn,  xxm  gcmcinfam  mit  il^r  aöc 
2lnf<)rfid^c  brittcr  ^erfoncn ,  nöt^tgenfatl«  mit  bctt)affnctcr  3Wad^t  abju* 
»Clären  2.  hierauf  nal^m  bcr  SScrfauf  bcr  nod^  übrigen  Suben^äufer  burd^ 
i^tpct  betoßmäd^tigtc  Sürgcr  ungcl^inbcrtcn  Fortgang  K 

(Srjbifd^of  2Bi(^etm  bon  ®cnncp,  ÜDom^err  ju  6i>(n  unb  tropft  ju  ^^ 
®oeft,  tourbe,  tuie  f ein  SJorgänger,  burd^  j)äj)ft(id^c  ^rcbifion  am  18.  J)ec.  ».  ®€n: 
1349  ernannt,  mictoo^t  S.  ^art  IV  fic^  um  bic  ©a^t  feinet  tanjtcrd   "'^' 
9iicolaud  bon  ^rag  bcmül^t  ^atte  ^,  ©ie  ©ifd^ofdd^ronil  rü^mt  bon  bcm 
neuen  Srjbifd^of,  bag  er  afö  mtrauter  SRat^  feine«  SSorgängerd  bereit« 
in  bcn  ®cfd(^äften  erfal^rcn  unb  bor  allem  barauf  bebad^t  n>ar ,  ba«  Srj* 
ftift  bon  ©d^ulbcn  ju  befreien,  ©d^löffer  unt)  ©cfifenngen  surüdfjubrin* 
gen ;  ba§  er  tt)cnig  ^iege  geführt,  geinbfd^af teu  lieber  burd^  ©elbjal^lung 
abgctl^an  l^abe  ^.  3n  bcr  2^^at  erneuerte  er  fogteic^  ba«  grcunbfd^aft«* 
bünbnife  mit  ber  ©tabt  ßöln,  toobei  beibe  Steile  fic^  gcgenfeitige  ^ütf* 
Iciftung  mit  ®etoaffnctcn  in  beftimmter  äluja^l  oerfprad^en  ^  unb  fdf^lofe 
8anbfrieben«bünt)niffe  mit  bcn  benad^barten  Surften  unb  sperren  toie  mit 


am  14.  gebr.  1349,  ©tvagburgev  (S^ro» 
nifen  1  @.  104.  130  unb  im  attö^mci» 
ncn  ©rät?,  ®efti^.  bcr  3ubcn  ®b.  Vll 
2.  «ufl.  ©.  360-384  unb  @tobbc,  3)ie 
3uben  in  2)eutfc^>Ianb  <B.  188  f. 

1 .  @.  bic  cit.  Urfunbc  bc«  crjbif^. 
Dfficial«. 

2.  SDcr  9?ertrag  toom  23.  ®c^>t.  1350 
(gac  111  no.  489y  tt>ar  toic  c«  fcibctnt 
ntc^t  cnbgültig,  ba  nec^  imi  fpätere  ^u9' 
f)>rücbe  ber  iD^annen  beS  @rjfliftd  ^ox\)an* 
bcn  finb— 16.  ^ioö.  1351  unb  24.  gebr. 
1352,  Ou.  IV  no.  330  unb  ?ac.  III  no. 
508,  —  bur(<>  toetd^c  bcm  (Srgbifc^iof  aU 
lein  aUcö  öcrfaflenc  Subcngut  im  (Srjjiift 
unb  bcr  @tabt  (iUn  gucrfannt  tDurbc. 

3.  SoHma^t  für  bic  Ferren  3oli>anu 
t>om  ^cmc«  9{ittcr  unb  @c^öffc,  unb 
^munb  ©irfün,  fo  n>ic  bcrcn  S5crf^>rc(i(^cn, 


1352  Ou.  IV  no.  337.  338,  bann  bie 
g3crfauf«ur!.  an9  bcn  3.  1352  —  1356 
no.  342  —  387 ;  cnMic^  ba«  urfunbli(^c 
^rotofoK  über  58  (bis  3. 1358)  öcrlaufte 
Käufer  unb  ^au8i)läfee  bcr  3uben  id 
SJci?bcn,  ©cW.  ber  Suben  in  SiJln,  im 
3ln^ong  @.  330. 

4.  @lci4  nacib  bcm  ^obe  $i^a(ram'd 
fprid(^t  bcr  Äönig  in  Urf.  öom  28.  ^lug. 
1349  (8ac.  111  no.  487)  bic  (grmartung 
au«,  baß  fein  Äan^Icr  @rjbifci^ot  njcrbcn 
ttjürbc. 

5.  Cron.  pres.  <S.  43  :  memorans 
dictum  sapientis,  videlicet  quod  melius 
est,  marsupiis  accommodare  dolores, 
quam  mentem  curis  continuis  anxiari. 

6.  Urf.  20.  ©c^t.  1350,  Ou.  IV 
no.  321. 


CII 


^Ilgetnetne  Einleitung. 


Sld^en  unb  Si>ln  K  SU«  er  aber  eine  ©urg  unb  ©efcftigungen  auf  Stolanb«* 
tpertl^  anjulegen  unternahm,  tereintgten  \\äf  bie  SR^ctnftäbte  (S5(n,  Sob^ 
(enj,  ainbernoci^  unb  ®onn,  um  bie«  mit  gefammter  3Äac^t  ju  tjerl^inberU; 
tpobet  Sö(n  aßetn  3000  ©etoaffnete  unb  100  ©d^üfeen  ju  ®^iff  p 
fteöen  berfjjrad^ ,  bamit  nidf^t  ber  Srjbifd^of  größere  ©emalt  am  atl^etn* 
ftrom  gewinne ,  al«  feine  SBorf a^ren  befeffen  l^attcn  2.  gelterer  jog  e« 
aud^  in  btefem  gaß  Dor  nad^jugeben  unb  auf  bie  Öefeftigung  bon  9Jo* 
tanb«n)ert^  ju  tjerii^ten ,  tpte  aud^  f onft  ber  ®tabt  6ßln  ju  SBttten  ju 
fein  3. 

35urd^  gräulid^en  3Korb,  begangen  bon  einigen  mäd^ttgen  ©ärgern 
au«  ben  ®efd^(ed^tern  an  ben  !Dom,^erreu  Srnft  öon  2J?o(enar!  unb  ätei* 
narb  bon  @<>anl^etm  im  ^aufe  be«  erjbifc^öflid^en  Officio!«  ju  Söln  fiel 
bie  @tabt  in  3nterbict  unb  5Reid^«ac^t,  13524 ;  bod^  gelang  e«  bem  9tat^ 
ftd^  bon  ber  SWitfd^^ulb  ju  reinigen ,  tt)orauf  ber  Srjbifd^of  ba«  Snterbict 
unb  t.  Äarl  IV  bie  9ieid^«ac^t  toieber  aufhoben  ^. 

3Sie(bebeutenb,  im  S3orau«bIidE  auf  bie  ä^^^nft/  ift  bie  Dereinjeltc 
3tadfxi(i)t  ber  Sa^rbüd^er,  bafe  im  3.  1364  bie  §erren,  b.  t.  bie  ®e^ 
fdSfted^ter,  ber  SBeberbrüberfd^aft  in  SBaffen  auf  bem  aWatjbüd^et  gegen* 
übergeftanben  feien ;  bod^  legten  bamal«  ber  ®raf  bon  ber  SWarf  unb  ber 
35ogt  bon  Si>ln  ben  ^tox\i,  beffeu  Slnlag  nic^t  angegeben  ift,  gütlid^  bei  \ 
«bocfii.  5Rad^  bem  Slbleben  be«  (£rjb.  SBil^etm,  im  @c|)tember  1262,  blieb 
ber  eribifd(^öflid^e  ©tul^l  bi«  ÜRitte  be«  folgenben  Saläre«  ertebigt,  mäl^ 
renb  welcher  3^it  ^i^  bon  bem  le^jten  Äird^enfürften  forgfam  jufammen* 
gebrad^ten  ©df^äfee  unb  SSorrätl^e  tl^eil«  t)on  bem  jum  S^iad^fotger  ertoä^l* 
ten  J)ombedf>anten  Sol^ann  bon  Sirneburg  üerfc^teubert,  tl^eil«  i>on  bem 
j)äj)ftttc^en  ^of  ju  Slbignon,  h>e(d^er  beffen  SBal^t  caffirte,  burd^  einen 
nad^  Sfttn  gefc^idten  SJuntiu«  mit  gieriger  ^abfuc^t  Derf^lungen  n)ur* 
ben^    ^.  Urban  V  ernannte  enbtidff  bnrd^  ^robifion  ot«  er^bifd^of  ben 


1.  3ucrft  13.  2Woi  1351  mit  $erjog 
3ol^ann  toon  Sotl^ringcn,  Simbuvg  unb 
©rafcant  unb  ben  genonnten  @täbten, 
gac.  III  no.  496,  toogu  anbcrc  §crrcn 
beitraten ;  nac^l^cr  mit  Sßcnjet,  3o&ann« 
Sf^at^folgcr,  $erjog  öou  ?ujccmbuvg  unb 
©rabaut  1355  unb  1358  (du.  IV  no. 
397).  tarl  IV  bcttjiaigte  ibm  bie  ^Hp 
rung  be«  9leic^8banncr8  gegen  bie  grie* 
bcn«pörer,  Sac.  lll  no.  530,  14.  gebr. 
1354. 

2.  SSertrag  toom  1.  SWSrj  1359  (du. 
IV  no.  404). 

3.  Urf.  V)om  14.  Wl'dxi  unb  4.  '^pxii 
1359,  ebenb.  no.  405.  406. 


4.  Ann.  Agripp.  p.  738,  toonod^  bie 
3abrbü^er  in  unferem  S^ejct  @.  23  unb 
37  bie  'iRadfilöft  geben  unb  jmar  in  S^ec. 
B  mit  bem  3uf<^^  '^^^  eine  fnobe  faci^e 
inb  bomobe«  töitten*.  2)ie  Sßerantaffung 
ifl  fonft  nid^t  befannt.  2)ic  Sb^ter,  in 
Ann.  Agripp.  alÖ  superiores  cives,  in 
^tc.  B  als  'oöerfle  Dan  (£oUcn'  bcjeitbnet, 
fmb  in  Ur!.  du.  IV  no.  351  genannt 
tog(.  no.  339.  340. 

5.  (gnnen  II  @.  346.  349. 

6.  @.  ben  Zti^i  @.  38. 

7.  3)ie  33iWot«tbronif  finbet  eben 
barin  ben  ®runb  ber  langen  ^ebidt>a' 
can^,    nam  famatae  ipsins   (ber  ^r(^e) 


3u>eitc  äbt^icilung. 


cm 


®rafcn  Slbolf  toon  bev  9Kart,  tvelrf^ev  yivax  \ä)o\\  feit  fünf  3a^ren  ©ifd^of 
bon  9Wünfter  gemefen,  aber  immer  noä)  nid;t  bie  geiftlid^en  ©ei^eu  em^ 
pfangen  iiattt  unb  bereite  im  fofgenben  3a^r  (3l^)ril  1364),  um  tozlU 
lid^er  Sluöfid^ten  »iden,  tt)ieber  auf  ba«  Srjbi^tl^um  berjid^tete,  nad^bem 
er  biefe^  gleid&fatl^  nur  jum  eigenen  klugen  ausgebeutet  ifatk  ^ 

3lbolf«  D^etm  @rjb.  ßngetbert  III  bou  ber  9WarI,  gfeid^fatls  hnxäf^m^^^ 
jjäpfttid^e  ^robifion  ernannt,  faub  atfo  baö  Srjftift  überfd^ulbet  unb 
nutzte  aufs  neue  ©d^lBffer  unb  öeftfeungen  ber|)fänben.  Sr  erneuerte 
im  3.  1 365  baS  SaubfriebenSbünbnife  mit  §erjog  SBenjel  bon  Sujem* 
bürg,  §erjog  SBit^etm  bonSüIid;,  mifSöhi  unbSld^en^  unb  gtpang 
bie  9t^einftäbte  burd^  (Srrid^tung  einer  S3urg  ju  Sinj  unb  3lufftellung 
eines  §eereS  bafelbft  auf  i^r  ©onberbünbni^  ju  Derjid^ten  ^.  ®ie  ©tabt 
Sötn  aber  »ar  fortbauernb  burd^  Serben  mit  ritterlid^en  griebebred^ern 
befc^äftigt*. 

T)urd^  ßranf^eit  gelähmt  na^m  (Sr^b.  (Sngelbert  fc^on  (Snbe  bes  3.  ««no 
13G6  mit  ®ene{|migung  beS  "ißajjfteS  ben  (Srjb.  ßuno  bon  STrier  als  Jirur. 
Soabjutor  an,  tvefd^er  bie  ^Regierung  beS  SrjftiftS  mit  l^of^er  Siufic^t 
unb  Sraft  and;  nad^  bem  im  Sluguft  1368  erfolgten  S^obe  SngetbertS  III 
bis  1371  fortführte,  ol^ne  fein  ßrjbist^um  bon  5lrier  mit  bem  bon  SBln 
üertaufd^en  ju  n)otten5.  'Die  »eftfälifd^e  ®raffd^aft  SlrnSberg  fam  1369 
burd^  fromme  ©d^enfung  beS  legten  ®rafen  ®otfrieb  unb  feiner  ®ema^* 
Un  3lnna  bon  Stebe,  tvetd^e  in  finberlofer  @^e  lebten ,  an  baS  Sr^ftift «. 

3u  berfetben  ^üt  fam  eS  ju  einem  l^eftigen  unb  lang  anbauernben 
3ermürfni^  jmifd^en  ber  ©tabt  unb  i^rcr  ®eiftlid^teit,  über  tDeld^eS  bie 
Sifc^ofsd^ronif  offenbar  einfeitig  berid^tet,  trenn  fie  bcn  eigentlid^en 
®runb  nur  in  bem  feinbfeligen  ®eift  unb  ber  berfel^rteu  SoS^eit  beS 
Status  unb  ber  ®rogen  ber  ©tabt  gegen  ben  SÜeruS  finben  mü  \  Den 
Slnla^  beS  ©treits  gaben  bie  SSerorbnungen  beS  9tat^S  über  bie  3lccife 
beim  Skrtauf  bon  Söein  unb  anberen  Lebensmitteln,  meldte  aud^  bon  ber 


divltiae  in  satlabilem  avaritiam  Roma- 
nae  curiae  ad  modum  voraginis  semper 
pecunias  sitieiitem  irritaverunt  et  ei- 
dem  occasionem  prestiterunt  ad  aspor- 
tandam  omnia. 

1.  Cron.  presul.  227.   Äoc(b.S^)ron. 
e.  693. 

2.  Urf.  öom  22.  3)ec.  Du.  IV  no. 
443. 

3.  Cron.  pres.  229. 

4.  (Snncn  II  «S.  362  ff. 

5.  Cron.  pres.  231.     S)a«  (£a^)itcl 


toon  (5öln  :|)ofiii(ii1c  i^n  d«  (Sqbifci^of 
unb  ber  'ipa^ft  gcnel^migtc  bie  Wa\)i, 
mad^te  ahtv  ^iieberlegung  ber  eribift^öf»» 
lici^cu  Söürbe  öon  Xricr  jur  SBebingung. 

6.  toelt  (S^ron.  @.  699,  togt.  Sa- 
combict,  3Irc!^iöIV  @.  89.  3)ic«elc^- 
niing  beö  Srgbifc^iof«  griebrid^  III  burd^ 
Ä.  äaxi  IV  erfolgte  crfl  am  20.  «Roö. 
1371. 

7.  Cron.  pres.  232;  öergl.  ÄoeH^. 
(S^ron. 


CIV 


ungemeine  Einleitung. 


®cift{ic^!cit  geforbert  tourbe,  obtool^l  fic  frei  baöon  ju  fein  ht^anpttk  K 
©in  ©ürgcrmciftcr  fd^ritt  mit  ©cmalt  gegen  ben  SBeint)erfauf  auf  glafd^en 
in  einer  geiftUd^en  3mmunitat  ein  2.    ©er  erjbifd^öflic^e  äbminiftrator  ' 
belegte  bie  ©tabt  mit  unterbiet  unb  befal^l,  al^  ber  $Rat^  bennod(^  nid^t 
nad^gab,  ben  Prälaten  unb  bem  t(eru^  bei  ©träfe  be«  ©ann«  bie  ®tabt 
gu  berlaffen.    3lud^  Jefet  »id^  ber  diatf)  noäf  nid^t,  fd^Io^  bielmel^r  am 
27.  @ept.  1369  SSünbnig  gegen  ben  SSormunb  be^  ®tift«  (*mumber  be« 
geftid^t«')  mit  ^erjog  SBil^elm  bon  Sülid^^  bi«  enbtid^  im  folgenben 
äal^r  1370  ein  3Serg(eic^  gu  ©tanbe  lam,  bei  miäftm,tou  e^  fd^ctnt,  bie 
©eiftlid^feit  i^ren  3lnfpruc^  in  ber  §au|>tfad^e  burd^fefete*. 
iÄn         "^^^  Slbminiftrator  bewirf te,  nac^  Beilegung  biefe^  ©treit^,  bei 
€aar«  bem  6a|}itel  bie  SBa^I  feinet  SSermanbten  griebric^  bon  ©aartperben, 
©om^errn  ju  Sö(n,  toeld^er  trofe  ben  ©egenbemü^ungen  be«  S'aifer«^ 
ber  ben  S3if(^of  ju  ©traPurg,  3ol^ann  bon  gu^emburg,  auf  ben  ©tul^t 
bon  ßßln  beförbern  mollte,  bie  Seftätigung  be^  ^apfte^  Urban  V  erftiett^ 
tt)ofür  er  bie  ungeheure  ©umme  toon  120000  ©ulben  an  bie  ßuric  ju 
jal^Ien  berfprad^  ^ 
3B«^«*         9J?it  bem  ern)ä^nten  B^^mürfniß  jtt)ifc^en  ber  ©ürgerfd(^aft  unb 
1370.  bem  Stern«  burd^freujte  fid^  ein  anbere«  fd^on  länger  borbereitete«  jtoi* 
fd^en  ben  regierenben  ©efd^lec^tern  unb  ber  ©emeinbe.    SBäl^renb  eine« 
boüen  3a^r]^unbert«  ^atte  fid^  feit  i^rer  SBieberl^erfteüung  unter  ßrjb. 
Engelbert  II  im  3.  12626  bie  ariftofratifd^e  ^errfd^aft  bon  ©c^öffeit, 
5Ratl^  unb  5Rid^erjed^e  unangefod^ten  iz^anpkt,  3n  anberen  ©täbten  be^ 
5Reic^«,  namentlid^  ben  rl^einifd^en  bon  ©afet  bi«  Wainj,  tDar  bie  SRac^t 
ber  ©efc^led^ter  bereit«  gebrod^en  unb  l^atten  bie  Bü^fte  enttoeber  Slnt^cil 
.am  ©tabtregiment  erlangt  ober,  toie  in  ©tra^urg  feit  1332,  \x(tf  be«* 
felben  ganj  bemäd^tigt.   äud^  für  ßöln  mar  nun  bie  ^dt  ber  Srifi«  ge^ 


1.  25gt.  außer  Cron.  pres.  ben  Ano- 
nymus in  Würdtwein,  Nova  subsidia 
XII,  339,  »0  ba«  trafencngelb  ncbji 
^Ibgaben  toon  ©aringcn,  53ü(!üngcn  (bu- 
ckingis)  unb  ^alj  emät^nt  ftnb. 

2  Sa^vbüd^er  @.  24  *umb  einer  fte* 
\d)Qn  »itte  be  ber  burgermeifler  \)tx  ^O" 
\)an  ban  ^otbel9^ot)en  nam  binnen  mit^ 
taten\ 

3.  Ur!r.  in  0u.  IV  no.  492  unb  2ac. 
III  no.  693. 

4.  dla6)  Cron.  presul.  l^&tten  recto- 
res  et  populns  civitatis  nid^t  b(og  i^^re 

(Statuten  unb  SScrorbnungen  gegen  bie 
@eijlüd^!eit  ^urüdgenommen ,  fonbern 
bie  bereit«  er^fobenen  ©teuern  jurücfer» 


jiattet.  2)ie  ^iitan^aUn  beöfetben  Slu» 
tord,  monadft  bad  unterbiet  jmei  3a^re 
lang  gebauert  unb  ber  Äleru«  ncä}  »ei- 
tere anbert^^alb  ^af^xt  lang  au6er^^aIb  ber 
@tabt  geblieben  »äre,  pub  offenbar  un» 
ri(](|tig ,  ba  ber  @treit  bloß  in  ben  ^a\f» 
reu  1369  unb  1370  »erlief  (»gl.  Sa^^r» 
büd)er  @.  24) .  3lu*  fc^>eint  ber  SBeric^t 
fonft  übertrieben,  ögl.  @nnen  II  (S.  373. 
5  2)te  Urf.  öom  13.  9iot}.  1370  bei 
Sacomblet  III  no.  704  entbält  bie  ©eflS* 
tigung.  @nnen  ll  @.  645  bejie^^t  fwi^ 
Ij^inftd^tlid^  ber  @elb)ablung  auf  eine  an« 
bere  ungebrucfte  Urfunbe. 

6.    8b.  I    @.  XLVII. 


f 


3t»eite  Slfet^fcKunö- 


cv 


ncn,  too  bic  ®cfd(^lcd(^ter^errfc^aft  tDonlenb  unb  cnblid^  burd^  bic 
ütl^igc  (Stl^ebung  ber  erftarltcn  ®emcinbc  ijollcnb^  8^P^i^  nmtbc. 

35crfd^icbene  änläffe  be«  gcgcnfeittgen  ^affc«,  ber  juetft  im  SBcber* 
u^r  bon  1370  junt  3lu^bru^  tarn,  tpcrbcn  au«  ben  60eT  Sal&ren  in 
)om  cntgegcngcfe^ten  "^arteiftanbpunft  au«  ijerfagtcn  erjä^lüngen 
I;tet  * :  bie  ^invid^tung  bc«  (Sropürger«  JRutgct  ©tin ,  ber  tt>egen 
lutreuung  öffentüd^er  ®elber  ki  SSermaltung  ber  ©tabteinfünfte 
f  bie  ^ürx^e  befd^ulbigt ,  ijon  ben  @c^f ff en  berurt^eilt  tourbe ;  bie 
ül^rung  eine«  neuen  ^oü^  am  S3aient^urm,  nad^  Uebereinfommen  be« 
j«  mit  Saifer  Sari  IV,  burd^  meldten  bie  ®emeinbe  fid^  befd^toert 
:e  unb  ber  auf  il^r  3Ser(angen  tt)ieber  abgefc^afft  merben  m^gte,  nid^t 

bem  Saifer  eine  er^eblid^e  3lbfinbung  mit  14000  ®ulben  bafür  ju 
m^.  (Sc^on  bamal«  im  3.  1364  ftanben,  mie  bereit«  ermäl^nt,  bie 
:en  unb  bie  gro^e  SBeberjunft  in  ffiaffen  gegeneinanber.  hierauf 
af)  e«  ju  ^fingften  1369,  baß  bie  SBeber  tie  3lu«(ieferung  eine«  ge* 
enen  ©tragenröuber«  au«  ber  ^ad^t  erjmangen  unb  felbft  beffen  $tn* 
ung  ol^ne  ©d^^öffenurtl^eil  polljogen.  2Kit  einem  anberen  abeligen 
ber,  JRitter  Smunb  ©irf (in  unb  ®efeüen  3,  l^atte  bie  ®tabt  fd^tpere 
►e  geführt  unb  ber  9tat^  einen  nad^  ber  3Äeinung  ber  ©ürgerfd^aft 
tl^eiligen  ganbfrieben  gefd^loffen.  35ie  SBeber  berbanben  fid^  be«^atb 
Der  übrigen  ®emeinbe  unb  bertangten  bie  SSer^aftung  juerft  Don  brei, 
i  nod^  bon  ad^t  anberen  9tat]&«^erren.  ^tac^bem  fie  i^ren  SBißen  er* 
t  unb  auf  fo(d^e  ®eife  ben  $Rat^  mac^tlo«  gefeljt  Ratten ,  fd^ritten  fie 
iBeränberung  be«  $Rat^«,  2.  3ufi  1370,  tDobei  jtDar  ber  enge  9?at^ 

mit  15  au«  ben  ®efd^(ed^tern,  ber  meite  aber  mit  50  au«  ben  ^anb* 
erämtern,  jum  großen  2:^eil  au«  ber  Sßeberjunft,  befe^t  »urbe*;  ju* 
^  ttjurbe  ba«  3lmt  ber  SRid^erjed^e,  »enn  aud^  nid^t  abgefd^afft,  bod^ 
X  ^)oUtifd^en  SSorred^te  beraubt  s.  'Der  neue  übertt)iegenb  bemofratifd^e 
^  beftanb  nic^t  länger  al«  ein  3al^r  unb  nic^t  ganj  fünf  SRonate. 
Diefe  B^it  fäüt  gleid^  jn  3lnfang  bie  5lu«gteid^ung  be«  B^tmürfniffe« 


.  @.  bic  SBcöcrflatt^t  unb  ba«  ^Jleuc 
•  nebfl  (Einleitungen  unb  9^otcn  in 
I ;  ferner  ,bie  3a^vbüc(>cr  ©b.  II  @. 
lü.  133.  SBgl.  bie  auSfü^rlid^e  @r* 
mg  bei  @nnen  II  @.  661  —  682, 
n  noäf  anbered  benul^t  ift. 
\.  <B.  ben  SJertiag  bi^rüber  in  jwci 
t>om  2.  3an.  1364  in  du.  IV  no. 
429. 

^.  3n  Urf.  öon  1368,  3.  'äpxW  (Du. 
10. 481)  tt)irb  er  ein  SRitter  üon  Söln 
tnit;   er  toax  ein  Stittcrbürger  ber 


@tabt. 

4.  SBeüerflaici^t  33.  245—283  Äoetb- 
(£^ion.  @.  708.  S)a«  3)atum  beireiM 
@nncu  <B.  669  2lnm.  2  aus  ber  @tabt» 
redftnung.  etn^ad  abweicbenb  t>on  ber  ^n« 
Qobt  in  Setoerfl.  5B.  317  'öcirgein  naid^t 
na  fent  Sob^n«  bage' . 

5.  (äibbud^  toon  1372  %xt  32:  *3tem 
»ant  unfe  bcin:en  tan  ber  8fJic<;erje(beit 
ire  am)pt  benomen  »a«  unb  fii  be«  oeter* 
faet  waren'. 


CVI 


allgemeine  Einleitung. 


mit  bcr  ©eiftltd^teit  *,  benn  btc  35ol!«partet  tocrtrug  ftd^  mit  bem  Sleru«, 
bcm  fie  ben  SEBiüen  tl^at,  um  \\äf  tnxä^  i^n  ju  üerftätfen.  35oc^  tt)irb  i^r 
ntd^t  bic^  x>on  ber  gegnerifd^en  Seite  jum  3Somurf  gemad^t,  tDo^t  ober 
ba^  fie  eine  neue  3lccife  ^au^)tfäci^Ud^  auf  ben  SKetn  legte ,  um  i)or jug^* 
meife  bie  ©togbürgct  bamit  ju  treffen  2.  ©anj  ^)Iö^(ic^  erfolgte  ber  Um* 
fd^Iag  bei  juföltiger  aScranlaffung. 

Sin  SBeber ,  ber  gegen  ba«  SSerbot  bei^  'Siati)^  in  bem  S!rieg  \>on 
^ixüd)  gegen  övabant,  bei  tt>elc^em  bie  ©tabt  neutral  bleiben  moüte,  gebient 
^atte  3,  mar  burd^  @d^öffenf|)ru(i^  jum  Sobe  t?erurt^eilt  unb  foüte  ^ingc* 
rtctitet  merben,  ate  i^n  bie  (Senoffen  feinet  3lmt^  auf  bem  9iid^tplafe  felbft 
ben  ^änben  be^g;  9Jid^ter«  entriffen.   35er  '^attf,  obtDo^I  avt^  ber  äJotfö* 
^)artei  l^eröorgegangen,  n^ar  nid^t  gefonnen  fid^  ben  S^errori^mu^  ber 
SDtenge  gefallen  ju  laffen ;  i^m  fc^loffen  fic^  bie  großen  3lemter  ber  Sauf* 
leute  unb  anbere  örüberfd^aften  an  * ;  gemaffnet  jogen  fie  Don  bem  ®e* 
bur^auö  i)on  @t.  SSrigiben  l^ec  nad^  bem  SBeberqnartier  J?on  Driburg ; 
bie  SBeber  ergriffen  bie  gluckt;  blutig  mürbe  i^nen  ber  Uebermutl^  Der* 
gölten:  bie  meldte  au^  ber  ©tabt  entfamen,  mürben  verbannt ^,  bie  er- 
griffenen $Räbel«ffi^rer  auf  bem  §eumarft  enthauptet,  i§r  S3ermögen  ein* 
gejogen;  anbere  im  ®efangni^  gehalten  unb  mit  fd^mcren  ©elbbußen  ge^ 
ftraft^.   S)er  ^äfa^  be^  SBollenamt^  mürbe  confi^cirt,  bie  beiten  Slmt*^ 
Käufer  JU  Driburg  unb  Sried^marft  niebergeriffen.  @o  na^m  am  20. 3lo^ 
üember  1371  ba«  äBoUenamt,  meldte«  ju  ber  ^cit  mie  ba^  ^Jieue  33uc^ 
fagt,  ba^  ^aixpt  bcr  ganjen  (Semeinbe  mar,  unb  mit  if;m  bie  1)emotrati 
ein  traurige^  ©nbe^ 

35ie  ®efd;led;ter  traten  mieber  in  bie  altgemoljnte  ^errfc^^aft  ei 
unb  gebad^^ten  fid^  für  bie  B^funft  fidler  ju  ftellen,  inbem  fie  bie  ^ünft 
unfd^äblic^  mad;ten.  3Der  jur  ^zit  fi^enbe  dtati)  —  natürlid^  nid^t  me^ 
ber  x>on  1370  s  —  forberte  allen  Slemteru  i^re  ^rimtegienbriefe  nn 


1.  Sa^ibüd^er  A  @.  24:  '1370  u^ 
fente  SWat^ei«  atocnt  (20.  @e^t.)  »art 
un«  ber  fani  n?cbei',  b.  i.  bie  3luf^cbung 
be«  unterbiet«. 

2.  @o  i|t  rno^l  bie  ©tette  in  bcr  2öc- 
öerfl.  SB.  293  —  300  ju  mHcn;  ögl. 
^)iergu  bie  2lnm.  @.  260. 

3.  3a^rbüc^cr  D  @.  133. 

4.  3)ie  Mobere'  in  ©eöerfl.  33.  416, 
im  ©loffar  unrici^tig  al«  Sotterbuben  er«» 
flärt,  finb  tieS^ud^l^&nbler  obcrba«  große 
2(mt  ber@ett)anbf(i^neiber  unter  ben  @ab* 
bcmen. 

5.  511«  geinbe  ber  (Stabt  [teilten  fie 
nad(|]^er  ben  jur  granffurter  9Jieffe  reifen» 


ben  Äaufleuten  »on  (SiJln  nad} ;  Urf .  i 
Du.  IV  PO.  573. 

6.  SSgl.  Äoel^.  (S^ron.  @.  711  f. 

7.  SSie  febr  bie«  (Sreignig  bie  attö" 
meine  3lufmer!fam!eit  in  Scutf^laub  c 
regte,  bctDei«t  ber  furje,  aber  fad^geuia' 
öcrid^t  ber  Simburger  (Jbi^ouif  jum 
1371,  2(u«g.  toon  Sioffel  ®.  457,  fo  n^ 
ber  tpenifler  bebeutenbe  in  ber  bon  ä)iü 
fteretfel,  9Heberr^cin.  ^nn.  XV  (S.  1 » 

8.  SBcn  bem  mieberlSiergeftettten  a 
jlofratii'c^icu  dtaii)  würbe  33otf(!^oft  an 
SBenjel  gefenbct ,  um  i^m  nähere  Äcn 
niß  p  geben  )0ou  'alfulc^e  gefd(^ie<]^te, 
tufc<;en  un«  an  eine  fibe  tnb  bcu  n>ei 


'U 


je» 


Btöeite  Slbtl^cilung. 


cvii 


tcn  unter  bem  35ortpanfc  ab,  fctefelben  einer  9tex>ifton  ju  untermerfeu 
i  Dcrbeffern ;  nad^  einiger  ^^xt  aber  lieg  er  il^nen  fagen,  bag  er  be* 
m  ^abe,  i^re  Privilegien  ju  caffiren,  unb  bag  bie  SSrüberfd^aften 
'tttter  aufhören  foüten ;  »eiter  fügte  er  baiS  SSerbot  ber  3"nftber* 
ungen  unb  3^^9^^^9^  ^inju,  entwaffnete  bie  SÖeber,  bie  ©d^mtebe 
id^röter,  n^eld^e  an  bem  3lnfftanb  2:^ei{  genommen  Ratten ,  tnbem 
len  bie  ^anüfd^e  abforberte,  befd^ränfte  bie  3^'i^l  ^^^  SBebftül^Ic 
)0  unb  fe^te  je  jmei  Dbermeifter  über  alte  §anbn)erferämter,  um 
beauffid^tigen  unb  bie  S3ugen  bon  beu  ©traffäüigen  jn  ergeben  K 
Die  äBieberl^erftellung  ber  ®efd;ted^ter  ^atte  aud^  eine  neue  "iRaÜf^^ 
ution  jur  golge,  meiere  tpie  eö  fd^on  fonft  ^erfbmmlic^  mar,  bon 
^cnbenSRat^  mit  'ben  bor  unb  nad;geieffenen  Statinen'  auf  bieS)auer 
}  Sauren  in  einem  f.  g.  Sibbuc^  feftgefteüt  unb  befd^tt)oren  tt)urbe 
m  22.  gebruar  1372  in^  Seben  trat 2.  §iernad^  tourbe  ber  enge 
tt)ie  l^i^^er,  au^  1 5  '§erren'  bou  ben  Oef^fed^tern,  ber  meite  aber 
l  SRitgttebern  gebilbet,  n^efd^e,  gteid^biel  in  toetc^em  ©tabtt^eit  ober 
>ie(  fie  angefeffen  maren,  au^  ter  ganjen  Oemeinbe,  gen^ä^lt 

^tt)ifd^en  griebrid^  III  unb  ber  ©tabt  fam  e«  aUbalb  tt)ieber  ju  @*öfs 
i  SJJig^eUigfeiten  über  neue  ^Ük  unb  Surgbauten  be^  (ärjbifd^of^,  1375; 
egen  Uebergriffe  be«  geiftlid^cn  ©erid^tö'*.  X)od^  berftänbigte  man 
er  ben.  Slu^gleid^  burd;  beiberfeitige  35ertrauen^männer  unb  befie* 
te  erneuerte  greunbfc^aft  burd^  ein  ©d^ufebünfcnig  ^.  2lnd^  tDurbe 
m  30.  SBtärj  1375  ein  ü^anbfrieben^bünbnig  auf  bier  3aljre  unter 
uBgtid^'en  (Garantien  bon  bem  ßvjbifc^of,  ben  ^erjogen  t)on  Sujem* 
tnb  t)on  3üü^ ,  unb  ben  ©täbten  ßötn  unb  M}m  gefd^loffen  ^. 
befton>eniger  brad^  in  bemfetben  i?rü(;ia^r  1375  l^eüe  3^^^^^'^^^ 
3^en  2ln(a6  baju  gaben  ein  paar  3uben  —  benn  feit  1372  maren 
)ieber  in  SB(n  aufgenommen  unb  Ratten  @d;ufebriefe  i)om  Srjbi* 
mb  ber  ®tabt  ermatten  ^  —  bereu  fid;  ber  SRat^  ber  ©tabt  gegen 


bie  anbcrc  \\6)  ergangen  l^attcn, 
n  irir  lange  mangtelbentli(i(>en 
6)t,  tocronrec^t  inb  üev^o^art  ge* 
i\  Ou.  IV  110.  555. 
D^eue«  S&üä),  SBb.  I  @.  277  ;  tgt. 
)  öon  1372  3lrt.  33.  45  unb  ben 
ext  3lbWnitt  Über  bie  SSerfaffung. 
mhhnd)  t)on  1372  in  Oueöen  I, 

art.  2.31:  *beu  nutjper  inb  ber 

:  be  man  ^aten  niac^,  fo  xoa  be 

(goelne  gefeffen  fint'.     S)a8  m- 


^)crc  f.  unter  3$erfaffung. 

4.  @.  bie  öffentlichen  3lu«f(^reiben 
ber  @tabt  tom'^luguft  1374  in  Ou.  V 
110.  56.  57. 

5.  Ulf.  tom  6.  (Btpt.  be«f.  ^a\)x^, 
ebenb.  no.  CO. 

6.  @.  bie  au^fü^rüti^en  @ti)pu(atio* 
neu  in  Ur!.  bei  l^ac.  III  no.  766. 

7.  2)er  33rief  be«  er^bifc^jof«  ift  toom 
1 .  Octobcr  1 372  batiit,  (Snnen  II  @.  699, 
ber  ber  @tabt  öom  29.  3)ec.  1372  bei 
Sac.  III  110.  752  unb  Dn.  V  no.  1, 


CVIII 


Iflgcnictiic  (Smleitmig. 


ben  ST}btf(l&of  annahm.  %l»  ber  9tidfUx  bem  Sefe^l  be^  (e|teten  golge 
(eiftete ,  inbem  er  btefe  3uben  gefangen  fe^te ,  t>etgriff  fic^  ber  ^atf)  an 
bem  Sticktet,  tDorauf  (enteret  unb  bie  ©c^cffen  ba^  ^o^  ®ttidft  niebet« 
legten.  Der  9iat^  jog  be^^alb  bie  @(^dffen  jur  9{e<^nf(^ft,  bemühte 
fi(^  aber  vergebend  fie  ju  bett)egen,  ba^  ©eric^t  tpteber  aufzunehmen  unb 
nac^  ber  Sefugni^  bie  i^nen  juftanb,  felbft  einen  9it(^ter  au^  i^rer  Whttt 
ju  befteUen :  bie  üDte^rga^l  ber  ©c^offen,  13  an  ber  3^^!/  enttoic^en  aud 
ber  @tabt  unb  gingen  jum  @rjbif(^of  nac^  Sonn  (am  4.  Sprit  1375)  ^ 
1)er  9{at^  ernannte  eine  Sommiffton  bon  1 2  9)?itg(iebem,  um  feine  @a^e 
gegen  bie  Schöffen  )u  fähren  ^.  ®o  ftanben  fic^  jum  erften  ma(  @d(^of ^ 
fen  unb  9}at^  feinblic^  gegenäber,  betbe  aud  ben  ©efc^tec^tem  ^ :  benn 
mächtiger  atö  tie  ®ef(i(^(e(^t^bem>anbtfd(^aft  tt>ar  ber  ftarre  6or)>oration^« 
geift  unb  bad  ^^nen  auf  bem  bermeintüci^n  Siechte. 

IJem  (Srjbifc^of  fam  biefe  3^ictrac^t  treffüdfr  ju  ftatten  unb  er  nufete 
fie  au«,  wie  er  fonnte.  "Die  au«gciptd(^cuen  ©c^^offen  gaben  ein  2Bei«t^um 
JU  feinen  ©unftcn  ab ,  »orin  fie  i^m  alle  Ipcrrlic^^feit  unb  ®ett)alt,  ba« 
^ol^e  ®erlc^^t  unb  aüe«  ®ebot  unb  35erbot  in  ber  ®tabt,  ^oü,  ÜÄünje, 
bie  ^älftc  ber  3Rü^lcn,  ®rut  (jum  S3ierbrauen) ,  I^orjoü,  SSie^fjoü  u.a.m. 
juerfanntcn,  ipogegen  ber  ßrjbifd^of  i^fre  SSorrec^^tc  beftatigte  unb  üer* 
befferte,  anc^^  feinen  Seiftanb  ju  i^rer  SBieberl^erfteüung  in  ßoln  »er» 
fprac^^*.  SBeitc,  ber  Srjbifc^^of  unb  bie  ©c^^offen,  tt>anbten  \\äf  mit  i^rer  " 
Älage  an  Äaifcr  Sari  IV  in  ^rag.  35iefer,  bem  jur  3^it  alte«  baran  tag, 
bie  ©timmc  be«  Äurfürftcn  bon  6öln  für  bie  Äönig^wa^l  SBenjete  ju 
gewinnen  ^  bemic«  fic^  i^m  aud^  in  feiner  ©ac^e  gegen  tk  ©tabt  über 
bie  üKa^en  willfährig,  i^erurtl^ilte  burd^  9teic^«gerid^t  bie  SSürger,  bem 
erjbif^of  feinen  ©c^aben  bi«  jur  ©umme  i?on  200000  ÜJJarf  ®otb  ju 


1.  B.  bie  (Srjä^lung  im  '9?euen 
8u(^^  nebft  ben  9ntn.  k>on  (Sarbaund, 
unb  ben  8end;t  ber  auSgeirid^enen 
©(^öffen  in  Ur!.  bom  10.  S^jul,  Ou.  V 
no.  86.  «ei  (gnnen,  @efd^.  II  (£ap.  34, 
tfl,  XDXt  auäi  fonf)  öfter,  auf  mtc^tige  Ur« 
tunben  be^  ©tabtarc^ib«  33e5ug  genom» 
Uten,  U}el(^e  man  letber  in  ber  gebrucften 
DueQenfammlung  bermi§t;  loenigflend 
in  9{egefienfoim  foHten  fte  bort  borfom« 
men. 

2.  Urf.  bom  19.  üKai  1375  in  nota- 
riefler  2lbf(](|rift,  Ou.  V  do.  136 

3.  33fll.  bie  Sf^amen  ber  89  Mt^t 
unb  Bürger,  »e^e  Ä.  Äarl  IV  üor  fein 


©eri^t  lub  unb  in  biefem  berurtbetlen 
lieg,  in  Urf.  bom  10.iöe^>t.,  2ac.  III  no. 
772.  mit  benieiiigen  ber  13  audgetDtc^e« 
nen  (Schöffen  in  Urf.  bom  12.  ^pril, 
ebb.  no.  768,  fo  »ic  ber  brei  in  ber@tabt 
i^urüdgebliebenen  in  Latein.  (2[f^ronifen* 
fragm.  $5b.  II  @.  193  (abmci(^enb  in 
ben  ^abrbüd^cru  @.  41). 

4.  ^oü\).  (J^ron.  @.  715  unb  bie 
beiben  Urff.  bom  12.  Suli  1375  au« 
»onn,  gac.  III  no.  768.  769 ;  ba«  925- 
l^crc  unter  ^crfaffung. 

5.  @.  bie  53ett)tIIigungen,  bie  et  i^m 
be^balb  ma^te,  in  9{eid^9tag9acten  i@b.  I 
@.  32—39. 


3tDette  ^btl^eitung. 


cix 


crfefeen,  unb  bcrfünbtgtc  bic  9ld^t  gegen  fie  K  entjog  ber  ©tabt  einige  il^ret 
tt)id(^tigften  ^ttbitegien^. 

W>tx  anä)  bie  ©firget  bon  Sßln  l^atten  einen  ftatfen  SRüd^alt.  S)enn 
tDäl^tenb  fie  in  bic  äd^t  be«  Äaifer«  fielen ,  »urbe  ber  Srjbifd^of  bon  ber 
^>Q^)ftItd^en  Surie,  totlöftx  er  für  feine  ©al^l  nod^  bie  berf}>roci^enen  1 20000 
(Sulben  fd^nlbtg  toax,  mit  ben  fd&ärfften  Senfuren  berfotgt,  bon  bent  ^ap^U 
Ixäfcn  Säntmerer  al«  fu«^)enbirt,  ejcommunicirt  nnb  nteineibig,  im  fol^ 
genben  3a^r  bon  bem  a^^oftotifd^en  Slunttu^  ate  irregntär  erllärt  3. 

Srjb.  griebrici^  aber  ^attt  fejne^ttjeg«  ftiüfd^toeigenb  ben  2lu«f^)Tuci^ 
be«  Saifer^  gegen  bie  ©tabt,  mit  bem  allein  i^m  freilici^  nur  toenig  ge«' 
Rolfen  tt>ar,  abgekartet.  ®ern  ^ttt  er  fici^  i^rer  burd^  Derrät]^erifd(^en 
Ueberfall,  »eld^en  jtoei  ©eiftlid^e,  ber  Äe^)j>ter  ©otfrib  bon  SBebeling* 
l^oben  unb  ber  5Rentmeifter  3o^ann  bon  Seife  ^,  mit  einer  änjal^l  öon 
9fJaubrittern ,  ben  S3rübern  bon  Deffte  unb  ©efeüen  angettelten,  bemäd(^* 
tigt,  toobei  fe^r  ftarf  auf  bie  guten  greunbe  brinnen  unb  bie  geinb^ 
f^aft  ber  ^ixn^k  gegen  bie  ©efd^led^ter  gered(^net  toar.  9lltein  e«  erging 
ii^m  bamit,  toie  bor  me^r  aU  100  Salären  feinem  35orgängcr  (Engelbert  II 
bei  einem  ä^nlid^cn  SSerfuci^  ^ ;  ber  3lngriff  auf  bie  (Stabt  (Anfang  3uli 
1 375)  mißlang ;  benn  bie  3önfte  »affneten  fid^  für  ben  9iat^  unb  »arfen 
bie  fc^on  burd^  ba«  2^^or  eingebrungenen  geinbe  jurüd,  nahmen  bie  bei* 
ben  geiftlid(^en  3lnftifter  nebft  ben  beiben  Slnfü^rern  be«  3^8^»  ^'^  ®^ö== 
ber  üon  Deffte,  gefangen:  bie  leljteren  mußten  Urfe^be  fd^toören  unb 
tourben  für  100  Wlaxl  jä^rlid^  felbft  aWannen  unb  »ürger  ber  ©tabt; 
bie  beiben  (Seiftlicben  aber  blieben  fortbauernb  in^aft,  trofe  unterbiet 
unb  Sj-communication,  »eld^e  be^l^alb  über  ®tabt  unb  SSürger  »errängt 
iDurben®. 


1.  Urf.  i)om  10.  <Btpt.  1375,  ?ac. 
III  no.  772,  tDorin  bereit«  bic  2l^t«er« 
!(äTung  liegt:  'unb  mir  im  uf  bie  jlat 
bürgere  unb  perfonen  k>on  (Seine  anleibr 
unb  ad^te  oon  ved^fte  erteilen  fuUen,  rnild^e 
anleibe  unb  ad^te  mir  im  ou(i(|  mit  ge« 
rt(!^te  erteilten*.  $iernad^  ftnbe  id^  bie 
«um.  6  ju  @.  281  num  yhuen  8ud^ 
©b,  I  JU  berid^tigen.  ©ei  (gnnen  @.  707 
flimmt  bie  Angabe  bon  100000  ^axt 
mö)i  mit  ber  Ur!.,  meldte  200000  l^at. 

2.  3mei  Urf.  bom  20.Oct.  1375  bei 
2ac.  III  no.  774.  775 :  merfmürbig  ip 
bef onber« ,  mie  in  ber  erpen ,  meldte  bie 
©efugniS  b«r  ©d^öffen,  ben  SRic^ter  fclbfl 
}u  beflefien,  betrifft,  ber  bi)>(omatif(^e 
©emci«  gefiHirt  mirb,  baß  bie  frü(?ere  Urf. 
Äarl«  IV  bom  3.  1349,  morin  er  eben 


biefed  $rtbi(eg  beflStigt  l^atte,  nur  ge« 
fäWt  unb  erfd^tid^en  fei.  3«  fol^er 
^erfibic  gaben  [löf  ber  ^aifer  unb  feine 
^anjlei  ^>erl  3n  ber  jmeiten  Urf.  mirb 
JU  ©unpen  be«  @vjbifd^of8  ba«  ^ribiteg 
de  non  evocando  fiir  ungültig  erflärt. 

3.  du.  V  no.  101,  Urf.  toom  6. 
@e^t.  1375,  no.  140  bom  7.  ^nli  1376. 

4.  3a?^rbüd^er  @.  25.  41. 

5.  ©b.  KS.xLviii. 

6.  Sa^^rbüd^er  @.  25  bgl.  (gnnen  II 
@.  712  ff.,  ber  fid^  mieber  auf  ga]^(rei(^e 
Urf.  beruft,  bon  benen  in  Öu.  V  nur 
menige,  no.  105  bie  ©efenntniffe  ber 
SBrüber  toon  Oeffte,  no.  HO  bie  ber  bei* 
ben  ©eifUid^en,  3o^ann  bon  l^elfe  unb 
®ott>arb  bon  SEBeöelinf^foben ,  gebrucft 
fmb. 


ex  3(ttgemeinc  (gintcitung. 

Drauf  entbrannte  im  folgcnben  Saläre  1376  fcer  offene  ^ieg  im 
Srjftift  am  JR^ein.  Stuf  Seite  ber  ©tabt  ftanben  i^re  ©belbürger  unb 
3Äannen,  ®rafen  nnb^erren,  unb  a(«  Ärieg^oberfter  tt>urbe  ®raf  (Sn* 
gelbert  üon  ber  Sälaxt  beftellt  ^ ;  mit  bem  ßrjbifd^of  tt>aren  2^rier,  ^aber^ 
born,  ber  ^erjog  Don  SSrabaut  unb  bie  ©tobt  äld^en  toegen  beö  8anb* 
frieben«  üerbünbet  ^.  ®a^  ß5(n  gegenüber  Uegenbe  erjbif^oflic^c  35eu^ 
tt>ar  n)ie  gemß^nlid^  ber  erfte  3lngriff^<)unft  oon  ©eiten  ber  ©tabt ;  ber 
befeftigte  Drt  njurbe  n>ieber^olt  x>erbrannt ,  and)  bie  äbtet ,  Sird^e  unb 
Slofter  be^  f).  Heribert,  ncbft  ber  ^farrfird^e  in  3lfc^e  gelegt,  bie  ®ebeine 
bc^  §)ei(igen  f ortgebrac^^t  ^.  Der  9?^einftrom  n^ar  burdf^  ^^fal^toerte  ge^ 
fperrt;  ba«  erjbifd^öflid^e  §eer  jog  bon  SRobentird^en  au«  bon  ©üben 
gegen  ßöln  l^eran;  e«  fanb  ein  (Sefec^t  bor  ©t.  ©eberin^pforte  ftatt; 
aßein  außer  großem  ©ci^aben  an  8anb  unb  beuten  burd^  35er^eerung  be« 
©ebiet«  tourbe  auf  Feiner  ©eite  ein  namhafter  Srfolg  erjieCt. 

Saifer  ^arl,  ber  bem  ßrjbifc^of  bie  beften  ^up^^tungen  tt)iber  bie 
©tabt  gegeben  ]^atte^  nal^m  bodb  feinen  unmittelbaren  2lnt^ei(  an  biefcm 
Kriege,  obwohl  er  nad^  ber  Äönig^ma^I  feine«  ©o^ne«  äBenjel  in  granf^ 
fürt  (10.  3un.  1376)  mit  biefem  bei  65(n  borüber  nad^  Sld^en  ging,  too 
bie  Krönung  am  6.  Mi  burd^  (Srjb.  Sriebrid^  mit  äßainj  unb  5Lrier 
boüjogen  mürbe  -^  ®r  ließ  e«  babei  bemenben,  baß  er  in  "^rag  box-  Slu«* 
gang  be«  3a]^rc«  Dem  9teid(>e  bie  bon  ben  (Seinern  begangenen  ©d^anb»^ 
traten  erjä^fte,  bie  ©tabt  aller  i^rer  ^ribitegieu  berluftig,  bie  Sürger 
für  9tebellen  unb  9ieic^«feinbc  erftärtc,  meldte  jebermann  an  8eib  unb 
SSermögen  ungeftraft  angreifen  bürfc^. 

!^o6)  fd^on  bor  bem  näd^ften  grü^ja^r  mürbe  bem  Srieg  unb  ber 
geinbfd^aft  jtt)ifd^en  ßrjbifd^of  unb  ©tabt  ein  Snbe  gemad^t  burd^  ©ü^ne 
t)om  16.  gebr.  1377,  beren  SSebingungen  Srjb.  Suno  bon  2^rier  unb 
ber  3o§anniterorben«mcifter  Sonrab  bon  S3run«berg,  at«  gelorene  95er* 
mittler,  feftftellten ;  beibe  "ißarteien  f ollen  für  ben  angerichteten  ©c^aben 
auffommen ,  bie  jn>ei  gefangenen  ®eiftlic^eu  aw^  ber  §aft  entlaffen,  bie 
au«gen)ic^enen  ©c^5ffen,  mit  2lu«na^me  bon  jtt)eien,  in  i^re  Siechte  refti^ 
tuirt  werben;  Sluf^ebung  be«  tird^enbann«  unb  ber  3ld^t  toirb  juge* 
fid^ert^  5Dian  begnügte  fic^  bamit,  mie  gemö^nlid^,  nur  bie  näd^ft  liegen* 

1.  Ulf.  öom4.  (Btpt.  1376,  du.  V  reit«  eröffnet,  jtoci  mal,  am  30,  Wpni 
HO.  147.  unb  19.  3uni,  ©eitfe  verbrannt;  aber  n 

2.  3a^rbüd^er  @.  43.  erft  (gnbc  3uU,  alfo  nad^  ber  Krönung  ji^ 

3.  ebcnb.  @.  25  f.    3$gl.  Urf.  Du.  SBcngcl«,  jog  ber  (Srjbift^of  mit  [einem  IS 
V  no.  288.  §ccrc  gegen  bie  v^tabt :  f. Sa^^rb.  a.  a.D.  l^J 

4.  2)ic  Uli  1370  mal  31  in  ^ieic^«*           6.  Urf.  bom  4. 2)ccember  1376,  Sac.  i^^\ 
tag«-^.  I  no.  13  unb  @.  37  2lnm.  1.  III  no.  789.  O 

5.  2)ic  (Sölncr  Ratten  ben  Ärieg  ht"  7.  @.   ben  longen  ©il^nebrief  in  k^^ 


\ 


B«"   ' 


3weitc  ab^eUung. 


CXI 


fccn  @trcit<)unftc  ju  ijergletc^en ,  o^nc  übet  tk  fonft  nod^  jur  ©pracbc 
acfommcncn  6ctbcrfeitigcn  5Rec^te  unb  ^rit)ilegien  eine  principicße  (&nU 
fci^cibung  iu  treffen. 

9?ac^  3luf^ebung  ber  2{rf)t  Don  feiten  be^  Saiferd  Sari  unb  be« 
Äöntg«  2Benje(,  fo  toie  be^  Snterbict^  üon  feiten  be«  ßrjbifd^of^^  ^atte 
ber  SRat^  nur  noc^  bie  bon  ^.  Urban  VI  i^m  auferlegten  ^rd^enbußen 
ju  tragen  2.  Slußerbem  »ar  aber  bie  ®tabt  im  Sann  unb  unterbiet  bed 
2(bte^  i)on  ®eufe  megen  ber  bort  berubten  Sirc^enberbrennung  unb  mufete, 
um  fic^  babon  ju  löfen,  nad^  bem  ©d^teb^fpruc^  be^  Srjbifd^of«  bie  3lbtei 
unb  Sird^e  bed  ^.  Heribert,  fo  toie  aud^  bie  "^farrfirt^e  ju  SDeulj  ootl« 
ftänbig  neu  aufbauen,  unb  baju  10000  ®ulcen  ©d^abenerfa^  (eiften^. 
S^^euer  genug  fam  i^r  ber  ©c^öffenfrieg  ju  ftel^en ! 

SSeffer  fam  ber  ©rjbifc^of  toeg.  Sr  fonnte  enbüd^  bie  ©etbgier  ber 
päpftlic^en  ßurie  bef riebigen,  nad^bem  ^.  Urban  VI  auf  3Sertoenbung 
be^  Äaiferd  bie  unerfd^tt>ingtic^e  gorberung  x>on  120000  ®ulben  auf  fo«» 
fort  iU  ja^fenbe  30000  ermäßigt  ^atteS  biefe  30000  übernahm  ber 
Äaifer,  toie  er  bem  grjbifd^of  für  feine  ffia^lftimme  fd^on  bor  3a^ren 
j)crfprod^en  ^atte  ^. 

@«  ift  ^ier  nid^t  ber  bieten  berberblid^en  gelben  im  einjelnen  ju 
gebenfen,  in  toeld^e  bie  ©tabt  mit  Sanbl^erren,  ritterlid^en  fjtiebbrec^ern 
unb  bef onber«  mit  i^ren  eignen  berbannten  bürgern  geriet^ «.  5lud^  mit 
Srjb.  griebrid^  tourbe  ber  gricbe  balb  lieber  unfid^er ,  aU  ®raf  (Sngel* 
6ert  bon  ber  SWarf  1391  einen  großen  5l^eil  be^  Svjftift«  am  5R^etn  mit 
geuer  unb  ©d&mert  oertt>nftete,  o^ne  baß  bie  ßßlner  i^n  baran  l^inberten^; 


2ac.  III  no.  79V  Cu.  V  no.  J66  'c^L 
Sal^rb.  <B.  43.  $on  ten  audgen^ic^encn 
13  @4>i}fjen  finb  bort  nur  9  genannt, 
wtia^t  }u  i^ren  9te(i^ten  n^teber^ergefteUt 
»erben  [ottten :  fciefelben,  weiche  in  Urf. 
12.  aRärj  (no.  170)  i^ren  beitritt  crflär» 
ten ;  6  anbere,  loeic^e  in  ber  «Stabt  }u^ 
rürfgebliebcn  ober  fd^on  früf^er  ba^in  ju- 
rürfgefefert  »raren  (3a&ib.  @.  41),  traten 
ebenfalls  bei,  nad^  Ur!.  t)cm  30.  ^^ril 
(no.  173),  enblid?  ncd^  3  erp  im  3. 1381 
fno.  258).  jDapegen  blieben  gmei,  ®er« 
^arb  öen  ^enaft«  nnb  3of?ann  ®ljr,  au8 
ber  @tabt  öerbannt.  Du.  V  @.204  ögl. 
,eibb.  öon  1382  Du.  I  @.  63  STnm.;  c« 
tuaren  bie,  n^elcf^e  bie  ^(age  gegen  bie 
l^tabt  an  ben  faiferlidf^en  ^of  gebradf^t 
latten.  S)er  (gd^öffe  S)ietri(i  »?on  S3ena* 
l«  »urbe  1 382,  au«  unbefanntem  ©runbe 
fingericbtet,  3flf?rb.  B.  76. 


1.  Du.  no.  169.  172.  175. 

2.  @nnen  II  @.  729.  S3on  ben  cit. 
Ur«.  pe^t  feine  in  Du.  V. 

3.  @.  bie  lange  Urf.  be«  @d^ieb8* 
f^rudff«  t)om  24.  2)ec.  1382  (Du.  V  no. 
288)  unb  bie  33ef Reinigung  über  bie 
^u^füf^mng  burc^  ben  ^bt  unb  (Som>ent 
ton  2)eu^  öom  26.  Dct.  1389.  ebenb. 
no.  431. 432.  9^euc««ud^  53b.  I  @.  282. 

4.  Urf.  öcm  12.  3uU  1378,  2ac.  111 
no.  818. 

5.  g?cid^«tag«acten  I  @.  32,  Urf.  bon 
1374  9iob.  11. 

6.  2(u«  einem  S^'itxaum  i>on  trenig 
über  30  3abren  (iegen,  nad^  (gnnen  II 
@.  739,  gegen  700  ge^bebricfe  im@tabt« 
ard^ib  bor. 

7.  @.  3a^rbüd^er  @.  79.  137  unb 
t(nm. 


cxii  2lttgemclne  Einleitung. 

tiefe  fe{6ft  rüfteten  fid^  mit  3Serbünbeten  unb  geifern  gegen  ben  Srj* 
bifd^of;  bod^  tarn  am  11.  3unt  1393  abermals  eine  ©ül^ne  ju  ©tanbe*. 

t^hina  ^^  inneren  ber  ©tabt  bereitete  fid^  fd^on  feit  länger  eine  neue 
Taua'  ^^'P^  ^^^'  n)e(d^e  bnrc^  ben  ®egenfa|3  jtoifd^en  ben  regierenben ®efd^Ied^* 
ter.  tern  unb  ber  ©emeinbe  einerfeit«  nnb  bie  Sntjnjeinng  be«  ariftolratifd^en 
9iegiment«  anbererfeit«  herbeigeführt  »urbe.  geltere«  ^atte  fid^  neu  ge* 
ftärft  burd^  9?iebern)erfung  ber  SBeberjunft  im  3.  1371,  unb  auf  bie 
SJeDohttion  ber  ©emeinbe  tpar  eine  l^efttge  9Jeaction  burd^  ben  ttjieberl^er* 
geftellten  5Rat^  ber  ©efd^Ied^ter  gefolgt.  Sefetere  bergagen,  bag  fie  i^ren 
®ieg  über  ba«  SBoüenamt  bod^  ^au<)tfäd^ltd^  nur  ber  SWitmirfung  ber 
anberen  Slemter,  bie  fid^  t^nen  angefd^Ioffen  Ratten,  berbanften.  ^urd^ 
bie  fd^on  ermähnte  (Sntjiel^ung  be«  ©rüberfd^aft^red^t«  aber  tpoüten  fie 
atle  |)anbroerferämter  ^)oütifc^  tobt  mad^en.  ©etbft  ba«  5Red^t  ber  333ein* 
brüberfd^aft,  ba«  ^eigt  be«  2Beinja^)f«,  »urbe  bem  gemeinen  3Kann  tl^eite 
erfd^toert  burd^  ein  Statut ,  tDonad^  jebe«  SDiitglieb  berfetben  ber  ®tabt 
mit  einem  SRo^  bienen  foßte,  t^eitö  borent^alten  burd^  ba«  3Serbot,  binnen 
10  Sauren  feine  neue  SBeinbrüberfd^aft  gu  ert^cilen^.  3m  ©d^öffen* 
frieg  i>ou  1375  juerft  beruneinigten  fid^  bie  ©efc^ted^ter  im  $Rat^  unb 
©d^öffencoüegium.  SBieberum  bel^ielt  ber  9iat^  ben  ®ieg  gegen  ben  (Stj* 
bifc^of,  at«  im  entfd^eibenben  3Äoment  be«  Singriff«  auf  bie  ©tabt  bie 
fünfte  fid^  auf  feine  Seite  ftetlten.  S3ei  all  bem  nufeten  bie  großen  S5ür* 
ger  forttoäl^renb  il^re  3lmt«fü§rung  unb  il^ren  (Sinflu^  rücffid^t^lo«  gu 
i^rem  perfiJnlid^en  äJort^eil  au«,  bie  ©c^&ffen  ebenfogut  »ie  ber  9tat^, 
iDie  bie  Öürgermeifter  unb  bie  SRid^erjec^e,  unb  am  meiften  einjelne  ®e* 
walt^aber  au«  i^rer  9)?itte,  bie  fid^  ber  ßeitung  be«  ©emeintoefen«  be* 
mäd^tigteu  3.  g«  fonnte  nid^t  au«bteiben,  bag  tefetere  unter  einanber  ger* 
fielen:  balb  ftanten  fie  an  ber  ®px^t  bon  jtoei  feinblid^en  Parteien,  bie 
man  bie  ©reifen  unb  bie  greunbe  nannte,  fid^  gegenüber  ^.  3Kit  ber  "ißartei 
ter  greunbe  Derbanben  fid^  bie  ®d^5ffen ;  gü^rer  ber  ©reifen  toaren  jü)ei 
gett)altt^ätige ,  Don  S^rgeij  unb  §errfd^fuc^t  bcfeette  äßänner:  ^iiitx 
Quattermart  t)on  ber  ©teffe  unb  fein  D^eim  §einrid^  bom  ©tabe,  »etd^e 
tDCber  ßibfd^tpüre,  nod^  äJerfaffung  unb  ba«  gemeine  SJefte  ber  ©tabt 
adbteten,  in  bem  Seftreben  bie  ©egner  ju  Dernid^ten,  bie  ^errfd^aft  über 


1.  2>ic  Urf.  ifl  unrid^tig  bei  Sac.  lU  @.  51),  tDiebevf^oIt  im  (gibb.  öon  1382 
no,  9S6  toom  5.,  bei  (gnncu  II  @.  771  Slrt.  12  (8.  58). 

Dom  4.  3uli  batirt,  f.  CEarbaun«  5Inm.  3.  2)a6  '9huc  ^nöf  in  ^b.  I  jät^It 

gu  S8b.  II  @.  80.  bie@ünben  bei*  Slrifiofiatie  in  einer  3lci^e 

2.  SBgl.  9ieuc«S3ud^  <B.  283  n.  2lnm.  öon  einzelnen  gätten  auf. 

4.  SSgt.  (Sibb.  üon  1372  <Mrt.  47  (Du.  I  4.  5Reuc«  SBud^  @.  284  u.  Slnm.  1. 


3tt)citc  «bt^feiluttö. 


cxm 


bic  ®tat)t  aücin  an  fid^  ju  bringend  Seibc  3Wänner  fegten  bie  9lu^* 
fc^lie^ung  ber  ©d^öffen  au«  bem  "SRati)  burd^;  einige  bon  biefen  tDurben 
in  §aft  genommen ,  anbete  au«  ber  ®tabt  bertoiefen ;  man  »atf  il^nen 
giuberftänbui^  mit  bem  erj6ifc^of  bor ;  boc^  fe^rten  fie  balb  unter  fd^etn* 
barer  9lu«f6^nung  toieber  in  bie  ©tabt  jurüd  ^.  ^ttger  bon  ber  ©tcffe 
unb  ^einrid^  bom  ®tau  tooüten  bie  ©tabt  in  ben  Srieg  mit  bem  ©rj« 
bifd^of  hineintreiben.  Der  erftere  ging  unter  bem  äJortDanb,  ba«  gemeine 
Sefte  ju  förbern ,  an  ben  §of  be«  S'önig«  SBenjef  nad^  ^rag,  ernjirfte 
aber  bort  nur  für  fid^  felbft  bie  35erleil^ung  eine«  greiftu^l«  auf  bem 
Dftertoert^  bei  ßöln  at«  greigraf ,  ftiogegen  er  bem  S'önig  ben  falben 
äut^cil  an  einem  neu  aufjulegenben  S^^ü  ju  J)eufe  ijerfprad^  3.  ®ä^renb 
er  nodf^  in  SJB^men  toar,  täufc^tc  fein  D^eim  ^einrid^  bom  ®tat>e  ben 
SRat^  i)on  Sbln  burd^  ba«  falfd^e  35orgeben,  ba^  ber  ßrjbifd^of  an  einem 
beftimmten  5Eage  ba«  S(ofter  unb  ben  Ort  J)eug  befefeen  unb  bcfeftigeu 
tooße,  unb  erreid^te  baburc^,  ba|  berfelbe  bem  juborjulommen  befc^Iog, 
Deufe  einnahm  unb  ba«  ttofter  in  eine  SSurg  ummanbelte,  »oburd^  fid^ 
bie  Stabt  auf«  neue  ben  Unwillen  be«  ^a|)ftc«  unb  be«  S?önig«  mit  3n* 
terbict  unb  9ieid^«ad^t  jujog^  gür  ben  Urheber,  ^einrid^  Dom  Stabe, 
bcffen  8üge  bafb  erfannt  mürbe,  ^atte  bie«  bie  gotge,  bag  er  burd^  ben 
9iat^,  in  »cld^em  bie  ®egenj)artei  burd^  bie  jnrüdEgefe^rteu  ©d^Bffen  ber^ 
ftärft  tt)ar,  für  immer  au«  ber  ®tabt  berbannt  tourbe,  ein  Sefd^Iug,  ber 
burd^  aöc  5Rät^e  befd^looren  unb,  nac^^er  in  ba«  Sibbud^  bon  1395  ein* 
getragen,  niemat«  tt)ieber  aufgehoben  »)erben  foüte  ^.  I)ennod^  befud^te 
berfelbe  nid^t  bloß  ^eimlid^  feine  ^artetgenoffen  bei  i^ren^nf^tnmenfünf* 
tcn  in  ber  ©tabt ,  fonbern  §ilger  bon  ber  ©teffe  unb  fein  Slnl^ang  im 
9iat^  wußten  e«  mit  ®en)alt  burdbjufefeen,  baß  alle  5Rätl^e  eibbrüd^ig 
tt)urben  unb  ben  3Serbannung«befd^(uß  gegen  feinen  D^eim  mieber  au«* 


1 .  @.  bic  tlagfd^rift  bc«  9?at^8  toom 
14.  3um  1396,  2ac.  Ill  no.  1020,  tüorin 
loon  Gerrit  §ilgcr  gc|agt  ift,  er  ^abe  'mit 
raibe  unb  Wulfen  finrc  Partien  unb  nad)'= 
folgere  mit  »?alf(^en  üften  unb  be(>cnbi» 
c^eDen  barna  gepanben,  fiäf  einen  oetocr- 
pen  oeöcr  unö  in  unfer  fiat  jo  mac<;en'. 

2.  g^eue«  SBud^  @.293  unb  3lnm.  1 ; 
»gl.  bic  magfd^rift  a.  a.  O.  @.  906.  3)ic 
?imburger  St>ronif  jum  3.  1393  giebt 
a\9  @runb  an,  bag  'ben  ra^t  bebauc^te, 
ba§  bie  fd^öfjen  mebr  —  bcifle^enb  weren 
bembifc^of  öon  (£otn  bann  ber  gemein 
ju  (£oIn\  8gt.  Sa^rbüti^er  @.  80  eben« 
fatt^jumS.  1393. 

3.  ^.  SBu(](|  B.  294,  togl.  tilget«  ^t- 

etäbted^Tonif«!.  XIV. 


fenntniö  @.  320  unb    bie   ÄtagWrift 

a.  a.  O. 

4.  3)ie«  @reigni6  wirb  \ott>oi)i  t)on 
ben  3a^rbüd^ern  @.  81,  n?ie  in  ber  Jim« 
bürg  er  Sbronif  auf  ^a(mabenb   1393, 

b.  i.  29.  Wdxi,  gefetzt,  hiermit  fiimmt 
auc^  ber  3fit^>unft  ber  35erbannung  bon 
^einrid^  toom  «Statoe,  am  17. 3uli  1394, 
bcffer  al«  ein  frül^ercö  ^a^x:  \ä}  \)aitt 
be^^alb  jene«  3)atum  für  rid^tig  gegen 
bie  abtreid^enben  eingaben,  f.  9?eue«53ut^f 
@.  294  i>lnm.  5. 

5.  @.  ten5Wat]S>8bcf*In6bom  17. 3uti 
1394  im  (Sibbud;  1395  Slrt.  6  (Ou.  I 
@.  64). 


CXIV 


^((gemeine  (StnUttung. 


(ution 
von 
1396. 


ftrid^cn  ^  Dod(^  mit  bic[er  empBrenben  SOW^l^onblung  bcr  {Rätl^c  hutäf 
eine  gctDiffenlofe  unb  getDaltt^fätige  SRinber^eit  eneic^^te  bie  ^ortei^ert* 
fc^aft  ber  ©reifen  i^r  @nbe,  35ie  ®e8enj)artei  ber  greunbe  unb  ®c^5ffen 
betf(^^tt)or  fic^  jum  föiberftanbc.  am  4.  Sanuar  1396  fom  c«  jur  Snt* 
fc^cibung.  ^ilger  unb  feine  3Kiti)erfc^^tt)otenen  l&atten  auf  biefeu  lag  beu 
tt>eitcn  9?at^  einberufen;  bie  ®egner  traten  in  Driburg  jnfammen-;  jene 
berfuc^^ten  bergebend  bie  SSürger  unb  bie  ©emeinbe  auf  i^re  ©eite  ^er* 
überjujie^en.  ßoftin  bon  S^dÜrd^en  ergriff  ba^  ©anner  unb  führte  bie 
bon  Driburg  nadj^  ben  Käufern  ber  geinbe,  um  fie  ju  ergreifen,  ^itger 
bon  ber  ©teffe  entfam  turc^  bie  glud^t,  fein  Sj^eim  ^cinric^  bom  ©tabe 
aber  »urbe  »enige  2:age  naci^^er  auf  bem  ^eumarft  ent^au^}tet  ^ ;  bie  an^ 
beren  ^arteigenoffen  büßten  mit  fc^tt>erer  ^erfer^aft  ten  glfi^enben  §a|, 
ben  fie  auf  fic^  gelaben :  laut  5Rat^«befc^lu^  bom  15.  3anuar  follten  fie» 
ben  genannte  Parteiführer,  fo  lange  fie  lebten,  im  Saijentl^urm  im  ©tod 
filjen,  *fo  feft  mit  §olj  unb  Sifen  berbunben,  ate  man  nur  immer  fann' ; 
fed^  anbere  weniger  fc^utbige  feilten  i^r  ßeben  lang  unten  im  Jl^urm 
bon  ©t.  Sunibert  mit  eifernen  Setten  an  bie  9Rauer  befeftigt  fein  unb 
jufammengefc^miebete  geffeln  an  ben  güßen  tragen  ^.  35oc^^  anbere  toar 
e^  im  l^ö^eren  SRatl^  be«  ©d^idfate  befdf^toffen. 

Softin  bon  Sij^tird^en,  ^Ritter  unb  ©d^öffe,  tpar  ba^  ^npt  ber  fie^ 
genben  Partei  ber  (Sefc^^led^ter ,  i^r  ©timmfü^rer  bei  ben  5Rät^en.  Sluf 
feinen  3lntrag  war  ein  5E^eil  bon  ben  befd^wornen  ©a^ungen  be«  ®b* 
bud^^  bon  1 395 ,  bef onberiS  bie  gegen  bie  ©c^öff en  gerid(^teten ,  getilgt, 
bie  anberen,  tDeld^  ben  }efeigen  üKad^t^abern  genehm  »aren,  fte^en  ge* 
laffen.  Die  (Semeinbe,  burc^  beren  §ülfe  bie  gartet  ber  ©c^öffen  bie 
Dber^anb  gewonnen,  em<)fing  für  i^r  guteö  SSerl^alten  ben  S)anl  ber 
^erren  unb  bie  B^ftd^erung,  bag  ber  9iat^  il^r  ju  i^ren  alten  grei^eiten 
ber^elfen  toerbe.  Stilein  e«  bauerte  nic^t  lange,  mie  ber  allein  l^ierüber 
borliegcnbe,  freilid^  nid^t  unbefangene  ©eric^t  in  bem  *5Weuen  ©nd^'  er- 
jä^lt  *,  f 0  f d^aff ten  ber  9tat^  unb  bie  ©d^öff en  einträd^tig  i^re  ©ad^en 
unb  l^atten  menig  Sld^t  auf  bie  ©emeinbe.  äJergebend  mahnten  bie  33ür^ 
ger  an  Erfüllung  ber  gegebenen  SScrl^ei^ungen ,  berlangten  in^befonbre 
njieber  jur  SBeinbrüfcerfd^aft  jugelaffen  ju  »erben;  ftatt  ber  früheren 


1.  Xa^  Sflmt  ^üdf  erjä^lt  ben  uit* 
n>ürbigen  SSorgang  @.  298  f. 

2.  'Btin  53e!cnntni6/  fo  toit  bo«  fei* 
ncv  mitgefangencn  ©cnoffen  i|l  abgcbrurft 
im  ^ni;ang  jum  ^euen  ^ud^  8b.  I 
©.  310  ff. 

3.  @.  bie  3lat(;ööerfünbigung  öom 
15.  San.  1396  in  Du.  I  @.  7ü;  »gl. 


9^eued  ^(S)  @.  302  unb  3a^rbü4(r 
@.83.  21ud^bie2imburger(5^>ron.@.499 
giebt  !urje  ^iad^rid^t  batoon. 

4.  31.  a.  O.  ö.  307.    (g«  ijl  an^ai' 
lenb,   tDie  für)  bie  (Sölner  Sa^rbütber 
@.  48.  83.  138  über  ba«  »id^tigpe  öt 
eigittg  ber  inneren  ©efc^i^te  ber  *6tab 
^inmegge^en. 


3tt)eitc  SbtljieUunö.  CXV 

guten  aSortc  crl^ieltcn  fie  nun  bto§  fd^timme :  ber  diatSf  l^abc  anbete«  ju 
benfen  unb  ju  fd^affen,  et  toerbe  6ef daliegen,  ol^ne  fie  barum  gu  fragen. 
'ßa«  nal^men  bie  el^rbaren  ©ürger  übet,  traten  in  ©efeüfd^aften  unb 
©affeln  jufammen  unb  gebadeten,  tDie  bie  ©tabt  unb  bie  gute  ©emeinbe 
burd^  ben  ^ag,  iWeib  unb  3^ift  ber  ©efd^Ied^ter  in  großen  ©d^aben, 
Soften  unb  geinbfd^aft  geratl^en  tDar,  fannen  barauf,  mie  fie  t^re  Sflaf)* 
rung  unb  ber  ©tabt  grei^eit  toieber  erlangen  mßd^ten .  2luf  ber  anbern 
©cite  toarfen  bie  ©c^öffen  unb  i^re  greunbe  großen  ^ag  auf  bie  ®e* 
mcinbe  unb  gingen  bamit  um,  bie  ©affeln  unb  ©efellfd^aften  abjutl^un. 
@o  famen  fie  eine«  5rage«  getoaffnet  mit  i^rem  2lnl^ang  ju  Driburg  in^ 
fattimen,  fd^idtten  bie  ©erid^t^boten  tuxö)  bie  ©tragen;  ^err  ßoftin 
fctbft  fe^te  fid^  auf«  "^ferb  unb  ritt  ju  ben  ©affetn,  um  fie  jur  SRul^e  ju 
mahnen :  ba  tourbe  er  bon  ber  empörten  SKenge  ergriffen  unb  mugte  mit 
aufgeriebener  ^anb  fd^mbren,  fid^  nid^t  au«  ber  ©tabt  ju  entfernen ;  ben* 
nod^  ergriff  er  bie  gfud^t  in  ber  folgenben  ^ad)t,  5)ie  ©ürger  aber  be* 
mäd^tigten  fid^  be«  ©tabtbanner« ,  ba«  in  feinem  §aufe  bermal^rt  toax, 
iogen  nad^  Driburg ,  nahmen  bie  ©d^Bffen  unb  il^re  greunbe  gefangen 
unb  legten  fie  in  ben  I^urm ,  befe^ten  bie  äußeren  2^^ore  unb  mad^ten 
fid^  ju  getreu  ber  ©tabt^ 

'©urd^  btefe  unblutige  9JeboIution,  U)e(d^e  am  18.  3uni  1396  er»' 
folgte,  tourbe  bie  ©efd^led^terl^errfd^aft  für  immer  geftürjt.  35urd^  i^re 
eigene  Uneinigfeit  l^atte  fie  fid^  gefd^njäc^t,  burd^  toütl^enben  ^arteigtt)ift 
i^ren  Untergang  berfd^ulbet.  !Da«  "^atriciat  ber  ©rogbürger  l^atte  ftd^ 
toie  eine  regierente  Safte  im  ©egenfafe  gegen  bie  ©emeinbe  abgefd^loffen ; 
ba«fetbe  tourbe  nunmel^r  abgeftogen,  an  feine  ©teile  trat  ber  au«  ben 
3ünften  geioä^lte  9Jat^.  (S«  mieber^olte  fid^  l^iermit  in  ßötn  ganj  ber* 
felbe  S5organg,  »etd^er  in  ©tragburg  fd^on  im  3.  1332  eingetreten  toar 
unb  ber  Slriftofratie  bon  ß&(n  ^ätte  jur  SBarnung  bienen  fönnen. 

S)ie  fiegenbe  ©emeinbe  ftrafte  bie  fd^ulbigen  3Wad^t^aber  au«  ben 
©efd^led^tern  beiber  Parteien  mit  ©elbfc^afeungen  unb  SSerbannung  auf 
beftimmte  3^it  ^ ;  fie  fd^affte  bamit  9taum  für  bie  ^erftellung  ber  neuen 
bemofratifd^en  Stabtoerfaffung ,  tDeld^e  burd^  Den  SSerbunbbrief  bom 
14.  @e^)t.  1396  in«  Seben  trat.  S)er  neue  ©tabtratl^  au«  ber  ©emeinbe 
erlangte  burd^  ©elbjal^lungen  bie  3lnerlennung,  foroo^I  bon  feiten  be« 
erjb.  griebrid^,  al^  au^  be«  Sönig«  SBenjel ».  ©ie  au«  ber  ©tabt  (änt* 

1.  SalS^rB.  @.  138  'inb  namen  bc  3.  ©nncn  III  @.  70f.  2)ic  Urf.  be« 
jlot  in  erc  Ij^ant  inb  Inletten  bc  pat  in  (Srjb.  toom  21.  3)cc.  1396  ip  nod^  unge^ 
<rcn\  brurft;  toon  ben  Urf.  Ä.  SBenjel«  ftc^^t 

2.  (gnnen  II  @.  809  f.  giebt  bag  -nur  bie  eine  »?om  6.  San.  1397,  woriu 
35erieid^ni6  ber  9^amen  unb  ber  ©trafen,  er  bie  @tabt  gegen  gerid^tlid^c  S3erfol« 


CxVt  Mgemetne  (Sinleituttd. 

tDid^cncn  unb  3Serbannten  aber  fehlen  alle«  in  SSetDegung,  mix  bie  ©ür^ 
ger  burd^  geloben  ju  befc^äbtgeu,  i^ren  ipanbel  ju  [töten  ^  ^ermann  Don 
®oci^ ,  einer  ber  teibenfd^aftUc^ften  unb  f ü^nften ,  »erbanb  fic^  mit  bem 
friegöluftigen  §erjog  SBil^elm  Don  (Setbern  unb  anbeten,  um  bie  @tabt 
mit  bemaffneter  3Äac^t  ju  überfallen;  allein  ba«  ßomplott  fd^eiterte  bot 
ber  3lu«fül^tnng  butc^  bie  SSotfic^t  unb  ©nergie  be«  SRat^ö.  ^mx^t  ^iU 
ger  bou  ber  ® teffe ,  bet  f tütete  Parteiführer ,  auf  beffen  äßitmirf ung 
gerechnet  toar,  batb  barauf  auc^  §ermann  dou  ®od^  felbft  »utben  ein* 
gefangen  unb  tto^  aßet  SSetn^enbung  »ou  iJütften,  fetten  unb  ©tobten 
ent^au^}tet  2.  !Die  Smigtitten  bom  alten  ©tabtabel  bet  ©efd^teci^tct  mufe* 
ten  bie  Hoffnung  auf  5Rücfle^t  gegen  ben  ffiitlen  bet  (Semeinbe  aufgeben, 
ttaten  jum  ST^eil  in  ftemfce  ©ienfte  obet  liefen  fic^  bie  SSebingungen  ge- 
fallen, meiere  bet  diatf^  il^nen  auf ettegte :  SSefc^täntung  bet  ^)etfönlic^en 
gtei^eit  untet  fttenget  ^olijeiauffic^t,  3Setbot  SäJaffen  ju  ttagen,  Se* 
fd^mötung  be«  35etbunbbvief«,  Sinttitt  in  eine  ®affel  ^. 


7.  S)ie  <Stabtt)erfaffung  im  14.  ^al)xl)nnitxt 

sßnmt'        SBir  beginnen  mit  ben  äußeren  SSetl^ältniffen  bet  ©tabt  ju  Äaifer 
«ei*(Sr  unb  9}eid^,  ju  gütften,  fetten  unb  ©tobten,  um  bie  gefd^id^tlid^e  2lu«* 
fü^tung  nod^  mit  einigen  toeiteten  S3emet!ungen  ju  etgänjen. 

®«  ift  auffallenb,  tt)ie  tDenig  in  ben  "^tibitegien,  njetd^e  bie  beutfd^en 
Sonige  unb  Äaifet  bet  ©tabt  unb  ben  Sütgetn  bon  Solu  in  reid^em 
aJJa^e  berlie^en,  Don  ben  Siedeten  be«  9teid^«  bie  5Rebe  ift.  ®kx(iftok  bie 
früheren  unmäd^tigen  S?önige  SBil^elm  unb  SRid^atb,  betfid^ette  aud^ 
Satl  IV,  t)ot  feinet  jmeiten  S!Bnig«ftBnung  im  3.  1349,  in  einet  feinet 
ja^lteid^en  untet  bem  8.  gebtuat  füt  6öln  etlaffenen  ©nabenbetpiüi* 
gungen  ^  ba^  et  niemal«  einen  ^oü  jtoifd^en  SDtainj  unb  Sßln  auflegen 
obet  ©t^ö^ung  bet  ^ergebtad^ten  ^büt  geftatten,  niemal«  bie  SSütget  jU 
^ülfe  obet  5)ienft  füt  fid^  unb  ba«  SReid^  ^tt)ingen ,  ju  leiner  ^dt  ein 

gung  ft^er  ftellt,  bei  iüacomblet  III  no.  burger  (S^roni!  ®.  500   ertDä^nt   fein 

1027.  @nbc. 

1.  (Siinen  jä^Ite  im  @tabtar(i^ito  500  3.  (S.  gnnen  III  ®.  100  ff.  ö6ei 
abfagejdi^rcibm  au8  bem  3.  1397,  ©b.  eine  9ieibc  toon  eiiijeluen  gättcn  mit  »er* 
III  (©.  76.  jc<;iebencr  Söc^anblung. 

2.  4)ilgcr  öon  ber  @t.  am  2ü.  ^an.  4.  Urf.  bei  Sacomblet  III  no.  467: 
1398,  ^ermaiUl  loou  @.  UUb  fein^t^töa*  pro  eo,  quod  nos  ad  civitatem  Colonien- 
ger  ©o^win  am  7.  3Rai  nac^  3alS>rb.  sem  letanter  venientem  recepenmt  et 
@.  84.      Pilger«  ©efenntniß   ijl  abgc»  fidelltatem  nobis  fecerunt. 

brudt  in  SBb.  I  e.  320.  ^näf  bie  li!im' 


3»cite  tlbt^icitung.  cxvii 

§ccr  in  i^rc  ©tabt  ober  i^r  ®ebict  ^tneinlec^en  tverbc ,  u>ä^rcnb  er  an* 
brcrfeit«  )ozx\pxa6},  fie  gegen  jebermann,  geiftüd^e  unb  tDetttid^e  Ferren, 
tt>elä)z^  ©tanbe^  fie  anö)  toären,  an  ^erfonen  unb  (Gütern  ju  befd^fitjen 
unb  ju  Dertl^eibigcn  ^  5Wur  bie  allgemeine  9teid^^^o^cit  blieb  Dorbel^alten, 
mcnad^  bie  ®tabt,  gletd^mic  alle  9?eic^«ftänbe,  ben  5Reid^^gefefeen  unb  ben 
Sefd^lüffen  ber  {Retd^^tage  untertDorfeu  mar  unb  bor  beut  ^ofgerid^t  be^ 
Saifer^  ju  SRed^t  ftel^en  mußte.  "Dod^  mar  fie  Saifer  unb  5Reid;  toeber  ju 
einer  regelmäßigen  ©teuer,  nod^  jum  getoö^nlid^en§eerbienft  berpflid^tet. 
3ebe  Seiftung  biefer  3lrt  erfd^ien  entmcber  nur  at«  freimitlige  ober  burd^ 
befonbere  Umftänbe  gebotene:  fo  bic  üblid^en  ®efd^en!e  an  ben  ^Bnig  unb 
fein  ®efolge  bei  beffen  3ln!unft  in  ber  ®tabt,  bie  ®elb;^a]^tungen  für  ©e* 
ftätignng  l^ergebrad^ter  ober  ®en)ä^rung  neuer  ^ribitcgien,  für  SBieber* 
erlangung  ber  bcrtornen  ®nabe  bed  SBnig^,  für  Sluf^ebung  ber  5Reid^^* 
ad^t,  für  Slbfinbung  ber  Dom  !5niglid^en  §of  mit  9?ed^t  ober  Unred^t  er^ 
I)obenen  3lnfprüd^e.  9lfö  S'arl  IV  für  feinen  f)eere^jug  nad^  Stauen  im 
3. 1368  i)on  S5ln  bie  Stellung  einer  Slnja^l  bon  S3eh>affneten  berlangtc, 
lel^nten  ©d^öffen  unb  9tat^  bie^  ^öflid^ft  ab,  inbem  fie  fid^  mit  bem  @r^ 
fc^einen  üon  bewaffneten  Sanben  in  S3urgunb  unb  6^am^)agnc,  burd^ 
meldte  ba^  §erjogt^um  Sujemburg  unb  bie  ®egenben  be^  9lieberr^ein^ 
bebro^t  mürben,  unb  mit  il^rer  ^flid^t,  'ben  ?anbfricben  jmifd^en  9t^ein 
unb  3Kaa^  aufredet  ju  erhalten,  entfd^ulbigten  2. 

35urc^  eine  9?ei^e  bon  föniglid&en  "ißrit^ilegien  toar  bie  Slutonomie  ,^önig^ 
ber  SSürgcr  in  ber  ©tabtregierung  gegenüber  bem  ßrsbifd^of  anerfannt.  ^uejikn* 
Slber  aud)  bie  @rjbifd^5fe  erfiielten  föniglid^e  3wfici^ei^w"g^n  bejüglid^  ber 
i^nen  ;;uftebenben  §errfd^aft^recbte  in  ber  ©tabt,  meldte  jum  S^^eit  mit 
jenen  ^rii>ilegien  im  offenbaren  SBiberfprud^  ftanben,  unb  nid^t  feiten 
fanb  fid^  ber  Sönig  au^  ®rünben  ber  *ißoliti!  bemcgeu,  ba^  ma«  er  ate 
uuDerbrüd^lid^  für  alle  3^tt  gemährt  ober  beftätigt  f)attz,  nai}  furjer  grift 
ober  auä}  fogleid^  toieber  jurüdtjune^men.  ®o  mieber^olte  tarl  IV  am 
8.  ÜDec.  1355  nod^  einmal,  mie  fc^on  öfter,  bie  ®nabenbemilligungen 
feiner  95orgänger  ju  ®unften  ber  ©tabt  unb  Sürger  unb  fügte  neue  l^inju  ^. 
anerfannt  finbet  fid^  barin  baöSRed^t  berSürger,  baß  fie  nic^t  für  ©d^ul* 
ben  unb  äJerträge  be^  Srjbifc^of^  ^aften,  fo  mie  ba^  anbre,  baß  fie  nid^t 
t)or  ein  au^märtigeö  ®eric^t  gelaten  merben  follcn^;  ferner  ba«  5Red^t, 
Slccife  unb  anbere  Steuern  auf julegen,  fo  mie  Sa^rmärfte  abju^alten ; 

1.  ?acomHct  111  no.  467.  @.  xcviii 

2.  OueÜicn  IV  no.  483,  4.    quod   vulgariter  dicitur   'ushei- 

3.  ^acomblet  III  no.  547;    togt    bic  sehen,  usladen'. 
!|^ri»tleftienbc|iätigung  öon   1349   oben 


CXVIII 


Mgemeine  (Stnlettung. 


bic  Steilheit  be^  ©urgbann^  mit  bem  JRed^t  bcr  S3annmci(e  ^  unb  bet  S3e* 
fugniß,  innerhalb  berfdbeu  begangene  greDel  jn  beftrafen ;  bad  Siedet, 
Statuten  unb  3Serorbnungen  ju  mad^en  ober  ju  Deränbern,  toie  e^  i^nen 
jum  9Ju6en  ber  ©tabt  am  beften  bünfe^;  Jl^ürme  unb  (Sebäube,  fei 
e^  öffentlici^e  ober  <)rit)ate,  auf  öffentlichen  "ißläfeen  ju  erbauen ;  SSefrei* 
ung  t)om  ©tranbrec^t,  t)on  allen  3ößcn  fürSBaaren,  toetc^e  ben  bürgern 
bie  fie  führen  fetbft  angel^ören;  ba^  ^taptlxedft,  toomd^  ©dj^iffe  Don 
oberl^atb  ober  unterl^alb  be^  JR^eind  nid(^t  n?eiter  at^  bi^  S5(n  fahren 
bürfen,  mit  ber  ©efugni^  ber  S3ürger  bie  Uebertreter  ju  'Raufen'  ^]  S3e* 
fd^ränfung  be^  2lufent^a(t^  frember  Saufteute  auf  bie  3^auer  Don  fed^^ 
SSBod^en  unb  jtoar  ^öd^ften«  brei  mal  im  3a^r.  ©dj^ließlid^  erf(ärt  ber 
Äaifer,  bag  biefen  ©nabenbemittigungen  feinertei  anbere  *^vioitegien,  ®e== 
tool^n^eiten,  Statuten  im  SEege  ftel^en  foßen,  unb  baß  er  jeberjeit  bereit 
fein  iperbe,  feiner  ebten  ©tabt  ßöln  nod^  weiter  ju  getoäl^ren,  tt>a«  bie 
©ürger  für  not^tpenbig  ober  nü^lid^  erad^ten  toürben  *. 

©od^  fd&on  nad^  3Sertauf  Don  Dier  SBod^en  nal^m  ber  Saifer  auf 
bemfelben  SReid^^tag  ju  Slürnberg ,  too  er  jene^  umfaffenbe  "^riöilegium 
an  ßö(n  ertl^eitte,  auf  3Sorfteüung  be^  ßrjbifd^of^  SBiC^elm,  feinet  etge* 
benen  unb  geliebten  Srjlanjter«  für  Italien,  einen  guten  ZiftH  iener  ben 
bürgern  juerlannten  SRed^te  toieber  jurüdE,  inbem  er  ben  Don  il^m  fetbft 
begangenen  Srrtl^um  mit  ber  3^tftreut^eit  feiner  faifertid^en  ©ebanfen 
bei  bem  großen  Umfang  ber  il^m  obtiegenben  5Reid^«gefd^äfte ,  mit  ber 
3ubring(id^feit  ber  ®ittenben  unb  bem  Ueberfel^en  be«  barau«  für  anbere 
entftanbenen  Slad^t^eite  entfd^utbigte.  2l(fo  erttärt  ber  Saifer,  in  anbe* 
trad^t  baß  bie  ©tabtl^errfd^aft  (utile  dominium  civitatis  Coloniensis) 
burd^  faif ertid^e  23erlei^ung  bem  Srjbif d^of  gel^öre ,  aße  jene  greil^eiten 
ben  bürgern  nur  mit  SSorbel^att  ber  Steckte  be«  SReid^d  unb  be^  Srjbi^ 
fc^of^  getoäl^rt  ju  ^aben,  fo  aud^  ba^  SRed^t,  ©tatuten  für  bie  ©tabt  ju 


1.  libertatem  burchban  et  jus  ha- 
bendi banleucam,  quod  dicitar  banmile 
ciicumcirca  civitatem  predictam. 

2.  Et  circa  hec  et  generaliter  circa 
qaecunque  alia  statuta  municipalia  et 
ordinationes  —  statuere  et  facere  — 
mutare  et  de  iiovo  statuere  et  ordi- 
näre tociens  quociens  voluerint  etc. 

3.  ^injugefiigt  tft  ^ur  (Srflärung  bed 

^UdbrucfS :  quod  vulgo  hansin  vocatur : 
quod  taliter  fleri  consuevit,  quod  civis 
Coloniensis  mercatorem  in  tali  excessu 
a  se  deprehensum  calamo  vel  junco  vel 
aliquo  consimili  ligamento  ligabit,  et  si 
mercator  ille  hoc  vinculum  preter  ipsius 


civis  Yoluntatem  solvere  vel  rumpere 
presnmpserit.  pro  tali  excessu  tarn  cor- 
pore quam  rebus  in  potestatem  incidet 
civis  eum  comprehendentis  et  predicto 
modo  ligantis. 

4.  Et  ut  ipsa  nobilis  civitas  Colo- 
niensis predicta  sentiat  sublimationem 
ipsius  nostris  votivis  favoribus  —  pro- 
mittimus  —  quod  si  imposterum  maje- 
stati  nostre  aliqua  adduxerint  necessi- 
tati  vel  utilitati  sue,  secundum  suum 
videre,  convenientia  —  nos  eis  in  hoc 
libenti  animo  anuuemus  et  ea  omnia  et 
singula  confirmabimus,  statuemus  et  de 
novo  etiam  concedemus. 


äwette  abt^^eilung.  cxix 

i>etoTbncn,  tpeld^e«  il^ncn  nur  in  fo  tueit  jufte^en  fo(l,  ate  fotd^e  Statuten 
ücritünftig  unb  bem  gemeinen  ^itiift  nidfi  toiberfjJteci^enb  finb  nnb  allein 
bie  Slngetegenl^eiten  ber  ©ürgcr  betreffen :  bagegen  n)erben,  ate  nad^tl^eifig 
für  ba^  l^eilige  SReid^,  bie  Äird^e  J)on  Söln  unb  ben  öffenttici^en  SSln^en, 
jurücfgenommen  unb  aufgehoben  bie  ben  SJürgern  jubor  bewilligten  9ied^te, 
bei  Sa^rmärften  unb  innerhalb  ber  S3annmei(e  i^tembe  ju  ftrafen,  auf 
öffentlichem  ©oben  ©ebäube  ju  errid^ten ,  fo  n)ie  ba^  ©ta^etred^t  ber 
®tabt  bei  ber  JR^einfd^ifffal^rt  K 

@d  ift  l^ierau^  f{ar,  bag  ber  Snl^aft  ber  faifertid^en  ^ribifegien, 
beren  SSerkil^ung  ober  Bwtfidtnal^me  lebigüd^  j)on  bem  it)ed^fe(nben  ^oliti* 
fd^en  SSeri^ättni^  be^  Äaifer«  gegenüber  bem  grjbifd^of  ober  ber  ©tabt 
abhängig  toar,  feine  fidlere  9?orm  für  ben  »irflid^  beftel^enben  ?lteä)t^^ 
juflanb  abgeben  lann  2. 

35ie  ©tabt^errfc^aft  im  allgemeinen  tourbe  bem  Srjbifd^of  t>cn  ^^^\f^^t[\ 
ten  ber  S3ürger  nid^t  beftritten.  ®ie  l^ulbigten  il^m  ate  i^rem  SDberberrn  Mfd^ofei. 
bei  feinem  erften  Sinritt  in  bie  ©tabt,  nad^bem  er  jubor  eine  Srilärung 
über  bie  allgemeine  SSe^tätigung  i^rer  "ißriDilegien  abgegeben  l^atte  3.  Slber 
fie  behaupteten  nid^t^beftotoeniger  33ürger  einer  freien  ©tabt  unb  bem 
Srjbifd^of  nid^t  toeiter  ber^flic^tet  ju  fein  ate  nad^  i^ren  9ied^ten  unb 
©elool^n^eiten  i  'ÜDefen  bad^  l^ube  inb  bon  befeme  bage  bort\  fo  tautet 
bie  ^ulbigung^formel,  'Bulben  tt>ir  brie  bürgere  'oan  Solne  dt  l^oilt  inbe 
getruroe  ju  fiu ,  atf 0  lange  aU  ift  un^  in  reid^te  ifzit  inb  in  eren,  inbe 
unfe  gäbe  albe  gewoinbe,  bie  n)ir  inb  unfe  buroaren  l^erbratd^t  l^ain,  be^ 
falben  unfe  ftat  ban  ßotne,  un^  inbe  unfen  n^iijen  inbe  unfe  finben  funber 
argelift,  fo  un^  got  f^ttpz  inbe  be  l^eiligen'^. 

SBie  bereite  ermähnt,  lieg  fid^  grjbifd^of  griebric^  im  3  1375,  ate 
bie  ©d^öffen  in  i^rem  ©treit  mit  bem  diatf)  ju  i^m  nad^  33onn  flüchteten, 
üon  il^nen  ein  SBei^^um  über  feine  ^errfd^aft^red^te  ertl^eilen  ^.  ÜWan 
barf  bal^er  too^l  annehmen,  bag  lefetere  unter  fold^en  Umftänben  im  »ei* 
tcften  ©inne  aufgelegt  mürben  ^ 

J.  Urf.  t)om  5.  Sanuav  1356,  Sac.  4.  3(u«f(ibrelbcnbcr@tabtgcgcn@vjb. 

IJI  DO.  551.  gricbric^  1374,  bu.  V  no.  56:  'a«  tt)ic 

2.  @ogar  ba§  aüc  toou  ^aifcrn  unb  meinen,  bat  ir  oudi  »de  tt)iffen  folt,  bat 
Königen,  toie  t)on  ¥ä^)ftcn  immer  wiebcr  unfe  ftat  eine  mie  ftattoerc  "oan  redete' k. 
erneuerte  unb  aud^  toon  Äar(  IV  felb|l  5.  Libermagnusprivilegiorum^erg. 
bcftätigte  Siettft  ber  ©ürger  de  non  evo-  gol.  14.  ^aiixf},  im  ©tabtard^iö,  Rubr. 
cando  rourbe  t)ou  letzterem  auj  35er(an«  CXX.  *Item  copia  t)an  ber  ^utben  be8 
gen  beS  (Srjb.  grtebrld^  1375  not^  ein*  ertfd^enbufc^of^  \>an  Seine  bie  al(u«  anc 
mal  für  nt^tig  erllärt,  Sac,  III  no.  775.  geif  2c. 

3.  Urf.  @r5bi|d(>o{  Salramö  3.  1333  6.  Url.  d.  d.  ©onn  1375,  3uU  12, 
3uni  17,  Ou.  IV  no.  186,  grjb.  mU  ?ac.  III  no.  768,  yjgl.  oben  @.  cviii. 
^elni«  1350  @e^)t.  20,  eb.no.  321,  grjb.  7.   3)ie    fpäteren  9?edS>t«bebuctionen 
gncbric^«  1372  Sl^Jiti  30,  eb.  no.  546.  ber  furfürfttici^en  tanjlei  gegenüber  ber 


( 


cxz 


Mgemetne  (Sintettung. 


Dem  Stibifd^of  unb  feinem  ©tift  trirb  barin  über^au^t  bie  f)crr^ 
tid^fcit,  ba^  l^ol^e  ®erid^t  unb  die  ®en)a(t  in  ber  ©tabt  jugef^Jtodben ; 
beftimmter  ift  gefagt,  ba^  atte  ^o^en  unb  nieberen  ®ertd^te  in  Sötn  bon 
i^m  unb  bem  ®tift  ^errül^ren.  Slüe^  ®ebot  unb  SSerbot  in  ber  ©tabt 
[te^t  il&m  ju,  aufgenommen  bag  bie  2lmrteute  bet  SRic^erjed^e  ©afeungen 
mad^en  fönnen  über  feiten  SSerfauf  unb  jum  gemeinen  ©eften  ber  ©tabt. 
ÜDer  9iat^  ber  ©tabt  ^at  feinertei  ®erici^t^barfeit  auf  bem  ©ürgerl^au« 
in  ©ac^en,  n>etd^e  bie  geiftüd^en  ober  toe(t(id^en  ®erid^te  betreffen ;  boc^ 
rid^ten  bie  ©ürgermeifter  über  ©d^ulbfad^en  unter  ben  ©ttrgern  unb  über 
SSrüc^e  bei  bem  feilen  SSerfauf.  Sitte  ®efängniffe  gel^ören  bem  (Srjbifc^of, 
ira^  fo  ju  berfte^en,  bag  eigentüd^  nur  ba«  ]^o(;e  ®erid^t  jemanb  gefan* 
gen  fe^jen  barf;  bod^  fönnen  aud^  bie  folgenben  ©<)eciatgerid^te,  be^ 
^ropfte^  ju  ©t.  ©ct>erin,  auf  beffen  gron^of  ein  ©todt  (©efängnife)  ift, 
unb  be«  2lbt^  bcn  ©t.  "ißantafeon,  f o  tt)ie  bie  SSogteigerid^te  ju  ©t.  ®ereon 
unb  auf  Sigetftein  Uebett^ter  auf  2lnttage  ober  auf  frifc^er  SC^at  gefan* 
gen  f efeen ,  muffen  aber  bie  ®ef angenen  f of ort  an  ba^  ^o^e  ®erid^t  jur 
äburt^eitung  abliefern.  'Dad  ^ol^e  ®eric^t  ift  ba^  ©c^öffengerid^t  ju 
Solu ;  atid^ter  ift  ber  ®rebe  be«  (Sribifd^of«.  ÜDie  ©d^5ffen  fotten  bie  un=' 
geboteneu  Dinge  ('mitäige  gebingc')  l^aften  unb  bem  (Srjbifd^of,  menn  er  fie 
barum  ma^nt,  ba^  JRed^t  weifen :  fie  muffen,  toenn  fie  angewälbigt  n?er* 
ben,  bem  Srjbifd^of  fd^wören,  nad^  beftem  ®ett)iffen  redete«  Urt^eit  ju 
fpred^en.  3n  ben  borl^in  genannten  Dier  ©|)eciatgerid^ten  fott  man  nur 
über  ©d^utb  unb  Srbe  innerhalb  be«  ®erid^t^bejirf«  rid^ten;  ebenfo 
foüen  bie  2lmtleute  auf  ben  ®ebur]^äufern  nur  über  Srbe  unb  ©d^utb 
ridl^ten,  n)ie  e^  ^erf5mm(id^  unb  il^neu  gebü^rtid^  ift^  Da  bem  (Srjbi* 
fc^of  unb  ©tift  JU  S5(n  feit  langer  ^tit  bie  ©urggraffc^aft  angel^ört,  fo 
finb  bie  ©d^öffen  mit  bem  (Srjbifd^of  übereingefomnten,  ba§  man  bei  aüen 
©ad^en,  toeld^e  ba^  ®erid^t  betreffen,  nid^t  mel^r  ben  ©urggrafen,  fonbern 
ben  grjbifc^of  (al^  ®erid^t^^errn)  nennen  foü  2.  330,^  ^gj^  el^emaügen 
Surggrafeurec^ten  ift  nur  ba^  eine  ern^ä^nt,  Die  Ueberbauten  ober  9Sor* 
bauten  {'t-urge^immer')  ber  Käufer  auf  ©trafen  unb  öffent(id(;en  ^(ä^en 
nad^  ©d^5ffenurt^ei(  ju  brechen  3.   gnolid^  toerteu  bem  (Srjbifd^of  guge* 


Se^au^tung  ber  9{etc^9uiintlttet6artett  ber 
@tabt  im  17.  3öJ>r^unbcvt:  Slpologic 
bc«  (ärjftijt«  (5ö(n  1657,  Securis  ad  ra- 
dicem  posita  etc.  t)on  ©offart  1687, 
ftü^en  ftd^^  baium  ^au))t|äd;lt(!^  auf  biefed 
Setdtbum  fomie  auf  bicUrfunben,  tuelc^e 
Ä.  Äart  IV  bem  erjbifc^of  ju  ©uuflcn 
au^flcttte. 

1.  Unrici^tig  ^ctgt  e9  bei  @nneu  II 


@  703 :  '2)ie  S(mt(cute  in  ben  ©ebup 
()äu|evn  f oUcn  f ürber  n  i  d^  t  richten  über 
@rbc  unb  @d(>ulb' ;  tjiclmc^r  ba«  @egm- 
tf^ctl  ift  gefagt. 

2.  '2)at  i«  ju  i)erflain,  bat  man  ov\» 
fen  I?aen  t)an  (Seine  bie  ju  jit  i«  nmi\t\\ 
fal  mit  fimc  namcn  inb  erj^cbufcfroff  i\^xt» 
it^en  iub  niet  burc^gretoe'. 

3.  33g(.  ©b.  1  (g.  XXXIV  f. 


Btoeite  2lbt^>ci(u^9. 


cxxi 


fprod^en :  bie  3uben,  bie  aWünjc,  ble  Raffte  bcr  9Wü^(en,  btc  ®rut  b.  i. 
©icmüTje ,  bie  ÜE^cvjööe  unb  SSid^jBüe  in  bcr  ©tabt  uub  am  5R^cin, 
ba«  ©aljmcffcn,  bie^ettlDoge  ('betoagel)  unb  anbete«  nad^§etfommen. 

SSou  ben  {Redeten  ber  ©tabt^etr jd^af t ,  n^eld^e  ^tet  bem  Srjbifd^of  ®e* 
guerfannt  finb,  fontmcn  für  bie  ©tabtDerfaffung  i^orjug^meife  bieienigen  barfeit' 
in  Setracit,  njcld^e  bie  3uri«biction  angelten,  ©ettbent  Srjb.  ©tgfvib 
im  3.  1279  bie  Söurggraffci^aft  an  \id)  gebrad^t  ^atte,  gehörte  bem  Srj* 
bifd^of  aßetn  ba«  l^o^e  ®erid^t ;  er  feilte  bal^er,  mie  e^ebem  ber  S3urg* 
graf,  ben  fteüöertretenben  JRid^ter  ein,  metd^er  (ateinifd^  vicecomes, 
bentfd^  ber  ®reoe  l^eifet. 

Slfö  ®reüen  finben  fid^  im  14.  3a]^rf;unbert ,  tt)ic  tüir  fd^on  früher 
int  13.  gefe^en  l^aben^  regelmäßig  33ürger  Don  ©efd^Ied^tcrn,  nament* 
lic^  öon  ben  ^arbeijuft  unb  ©d^erfgin  ^,  unb,  nja«  befonber«  bemerlen«* 
tt>ert]^  ift,  barunter  foId(;e,  toeld^e  jugteid^  SWitgüeber  be«  ©d^öffencoßeg« 
tt>aren  unb  ba^er  '®rebe  unb  ©d^öffe'  genannt  finb^. 

hiermit  im  3"föttiJnen^ang  fte^t  ein  *ißrit)t(eg,  n)e(d^e«  juerft  ff. 
8ubtt)ig  im  3.  1314  ben  ©d^öffen  bon  Söln  ert^eitte  unb  nod^  ^.  grie« 
brid^III  im  3. 1467  im  tt)efent(td^en  erneuerte  ^^  n)onad^,  imgaü  meber 
ber  Burggraf  (b.  i.  ber  ©rjbifc^of)  felbft  ben  SSorfife  bei  ben  ©d^öffen 
übernimmt,  nod^  and^  einen  ©teübertreter  ernennt  um  bie  tägtid^en 
®eric^te  abjul^atten,  bie  jur  ^6t  bor^anbenen  Derbienten  ©d^öffen  (qui 
officia  sui  scabinatus  meruerunt)  ^  befugt  fein  foden,  einen  au«  il^rer 


1.  @.  XXXIX  f. 

2.  ©obclin^arbetoup,  vicecomes  no- 
ster,  3.  1302,  2ac.  III  no.  24,  ©otfrib 
©arbct)u(lt,   vicecomes  Colon.,  3».  1317 

c6.  110.  156  unb  im  ©ibbud)  t)oii  1.^21, 
Ou.  I  @.  6  «ud?  iu  'Scbctflait^t'  SB. 
370  {33b.  I  @.  253)  ciidjeint  ©bev^jarb 
§arbct3u|lt  'be  jo  ber  jit  ein  lid^ter  voa9\ 
3ni  3-  1 328  ift  §crman  »Scteifgin  miles 
unb  vicecomes  genannt,  Du.  IV  @.  145. 
9M  bem  'Svenen  SBudt>'  @.  279  »urbe 
9?cmbolb  ^d^erfgin  \)om  ßrgbiWof  jum 
9?itfeter  ernannt,  bcr  al«  folc^er  1374 — 
1389  häufig  in  ben  Urfunbcn  (Ou.  V 
no.  54—418)  ijorfommt. 

3.  !2)ie«  f^eint  nac^>  aWitte  be«  14. 

3a^r]^.  fogar  bie  ?Reget  gett?efen  ju  fein : 
§cinricl^  ©on  Sufm  'ritter,  (d^effc  hib 
gretoc  iu  unfer  ftat'  3.  1365,  Ou.  IV 
&.  502.  dlad)  biefem  »ar  ©cv^arb  bon 
«cnafi«  ®ret)e,  glciAfatt«  ein  ©d^iJffe, 
Urf.  bcr  3.  136ii— 1368  ebcnb.  @.  521 
—  550.  3)cr  in  bcr  Söcberfdf^rat^jt  gc' 
nannte  ?Ri(<^ter(56crl^arb$arbct)uft  finbct 


fidj  1375  unter  ben  in  bcr  @tabt  jurüd* 
gebliebenen  ©c^öffcn,  3iitt^büd?cr  33d.  II 
@.  41,  Latein  gragm.  cb.  @.  193.  SJcm* 
bofb  @d^erfgin  ^cißt  in  Urt.  toon  1386 
2)ec.  21,  Ou.  V  (S.  535,  ®rcbe  ju  (£öht 
unb  @d)6ffe,  boc^  jeigt  @rjb.  griebrid^ 
erft  1387,  3uni  14,  dilectis  nobis  scabi- 
iiis  nostris  beffen  Ernennung  an :  cum 
iios  alias  dilectum  nobis  Kembodonem 
dictum  Scherfgin  scabinum  nostrum  Co- 
lon, fecerinius  vicecomitem  et  poten- 
ciaverimus  eundem  ut  est  moris,  vos 
requirimus  et  hortamur  quatenus  ipsum 
pro  nostro  viceromite  habeatis  et  sibi  in 
judicio  et  extra  sedeatis.  U.  in  9^ieber* 
rt>ein.  2lun  §.  XIX  @.  315. 

4.  @  ba«  cipcrc  in  Ou.  IV  no.  22 ; 
baS  (entere  in  Securis  ad  radicem  (S.  197. 

5.  2).  i.  bie  tt)eld?c  bie  2)ien|tc  öl« 
SWeifter  bcr  (£ort>oration  gelciflet  Ratten 
unb  n?elcbc,  ebeufo  n)ic  bei  ber  SHid^crjec^c 
unb  ben  ^lemtern  bcr  §anbn?crfer,  einen 
Slneft^ug  t»on  toollbcred^tigtcn  3WitgIie* 
bcrn  bcr  (Sor^jcration  bitbeten. 


CXXIl 


SQgememe  (Smlettung. 


9Kittc  ate  {Rid^tcr  ju  bcfteüen  unb  cbenfo  aud^  bic  öon  bcn  öetbienten 
©d^öffcn  gctoäl^tten  ©d^öffcn  anjutt)ä(bigen  unb  ju  Dcrcibigen ,  fall«  bcr 
Burggraf  bte«  ju  t^un  unterlägt  ^  grciüc^  fonntc  au«  ber  btogcn  2lu«* 
nannte  leicht  eine  ©eipol^n^eit  entftel^en  unb  baburc^  ber  (Srjbifc^of^Surg* 
graf  mit  ber  3^it  ganj  um  ba«  jtDeifad^e  Siedet,  ben  ®reben  ju  ernennen 
unb  bie  getoä^Uen  ©c^öffen  anjutDötbigen,  gebrad^t  toerben.  S)arum  er^ 
tt)irfte  (Srjb.  griebrid^  im  3. 1375  bei  S.  Sari  IV  bie  3uräcfna]^me  jene« 
bon  i^m  fetbft  jtDeimaC  1349  unb  1363,  betätigten  "ißrimtcg«,  toobei 
ber  Saifer  f ogar  feine  eigene  frühere  Urfunbe  für  gefätfd^t  erftärtc  2. 
"^ur*"  ^^^  ^^^  ©urggrafenamt  bon  6ö(n  l^atte  ber  ©ribifd^of  aud^  ben 
grafen.  ehemaligen  Surggrafenl^of  ermorbcn ,  tpetd^er  bon  i^m  anbertt)eitig  ate 
Se^en  bergeben  tpurbe  ^,  3?id^t«  aU  ben  iRamen  l^atten  mit  jenem  gemein 
anbere  ftäbtifd^e  ©urggrafen,  n?e(d^e  feit  bem  14.  Sa^rl^unbert  borfom* 
men :  biefe  toaren  btoge  ÜE^orl^üter  ober  SBäc^ter  ber  SC^ort^ürme,  mie 
bie  ©urggrafen  ber  SR^eint^ümte  ju  ©a^en  unb  ®t.  Sunibert  ober  5Rie* 
(ert^urm  unb  ber  ©urggraf  be«  ©ürger^aufe«,  Sürger ,  »etd^e  biefe« 
2lmt  al«  ße^en  bon  ber  ©tabt  befagen  unb  ebenfo  50Jannen  ber  ©tabt 
tparen,  mie  bie  ©urggrafen  bon  J)rad^enfe(«,  3lre,  Si^einecf  u.  a.  üRan* 
nen  be«  iSrjftift«  ^ 
®er  Sluffaßenber  SBeife  gefd^iel^t  im  SBei«t]^um  ber  ©d^öffen  bon  1375, 

»ogt.  toorin  bie  ^tiifk  be«  grjbifc^of«  a(«  be«  alleinigen  ®eri(^t«l^errn  bar* 
gelegt  finb,  be«  erjbifd^öflid^en  ©tabtDogt« ,  melc^cr  früher  bem  ®urg* 
grafen  al«  jmeiter  ©tabtrid^ter  jur  ©eite  ftanb,  feine  ®rtt)ä]^nung  me^r, 
nur  ba§  beiläufig  unter  ben  bier  9Jebengerid^ten  ba«  3Sogtgerid^t  ju  ©t. 
®ereon  unb  ba«  ®erid^t  auf  bem  ©igelftein  angeführt  finb  ^. 

2Bir  fa^en  bereit« ,  bag  ba«  2lmt  be«  ©tabtbogt«  feit  1 1 69  @rb* 
leiten  be«  äßinifterialengefd^led^t«  bon  @p^)enborf  voax  unb  bag  biefe  Sbet* 


1.  3n  bem  ^litoücg  Ä.  gricbnc^'«  lll 
ijl  befonbcr^  bcv  gatt  toorgcfc^en,  toenn 
'na4^  bem  Sobe  eined  @rjbtfc^ofd  ober 
$urggra))en  ya  (Sö(n  ber  neuerm^^tte 
unb  betätigte  p  (£ö(n  feine  '^tQaüa  toon 
bem  ]{^et(tgen  ^dä}  nici^t  em))fangen  (lat, 
no^  JU  (£ö(n  a(d  ein  @ribi|(!t|of  eingeführt 
ift'. 

2.  gacombletlllno.  774.  S$gl.  oben 
@.  cix  2lnm.  2. 

•  3.  (grab.  Slbotf  beflätigte,  al8  electus 
1363,  benfeiben  bem  diiiUx  9iolmann 
i)on  ©injig,  »ie  ibn  fci^on  fein  $ater 
§einri(!^  befeffen  ^^atte :  curiam  dictam 
burchgrevenhof,  sitam  in  Colonia  prope 
conventum  fratrum  heremitarum  ordinis 


s.  Augustini,  Sac.  III  no.  649. 

4.  SJertrag  be«  9^at^3  mit  ben  gtt>ei 
53urggrafen  ju  SBatjen  unb  <Bt  (Suni* 
bert,  öon  bcnen  jeber  einen  Unterfcurg=* 
grafen  b^tte,  im  (Sibbud(>  1341,  Ou.  I 
@.  37  unb  bie  53efiaftung  be«  Bürger« 
Sattbetm  i)on  ©at?cn  aU  ^üter  be« 
2:bnrm«  unb  ber  Pforte  toon  53ai?en,  mit 
einem  3abre«folb  t)on  10  SDlaxl  3. 1307 
Ciu.  III  no.  543.  S3gl.  (Snnen  II  @.  515 
—  517. 

5.  '3nb  in  be«  ahi^  )oan  fent  $antba» 
leone  inb  in  ber  t^abien  gerid^te  bi  fent 
@ereone  inb  in  bem  geriefte  o^  @igc(» 
fteine  enfal  g^ein  flod  fln'. 


3toeite  ^l^t^etlung. 


CXXllI 


avLä)  ju  bcr  ®tabt  in  ba^  aSerl^ättuife  bon  (Sbetbütgetn  traten  ^ 
e  be^felben  (Sefc^lec^t^  finbcn  fid^  anc^  im  14.  Sal^r^unfcert  nntct 
Dieberle^rcnben  5Wamen  ©erwarb  nnb  9tutger  ^.  SbclDogt  9iutger 
1^  1337  feinen  ^oU  in  ßö(n  anf^  nene  an  ben  S3üvger  JRic^min 
,  beffen  SJorfa^ten  i^n  bereite  ate  Selben  bon  ben  SSorfal^ten  be« 
en  befeffen  Ratten,  toobei  er  \x6)  jeboci^  ben  S>^ü  auf  bem  ©cml^of 
i^ieft».  aKit  bemfetben  SRutger  berftänbigten  fic^  im  3.  1344 
er,  ©d^öffen  nnb  diatt),  bag  er  in  'aüem  9?eci^t,  ®eric^t  unb 
fd^aft  ju  ßöln^  tt)ie  fein  SSater  nnb  feine  SSorfal^ren  barin  gefeffen 
n  berbleiben  f ott :  ©treitigfeiten  finb  burd&  beiberfeitige  SSertrauen«* 
nen  ju  fd^üd^ten  *,  2lnt  5Rutger  folgte  tüieber  ein  {Ritter  ©erl^arb  al^ 

bon  @6In,  n^etd^er  1353  bei  einer  2lnf tage  ber  ®d^5ffen  fid^  bem 
prud^  be«  dtati)^  unterwarf  ^.  '?lla^  einer  9iad^rid^t  ber  Sal^rbüd^er 
e  ber  ©firgerjtpift  jmifd^en  ben  ©efd^Ied^tern  nnb  aSJebern  1364 

ben  ®rafen  bon  ber  üßatf  unb  ben  SSogt  bon  @ö(n ,  beffen  Slame 
genannt  ift,  beigelegt  ^.  SbenfaK«  nid^t  genannt  ift  ber  3Sogt  bon 
,  mit  »eld^em  bie  ©tabt  im  3.  1370  ein  ge^bebünbniß  gegen  ben 
jgrafen  üon  Obenlird^en  einging:  ber  33ogt  toivb,  mie  e^  bort  l^eißt, 
5tabt  l^etfen  unb  bienen  unb  bie  bon  i^m  ©efangenen  auf  fein  ©d^tog 
[en^.  Dem  SSogt  ®.  bon  Sötn  unb  ^errn  ju  3K<)en  beiDißigte  bie 
t  im  folgenben  3a^r  1371  einen  3a^rge^alt  bon  200  a)?ar!  für  bie 
]^m  betoiefene  ßiebe  unb  greunbf d^aft  ^.  O^ne  B^^^f^t  ifi  ©um^jrec^t 
^Xipzn  gemeint,  ber  bereite  1 369  afö  ge^en^maun  be«  ®rafen  Slbolf 
lUu  unb  SSogt  bon  Sötn  borfommt^  a(fo  aud^  jener  SSogt  toar. 


@.  xxxvm. 

2)cr  @bcttoogt  ©ei^^arb,  ©ol^n  be« 
[mp\  gebücbencn  Slutger,  ift  1271 
i8  genannt  (f.  ©b.  1  @.  xLvm  u.  ob. 
).);  cbenfo  1302  Gerardusadvocatus 
iensis  (gac.  III  no.  20  3lnm.)  nnb 

immer  noc^  bcrlclbc  ?)  im  3. 1 3 1  .\ : 
jus  nobilis  advocatus  Coloniensis 

f.  b.  ««icterrbcin  XXlll  @  271). 
.1328  cif(^cint  tüicber  ein  9tutijcr,  • 
acb  toan  ^oinc  ribbei'  (du.  IV  no. 

1329  unter  nobiles  viri  unb  mili- 
ac.  III  no.  244). 

On.  IV  no.  226:  salvo  nostro 
theolonei  nobis  super  curia  Colo- 

:  tog(  bie  frül^ere  55erlei^ung  be« 

an  t>ier  ^o^entagen  burc^  ben 
ogt  ©erwarb  an  bie  trüber,  @ö(>nc 
ti*tt)in  ®rin,  im  3. 1294,  Ou.III 
)8,  unb  bie  \päiixt  toon  ®um))red^t 
iptn  im  3. 1388  mit  näheren  2ln« 


gaben  über  biefen  3ott,  Du.  V  no.  407. 
408. 

4.  @bcnb.  no.  272. 

5.  Ou.  IV  no.  349. 

6.  @.  oben  @.  cii.  3(u«  einem  bon 
SWerto  in  SBonner  Sal^rb.  §.  57  @.  94 
mitget^^eilten  ?e^^nbrie{  toon  1359  ge^t 
]^ert)or,  baß  nad{>  @erf;arb«  2^obc  bie 
SSogtei  junäc^p  auf  beffen  SBittloe  @uba 
\)on  (Sd;tüelm  überging,  tcelc^c  'ijan  toe* 
gen  etnt^  t>aebt$  ^<'^^  (Soelne  inb  bat  ge« 
lic^ger  miid  ad  ein  ^aebt  t>an  (Soelne, 
alfo  a9  i(if  gekoebumt  bin  an  bat  ij^oefguit 
u^me  bolme  ^ocbe  ju  Soelne'  fold^e« 
@rbe  uub  @ut  audlieb.  ^er  $ogt  @er« 
^^arb  ^>atte  noc^  1356  mit  feiner  grau 
®uba  eine  ä(;nlid^e  Urt.  audgeflettt,  ebb. 
@.  101. 

7.  Du.  IV  no.  607. 

8.  Du.  IV  no.  523. 

9.  Sac.  III  @.  594.    Unri^tig  M 


CXXIV 


^fl.qcmcine  Einleitung. 


mit  mldfem  bfc  ©tobt  fid^  gegen  fccn  Sutggrafen  t)on  Obenfird^en  ber^ 
banb.  dx  gehörte  bem  ®t\ä)kift  ber  (Sppenborf  gteid^tüie  bie  früheren 
SSßgte  an,  nannte  fid^  aber  üon  3ll|)en,  nad^bem  bie  Surg  biefe«  ?^amen^ 
(?llj)^eim)  untt)eit  SR^einberg,  ein  Mt^  ßblnifd^e^  Se^en,  tüeCd^e«  einmal 
eine  ber  biev  ©äuten  beö  ©rjftift^  genannt  mirb  ^  öon  bem  atten  3)lini^ 
[teriatengefd^ted^t  btefe«  9?amen^  an  ben  (Srbtjcgt  Stutger  1330  überge- 
gangen war  2. 

häufig  begegnet  ®\xmpxt<ift  bon  3lt|)en  in  ber  folgenben  ^tit.  3m 
3.  1372  mürbe  ein  ©treit  beigelegt,  ber  jtt)ifd^en  i^m  unb  ber  ©tabt  bei 
bem  l^ol^en  ®erid^t  anl^ängig  mar-^;  in  bemfelben  3a]^r  tritt  er  ate 
©d^ieb^ric^ter  jmifd^en  SBiC^etm  bon  3ültc^  unb  ber  ©tabt  ßöln  auf  *. 
3m  folgenben  3a^r  erfd^eint  er  al^  ^Raubritter  auf  ©d^lo§  ©arftorf, 
gegen  iDeld^en  Srjb.  gviebrid^  Krieg  führte  unb  afö  .9teid^^bicar  bie  S5I* 
ner  ju  ^ülfe  rief  ^j  bod^  biefe  »erfagten  fie  i^m,  toie  ber  (Srjbifc^of  nad^ 
©nna^me  unb  ^erftörung  be^  ©i^loffe^  bei  bem  Saifer  in  einem  ©d^rci« 
ben  !lagt,  toorin  (Sumpred^t  'einer  ber  fid^  bon  2ll|)en  nennt  unb  früher 
fein  (be^  @rjbifd(;of«)  35ogt  war'  l^eifet  ^.  3n  einem  SDJannengerid^t,  toeU 
(^e«  6rjb.  griebrid^  auf  feiner  ©urg  örül^l  l^iett,  muruen  ®Vimpxtä)t 
'ber  fid^  f^reibt  t)on  2ltpen',  meil  er  bem  (grjbifd^of  @ib  unb  SKannf^aft 
aufgefagt  ^atte,  aüe  feine  Se^en  unb  ®üter,  bie  er  ben  bem  Srjftift  befag, 
abgefprod^en,  unb  in  ber  33eftätigung^urfunbe  Sarl^  IV  finb  afö  Se^en 
aufgeführt  bie  ©urg  unb  ©tabt  2ltpen  mit  ©eric^t  unb  5Diaunen ,  bie 
SSogtei  ju  Sötn  mit  ben  (Serid^teu  ju  ©t.  ®ereon  unb  auf  bem  Sigel» 
ftein  ^  n)orau«  fid&  jur  ®en)i§^eit  ergiebt,  ba§  bie  beiben  fd^on  oben  gc* 
nannten  5Rebengeric^te  in  ßi^ln  jur  ©tabtöogtei  gehörten.  Srft  1378 
würbe  ©ilinpred^t  üon  3llpen  mit  feinen  ©ö^nen  ®umpred^t,  ©erwarb 
unb  9tutger,  nad^bem  er  beinal^e  bier  3a^re  im  ®efängni§  beö  ©rjbifd^of^ 
gefeffen  unb  enblid^  beffen  ®nabe  lieber  erlangt  ^atte,  in  feine  Selben 
unb  bie  SSogtei  üon  (Söln  wieber  eingefefet*^.  Söeiterl^in  führte  bcrfelbc 
ober  fein  ©o^n  gleic^e^  9?amen^  üerfc^iebene  gelben  gegen  6öln,  meldte 


bemnac^  (Snnen,  Ou.  IV  no.  523,  für 
(S.  einen  unbefanntm  ©cr^jarb  fubfti« 
tuivt. 

1.  (Sbenb.  no.  820  @.  720. 

2.  S$9t.  gatnc,  ®cfd;it*tc  ber  (Sotni« 
fcben,  3üüd;'f(^en  unb  S3crgifc^en  ®e* 
fcilc^tcr  @.  6. 

3.  Du.  IV  no.  550. 
4    ebenb.  no.  556. 

5.   3.  1373  ee|)t.  30,  Ou.  V  no. 


30;  t)gt.  Urt.  toom  12.  ^uü  bei  ?ac.  III 
@.  638,  wo  toon  einem  'Eingriff  ®um* 
pu(i)t9  gu@(^iff  gegen  Sf^eufe  bieSRebe  ifl. 

6.  Ou.  V  no.  42:  ubicumque  lo- 
coriim  dampna  enormia  Inferebantur 
per  Gumpertum  qui  se  appellat  de  Al- 
pem  olim  advocatum  meum  Colonien- 
sem. 

7.  ?ac.  III  no.  748  u.  @.  643  3lnm. 

8.  ?ac.  III  no.  820. 


3»eite  flbt^>eUung. 


cxxv 


1388  buvci^  einiä^tigcn  SBaffcnftißftanb  miterbrod^en  ^  unb  1394  burd^ 
®ül^nc  beenbigt  tourben  2. 

Xicr  Srbbogt  bon  ßötn,  bormatö  äßiniftcrial  unb  ©tabtric^tcr  bc^ 
Srjbifc^of^,  toax  nun  einer  bcii  ben  SD^nafleu  unb  SDiannen  be^  Stjftift« 
getDorben,  meldtet,  gleid^toie  anbete  ©belferten  be^felben,  batD  in  bie 
ÜJiannfci^aft  ber  ®tabt  al^  (Sbetbfirger  eintrat,  ba(b  tpieber  atö  geinb  i^r 
gegenüber  ftanb.  @r  befaß  ncc^  einige  Srbred^te  in  ber  ©tabt,  in^befonbre 
einen  ü)Jarftiott  al^  erjbifd^öflic^e^  Selben,  toeld^e^  ai^  3lfterle^en  an  ©ür* 
gcv  bon  S6In  bergeben  war  3,  ba^  ®|)ecialgeric^t  ju  @t.  ®ereon,  too  er 
tcn  ©c^uttl^eiß,  unb  ba^  ju  Sigelftein,  tuo  er  ben  SSogt  einfette  ^;  aber  er 
mar  nid^t  mel^r  ©tabtrid^ter  bei  bem  ^o^en  ®erid^t  bon  ßötn. 

Unter  ben  nu^baren  SRegatien ,  weld^e  bie  ©d^öffen  im  ©ei^t^um  f^^^H^^ 
Don  1375  bem  ßrjbifd^of  juerlannten,  tt)ie  Subenfd^ufe,  3lnt^eit  an  ben  f««. 
Si^einmü^Icn,  ®rut,  ^ergebrad^te  ^iüZf  fiubet  fic^  mdi)t  andf  bie  ©efug* 
uiß  ern?ä^nt,  bie  ©ürger  mit  Steuern  unb  Slccifen  ju  betaften.  Diefe^ 
^tdft  [taub  bon  jel^er  ben  ©ürgern  ju  ^.  Slugerorbenttid^e  Steuern  unb 
Slccifen  tourben  bon  ©d^öffen  unb  Statl^  für  beftimmte  ^xotdt,  toie  jur 
©tabtbefeftigung  ober  Srweiterung  ber  ©tabtmauern,  jur  @d^u(Dentt(* 
gung,  jur  3lufbringung  bon  ®e(tja^(ungen  an  ben  S5nig  ober  ben  (Srj* 
bifc^of,  angeorbnet.  SluiSbrüdttic^  geloä^rte  S.  ßubtoig  ber  ©aier  in  feinen 
^ribilegienbriefen  bon  1314  unb  1345  fotd&e^  9ted^t  ben  bürgern  jur 
33ert^eibigung  unb  Sr^altung  be^  guten  ©täubet  ber  ©tabt  ^,  Sbenfo 
beftätigte  ba^felbe  U.  Sart  IV  in  feinen  "ißrioitegienbriefen  bon  1349 
unt  1355.   S)oc^  toiberrief  ber  tefetere  im  3.  1375  auf  SSerlangen  be« 


1.  Ou.  V  no.  415  toom  22.  2)cc. 

2.  3ttt  9ieucn  «ud^  ®.  287  «agt  ber 
(uic^t  genannte)  SSogt  t>on  (£ö(n  bei  bem 
^at\),  bag  bie  @(^öffen  itjm  fein  9tec^t 
t^oientbielten.  Rubere  Ui'jad;cn  bergcinb« 
fc^aft,  wol^t  crft  au«  ter  letzten  ä^it/  gicbt 
(Snucn  II  (g.  750  an. 

3.  ^.  oben  @.  cxxiii  3lnm.  3. 

4.  Ui't.  ®um))re(it|td  toon  ^l))eu  i9on 

1391  hd  2ac.  no.  959,  IDO  am  ©(^luß 

liebt:  'SSort  ^in  i6)  gebeben  (£oenen@vi* 

t>an  ^ci'otti\)o'oin  mtnen  fdj^oiUiffen 

^ei-  Sit  mind  geri(^^  )u  [ent  @e« 

reone  in  (Soetne,  3n!brant  ^letngeban! 

tnb  C^ofttn  ^amme  ^^laefe,  fc^effene  bed 

)ourfci^v.  gcridjife,  bat  fi  oi(i^  iic  fcgittc  — 

an   befen  breiff  gebangen  baiut'.    ©in 

%ogt  beS  C^ericbtS  ju  @igelftein,  (Soniab 

\3on  Sibetrobe,  unb  toier  ©d^ijffen  be«» 

fclben  fmb  in  Uvf.  toon  1357,  Ciu.  IV 

o.  394,  genannt. 


5.  3^gl.  @.  Lxxxviii. 

6.  Indulgemus  —  eisdem  civibus, 
quod  propter  det'ensionem  seu  conser- 
vationem  boni  Status  civitatis  ejusdem 
assisiam  seu  contributionem  statuere  et 
impoiiere  potenint,  prout  eis  visum 
fuerit  expedire,  Säe.  III  no.  142.  3)a8 
^viöilcg  toom  4.  2)cc.  1314  wiebci^^olte 
Snbiüig  als  Äaifci  in  Ur!.  d.  d.  diot\)m^ 
lurg  8.  3ua  J345,  |.  ebenb.  e.  J07 
3lnni.  1.  Untjeiftänblid)  ifl  miu  bo8  dit-- 
geft  bei  (Snuen,  Ou.  IV  no.  279  nad; 
Originalui!.  im  <^tabtarc^ib,  monaci^  ^. 
tait  IV  jene«  $itmteg  ju  (Solu  8.  3uU 
1345  beftätigt  b^ben  (oU.  i^efannilid; 
mar  ^ari  IV  bamald  no(i(^  gar  nici^^t  ^ö" 
nig ;  entmeber  ift  alfo  ftatt  Äarl  IV  i!ub« 
^ig  JU  leiten,  ober  e«  ijl  bie  ^Jritjilegicn» 
beftätigmig  tarl«  ©om  8.  gebruar  1349 
ober  öom  8.  2)cc.  1355  gemeint,  f.  bie 
9icgeften  t)on  $uber  no.  305  unb  376. 


CXXVl 


Mgemetne  @m(etntng. 


Srjbifd^of  grtcbrid^  and)  bicfe«  ^riöiteg,  intern  et  crKärte,  bafe  bie  äitf* 
legung  bon  Steuern  aller  2lrt  in  ber  ©tabt  bon  ber  weltltd^en  ©etid^t«* 
bacfett  unb  Oberl^c^eit  über  fte  abl^änge,  ttjeld^e  allein  bem  (Srjbifd^of  ju* 
ftel^e^;  toa«  für  örjb.  griebrid^^  unb  feine  ^JJad^f olger  tt)enigften^  fo  biet 
bebeutete,  baß  fie  gegenüber  ber  ©tabt  ein  neue^  ©treitobject  me^r  ge* 
tt)annen  unb  \pcitzxc  SRec^t^bebuctionen  il^rer  ßurialiften  fic^  barauf  be* 
rufen  fonnten. 
^IrJ^oI"  Slllerbing«  l^atten  bie  erjbiid^öflid^en  Sefifeungen  unb  Sinfünfte  au^ 
ii<n-  ben  9iegalien  in  ber  ®tabt  immer  nod^  einen  bebeutenben  äöert^,  tt)ie  man 
au«  ben  Sauf*  ober  "ißfanbfummen  entnel^men  fann,  tt)elci^e  bie  ©rjbifd^öfe 
im  14.  Sa^r^unbert  gegen  Ueberlaffung  berfetben  an  einzelne  reid^e  93ür* 
ger  bon  Söln  erl^ieltcn.  @o  j.  39.  berfaufte  Srjb.  SBit^elm  mit  SSorbe* 
^alt  be«  Söieberfauf^red^t«,  b.  1^.  üerj)fänbete,  ba«  ®rutamt  bei  bem  S9ier* 
brauen  an  3o]^aim  ^irjelin  um  4450  (Solbfd^ilbe  unb  tpeitev  an  benfei* 
ben  aud^  bie  i^m  jufte^enben  ü)?ü^len==  unb  Sl^orgefälle  in  ber  ©tabt  um 
9000  ® olbf d^ilbe  ^,  unb  ben  @rben  3o^ann  ^irjelin«  blieb  nod^  ber  5Rad^- 
folger  @rjb.  griebtid^  mit  einem  J^eil  biefer  ©d^utb  tjerl^aftet^.  $)e«* 
gleid^en  ber^jad^tete  ber  letztere  an  feinen  diatf)  unb  ©iegetbenjal^rer  §cr* 
mann  bon  ®o^  im  3. 1383  ben  erjbifd^öfli^en  §of  nebft  tüd^e,  ©tällcn, 
(Särten  u.  f.  to,,  fo  tüie  bie  getttrage  bon  @8ln,  auf  10  3a^te  für  140 
©olfcfloren  Jäl^rtid^*.  35et  (Srjbifd^of  J)erjid^tete  l^iemit  auf  bie  eigene 
Senufeung  feine«  §of«  in  @öln ;  benn  fd^on  feit  lange  l^atten  bie  Srjbi* 
fd^i5fe  nidt^t  mel^r  il^ren  regelmässigen  Slufent^alt  in  ber  ^eiligen  ©tabt 
Solu  mitten  unter  ben  ftotjen  unb  oft  unrul^igen  bürgern ;  fie  jogen  ge* 
toö^nlid^  il^re  getreue  ©tabt  SSonn,  ober  eine  il^rer  ©urgen,  tt)ie  ©obe«- 
berg  ober  S3rü^l,  al«  SBol^nort  bor^  ©enn  bie  eigentlid^e  ©tabtregie* 
rung  bon  ßöln  mar  ganj  unb  gar  auf  bie  Sürger  übergegangen. 


1.  Attendentes,  quod  hujusmodi  ta- 
liarum,  anganarnm  —  impositio  vel  in- 
dictio  a  jurisdictione  temporali  et  supe- 
rioritate  dependeant  et  procedant,  quam 
quidem  Jurisdictionen!  et  superioritatem 
non  ipsi  cives,  sed  archiepiscopus  Col, 
pro  tempore  nomine  suae  ecclesiae  in 
eadeni  civitate  solus  et  insolidum  et  ab 
imperio  immediate  nosoitur  obtinere  etc. 
a)ie  Urfunbc  öom  l .  iWai  1375,  \)on  Sac. 
III  no.  768  in  ber  'iflott  citlrt,  flc^t  bei 
Bossart,  Securis  ad  radicem  im  Sln^ang 
no.  113  unb  fet^lt  in  ben  Duetten  bei 
(Snnen. 

2.  dladf  jtDei  ungebrurften  Urfunben 
bon  1362, 14.  gebr.  unb  1364, 25.  gebr., 
im  2)üffelborfer  @taat«arc^ib,  2)ompift 


(Söln  no.  625  u.  630.  3)a«  ©rutamt  ift 
in  ber  erflen  bon  beibcn  Urfunben  nä^^cr 
bejeic^net  ald  officium  fermenture  sen 
jus  fermenti  cerivisialis,  quod  vulgariter 
'die  biergruis'  dicitur. 

3.  ^Ql  (Snnen,  ®efd^.  II  @,  711. 

4.  Duetten  V  no.  303 :  aulam  no- 
stram  archlepiscopalem  Goloniensem 
cum  coquina ,  stabulis ,  cellariis ,  vi- 
ridariis,  cubiculis  et  aliis  pertinentiis 
suis. 

5.  yiux  feiten  tfl  In  ben  ergbtftj^.  Ur* 
funben  be«  14.  3a^^r^^.  ber  Drt,  n>o  pc 
au^gefltettt  tburben,  angegeben.  2)te  er« 
tv&^nte  Urfunbe  bon  1383  iß  ju  ®obed« 
berg  auftgepettt ;  ba«  SWannengcric^^t  be« 
^rjb.  ^il(;elm  bsn  1351  toar  in  feinem 


3toette  $(bt^et(itnd. 


CXXVII 


2)er  t>oüftänbigc  Zitel  bcr  ftäbttfd^en  Obtigfcit  lautet:  Judices,  ^l<^)>t' 
scabim,  consilium  ceterique  cives  Colonienses,  obet  beutfc^ :  dixdf^  Wt. 
ter,  ©d^öffert,  5Rat^  unb  anbete  Sütflet  ber  ©tabt  öon  6ö(n.  Si^iDcilen 
finb  anäf  bie  ©firgermeifter  neben  ben  anbeten  Sel^ötben  obet  aud^  an 
®teüe  bet  SRici^tet  genannte  ©leid^bebeutenb  ift  bet  Slu^btud :  ©üt«' 
fletmeiftet,  ^ati)  unb  gemeine  ®ütget,  mit  Uebetge^ung  bon  SRid^tetn 
unb  ®d(^öffen,  mie  er  gut  ^txt  be«  bemoftatifd^en  JRatl^«,  1370  unb  1371, 
mit  bem  fonft  übüd^eu  abtt)ed^fett  2.  ©etbftbetftänbüd^  finb  jut  ^cit  bc« 
©c^öffenftieg«,  1375—1377,  a(«  bie  ©d^öffen  au«  bem  ©tabttegiment 
Dctbtängt  toaten,  biefe  nid^t,  fonbetn  nut  ©ütgetmeiftet  unb  5Rat^  ge* 
nannt  ^.  @t[t  nad^  2ludfB^nung  bcn  ©c^öffen  unb  9iat^  fel^tt  aud^  bet 
atte  boüftänbige  2^ite(  bon  9iid^ter,  ©d^öffen,  5Rat^  unb  anbete  ®ütget, 
triebet. 

S)et  9tat^  tet  ©tabt,  consilium  civitatis  cbet  consules,  tt)e(d^et 
t>ot  aWitte  be«  13.  3a^tl^unbett«  atö  eine  bon  bem  (Stjbifd^of  unabpn* 
gige  3Setttetung  bet  ©ütgetfd^aft  neben  bem  ©d^öffencoüegium  entftan- 
bcn  toat  unb  mit  biefem  jufammen  bie  autonome  ©tabttegietung  bet 
©ütget  bilbete,  getoann  im  14.  Sa^rl^unbett  bößig  ba«  Uebetgemid^t, 
ein  3Set^ä(tnig ,  meldte«  anä)  babutd^  nid^t  audgeglid^en  toutbe,  baß  ge* 
tDöl^ntid^  einige  ©d^öffen  mit  im  JRat^e  faßen,  bi«  im  3.  1375  bet  offene 
ffltud^  jlüifd^en  beiDen  Sot^jotationen  etfolgte.  !J)et  5Rat^  bet  ©tabt  toat, 
tt)ie  fd^on  oben  bemctft,  ate  enget  SRat^,  consilium  artum,  Don  15  fäiiU 
gtiebetn  au«  ben  ®efd^fed(^tetn  unb  aU  toeitet,  amplum,  t)on  82  au«  ben 
Äird^ft)ie(en  gct^eilt  ^.  !Det  testete  tt)itb  aud^  consilium  generale  ge- 
nannt, tt)ie  bet  etfte  consilium  privatum,  jenet  at«  33etttetung  bet 
*  gemeinen  33ütget*  b.  i.  bet  ©efammtbütgetfd^aft ,  biefet  atö  befonbete 
9?at^«cot^)otatton  bet  ®ef d^tedt^tet  ß.   '^adf  i^ten  gettennten  ©iftung«* 


@aoIc  ju  ©onn,  du.  IV  no.  330,  ba« 
be«  @rjb.  gricbri*  III  im  3.  1373  ouf 
bcr  S3urg  ju  ©rü^l,  Joe.  III  no.  748. 

1.  3.  «.  Du.  IV  no.  179  3. 1331 : 
magistri  civium,  scabini  et  consules  ac 
univereitas  civium  Goloniensium ;  ebenb. 
no.  263  3.  1343 :  'bie  ric^^terc  iiib  bie 
fc^effenen,  bie  burgevmeiflere,  ber  rait  inb 
bie  gemeine  bürgere  bcr  ftebe  öan  Äoeinc', 
ober  in  anberer  golge  no.  493  3-  1369: 
'»tr  x\6)ttx,  burgcrmeiflerc,  fd^effenen, 
rait  inb  anber  bürgere  ber  fiebe  öan  €.' 

2.  3Sgt.  bie  Urf.  au«  biefcr  3eit  Du. 
IV  no.  502.  508  511  unb  bie  folgenben. 

3.  Ou.  V  no.  113:  '2öir  burger* 
tneißere  inb  rait  ber  ^eebe  toan  (£.*,  no. 
120:  'Sßir  burgermeifiere,  rait  inb  an« 


bere  bürgere',  no.  135:  'inb  bie  bürgere 
gcmeinU(^e*  unb  ff. 

4.  med)  in  ben  3.  1380.  1381  finb 
bie  Urfunben  regelmäßig  bon  ©ürger« 
meifler,  ^a{\)  unb  anberen  bürgern  ber 
©tabt  ausgepeilt  Ou.  V  no.  261.  269; 
feit  1382  finben  ^  getoö^nlic^  9tic^ter, 
@(^öffen,  ^atb  unb  anbere  SBürger  ge* 
nannt,  j.  53  no.  i77.  281  u.  f.  ».,  ei* 
nige  ma(  aüä)  blog  ^iöfttx,  @c^5ffen  unb 
anbere  SBürgcr  no.  353.  354;  ober  ©ür» 
germeifler,  @(]^öffen  unb  ^aii)  no.  380. 
391. 

5.    @.  LXIII. 

6.  8ac.  III  no.  182  3.  1321:  quin- 
decim  nunc  sedentes  in  privato  consilio 
civitatis  Col.  —  ac  etiam  cum  octua<- 


a)er 


M 


CXXVIII 


^ttgemelne  (Einleitung. 


büdjcr. 


^er  enge 


locdcn  im  ©ürgerl^aufc  unterfd^icb  man  beibe  JRätl^e  anä)  ate  bcii  oberen 
unb  ben  unteren,  H)obei  unter  erfterem  ber  enge,  unter  festerem  bet  n>eitc 
^atf)  berftanben  ift  ^. 

ÜDa^  5Rä^ere  über  bie  9tat^^t>erfaffung  im  14.  3a^r]^unbert  ift  au« 
ben  Stbbüd^ern  ju  entnehmen,  morin  t^eitö  ältere  Statuten,  t^eite  neue 
ftatutenmägigc  9tat]^«befd^(üffe  enthalten  finb,  ju  bereu  Slufrec^t^attung 
fämmtlid^e  üJ^itglieber  ber  SRät^e  fii^  eitttd^  üer<)flic^teten.  5Diefc  Sib* 
büd^er  mürben  regetmä^ig  aüe  10  3a^re  erneuert,  bi«  auf  meiere  3cit 
bie  2}er<)flici^tuug  ber  SRätl^e  fii^  erftredte.  3cbem  Sibbud^  ge^t  eine  bon 
alten  Statten  befiegeltc  Urfunbc  borau«,  moriu  eben  biefc  3Ser<)flic^tung 
au^gcf^jrcd^en  ift.  35urd^  fotdj^en  öffentlichen  3lct  mürbe,  mie  ber  äu«* 
brud  lautet,  ber  ©tabtrat^  ('ber  ftebe  rait')  auf  10  3a^re  gemad^t  ober 
i^erlängert  2.  g«  ift  nic^t  befannt,  feit  mann  biefe  berfaffung^mä^igc  Sin* 
ric^tung  ben  Slnfang  genommen  ^at.  ©ad  ältefte  bor^anbene  Sibbuci^  ift 
oom  3.  1321 ,  moriu  im  Singang  auf  ein  boraudgegangene«  ^ingem»ie* 
fen  ift  \ 

m^  3eit|)unft  bed  Anfang«  für  ben  auf  10  3a]^re  bcftetlten  9iat^ 
ift  in  ben  fpätereu  Sibbüc^ern  bed  14.  3a^r^.  regelmäßig  ber  SÄontag 
nad^  Sonntag  SRemini^^cere  in  ber  gaftenjeit  beftimmt^.  an  bemfclben 
5Cage  fanb  alfo  auci^  ber  jä^rlid^e  9tat^dmed^fel  ftatt. 

©abei  mahlte  ber  fifeenbe  enge  9tat^  ber  1 5  ben  näd^ftf olgenben, 
unb  jmar  l^atte  iebed  SWitglieb  balg  SRed^t,  junäd^ft  einen  bieberen  SKann 
('beirben  man')  au«  feinem  ®e\(i)kä)t  ober,  meun  nid^t  au«  biefem,  an^ 
einem  anberen  ®efd^led(^t  borjuf dalagen ,  morauf  bie  anberen  mit  ©tim- 
menmel^r^eit  mahlten  ^.   (Sbenf o  menn  einer  ber  1 5  Ferren  be«  fifeenben 


ginta  duobus  in  communi  consilio  exi- 
stentibus. 

1.  @.  dimti  ^ü6f  @.  298;  togt.  Du. 
I  @.  200 :  'unfc  leeren  toanmcraibe  oiöen 
inb  unbcn  ijcvjit  fitjenbc'.  33gl.  ©ibbuc^f 
bon  J341  e  '61,  bon  1395  @.  67. 

2.  (Sibbuc^j  bon  1341  (Du.  I  <B.  15): 
'3b  fi  funt  attin  tubin  bat  tcr  jiebe  rait 
id  geiengt  }cin  jiair,  bie  aue  geit  bed  main» 
bai^  in  ber  baftiu  na  bem  funbage  ad 
man  fingt  reminiscere'.  @ibb.  bon  1372 
5lrt.  2  (@.  43):  *inb  ^ain  ciubred^tUd^in 
mir  vait  mit  ben  bur|c3;rebcn  unfm  »run» 
ben  einen  rait  gcmad^t,  be  aingain  |al' 
jc. ;  ebcnfo  (Sibbuci^  bon  1382  unb  1395 
m.  53.  63) . 

3.  Du.  I  @.  1 :  'bit  boic^  bat  man 
^eifl  bed  eibj  boic^,  bat  bat  maUid;  ^albin 
fat  K\tiiö)t  bem  breit)e  ben  ber  rait  bc  bur 
nni  ncijlc  ja«  (b.  i).   ber  je^njä^^rigc) 


mac^be'.  3)ie  unbcftimmte  Singabc  ber 
äeitbaucr :  *a3  ber  brci j  leit  bc  jit  bc  \fti 
burcn  fal\  ift  gtei(^faC(ö  bon  einer  je^n* 
iä^rigen  ju  bcrfle^cn ,  toit  [xä)  au^  ein» 
jelnen  ©teilen  bc«  Qibbuc^  crgiebt,  g.  8. 
Slrt.  22  am  ©c^^Iug:  tanto  tempore, 
quanto  durat  littera  de  decem  annis  con- 
fecta.  SSgl.  9lat^^«bcf(^(u6  bon  bemfclben 
2)atum  14.  aWärg,  1321  bei  £ac.  111  no. 
182 :  —  per  tempus  quod  restat  de  de- 
cem annis,  quibus  consilium  civitatis 
Colon,  adhuc  durabit. 

4.  Silur  im  (Sibbuc^  bon  1321  ber 
©onnabenb  nac^  @onntag  3nbocabit 
in  biefem  Sal^r  ber  14.  SWärg. 

5.  (gibbuc^  bon  1341  Slrt.  8  (@.  17;: 
'üp  bat  bie  anberen  ben  of  einen  anberin 
beirben  man  bau  fimc  gcfletij^te  in 
finc  flat  fcfm  mit  beme  meifliii  paxtc, 
inbe  of  man  be«  neit  ^atn  maci^,  fo  fal 


1 


3»eitc  S(bt^ct(unfl. 


CXXIX 


^atf)^  mit  lob  abging ,  tüä^ttcn  bie  anbeten  ben  ßrfatämann  junäd^ft 
au«  beffen  ©efd^Iec^t  unb  erft,  toenn  ein  fold^er  nid^t  ju  l^abcn  toar,  au« 
einem  anbeten  ^  @«  lonnten  tpc^l  mel^rete  ängel^ötigc  bedfelben  ®e* 
fd^ted^t«  mit  einanber  im  engen  9Jat]^  fifeen^,  aber  nid^t35atet  unb  ©o^n, 
©rfiber,  ©c^tDiegerbatet  unb  ®c^tt>iegeTf ol^n  \ 

S)ie  {Rat^^fäl^igfeit  mat  ^ietnad^  beim  engen  SJatl^  au«fd^Iiepd^ 
auf  bie  ariftoltatifd^en  ©efd^ted^ter  eingefd^ränlt,  aber  nid^t  auf  beftimmte 
cinjetne  ®efd^(ed^ter.  Slüerbing«  l^atten  biejenigen,  »eld^e  einmal  ©ift 
unb  Stimme  im  JRatl^  ettangt  l^atten,  bamit  aud^  bie  Slntpattfd^aft  auf 
bie  9?ad^fo(gc,  aber  bie  anbeten  ttjaren  barum  feine«tt)eg«  au«gefc^Ioffen*. 

6«  finbet  fic^  fetner  bie  Seftimmung,  bag  bie  15  im  {Ratl^ 
p^enben  3Witgtiebet  in  ben  näc^ften  jipei  Salären  nid^t  hiebet  ^mSS)Ü 
metben  foüten  ^.  §ietau«  bitbete  fid^  ein  tegelmäfeiget  bteijäl^tiget  9?at]^«* 
turnu« ,  inbem  bie  ©al^ten  innerl^atb  berfelben  ®efd^Ied^ter  regelmäßig 
auf  bie  fd^on  getpefenen  5Rat]&«]^erten  jutücffamen,  fobatb  fie  hiebet  toä^t* 
bar  toaren.  @o  erftätt  fid^  bie  ber^ättnigmäßig  geringe  Slnjal^t  ber 
fämmttid^en  fifeenben  unb  gen?efenen  SWitgüeber  be«  engen  5Rat^«,  tpetd^c 
ui:ter  bem  5Ramcn  *aKe  JRätl^e  bie  t)or  unb  nad^  gefeffen  finb*  bei  tt)ic^* 
tigcn  Slngetegenl^eiten  jugejcgen  tourben  unb  jufammen  ©efd^tuß  faßten  ® : 
ber  ©rief  be«  Sibbuc^«  bon  1372  j.  29.  tourbe  burd^  46  5Rat^«]^etten, 
'bie  t>or  unb  nad^  im  engen  5Rat^  gefeffen  unb  jur  ^txt  fitäen'  befiegett : 
e«  finben  fid^  barunter  9?itter ,  ©dt^Bff en ,  9Jentmeifter  unb  bie  9? amen 
üon  23  ®efd^(ed^tem,  bon  benen  mel^rere  burd^  jtoei,  brei  unb  bier  änge^^ 
porige  bertreten  finb^, 

1)ie  ariftofratifd^en  ©efd^Ied^ter  befaßen  ba«  ©d^öffencoüegium  ebeu^  ,^Äfc* 
jo  toie  ben  engen  JRat^  ber  15,  unb  e«  gefdt^al^  ba^er,  baß  ^aufig  aud^ 
©c^öffen  in  ba«  5Rat^«coüegium  getoä^It  tDurben  ^.   ©eibe  ©tabtämter 


man  einen  betrt>en  man  feftn  in  M  jlat 
toan  geflei(i(;te. 

1.  @ibb.  toonl314  2lrt.  14  (@.17); 
toon  1372  ^Irt.  18  (@.  47). 

2.  @.  bie  9lai^«berjeid^niffe  Du.  I 
®.  77  f. 

3.  eibb.  toon  1321  art.25.  33;  ijon 
1341  art.  13. 

4.  2)ic  ©c^^au^Jtung  toon  @nncn  II 
@.  485,  baß  bie  bon  ibm  genannten  1 5 
eblen  @ef(^le(^tcr  bie  alleinige  ^efc^^ung 
ber  9{atbdjie0en  an  [läf  gebracht  l^ätten, 
toirb  \)nx6)  bie  9{at^«jberjvic^niffe  felbp, 
Ou.  I  @.  77  f.,  ttjibertegt. 

5.  (gibb.  1341  Krt.  9. 

6.  (gibb.  J321  «rt.  1  am  ©d^tuß: 
'$>ii  19  oberbragin  mib)  al  be  enge 

6tabted)ionUen.  XIY. 


reebe  be  buv  inbe  na  gefeffin 
iS^aint  inbe  mtb  ben  jben  inbe  ac^t^igen 
i^eirrin  ban  beme  »ibin  raibe* ;  bgl.  Slrt. 
41  (@.  10):  *^ix  ber  enge  rait,  be  nu 
fi^,  i)ain  oioerbragcn  —  bat  egein  rait  be 
na  un«  !umen  fal,  fal  fe^cn  —  in  bit 
eibbug]^  eni(^  ^nnt  ib  eu  fi  obermt^ 
aUerebe  bebnr  inbena  gefeffen 
fint\ 

7.  Du.  I  @.  42.  8gt.  Uli  bom  3. 
1334  {8ac.  III  no.  280),  tt)o  außer  ben 
15  toom  ftt^enben  engen  '^ati)  noc^  34 
'be  bur  inbe  na  in  beme  eng^in  rabe  ge* 
feffln  l^aint'  aufgefül^rt  fmb. 

8.  3»t  ben  9?at^«t)ergei(^niffen  fmb 
unter  ben  15  2)iitgliebem  be«  engen 
diaii^^  bigtocilen  4,  6,  7  ©c^^öffcn.    Ou. 


Clxi  Mgcmeine  Öinlcitunö. 

galten  an  fic^  nic^t  für  unDerträalid^ ;  ein  in  ben  5Rat:^  gelDäl^ftet  ©d^öffe 
lonnte  in  feinem  ßibe ,  ben  er  bem  $Rat^e  fd^lDur ,  bad  Sieci^t  J)on  JRid^* 
ter  nnb  ©c^öffen  ijcrbel^alten  ^  ÜDoc^  blieb  jiüifci^en  ben  beiben  ©efd^Ied^* 
tereorjjorationen,  Don  benen  jebe  nad^  bem  Uebergemid^t  ftrebte,  ber  3Bt* 
berftreit  nic^t  aw^.  ©arnm  tourbe  im  Sibbud;  ber  SRät^e  öcn  1372 
Derorbnet,  bag  nid^t  me^r  ate  jtoei  @d^5ffen  auf  bie  Sauer  ber  näd^ften 
1 0  3a^re  in  bem  SRat^e  fifeen  fottten,  unb  jugteic^  erflärt,  baß  überl^au^t 
feine  SSerpflid^tung  beftel^c,  einen  üon  ben  ©d^öffen  in  ben  9tat^  ju  roä^^ 
kn,  mobei  atö  ®runb  angegeben  ift,  bamit  bem  ^ol^en  ®erid&t ,  ttjeld^e^ 
bie  ©d^öffen  ju  wahren  ptten,  fein  9iad^t^ei(  an^  f otd^er  SBal^t  ermad&fe  2. 
äld  aber  1375  ber  offene  ©treit  au^gebrod^en  mar,  bie  ©d^öffen  i^re 
aufludet  ju  Srjb.  griebrid^  nahmen  unb  ein  SEßei^tl^um  ju  beffen  ®un* 
ften  abgaben,  vergalt  ifynen  bie^  ber  Srjbifd^of  burd^  ©eftätigung  unb 
tl^eitoeife  SSerbefferung  iörer  Siedete,  inbem  er  Derorbnete,  angeblid^  nad^ 
attem  §erfommen ,  baß  man  ben  9tat^  nid^t  einfe^en  ober  ijerlängcrn 
fotte  o^ue  SBiüen  unb  34^ijn^un9  ber  ©d^öffen ,  unb  baß  minbeften« 
5  ©d^öffen  im  9tat^e  fein  müßten  ^. 

5)ie  ®efefegebung  mar,  mie  man  fie^t,  abl^angig  bon  ber  Partei  bie 
fid^  iebe^mat  an  ber  5Öiad^t  befanb.  Site  bie  ©reifen,  meldte  ben  greun* 
ben  unb  ©d^öffen  gegenüberftanben ,  bie  Dber^anb  l^atten  unb  jum  an^ 
bem  mal,  1393,  bie  meiften  ©d^öffen  au^  ber  ©tabt  vertrieben ^,  öet* 
orbnete  ber  ^ati),  baß  biejenigen  9iat]^^^erren,  meldte  Don  ben  ©d^öffen 
in  il^r  ßoßegium  aufgenommen  mürben,  nid^t  mieber  in  ben  SRatl^  getoä^lt 
merben  f oüten,  bamit  ba«  Slnfe^en  be^  9?at^^  nidt^t  verringert  mürbe  ^. 
3lte  bagegen  uac^  SSernid^tung  ber  "ißarteil^äupter  ber  ©reifen  dioif)  unb 
©d^öffeu  mieber  einträd^tig  maren,  mürben  bie  gegen  bie  ©c^iJffcn  gcrid^* 
teten  2lrtitet  be^  (Sibbud^^  von  1395  ausgetilgt  unb  felbft  bie  öerftänbige 
SSorfd^rift,  baß  bie  ©c^öffen  im  SRat^  fid^  nid^t  an  ben  ben  ©c^öffenftu^l 
betreffenten  35er^anb(ungen  betl^eitigen  f oüten,  mißad^tet  ^. 

ÜDie  jmei  SMrgermeifter,  me(d(^e,  mie  frül^er,  von  ber  Sfid^erjecij^e 
gemä^lt  mürben,  mareu  ate  foli^e  nidt^t  äÄitglieber  bes  engen  5Rat^«, 
bod^  nahmen  fie  regelmäßig  an  beffen  ©it^ungen  Jl^eil  ^  unb  f onnten  audji, 

I  ®.  1.  77  f.  ?ac.  m  no.  280  (3. 1334).  fc^tug  fle&t,  bem  3.  1395  an. 

1.  33crtrag  bei  D^ät^c  mit  bm  «Sc^öf*  6.  5Reuc«  8u^  @.  306,  togl.  gibb. 
fen  Im  3. 1362,  Ciu.  I  @.  199.  toon  1395  ^rt.  3. 

2.  21.  a.  O.  @.  46.  7.    ebb.  öon  1341  %xt.  2   (Ou.  I 

3.  Ulf.  \)on  1375,  Sac.  III  no.  7()9.  ^.  15)  :  *bat  bie  tunfjcne  ^eirrin  öanme 

4.  @.  baö  9Zcue  SBuc^  @.  293  unb  engmc  rabe  inbc  bie  jweae  burgermciftcrc 
Slnm.  1.  a§  ber  an?eier  git  i3,  jeirfl  fi%crin  folin 

5.  jQu.  I  @.  201,   naö)  ber  2(nm.      inbe  na  froeiin  u)>  ben  ^^cifgin:  tiuwcli* 
ebenb.  gefrört  baö  Statt,  n?j)iauf  ber  Se*      gin  in  rabe  je  fifeen'. 


3»cttc  ^6t^et(ung. 


cxxxl 


c6enfo  tt)ic  ©d^öffen  unb  JRcntmetftcr ,  in   bcn  JRat^  fctbft  gctoöl^tt 
toerben  ^ 

©cn  SSotfife  unb  bic  Scttunfl  ber  SScr^nbUtngen  im  5Rat^  führten  9^«*^«* 
jtDei  au^  feiner  2Äitte  gemä^tte  SRatl^^nieifter  2.  Sie  eröffneten  bieSit^un* 
gen  be«  engen  SRatl^^,  ttjefd^e  regeintägig  an  brei  Söod^entagen  ftatt  l^atten, 
ober  fonft  aufercrbenttid^er  SBeife  geboten  mürben,  (egten  bte  ®egen* 
ftänbe  ber  S3erat]^ung,  fo  mie  bie  eingegangenen  ©riefe  i>or,  ftettten  bie 
grage  unb  brad^ten  fie  jur  5lbftimmung.  Slugerbent  l^atten  fie  bad  yied)t 
n?cgen  Unge^orfant^  gegen  ben  SRat^  ober  beffen  5Rid^ter  ju  ftrafen  unb 
bejogen  bie  ^älfte  ber  S9u§en  au^  beut  5Rat^«gerid^t  über  bie  gtemben^. 
?lüe  Ferren  erhielten  "ißräfenjgetber  für  bie  ©itäungen ,  mußten  bagegen 
Sugen  bejai^ten  für  ju  \)fat  fontmen  ober  SSerfäumnig  ber  ©ifeung  ol^ne 
Urtaub  ber  9tat^«meifter*;  aud^  Ratten  fie  nid^t  unbeträd^ttid^e  ^Weben«» 
einfünfte  *. 

©er  meite  ober  aWgemeine  9tat^  beftanb  m^  82  ÜWitgüebern,  midft   d« 
au^  ben  Sird^f<)ieten  ber  ©tabt  getoä^tt  tt)urben «.    auc^  biefer  ?fiatt)  matt 
tt)urbe  jä^rfid(^  erneuert,  ebenfatt«  burc^  äöa^t  feiner  SSorgäuger,  unb 
jtoar  fo  bag  bie  SRatl^^l^crren  eine^  {eben  Sird^fpietö  für  fid^  i^re  ^laii)^ 
folger  tt)äl^(ten;  a(^  83ebingung  ber  äöal^tfä^igfeit  toirb  nur  ein  ßeben^* 
alter  t>on  me^r  at«  20  Salären  angegeben  ^ 

gragtid^  bleibt ,  toie  biet  Vertreter  bon  jebem  Sird^f<)ie(  unb  au^ 
mläftn  Sird^f})ieten  im  leiten  5Ratl&  toaren.  2lu^  jmei  JRat^^oerjetc^niffen 
be«  14.  Sa^rl^unbert«  ift  nur  fo  biet  erfid^tlid^,  ba§  bie  B^l&t  ber  Sßit^ 
glieber  au^  ben  t)erfd^iebenen  ^ird^f<)ieten  fe^r  ungleich,  Xn)ifd^en  1  bi^  15, 
unfe  auc^  au«  benfelben  ^ird^fpielen  nid^t  jebe^mat  bie  gleid^e  mar®;  fer* 


1.  'äxt.  34.  35  be8@ibb.toon  1341, 
togl.  Slrt.  35.  36  beö  @ibb.  toon  1372, 
»0  beftimmt  ift,  baß  »ctin  ein  Bürger* 
meijler  ober  Slcntmeifter  im  9?at^e  fitjt, 
er  bo(^  nur  bie  einfache  ^räbenbc,  glcid^^ 
»ie  bie  übrigen  9?at^«^erren  ermatten 
[otte,  obwohl  ibm  [olc^e  [cl)on  nocb  feinem 
3fmte  jufomnte.  ©eif^lel«n?eife  finbet  [\6f 
^^ilip«  »Ott  bem  ©^jiegel,  ©tröffe  unb 
^ürgermeifier,  unter  ben  ^at^«l)erren 
in  Urf.  toon  1334,  ?ac.  TU  no.  280. 

2.  95gt.  oben  @.  lvii  unb  lxiii. 

3.  e.  @ibb.  1341  @.  23  unter  ber 
Ueberfc^K'ift :  *2)it  i9  t?an  bc«  raitj  meifte* 
rin\  ttJO  Slrt.  55  fle^t:  '(Soer  foten  fi  bie 
botffc  be«  gerillt«  aic^ter  ber  burc 
t>urberin,  bie  fol  ^alf  ber  fteebe  'oaUtn 
inbc  bat  onber  f^alffc^^eit  in'.  S3on  biefcm 
&txiö}t  l  »eiter^in. 

4.  (gbenb.  @.  15  «rt.  3. 


5.  ebenb.  mt.  42.  43.  45. 

6.  (Sibbu^  toon  1321  3lrt.  1.  Ur!. 
14. 3Wärj  1321  f.  ob.  @.  cxxvii  Slnm.  6. 

7.  gibbuc^  toon  1341  3lrt.  126. 127; 
für  ben  gatt,  wenn  einer  »Sfi'renb  be« 
3abre8  ber  3(mt8bauer  flirbt:  '»ivt  ir 
eind^  aftiöic^,  fo  folin  bte  anbcre  in  beS 
firf^ele  einen  anberen  birtoen  man  enbln- 
nen  eic^t  bogen  barua  fefm  u^  Iren  eit\ 

8.  2)le  beibcn  9lat^8t)erjeic!^niffe  in 
Du.  I  @.  79—81,  ba«  eine  tjon  1350, 
ba8  anbcre  o^ne  3)atum ,  fd^eincn  nid^t 
toottflönbig :  an«  bem  erften  ergiebt  fid^ 
al8  3ö^l  fec^'  5)iatb^^erren  76,  an«  bem 
jnjeiten  74 :  @t.  SRavtin  jä^lte  nod)  ie« 
nem  14,  nad^  biefem  15  sfeertreter,  @t. 
$out  nad^  jenem  nur  1  unb  ift  in  bem 
anbcrn  gar  nic^t  genannt,  umgefebrt 
fe^lt  ®t.  (S^rifto^)^  im  erften,  \)at  aber 
einen  iRat^^ö^errn  im  ^weiten  u.  f.  f. 


i 


tdLgcniftiic 


ncr  ifi  anffaQtnb,  bag  in  tan  einen  Serjeic^nig  16  ftin^{)>tde,  in  bem 
onbem  nnr  14  mit  i^ren  93ertretem  anf geführt  finb,  mö^nb  e^  nac^ 
einer  aiitl^tif(!^  ^i^xxiSft  Don  1323  beten  uber^anpt  18  nnb  in  fpä« 
terer  3eit  19  gab «. 

3n  betben  äkrjeitf^nijfen  bet  82  ftnben  ftc^  nitf^t  loenige  92anien  ber 
bebinnten  (S^tSfUäfttt  £)i>erftolj,  Cnattermart,  @rin  n.  a.,  bamnter 
aüi^  ein  ®dfbf\t  (Henricus  HardTust  scabiDus) ,  nnb  ein  9litter  (Jo- 
hannes Overstoltz  miles) ;  Den  ©etoerbtretbenben  nnr  ffod  Spottet 
nnb  ein  ®c(bf(^niteb. 

!Dtefer  ®emetnberat^,  loelc^  bte  Sfirgerfc^aft  in  meiterem  @inne 
ret>rSf entirte ,  UHtr  bem  oriftülratifc^  9tat^  ber  (Sefc^lecbter  unterge^ 
ordnet.  (Sr  iDurbe  Don  bem  engen  9lat^  ju  ben  ©i^ungen  'geboten'  nnb 
g(ei(^n>ie  'alle  9tätfft'  bed  engen  9tat^  bei  tt)i(!^ttgen  Angelegenheiten 
iugQogen,  fo  befonberd  bei  Vereinbarung  nnb  Seftf^momng  eine^  uenen 
Sibbnc^d  ober  bei  ^fc^lüffen ,  loelc^e  atö  Statuten  in  ba^felbe  feilten 
aufgenommen  »erben  ^.  3n  f olc^  i$alle  legten  bie  ^erren  Dom  engen 
^aäft  i^ren  gefaxten  Sefc^lug  benen  Dom  weiten  9tat^  jnr  Annahme 
Dor ;  loenn  aber  bie  le^teren  eine  abmeid^enbe  Snftd^t  tunbgaben,  f o  tra« 
ten  jene  mit  i^nen  {ufammen,  um  fte  fiber  ben  bef(eren  ®inn  ju  belehren, 
'bomit  bie  ®aäft  i^ren  Sortgang  ^abe'  ^, 
atotM«  £)urc^  bie  SBebeneDoIution  Don  1370  uurbe  bad  ©efc^led^terregt* 
fiÜ[^«!^  ment  in  fo  ueit'befc^rantt,  bag  unter  Selaffung  be^  bid^rigen  engen 
"m"**^^  ber.  15,  an  bie  @tclle  ber  82  am  ben  Sirc^f|>ielen,  ein  bemofrati^ 
fc^  9tat^  Don  50  SRitgtiebem  aud  Skbem  nnb  anbem  f>anbto>erfeni 
errichtet  »urbe,   welker  bem  Sefc^led^tenot^  bad  @lei(^geu>i(^t  ^ielt 


1.  Urf.  Don  $a)>ß  3o^mi  XXII 
(Du.  IV  no.  117):  Cum  itaque,  sicut 
dicti  jodices,  scabini,  consules  et  com- 
maniUs  nobis  signiflcare  cararunt,  dicta 
civitas  Sit  spatiosa  pluiimam  et  diffusa, 
haben»  deeem  et  octo  magnas  parrochias 
prindpcUes  et  multas  coUegiatas  eccle- 
Sias  plurimasque  capellas.  3n  einer  ^e< 
ff^reibung  bed  ttn^üc^en  Stubmed  Don 
(S3in,  Laudes  Coloniae  bom  (Snbc  t>t» 
14.  So^rft.  (Böhmer,  Fontes  IV,  468}, 
fmb  20  $aro<^ialtir((in  bon  (i£oIn  auf« 
fiefü(^rt,  barunter  icboc^  unrichtig  bie 
@tift«tir(^e  @t.  SKaria  ad  gradus:  bie 
conflante  ^a^i  voav  bid  Anfang  bc8  gc» 
geuttKiitigen  3a(^r6unbiTt«  19 ;  bgl  Ski« 
ter,  ^ad(Sr)ptft  unb  bie  9{ei(^e[iatt  Ciöln 
@.  365  unb  (gnncn.  2)a«  alte  ^jarr- 
fi^ßem  tu  ber  <^tabt  (S,Un,  ißieberrl^ein. 


lUin.  ^eft  XXin  @.  23  ff. 

2.  ®bb.  1321  «rt.  1.7.  Cibb.  1341 
«rt.  50  (^  22):  *bcbaü)cn  atteu  reebin 
boUomen  maic^t  mit  ben  gmen  tnbe  ei^* 
^ig  (^eirren,  of  ft  bie  bt  \iäf  nemen 
lotUent,  in  bit  eibbotci^  eib  me  gu 
fd^riben*.  Sufo^e  ju  bemfelbeu  «rt.  3 
(@.  39):  'np  bat  fi  bie  ba«  na  böigen  gu 
ben  }tben,  bat  un  gebotben  XDiit, 
bat  ein  ieclic^  Dan  ben  Dürfest. 
tt>tben  rai^f^erren  tomen  iaiup 
bat  (^utf9  of  toax  man  in  gebutt 
—  S3ort  foilen  bie  Ferren  banme  »ibett 
rabe  fioeren  bat  fo  tt)anne  fi  beboit 
n^erbenban  unfen  Ferren  banme 
raibe  umb  faic^e,  bie  bte  ßatangett, 
ft  }U  bragen'. 

3.  @.  bie  ft^fon  cittrte Stelle  be«  ©b« 
f>üäf9  bon  134i  ^,  40. 


3toeitc  3(6tl^ci(itng. 


CXXXTIT 


ober  tl^n  öictme&r  t)on  [x6f  abl^ängig  ma^lc  ^  5)o^  fd^on  im  3.  1372 
geiDanncn  bic  ®cfd^tcd(^ter  tt?icbcr  bic  Dbcr^anb  burd^  Untcrbtücfung  bcr 
f)anbn)erfer^)artci  unb  ftcfltcn  ba^  atiftofratifd^^e  JRcfltntcnt  mit  einer 
neuen  SRatl^^berfaffung  tt?ieber  ^er,  iDortn  bie  SReaction  jum  9lu«brml 
tarn.  äKan  ging  nid^t  auf  ben  tt?eiten  JRatl^  au«  ben  Äird^frieten  jurüd, 
fonbern  befteflte  einen  fo(d(^en  nur  au«  31  9)?itgfiebern,  tooju  bte  beften 
bon  ben  angefeffenen  ©ürgern  gewäl^tt  tuerben  foßten^.  J)iefer  tt?eite 
9?at^,  xod6)tx  bei  ber  geringen  3^¥  f^i"^^  SKitgßeber  biefen  Slamen 
faum  berbientc ,  tt?ar  ftd^erßd^  nod^  ipeniger  ein  bemofrattfd^er  ober  eine 
mirfüd^e  3Sertretung  ber  ®efammtgemeinbe  ber  Sürger,  af«  toie  ber  frü* 
^crc  ber  82.  ^nöf  toax  berfe(6e  bem  engen  SRatl^  ntd^t  mel&r  unterge* 
orbnet,  fonbern,  toie  fid^  a\x^  ben  (gibbfid^ern  bon  1372,  1382  unb  1395 
ergiebt ,  toefenttid^  coorbinirt.  5)enn  toenn  aud^  bem  engen  SRatl^  nod^ 
gett>iffe  ?lemter  unb  S^renred^te,  toie  toir  fe^en  toerben,  borbel^atten  btie* 
ben,  fo  gilt  bod^  nun  at«  allgemeine  9?egef ,  baß  beibe  SRätl^e  über  bie 
ängetegenl^eiten  ber  ©tabt  gemeinfam  befd^tießen  f otten  ^.  3m  gatt  aber 
bei  ber  abgefonberten  ©eratl^ung  ber  SRät^e  oben  unb  unten  bie  (enteren 
ben  erftcren  nid^t  einf adf^  beiftimmten,  traten  beibe  JRätl&e  ju  einer  ge* 
meinfc^afttic^en  ®i|ung  jufammen,  in  toetd^er  bie  Stimmen  burd^ge» 
jäl^tt  n)urben  unb  bie  ä?el^r^eit  ben  9lu«fd^tag  gab^.  Sei  ben  ^aüj^i^ 
be^)utationen  jur  9teutfammer  unb  jur  Slufbetoal^rung  be«  großen  ©tabt* 
fiegctö,  ber  ©tabtprioitegien  unb  Sriefe,  n^aren  beibe  SRätl^e  gteid^mäßig 
ocrtreten  ^.  S33ie  ber  enge  $Rat^  fd^on  immer  an  brei  SBoc^entagen  unge* 
botenc  b.  i.  regelmäßige  ©ifeungen  ^iett,  fo  fam  nun  aud^  ber  weite  an 
groet  Don  biefen  lagen  ungeboten  jufammen  •.  'Die  SSerl^anblungen  be« 
tocitcn  diatf)^  tourben  burd(^  beffen  9tat^«meifter  geleitet,  unb  bie  SRat^«* 
Ferren  erl^ietten  ate  jiäl^rüdf^e«  ©atar  ^alb  fo  oiel  toie  bie  be«  engen  9iat^«^. 


1 .  @.  oben  @.  cv. 

2.  (5ibb.  toon  1372  %xt.  2.  *3nb  aU 
W  fal  man  otcb  fetfen  einen  totben  ratt 
bcr  im  gegale  jin  fal  xxxi  bcr  nuljter 
Int)  bcr  beirfflcr,  be  man  bööcn  mati^.  fo 
toa  bc  binnen  (£oclne  gcfeffcn  fint*. 

3.  @ibb.  i)on  1372  «Hrt.  8. 

4.  (gibb.  i)on  1395  Slrt.  9  (@.  67) 
unb  bejüglit]^  bcv  2BabIen  eine  9iat(^«» 
tJtrotbnung,  ttjic  c«  fc^eint,  au8  bcmfclben 
3al)t  Ciu.  I  e.  200. 

5.  @ibb.  toon  1372  %xt,  40  —  44. 
3nbem@tat«ttoon  1395  (Ou.I  @.200) 
fmbaudj  iiocb  bic  9?atböbcputationen  bei 
ben  9ll?cinmeipcrn ,  bei  bcr  (Scbulc  bcr 
^finfned^te  unb  bei  bcr  Uniberfttät,  fo 
toie  bie  ®efanbtf(^aften  (^c^^irfungen)  an 


gürflcn.  Ferren  unb  @täbte  ernjäl^nt. 

6.  @ibb.  bon  1372  %xi.  4:  ber  enge 
9latb  am  Montag ,  Wliitmoö)  unb  grei- 
tag,  bcr  njcite  am  SJiontag  unb  greitag. 

7.  (gbenb.  Slrt.  6:  *rai|j  mciflcrc 
enge  inb  roit'.  SRacb  2lrt.  35  erbiclten  bic 
Ferren  bom  engen  9Jatb,  bie  ^üraermei« 
Per  unb  9lentmciflcr  16®ulben  imüäft 
9iente  unb  an  ben  4  ^>o^en  Äircbenfeflen 
(*t>ogcjibin')  jcbegmal  4  ©ulbcn  unb  ein 
Viertel  SBein ;  bie  bom  Weiten  9eatb  bie 
Hälfte  bc«  ©clbbctrag«.  3m  Sibbuc^ 
tjon  1382  würbe  ba«  @alar  abgefd^afft 
unb  nur  ^^räfcnjgelter  für  bie  ungebote* 
nen@itjungcn  unb2Beingef(^enfe  für  bic 
gebotenen  beflimmt,  %xt.  3—6. 


CXXXIV 


^ttgememe  Einleitung. 


^93et  ti)td(^ttgern  9lnge(egen]^eiteii  tDurben  au|er  ben  fi^enben  Statinen 
auc^  bic  früheren  ober,  wie  bcr  äudbrud  lautet,  'alle  öor  unb  nad^ge* 
fefjeuen  JRät^e'  jur  Setati^ung  unb  Sefc^lugfaffung  jugejogen^  %U 
©ad^en  biefer  Slrt  finb  im  Sibbuc^  »on  1382  genannt:  SSctttöge  unb 
Sünbniffe,  Heerfahrten,  äccifen  aufjutegen  ober  abjut^un,  ©rbrenten 
ober  Seibrenten  ju  öerfaufen,  Statuten  in  ba«  Sibbud^  aufjune^men 
ober  abjut^un^.  Die  'oor  unb  noc^  gefeffenen  9tät^e*  loaren  bie  bem 
fifeenben  JRat^  in  ben  jtoei  frü^ren  3a^ren  öoraudgcgangenen  SRätl^e. 
'iDenn  ba  bie  ©ieberioa^I  ber  gctoefenen  JRati^e^erren  erft  im  britten  3a^r 
juläffig  war,  jo  bilbete  fid^  ein  regelmäßiger  SEurnu«  öon  brei  9iät^n, 
fowo^l  be«  eugen  »ie  bcö  weiten ,  in  einer  breijäl^rigen  "^eriobc ,  inbem 
jtoar  beifce  fifeenben  9tät^e,  ber  enge  unb  ber  loeite,  jä^rlic^  i^re  Sfla6)" 
folger  toä^lten,  n^irfUc^e  ^ieutoai^len  aber  nur  an  ©teile  ber  au^  befon» 
beren  ®rünben  au^gefc^icbenen,  foioie  ber  oerftorbenen  SKitglieber  ftatt* 
fanben^.  5Ratürlic^  fanb  fic^  eine  ^errfc^enbe  ®eu)altpartei  burd^  bie 
befte^enbc  (Setoo^n^eit  niä^t  gel^inbert,  oon  bem  formellen  SBal^tred^t  ju 
i^rem  3Jort^eil  »illfürlid^en  ®ebraud^  ju  mad^en,  um  bei  ben  Sieutool^Ien 
i^re  ®egner  aud  bem  "iSiatift  au^juf daliegen  ober  [ie  au^  bem  oberen  JRatl^ 
in  ben  unteren,  b.  i.  au^  bem  engen  in  ben  toeiten,  ju  öerfe^en*. 

Hierauf  ergiebt  fid^  bie  einfädle  Srflärung  einer  ©teile  be^  5Keuen 
Sudbd,  too  erjä^lt  toirb ,  toie  bie  21uf ^ebung  bed  t>pn  allen  JRät^cn  ge* 
faßten  unb  in  bad  (Sibbudb  aufgenommenen  Sefd^luffe«  über  bie  35erban* 
nung  be^  ^einrid^  oom  (Btau,  eine«  be«  Sü^rer«  ber  ©reifenpartei,  oon 
ben  ^öuptern  biefer  Partei  juerft  im  fifeenben  3iati)  oben  unb  unten, 
fobann  in  bem  anbern  9?at^  oben  unb  unten  burc^gefe^t  tourbe  unb  gu* 
lefet  nod^  bei  tem  britten  9tat^  oben  unb  unten  burc^gebrad^t  n^erben 
follte.  I)er  gtoeite  unb  ber  britte  9?at^  toaren  bie  9?ät^e  ber  beiben  bor^ 
ausgegangenen  3a^re,  toeldf^e  oor  unb  nad^gefeffene  9iöt^e  l^ießeu  ^, 


1.  @ibb.  1372  3lrt.  8  (Ou  I  @.  44): 
*in  funberlic^^cu  gcroiffen  noctfac^in  —  jo 
mögen  fi  bi  fig  ^eifdt^en  —  alle  rebe  of 
toibe  rcbe'. 

2.  avt.  7  Du.  I  @.  56. 

3.  @ibb.  1372  Slrt.  14:  'Stern  fo  tue 
in  engin  of  in  toiten  rait  geforen  Wirt, 
be  in  fal  ncit  meber  in  !omen  tan  in  bem 
öeirbcn  jare,  alfo  bat  ^>ei  än?ei  jiair  ba  in* 
buiffen  blit>e'.  2)icfflbe  8eftimmung 
pnbct  fic^  im  (Sibbucb  öon  1341  %xt  9, 
aber  nur  in  ^Scjug  auf  ben  engen  9?at^ 
mit  bem  äujatj:  'inbe  bc  fal  neit  bat 
jair  na  fime  uSgangc  in  ben  n?iben  rait 
fomen'.    2)ie|er  ^Jufatj  :|?a6te  nic^t  me^r 


ju  ber  9?at^>8tjcrfaffung  toon  1372  unb  ip 
beS^jalb  roeggebücben. 

4.  @o  ijt  obne  äw^cifel  bie  ©teile  im 
iReuen  ©u(]^  @.  291  ju  ijerfieben:  *inb 
irre  ein  »erfc^veif  unb  öerwifl  ben  anbc* 
ren  n8me  rabe.  unb  ben  anberen  fatten  fi 
Weber  in  ben  rait,  in  bie  oiocn  fijjen 
foulben,  bie  foercn  fi  unben'.  (S«  ergiebt 
fxii)  am  bem  Suf^mmenbang  bcr  @rjäl?* 
hing,  baß  bie«  gegen  bie  Siegel  unb  ein 
a^iigbraud^  bcr  aWajorität  n?ar. 

5.  SBanb  I  @.  298  unb  bie  ^um. 
2)ie  bier  gegebene,  öon  ber  in  bcu  ^nm. 
abweichende  (SrflSrung  wirb  anberroeitia 
beflätigt  burc^  eine  ^teUc  im  Seat^^be"« 


3tDcite  «bt^ctlung. 


cxxxv 


3laö)  bcr  ©tabtbcrfaffung,  tuie  fte  fid^  in  fcen  (cfetcn  ^txkn  bcr  ®e^  ßomves 
fc^lcd^ter^crrfd^aft  ju  (gnbe  bc«  14.  äal^rl^unbert^  barfteöt,  fül^rtc  tl^cite  matf^l 
bcr  enge  SRatlj  bcr  15  au^  bcn  (Sefc^Icd^teru  atlctn,  fo  ipcit  feine  ßom* 
pcten^  rcid^tc,  tl^ette  berfelbe  in  ©emeinfc^aft  mit  bem  tt?etten  bcr  31  bie 
Sicgicrung  beö  rc^jubttfauifd^en  (Scnictnioefen«  nad^  innen  unb  an^cn. 
©er  boüftänbige  diatS)  befd^lic^t  über  Krieg  nnb  ^eerfal^rten,  über  SSünb* 
lüffc  unb  ©ertrage;  Ijat  ©emalt  über  SSermögen,  grei^eit  nnb  Seben 
bcr  ©ürgcr ,  benn  er  berl^ängt  über  etnjeUie  berf etbcn  ©trafen  ber  S5cr^ 
mögen^entye^ung,  ber  SSerbannung,  be«  Äerler^  auf  ßebenöjeit  ober  2^ob  * 
nnb  legt  ber  ganjen  ©emeinbe  bie  Steuern  unb  öffentfid^en  Seiftungen 
auf.  3l^m  ftel^t  ba«  conftituirenbe  ^ed)t  ju,  bie  ^atf)^-  unb  ©tabtber* 
faffung  in  je^niä^rigen  Sibbüd^ern  ju  erneuevn  ober  ju  beränbern ;  er 
erläßt  bie  Statuten  über  ba^  öffenttid^e  unb  ba^  ^riDatred^t  ber  ®ürger, 
fo  toic  über  ba^  gerid^ttid^e  ©erfahren,  ©eine  in  5!Korgenfprad^en  ber* 
fünbigten  ®ebote  unb  SSerbote^  erftredften  fid^  auf  alle^  ijffenttid^e  Seben 
tcr  Bürger,  f)anbel  unb  ©etoerbe,  3Serfanf  aller  5lrt,  ^Turniere  ^,  Seid^cn* 
begängntffe  unb  Äinbtauf^fd^mäufe,  feftlid^e  ©ebräud^c  nnb  Sirad^ten  * ; 
te«g(cld;en  auf  Raubet  unb  aSer!auf  ber  ®afte  b.  i.  ber  frentben  Kauf* 
lentc  in  Söln^. 

Der  diid^  ift  tt?ie  bie  gefefegebenbe,  fo  aud^  bie  oberfte  SSertoattung«*  ®tabt^ 
bc^örbe.  Sr  fetbft  bef orgt  bie  toid^tigften  ©efd^äfte  ber  Krieg«*  tt?te  ber  ^ung. ' 


Wluß  t>om  15.  Sanuar  1396  (Du.  I 
@.  71),  tüonac^  jcber  bcr  brei  engen  unb 
bcr  brci  iveiten  9iät^e  eine  befonbeie  Ur- 
laube über  bie  33erurt!;eilung  ber  ©rei* 
fenpartci  gur  3lufbett>a^rung  ausgefertigt 
erhalten  fotttc;  ferner  burc^  eine,  wo^l 
buic^^  ben  ern?ä^uteu  SBorgang  ijeranlafete 
©atjung  btö  (Sibbud;«  öon  1395  ((5ob.  A 
IV.  3  ^[.  52a),  melcbc  in  Du.  I  @.  63 
—  76  nicfet  mit  abgebrudft  ij!,  Wonad) 
man  feiner  nic^t  einen  9^at^  nac^  bem 
anbern,  fonbcrn  oüc  mitcinanber  jur 
(gi^ung  gebieten  fcfl :  '93ort  i«  otoerbra* 
gen,  fo  ivanne  bat  einger  fati^eii  mit  aUen 
reeben  oöerbragen  fall  werben ,  bat  man 
oUban  eime  raibc  tfir  unb  bem  anbern 
na  bavum  niet  gcbteben  enfall,  mer  man 
faß  femencli.qcn  jo  einre  jit  allen  reeben 
ein  gebot  barup  gbet>en'. 

1 .  5)erartige  @enat«bcfc^>Iüffe  finbcn 
fid)  jat^lreid?  in  ben  (Sibbüc^ern. 

2.  @ibb  1321  %xt  4b:  *ber  fiebe 
gebot  bat  up  ber  burger^>u8  ju  gemeinre 
morgen f^)rad?cu  geftebic^iet  ttjart*;  2lit. 
58 :  'unb  ban  gefunbiget  ju  gemeinre 
morgin  f^rad^gin^;  Urf.  3.  1347  Ciu  IV 


no.  292:  a  consulibus  Colon,  per  edic- 
tum  eoruin  qiiod  morgen  spräche  dicitur. 

'äüä)  bie  Snflruction  ber  53eamtcn  ijl 
buv^  SWorgcnfpracbe  gegeben;  Sibbud^ 
1341  Qlrt.  102:  '©ie  rentmeiflerc  folin 
irc  morgenfprage  ben?aren  bie  ber  rait 
bavu^  ma^t'. 

3.  Unter  anbercn  35crorbnungen  bom 
3  1345  Ou.  IV  no.  285:  'fo  Wanne 
man  eine  tafelrongc  roeft  u^me  al» 
benmartc  jo  ftedj^en'. 

4.  Uebcr  Äinbtaufen  unb  ^eici^enbe» 
gängniffe  f.  ©ibbn*  1341  2lrt.  95.  96. 
151—153.  9M3lrt.5-l  @ibb.bonl321 
würben  ber  ^Ritter  unb  ©cböffe  ©ilbeger 
tjon  @teffe  unb  ber  ©c^ijffe  Slbcoberid^ 
tjon  ^irj  mit  ©elbflrafen  belegt,  meil 
Sötanja.  bie  ^Jiid^te  bc«  cifleren,  am  gcfle 
be«  b-  9lemigiu8  SBalbad?in  unb  Äerjen, 
bevmutl^lic^  bei  ber  ^^iJrojeffion.  gebraust 
^atte;  bgt.  2lrt.  16.  17. 

5.  @.  j.  ö.  bie  9latt«toerorbnung 
V)om  3.  1335  betrcffenb  ben  Raubet  ber 
Äaufleutc  tjon  iRürnberg,  ?am^arten,  33c- 
nebig  u.  a.  O.  mit  (Sewürj  Du.  IV 
no.  213. 


CXXXVI 


ungemeine  (Stnlettung. 


ginanjöertpattung:  fd^Ucgt  SBerträgc  mit  au^tüärtigcn  gürften  unb  !pcr^ 
ren,  toüd)Z  gegen  Srt^eilung  oon  ©ürgerle^en  unb  3a^te«be[oIbung  fid^ 
atö  (Seelbürger  unb  ÜRannen  ju  beftimmtem  SBaffenbienft  öerpflid^ten  ^ 
unb  anbere  mit  Srieg^teuten  für  gettjö^ntid^en  ©otbbienft^;  ernennt  für 
ba«  ftäbtifd^e  §eer  ben  obcrften  Srieg^fü^rer  ^,  J)er  enge  SRatl^  öerpad^tet 
bie  öffcntüd^en  Stnfünfte  au^  ^büen  unb  3lcctfen,  aWa^Ipfennig,  ©alj« 
Pfennig,  SBägepfenntg,  SBoüpf ennig  ^  tagt  fid^  bon  beu  SRentmciftern 
biertcljä^rige  SRec^nung  über  Sinna^me  unb  5lu«gabe  ablegen,  fidbert  fid^ 
außerdem  bie  beftönbige  Sontrole  burd^  jtoei  au6  feiner  3Kitte  geiDö^ltc 
SSeififter  jur  JReattammer  *.  äcctfen  jum  ^totd  ber  ©d^utcentitgung  ^ 
ober  ©tabtanle^en  burd^  5ludgeben  bon  Srb*  unb  iJeibrenten  fonnteu  nur 
burd^  alte  9?ätbe  bef(^loffen ',  ebenfo  Sludgaben  bon  größerem  Gelang 
nur  burd^  ben  gefammten  $Rat^  ober  alte  Statte  bewilligt  »erben  ^. 
^unV*  '^"^^  jä^rlid^e  ffia^len  befefete  ber  JRat^  bei  feinem  antritt  eine 
^tat>u  gteil^e  t^eitö  bon  9iat^6ämtern,  ttjeld^e  bon  feinen  ÜJrttgliebern  berfel^en 
^'  tt)urben,  t^eite  Don  ©tabtämteru  außerhalb  be«  9?at^« ;  to6)  mürben  bon 
jmei  35erorbneten,  bie  regelmäßig  ju  einem  fold^en  Slmte  gel^örten,  jebe« 
mal  nur  ein  neuer  gemä^lt,  fo  baß  ieber  bon  beiben  jmet  äal^re  im  2lmtc 
blieb.  211«  JRatl^öbeamte  finb,  außer  ben  9tat^6meiftern  loeld^e  abtoed^* 
felnb  ben  3Sorfi^  im  9?at^e  führten  ^,  genannt :  Seifiger  bei  ber  9?ent* 
fammer,  {Richter  bon  ber  ©etoalt  unb  bon  ben  ®äften,  SBegemeifter  für 
ben  ©traßenbau  *^ ,  ©ad(^meifter  jur  Seauffid^tigung  ber  ßanäle  ober 
SBafferläufe,  Stl^einmeifter  jur  Ueberma^ung  be«  SBeinl^anbete  unb  ber 
SSSeinlager,  ^agament^meifter  jur  2lufftd^t  über  bie  SÄünje,  Subenmei* 
fter  für  bie  Subenangelegen^eiteU;  Dbermeifter  für  bie  einjelncn  ^anb* 
toerferämter**. 


1.  @.  oben  @.  xcii.  3nt  14.  3a<>r^. 
fommcn  bcrartige  SSerträge  feltcner  öor, 
tt)ie  no(]^  1312  mit  ®r.  ©ev^arb  toon  3ü* 
lit^^,  8acomMetIII  no.  120. 

2.  3.  53.  Clu.  IV  no.  54. 

3.  @o  im  3.  1376  ben  ©rafen  @n» 
gelbert  öon  ber  SDlaxt,  f.  @.  ex. 

4.  (gibb.  1341  art.  42;  togl.  bie  in 
ber  ©tabtred^nung  öon  1370,  Ciu.  IV 
no.  496,  regelmäßig  Wieberfeljrcnben  @in» 
na^jmeu  öon  bem  üRaWpfennig  (de  de- 
nariis  multri),  für  Sluömeffen  mit  ber 
SSifirrutlje  (de  virga),  öon  ber^Bofle,  bem 
©ier,  bem  @a(j,  tjon  ben  $aüen,  S^on« 
nenpfemiig,  ©tabtpfennig,  öon  5^ra^nen 
(de  cranonibus).  öon  gif(^!arren  ober 
gifc^marft,  22Bäge^)fennig  bei  ber  ^om» 
toage,  öom  gleif(!^(>au« ;  ferner  aüe  SSier« 


telja^re  bon  S3ürgeraufna^>me  unb  S5er* 
Teilung  ber  2Beinbrüberf(^aft. 

5.  (gibb.  1341  tlrt.  64.  74—76. 

6.  Urf.  bon  1385,  du.  V  no.  337, 
über  eine  außerorbentUc^e  Slccife  auf  ©ein 
unb  ®rut,  gleifc<>  unb  2«a^lforn. 

7.  @ibb.  1372  2lrt.  55;  1382  W.7. 

8.  2)er  enge  ^atb  barf  ni*t  mc^r 
al«  10  aWarf  auf  einmal  ausgeben,  ^M- 
1341  art.  28,  1372  2lrt.  30. 

9.  @ibb.  1321  art.  37. 

10.  2lu(^  'SDredtmeifler'  pnben  ^  im 
SSerjei*ni6  bon  1383,  du.  I  @.  81 ; 
obne  3tt>cifel  bie[elben ,  welche  im  (5ib6- 
1341  3lrt  16  al«  'bie  gene  ben  bermiP 
inbe  bie  erbe  (b.  i.bie  ©tragenreinigung) 
bebolen  wirb'  bejeic^net  finb. 

11.  @ibb.  1341  Slrt.  16.17.62-103, 


3wcitc  Hbtl^eilung. 


cxxxvn 


3iic^t  ju  bcn  JRatl^^änttetn  gehörten  bic  JRcntntciftcr  unb  bic  S5ür* 
gcrmciftcr,  totemo^I  fie  SÄitgtiebcr  bc«  ytaü)^  fein  !onntcn,  unb  nur  bie 
9ientmciftet  toutbcn  bom  9iat^,  bic  33ürflcrmeifter  hingegen  bon  ber 
JRid^eried^c,  fo  lange  fic  beftonb,  getoä^tt. 

©ejügtid^  afler  9fiat66ämter,  fo  tpie  ber  ttjid^tigeren  ©tabtamter  gab 
fid^  ber  ariftofratifij^e  (Srunbjug  ber  ®efd^(ed(^terberfaffung  barin  funb, 
bag  ju  benfelben  au6fc^>lie§lici&  nur  fotd^e,  bie  int  engen  b.  i.  im  ®efd^(ed^* 
terrat^  gefeffen  ttjaren,  gettjä^tt  »erben  lonnten,  toenn  audf^  bie  SBa^ten 
felbft,  »enigften^  in  ber  testen  3^^^  Dor  1396,  gemeinfd^aftUd^  bon  bei* 
ben  atät^en  bottjogen  tourben  ^ 

3)er  5Ratb  übte  enbtid^  neben  bem  l^ol^en  ©d^öffengerid^t,  tt?etd^e«  Biam^ 
immer  ate  ba«  erjbifc^5flid^e  galt,  eine  felbftänbige  ®erid^t«barfeit  au^,  ^"^^** 
35enn  n>ie  er  im  13.  ^al^rl^untert  juerft  bie  ©tabtregierung  mit  ben 
©c^öff en  t^eilte ,  bann  fie  au«f d^tieSüd^  an  fid^  brad^te,  nur  baß  immer 
auc^  einige  ©d^ßffen  im  diat^t  faßen,  fo  fam  e^  bei  fortfd^reitenber 
@ntioidtelung  ber  ©tabtberfaffung  im  14,  3a^r^untert  baju,  ba§  ber 
JRatl^  bie  ©c^öffen  aud^  immer  me^r  in  i^ren  ric^tertid^en  gunctionen 
befd(^ranfte,  inbem  er  t^eit«  für  fid^  bie  ^olijeiftrafgemalt  ausübte  unb 
ate  f  ouoeräne  Obrigfeit  ©traferfenntniffe  in  gorm  oon  ©efefee^befc^lüffen 
gegen  einjetne  Sürger  erlieg ,  t^eifö  atö  fd^iec^rid^terlid^e  3nftanj  aud^ 
in  Sibilfad^en  mit  bem  ©d^öffengeric^t  concurrirte. 

©0  tourben  Uebertretungen  ber  Statuten  unb  5Rat^6berorbnungen 
Dorn  ?Rat^e  mit  (Selbbußen  unb  ©efängniß  beftraft  unb  berartige  ®e* 
f^tüffe  gegen  ^od^ftel^enbe  Bürger ,  JRitter  unb  ©c^öffen ,  aud^  in  bie 
©ibbüd^cr  aufgenommen,  um  fie  baburd^  nod^  binbenber  ju  mad^en^. 
Semerten^ttjert^  ift  befonber^  bie  ^äufig  borfommenbe  ©eftrafung  toegen 
I  '§<>finge',  confoederationes,  b.  i.  3Jerbinbungen  unter  3Jertt)anbten  unb 


jtoiebcr^olt  im  (gibb.  1372,  unb  bie  S3erj. 
\toa  1383—1390  a.  a.  O. 

1.    ^aäf   ber  9latl?8öerfaffung  tooit 

172  tüä{)Ut  no(^  ber  enge  9{at^  aUetn, 

ibb.  %xt.  19.  20.    3)a9egen  beflimmt 

Statut,  wie  e«  fc^elnt  au8  bem  3. 

f95  (Du.  I  @.  200),  ba&  bic  SBablen 

fTJi  t>on  bem  9{atbe  oben,  bann  t>on 

9latb  unten,  im  gatt  ber  SWeinungS* 

fd^iebenbeit  aber  tion  beiben  gemein« 

mit    ©timmenmebrbeit    tolljogen 

)en  {oQen  :  'bocb  alfo  bat  man  geinen 

)o  bejen  ))urg.  am^te  tiefen  fa(,  \ft 

liatoe  goöoren^  oiöen  in  ein* 

raibc  gefeffen,   boc^  alfo  bat 

[ait  unbcn  ir  trunt  mitfcbiden  feien 

jenttamer,  bi  bie  rinmeiflerc,  bi  bi 


fc^ole  ber  njinfnec^te  inb  bi  bie  unit)crfi« 
tete\  Söon  lejjteren  gemeinfameu  ^e^u» 
tationen  beiber  9?ätt>e  n?ar  fc^on  oben 
@.  cxxxm  2(nm.  5  bie  9lebe 

2.  2)a«  @ibb.öon  1321  entbält  j.  53. 
2lrt.  13  u.  14  bie  SSerurt(>ciIung  mebre* 
rer  9litter  unb  ?Jatiicier  ju  bob«n  @elb* 
jirafen  bi«  1 50  SDlaxt,  eöentuctt  ®efäng« 
nig,  tDegen  ^etbeiligung  an  ^iegdjügen 
(de  tribas  eqaitatibus  —  contra  edictum 
in  domo  civium  conflrmatum  cum  domi- 
nis  (b.  i  mit  auSmSrtigen  Ferren)  ad 
obsidiones  et  resas  (Steifen)  tribus  vici- 
bus  equitabant;  %xt.  16.  17.  54  megen 
bed  ©ebraud}«  ))on  Salbati^in  unb  ätx^ 
jen  (bei  firc^ütben  Slufjügen) ;  ^xt.  19, 
'51  n^egen  ^eraudforberuug  )um^anM>fe. 


CXXXVIII 


StOgcmetne  (Stnkttimg. 


gtcunben  ju  bcm  ^totd,  um  ba«  einem  t^ter  Slngel^örtgen  butd^  ^)crfön* 
lic^^e  SJerle^ung  miberfal^Tene  Unred^t ,  mit  Umgel^img  be^  ©ertc^t^ ,  ju 
Dergctten.  3n  fotd^en  gäflen  legte  ber  SRatl^  ben  Parteien  ben  grieben 
auf,  nid^t  bamit  fie  fid^  jum  ©erid^t  [teilten,  xoa^  ganj  il^rem  SBißen 
übertaffen  blieb ,  fonbern  um  enttpebet  bie  ©fi^ne  burdf^  Uebereiufom* 
men  ber  ©etl^eifigten  ^erbeijufü^Ten,  ober,  toenn bie^  nid^t  gelang,  üon 
SRatl^^  n^egen  ba^  ©ül^nenrt^it  über  fic  ju  fpred^en.  SBenn  aber  einer 
\xä)  l^ierin  bem  9iat^  unge^orjam  betDte«,  fei  e^  bat  er  ben  gebotenen 
grieben  ober  bie  auferlegte  ©ü^ne  üeru>etgerte,  fo  tDurbe  er  an  8eib 
unb  ®ut  geftraft^ 

^äufig  tüurben  ©treitigfeiten  unb  Slagfac^en  aller  2lrt  an  ben  9iatf) 
jur  (Sntfd^eibung  gebracht,  in  toeld^er  ©ejiel^ung  in  ben  @ibbüd(^etn  i>er* 
orbnet  ift,  ba§  feiner  öon  ben  JRat^^^etren  eine  Partei  vertreten  bürfc 
unb  ta^  bie  näd(^ften  S5em?anbten  ber  ®et^ciligten  [x(Sf  öon  ber  35er^anb* 
lung  jurüdf jie^en  joßcn  2.  3^^lteic^^  Urfunben  entölten  9tat^^erf ennt== 
niffe  über  ^riDatftrcitigfeiten  Don  ^er Jonen  aller  Slaffen,  toie  j.  ©.  ouc^ 
öon  3uben  untereinanber ,  obtoo^l  biefe  i^ren  eigenen  ©trid^t^ftanb  Dot 
tem  3ubenbij(^of  Ratten  ^.  ®ir  finben,  bag  ber  Sogt  öon  6öln,  JRittcr 
©erwarb ,  [x(tf  bei  einer  Älagc  ber  ©d^offen  gegen  i^n  bem  Slu^fpruc^ 
bc^  9iat^^  unterwarf  ^  bag  ßrjbifc^of  SSalram  in  einer  ©ad(^e,  »ortn 
er  ben  Bürger  Spaniel  Oi>erfto^  gegen  ben  Katl^  ijertrat,  fic^  gu  ber  @r* 
Härung  herbeiliefe,  bafe  er  enttoeber  bie  ©c^^offen  ober  aud^  ben  9iat^  felbft 
um  ba«  Urt^eil  anrufen  tooUe  ^  bag  Srjb.  Sßtl^lm  in  eigener  ©treit* 
fac^e  ba«  fc^iebi^ric^terlic^e  Urt^eil  be«  Siatl^d  annahm  \  SBenn  ber  {Rat^ 
Sorgejimmer  unb  !palle  Dor  einem  f)aufe  abjubrec^n  befahl  ober  über 
3)enu|ung  eine^  ©urc^ang^  jtoifd^n  5)aufern  beftimmte,  fo  übte  er  ba« 
mit  bad  Stecht  aud,  melc^e^  fonft  bem  Burggrafen  Don  6otn  guftanb  ^ ; 
menn  er  faumige  ©dyultner  burc^  perfonlic^  |)aft  unb  ^fc^lagna^me 
t^re^  @utd  jur  3^^lung  jn>ang  ober  bem  ©laubiger  ©c^ablo^^attung 


1.  ^ie  bitranf  bqüglit^n  ^rorb« 
nnngfn  irartcn  bnitb  aUe  ^at^<  am 
14.  3»5r5  1321  tcfc^loilen,  Urt.  h<\  2ü' 
cemblct  III  no.  1S2,  unb  ^ngktcb  i  i  ba9 
^tbni^  Den  b<nifclb«n  Xatum  *rt  7, 
Cn.  1  ^.  3,  auTgencmmen,  tgl.  ©tb. 
w»n  1341.  iirt.  128— loO.  Huffattcnb 
t|l  taiin  ti<  (Slan'el.  bag  n^r  iM>n  bm 
ä^aib^bCTTtn  btde  ^^'d^lfiilc  uicbt  anneb* 
ncn  nnb  b«ftcgcln  ipctte,  )n>ar  n^cbt 
baron  gebnnten  fein,  aber  au(b  nicbt 
ipobrmb  ber  gongen  Statb^boncr  Den  $€^n 
SAbrm  im  9tat^  ft^  fdL 


2.  6ibb.  tion  1321   firt    24;   t>on 
1341  Irt.  IS;  t>on  1372  «rt.  38. 

3.  Dn.  IV  no.  140    161.  163. 

4  Urf.  3.  J353.  On.  IV  no.  349. 

5  Urf.  3.  13J4,  Du.  IV  no.  198: 
*'t%  cixr  facbge  bat  trir  in  vur  geriefte  mit 
brtngin  rn  n>!licn  inbe  n>iUen  bibbcn  ben 
rait  |u  £eln<  «nr  fine  boiffe  —  fo  fal  ^e 
bie  bciffe  A(t>en  inbe  bqalen  beme  rabf*. 

6.  Urf  3    1353,  ebenb.  no.  350. 

7.  Du.  IV  no.  216.  368;  t^gl.  oben 
^.  cxx. 


3ki>ette  9[bt^et(ung. 


CXXXIX 


locrfd^affte,  fo  concurmtc  er  mit  bem  ©d^Bffengerici^t,  um  not^fctbcnbcn 
Sürgetn  bic  \xö^  ftagenb  an  i^n  lüanbten  ju  t^rem  Siedete  ju  bctl^ctfcn  ^ : 
tt>ic  et  ce  ixbcx^aupt  ote  feine  ^fltd^t  an\ai),  bie  ©ärger  gegen  ungered^* 
ten  Eingriff  ober  ®txoaltif)at  ju  fd&üfeen  2. 

Der  ^atf)  übte  ferner  feine  ©erid^t^barfeit  aud^  burc^  befonber^ 
befteßte  9tat^^ric^ter  au^,  nämttc^  bie  fd^on  genannten  jttjei  '9?id^ter  bon 
©äften  hinter  ber  Zi)nx\  unb  jipei  *9tid^ter  bon  ber  ®en)a(f ,  bon  tt?etd^en 
immer  einer  an^  bem  abgel^enben,  ber  anbere  an^  bem  eintretenben  9tat^ 
getoä^tt  tourbe^. 

Die  atid^ter  bou  ben  ®äften  erfannten  über  ©d^utbfad^en  jtt?ifd^en  «at^«* 
bürgern  unb  gremben  *,  fie  Ratten  ba«  Stecht  mit  3  @d^itt.  ju  (Serid^t  "  •*^''* 
JU  gebieten,  ju  ))fänben  unb  ©u§en  auf jutegen,  loetd^e  ^atb  an  bie  ©tabt, 
l^alb  an  bie  9tat]^«metfter  fielen;  bie  9tid^ter  bon  ber  ®eipalt  ftroften 
®ett)altt^at  aüer  Slrt,  Beraubung,  SSermunbung,  SEobtfc^lag  gteii^faü^ 
mit  ^fänbung  unb  ©etbbu^en,  meldte  ganj  an  bie  ©tabt  fielen,  2  aWarf 
für  5Eofctfd^(ag,  eine  ^albe  für  95ertt)unbung ,  »etd^e  ©trafanfä^e  nod^ 
befceutenb  er^ö^t  mürben,  toenn  aud^  Sruc^  be^  gebotenen  iJriebeni  l^in^ 
jufam,  10  ÜRarl  bei  A^obtfdf^tag,  5  bei  S5ertt)unbung.  !Da6  5Ratl^«gerid^t 
Don  ber  ®malt  fd^log  jeboc^  !eine^toeg6  ba«  ©d^öffengerid^t  au^,  beffen 
Stecht  bietme^r  au^brüdEüd^  borbe^atten  njirb  ^.  Sefetere^  richtete  über  ba^ 
SSerge^en  fetbft  unb  berfd^affte  bem  3Jer legten  ©enugt^uung;  ba«9iat]^6* 
gerid^t  beftrafte  nur  bie  ©törung  ber  öffenttid^en  Drbnung,  ben  S3rud^ 
be^  atigemeinen,  fo  toie  be^  befonber^  gebotenen  i5tieben6.  Die  9tid^ter 
bon  ber  ©eroalt  übten  in  geroö^ntid^en  gälten,  too  nid^t  ber  9?at^  felbft 
ein juf (freiten  für  nöt^ig  fanb,  bie  ^olijeiftrafgetoalt  au^  unb  legten  bie 
feftgefe^ten  ©ugen  bei  Uebertretung  ber  SRat^dftatuten ,  wie  j.  33.  ber 
?uju^berorbnungen  bejüglid^  ber  Setd^enbegängniffe  unb  S'inbtaufen  auf  ^. 
Die  Siid^ter  hinter  ber  2^ür  utt^eilten  nic^t  bloß  über  ©d(^ulbflagen 


1.  @ibb.  t)on  1341  Slrt.  156,  tuorauf 
S5tjug  genommen  ift  in  bem9?at^i«uctbcii 
gegen  einen  fäumigen  ^c^ulbnei*.  ber  bie 
etabt  öerUjfen  (>am,  in  Urf.  3^  1355. 
Ou.  IV  no.  :i70.  3n  bem  angebogenen 
^rtifel  bed  (Sitbud?^  ifi  übrigen«  bad 
Ucdft  bed  9{i(^terd  unb  ber  ^c^ Offen  iiou 
behalten. 

2.  (gibb.  t)on  1382  mx.  26  i@.62); 
bgl.  ba^  Statut  £Xu.  1  @.  197,  wie  ber 
9eatb  baS  dtt6)t  ber  ©ürger  gegen  2lu«* 
n>artige  Vertreten  fott 

3.  ©eibe  fommen,  fo  tjiel  ic^  fiube, 
ni^t  f rüber  a{9  in  bem  @ibb.  toon  1341, 
Ou.  I  @.  25.  26  Mox. 


4.  2)ie  bejüglic^en  Slrtifel  78-84 
im  mhud)  ton  1341  (@.  25)  laffcn  e« 
im  äw^eii^l'  ^^  n'f*?*  ©cbulbflagen  über» 
baupt  aucb  unter  53ürgern  gu  ibrcriSom* 
^etcnj  geborten,  bocb  ber  (etjteSlrtifel  85: 
'eöer  toa  man  unfm  bürgeren  ftbolt  fc^ul« 
big  W  l^anHU  augbrücflid?  ton  gorbe* 
rungen  bei  53ür0er  gegen  grembe,  unb 
barauf  beutet  auc^  bie  Benennung  'rieb* 
terin  »au  geft in  binbcr  ber  buer*. 

5.  (SbeuD.  Slrt.  93:  *bebalben  ben 
riesteren,  ben  fc^effeuen  iube  ben  clegerin 
ir«  reid?^'. 

6.  91.  a.  O.  5lrt.  94—97. 


cxL  3(ttgemeine  QSmlcitung. 

jtoifd^cn  Surgern  unb  grcmbcn,  fonbcrn  and)  üfecr  anbete  ©treittgfeiten 
unter  ben  ©ütgern,  j.  35.  über  bte  Senu^ung  eine^  SBaffertauf^,  tpobei 
ber  9?at^,  an  ttjeldj^en  im  gegebenen  gafl  a))pefltrt  »urbe,  ba^  Urtl^eit  be* 
[tätigtet 

®(eid^tote  bte  ^arteten  fid^  bon  ben  SRatl^öridf^tern  an  ben  diatif 
felbft  berufen  f onnlen  2,  f 0  »enbeten  fid^  anö)  (entere  in  gäflen,  toenn  fte 
ber  ^erfonen,  bie  fie  pfänben  ober  jur  ©träfe  jtel^en  Sollten,  ntd^t  määf^ 
tig  tt?aren,  an  benfetben  ^,  toe^l^alb,  tote  fd^on  ertoä^nt,  l^od^gefteöte  S3ür* 
ger  in  ber  9iege(  fofort  burd^  SRatl^^erfenntniß  geftraft  tourben. 
@*ßf«  (S«  tft  begreiftid^,  ba§  bie  ®df^5ffen  be6  l^ol^en  ©erid^tö  fid^  burd^ 

Mfl*"  bie  immer  toeiter  au^gebel^nte  unb  an  fid^  unbeftimmte  ®erid^t^bar!ett 
be«  9iatlj«  beeinträchtigt  fanben  unb  auf  äbgrenjung  ber  Sompetenj, 
namentlid^  ber  9iatb^rid^ter,  beftanben.  hierüber  f am  im  3.  1362  eine 
Vereinbarung  jtoifd^en  ben  5Rät^en  unb  ©d^öffen  ju  ©tanbe.  tüoxin  ge* 
genüber  ben  (enteren  bie  Sompeten j  ber  9iid^ter  l^inter  ber  5Cpr  in  ©ac^en 
ber  ®äfte,  fomie  bie  ber  *®etoaltmeifter'  bei  ®etoattt^at  unb  griebeti^* 
brud^  aufredet  erhalten  unb  beftimmt  tourbe,  ba§  biejenigen,  toefd^e  ba« 
9ted^t  Ratten  ('Dort  loe  brefe  ^aif),  ben  ®egner  oor  jebem  ®erid^t  ju  bc* 
langen,  fid^  aud^  an  ba«  9tat^^gerid^t  toenben  Knuten ;  enblid^  ba§  ber 
9iat^  ober  feine  Stifter  ba«  Urtl^eil  fällen  f oflten ,  toenn  bie  @d(^6ffen 
innerhalb  beftimmter  griften  bie^  ju  t^un  untertaffen  toürben  *. 

ätteiu  biefer  SSergleid^  l^inberte  boc^  nid^t,  bat  im  3.  1375  ba« 
3ertoürfni6,  t)on  bem  bereit«  bie  9tebe  toar,  au^brad^,  ate  9lid^ter  unb 
©d^öffen  bem  83efe^l  be«  ©rjbifc^of«  gegen  ben  SBiflcn  be«  diati)^  ge* 
^ordf^ten  unb  biefer  nun  mit  ®^xoaÜ  gegen  fie  vorging  ^..  ©er  9?atl^  na^nt 
a(fo  bie  obrigfeittid(^e  ^ol^eit  aud^  gegen  ba«  ©c^öffengerid^t  in  3lnfprud^ 
unb  forbnte,  baß  (entere«  il^m  unb  nid^t  bem  Srjbifc^of  gel^ord^en  foüe. 
anber«  bie  ©c^öffen,  mläfz  fid^  unter  ben  ©c^uft  be«  @rgb.  griebrid^  III 
begaben  unb  auf  beffen  S5er(angen  il^r  ffiei^t^um  ert^eilten,  toorin  fie  i^m 
aüetn  bie  ®erid^t«^o]^eit  über  bie  ©tabt  juerfanuten^. 

3n  Uebereinftimmung  mit  biefem  3Bei«t^um  »om  12,  3uli  1375 
tooüte  Srjb.  gviebridf^  nac^  feiner  Don  bemfelben  Jage  batirten  Urlunbe 
bie  ©c^öffen  feine«  ^o^en  ®eric^t«  toieber  in  il^r  alte«  SRed^t  einfe^en 
unb  bie  JRat^«^  uiab  ©tabtDerfaffung  ju  i^ren  ®unften  reformiren '.  X)et 

1.  Urf.  3.  1362,  Ou.  IV  110.  421.  4.  Ou.  I  @.  198. 

2.  @iDb.  Don  1372  «rt.  37:  *3tcm  5.  @.  cvm. 

tt)urb  cm6)  iirbcl  bcrocfen  Dan  eingin  (5.  @.  ben  3n(>alt  bc«  993ci«t^umö 

bc8  xa\i}  ri^tcrin  up  ber  burgci^fui«  Dur  oben  @.  cxx. 

ben  rait'  jc.  7.  gacomblet  III  no.  769. 

3.  @ibb.  Don  1341  %xt  82.  87. 


Btoeite  ^Ibt^eUung. 


CXLl 


^  fottte  toicbcr  toic  frül^cr  au«  einem  engen  SRatl^  ber  15  t)on  ©d^^öffen 
©efd^tec^tern  unb  einem  »eiten  ber  82  au«  ben  Äitd(|f|)ielen  befleißen, 
ber  tefetere  fein  Sibbudj^  l^aben.  35er  diati)  foßte  nur  mit  B^f*'^* 
ig  ber  ©d^öffen  eingefefet  unb  berlängert  »erben,  unb  minbeften« 
Jc^öffen  im  engen  JRat^  fifeen ;  aud^  bon  ben  jtoei  ©ürgermeiftern 
ben  gwei  JRentmeiftern  foüte  immer  einer  ein  ©d^öffe  fein,  unb  nid^t 
9tat^  fonbern  bie  ©c^öffen  foüten  bie  ©tabtboten  unb  ben  ©tabt* 
:iber  ernennen  ^ 

ÜDod^  fehlte  r>kl,  baß  ber  Srjbifdf^of  toirfüd^  bie  ÜÄad^t  befeffen 
i,  bie  ©c^Sffen  toieber  an  ba«  ©tabtregiment  ju  bringen  unb  im 
ibe  mit  il^nen  feine  ©tabtl^errfd^aft  aufjuridf^ten.  2)er  ^ieg  enbigte 
einer  ©ü^ne  jtoifc^en  @rjbifd(^of  unb  ©tabt,  toorauf  bie  ©d^öffen 
dtfe^rten  unb  fic^  bem  9tat^  unternjarfen.  ©ei  ber  Sntjtoeiung, 
^e  nad^^er  unter  ben  ®efd^ted(|tern  an^hradf,  ftanben  bie  ©d^öffen 
ber  einen  Partei  gegen  bie  anbere,  unb  at«  bie  irrige  bie  Dber^anb 
n  bie  ©reifen  gemann ,  würbe  bod^  nid^t  ba«  ©d(|Bffenregiment  tok^ 
ergeftettt,  fonbern  allein  eine  ^artei^errfc^aft  ber  ®efd^(ed^ter  aufge^ 
et,  meiere  fowol^t  bie  Statte,  at«  auc^  ba«  ©d^öffenccüegium  in  i^rer 
mit  ^attt^. 

'iDie  6or))oration  ber  ©efd^Ied^ter ,  toddft  bie  JRid^erjed^e  ^ie§,  be*  s«*«. 
im  toefentlid^en  bi«  auf  bie  (e^te  ^txt  be«  14.  Sa^rl^unbert«  il^re  ^öüJgTr)^ 
eren  ©ered^tfame  unb  ©efugniffe.  !Die  au«  i^rer  ÜÄitte  geroäl^tten  "*"^''' 
Sürgermeifter,  njaren,  toie  bereit«  frül^er  bemerft,  tpeber  9Sor* 
ibe,  nod^  SWitglieber  be«  9?at^«,  außer  tüenn  fie  auc^  baju  getüäl^ft 
?en  3;  aber  fie  ttjaren  bem  engen  9?at]^  beigeorbnet  unb  nal^men  2i^eil 
effen  ©eratl^ungen,  bod(|  nidftf  toie  e«  fd^^eint,  an  ben  9iat]^«n)a]^ten  *. 


.  SSgl.  über  ben  ©tabtft^reiber  unb 
m  <&tabtboten  bie  (Statuten,  ®tbb. 
«rt.  32;  (Sibb.  1341  %ü.  123. 12J. 
incr  bie  Slbfaffung  be«  grogcn  ^ri* 
enbuc^d  ber<Stabt  betreffenben  ^uf* 
ung  toon  1326,  du.  IV  no.  133, 
:d  gaiije  ^Bc^ieiber^erfonal  unb  b^er 
tlicbe  @tabtW reibet  alÄ'oöcrper  {cri« 
:r  ftebc,  meißer  Slrnolt'  aufgefiH^rt ; 
be  t^el^t  magister  Arnoldus  proto- 
ins  civitatis  Ck)l.  iu  llrf.  Ou.  IV 
45.  S5erf4>ieben  toon  bjm  ©tabt* 
>er  toax  ber  clericns  civitatis,  b.  i. 
>icu«  ber  @tabt,  ein  auge(e^^cner 
Sgelet^rter  unb  ®etfi(t(^er,  ber  bie 
ffe  ber  <Stabt  gu  führen  unb  aud* 
^e  SHtfftonen  ju  übernehmen  It^atte ; 
>id)t  fmb  iur  ^tit  genannt :  im  3. 


1337,  Ou.  IV  no.  225  magister  Elber- 
tus  de  Bettincourt,  (Sanonifcr  JU  Süttid^, 
mit  einem  3a^re«ge^a(t  t>on  30  gloren 
unb  9leifebtäten  tton  2  frieren  täglich; 
1345,  Ciu.  IV  no.  275,  (Sanonicu«  ^il- 

Ser,  clericus  specialis  et  juratus  mit  100 
florcn  mxü6)a  ©efolbung ;  1360,  ebb. 
no.  413,  magister  Henricus  de  Lacca 
doctor  decretorum,  clericns  civitatis  Co- 
lon. 

2.  @.  cxii. 

3.  @.  cxxx. 

4.  dUäi  %xi.  2  be«  (Sibb.  toon  1341 
foOen  bie  15  ^erren  t>om  engen  9^at^ 
unb  bie  ^toet  bie  )ur  B^i^  ^ürgermeifler 
flnb,  bei  ben  ^eiligen  ftdwören:  'tvunje* 
tingen  in  rabe  je  ft^en\  idcju  in  <Sib« 
bu$  )>on  1372  ^rt.  3  noc^  ibeiter  ^inju* 


CXLII 


^tCgemetne  (Stnfettung. 


Sei  auöiDättigen  SScrl^anbtungen  erfd^ciitcn  fic  tool^t  atö  bcöoümäij^tigte 
aScrttctcr  be^  9tat]^^  unb  bcr  ©ürgerfd^aft  ^  3]^r  cigcntltd^e^  Sltnt  aber 
mar  bic  3Sorftc^crfd^aft  (aWcifterfd^aft)  bei  ber  JRtd^crgcd^,  in  totlö)tx 
@igcnfd(^aft  fic  bie  SÄarft*  unb  ®ctPcrbc|)otijei  ^anbl^abten,  Uebertretun* 
gen  ber  ©a^ungcn  ber  9?idf^erjed^e  bejügüd^  be^  3(Barf ttjerfauf 6  ftraften  2, 
über  SSerge^en  gegen  bie  ^anbttjerferftatuten  in  gäßen,  tt)o  bie  Slutt^ge^ 
matt  ber  3"nftnieifter  baju  nid^t  au^eid^te,  rid^teten  ^  unb  nod^.  anbere 
©ered^tfame  ber  ßor^)oration  ausübten  *. 

gfir  bie  äu^ric^tung  il^re«  Slmte^  erl^ielten  bie  Sürgemteifter  eine 
3a^re^ente  ober  "»ßräbenbe  ^ ;  auferbem  l^atten  fie  ^Intl^eil  an  ©u|en  unb 
®ef allen.  15afür  mußten  fie  ber  ßor^joration  ber  SRid^erjed^e  mit  beträd^t* 
lid^en  ©efd^nfen  an  S33cin,  S33ad^^,  aKanbetn,  ^äringen  unb  anberen 
2)ingcn,  mie  aud^  mit  ®etb  'bienen',  unb  gmar  mit  größeren  ©untmen  für 
jeben  bcr  oerbientcn  3lmtleute,  b.  i,  berjenigen  toeld^c  bereite  'x^x  S3ärger=^ 
meifteramt  Dcrbicnt'  Ratten,  unb  mit  geringeren  für  ieben  bcr  'unücrbien* 
ten'  Slmttcute«.  SBenn  aber  bic  3^^!  ber  festeren  ju  361,  'nic^t  mcl^r 
ober  meniger',  f eftgefteüt  tft ,  fo  finb  baruntcr  nid^t  mirttid^e  Slmtleutc, 
fonbcrn  bloß  ©teUcn  ober  ^räbenben  bon  fotd^cn  ju  bcrftel^en ,  tt)e(d^e 
i)on  ben  ücrbientcn  5lmt(eutcn ,  aU  ben  boübercd^tigten  aOttitgliebern  bcr 


gefügt  ift:  '^all'  b.  i.  3Serf4tt>iegcnictt 
in  galten  unb  'bat  tninfle  paxt  beim  meU 
ften  )u  üoIgin\  @ie  ftnb  nic^t  genannt 
neben  ben  15  Serien  tom  engen  9Jat^, 
meiere  ba^QSibbud^  )oon  1321  beftegelten, 
aber  mit  ben  15  be$  i)or^ergebenben 
dta{\)9,  Ou.  I  @.  1 ;  unb  fmb  auö)  nid^t 
genannt  neben  allen  S^ät^en,  xotiifi  bad 
@ibbuc^  öon  1372  befiegclten,  ebenb. 
@.  42. 

1 .  3.  ö.  bei  ber  ©übne  ber  <Stabt 
mit  @rjb.  ^einric^  II  3.  1330,  Ou.  IV 
no.  165:  'bcmfelven  geUt^^  folin  bie  bur« 
gcrmeijlere  t>an  Äolne  bie  jer  jit  fint,  öur 
fidf  tnbe  t>ur  bte  pat  gemeinecligtn  t>an 
^ohte  fiperin  )u  ben  b^ildin  bat  bit  ge» 
^nlben  werbe'— unb  am  ©^(uß:  '3nbc 
wir  riestere ,  jcbeffen ,  rait  inte  gemeine 
bürgere  »an  Äolnc  —  \)ain  oi(^  ^u  einre 
meirre  fleitgett  unfe  burgermeificre  boin 
fid^gercn  inbe  froerin  u^  ben  ^ei(gcn,  bat 
wir  fi  Pebe  —  Ifaiun  jolen'. 

2.  ^g(.  oben  @.  lvi  unb  ©d^öffen« 
wciötbum  toon  1375,  ?ac.  III  @.  668: 
•oud^  mögen  bic  burgermeiftcre  gebicben 
inb  rid^ten  tnb  rangen  tan  ft^oult  onber 
ben  burgeicn  inb  öan  boeffen  inb  brud^en 
t>an  tocilem  !oufe  a^  bat  t>an  alberd  \)ix>» 
comen  id'.   Unter  <S(^ulbfad^en  ftnb  ^ier 


nur  fold^e  jn  i>er{leben,  bie  au8  bcm 
SDIartttocrfe^r  (hervorgingen  unb  al«  bloße 
^oligeifocbc  belj^anbelt  würben,  ba  fonfi 
@c^ulbfact>en  t>or  bie  orbentlic^en  ©erici^tc 
gehörten. 

3.  @.  bie  bem  5lmt  ber  Äannengie- 
6er  öon  ber  ^id)cvi^td)t  öerliebcnen  ^ta» 
tuten  oon  1330,  Ou.I  @.  389:  'get>ei(e 
oi($  enic^  ^unt  je  rid^ten  unber  in,  M  ft 
neit  mec^tig  in  wcren  je  ricbten,  ba  folen 
bei  burgermeiftcre  uöer  ritzten  inbe  ban 
af  ire  buje  nemen,  alfo  atfc  bei  buffe  ge» 
fat  i«^  9iat]S>8beWu6  über  ben  ©trcit 
bei  bem  Sottenamt  1352 :  'inb  bic  our- 
gen.  buffen  fuelcn  bie  burgermeificre  un-- 
fer  flat,  bic  ju  bcr  jit  fin,  u«ri(!^tcn'  2c. 

4.  @o  bei  bcr  2)omtt>agc,  Ou.  I 
@.  141 :  *t>ort  fo  foIcn  bic  burgcrmeifleie 
jer  jit  febe  bie  wage  boin,  ib  cn  bencnte 
in  bau  lif«  noit'. 

5.  ^a6f  (gibb.  toon  1372  «rt.  35  be» 
jogcn  bie  Ferren  tjom  engen  dtat^,  bie 
^ürgermeiftcr  unb  bic  9lentnieiflcr  eine 
3abrc8rentc  ju  16  @.,  bic  toom  weiten 
9lat^  eine  folc^e  ju  8  ®.;  wenn  ein  S3ür* 
germeiflcr  jugleic^  SÄitglieb  be«  9iat(;8 
ifl.  fo  fofl  er  bo(]^  nur  eine  einfache  '^-l^rO' 
toenbe'  er(^alten. 

6.  Ciu.  1  @.  139—142. 


3n>ette  SlBt^eUung. 


CXLlll 


ßor|)oration,  t^eite  »ergeben  ttjaten,  t^eite  aud^  ntd^t ,  inbem  lebet  öon 
t^nen  me^r  ober  toeniget  eriebigte  ^früuben  in  ^änben  behielt,  ttjeld^e 
ctft  bei  feinem  Zcht  an  bie  ßor^joration  jurücffielen ,  toobei  icbod^  bet 
SBittwe  be^fetben  geftattet  toat,  nod^  jtoei  baöon  für  \idf  ju  bel^atten^ 
^urj  bie  2lemter  ber  JRid^ergec^e  l^atten  mefentlid^  ben  Sl^arafter  bon 
arö|eren  unb  fleineren  ^friinben  angenommen,  tpetd^e  t^U^  in  ben  it^ 
ftimmten  ^Dienften  ber  ©ürgetmeifter,  t^eil6  in  birecten  9Ju|ungen  bon 
ber  2)omma8e  unb  in  anberen  ®etbemo(umenten  beftanben^.  ■ 

3ia€^^  alter  ©etoo^nl^eit  ftanb  e«  ben  »erbienten  SSmtteuten  ber  9iid^er= 
je(j^e  jn,  neue  Bürger  unb  ©enoffen  ber  SSSeinbrüberfd^aft  auf junel^men  3, 
neu  errid^teten  gewerbtid^en  Stemtern,  b.  i.  ^anbtoerferinnungen  ba«  Siedet 
ter  ©rüberfd^aft  unb  bie  Statuten  ju  oerlei^en  unb  aud^  Oberraeifter 
übev  fie  ju  fe|en  ^,  ferner  ©afeungen  jn  mad^^en  für  ben  ü)2arftberfe^r 
unb  überhaupt  jum  gemeinen  Seften  ber  ©tabt  ^.  5Ramenttic^  ba^  {entere 
9?ed^t  fonnte  öon  ber  Sorporation  leidet  ju  i^rem  äJortl^eil  ausgebeutet 
tDerbeu,  unb  baS  '9ieue  Sdnöf  erjä^tt,  toie  ©emeinbe  unb  ©ürger  fid^ 
befc^tt>ert  fanben  burc^  bie  Sia^^en,  ttjetd^e  Sürgermeifter  unb  JRtd^er* 
jec^e  auf  ©rob  unb  anbere  2)tnge  legten.  !Der  9iot^  trat  be^^atb  in  3Ser* 
^anblung  mit  ber  (enteren  über  bie  9lbtöfung  i^rer  ^Renten  unb  9ted(^te, 
unb  baS  Srgebnife  mar,  ba^  bie  Slbfinbung  auf  100  üKarf  Seibjud^t  für 
jeben  ber  berbienten  3lmtleute  feftgefefet  tourbc,  ti)iett>o^(  fid^  nad^^er 
^crauSfteüte,  baß  bie  jä^rtic^e  9tente  nid^t  me^r  als  ungefähr  30  9Jiarf 
toert^  tt)ar  ^. 

3n  bem  SBeberaufftanb  oon  1370  tDurben  ben  Ferren  oon  ber  ^nu 
atid^erjed^e  i^re  "IRzä^tt  genommen  ^     S3ei  ber  SBieber^erfteÜung  be«  gj?<[,^„. 
(Scfd^tcc^terregiments  aber  im  folgenben  3a^r  gelangten  aud^  bie  ©ür-  ^'**' 
germeifter,  bie  oerbienten  unb  unoertienten  ämtleute,  toieber  ju  i^rer 


1.  %.  a.  O.  '33ort  folcn  bie  burger* 
metflere  ^e))en  unfen  ^eren  ben  üerbieti« 
bcnjo  tt>at  unöerbienber  am^)tfi 
in  irre  \)ant  \}a)otnt,  kct{i6)tm  jc. 
35ort  were  facj^c  bat  einic^  am^tman 
terbient  aflit>i(j^  iDiirbe,  bie  ampte  bie  ^e 
in  flnre  (^ant  Ijctte,  bat  fm  iüif '  2c. 

2.  @.  bie  SScr/iei(^nif[e  ber  öerbicnten 
Ferren  t)on  ber  ^^ici^er^ec^e ,  meiere  bie 
D^u^ung  t>on  ber  !S)omn>age  Ratten  unb 
jä^rlic^  am  @t.  Oo^annidtag  2  f^tueie 
©ulben  erljieltcn,  unb  anbercr,  iu  gerin* 
gerer  3*^^^»  welche  gu  bemfelben  ^^ermin 
20  aWarf  toon  ber  (Semeinbe  ev^ielten, 
Du.  I  e.  145. 

3.    @.  LXXV. 

4.  @.  bie  SSerlei^fUttg  ber  S3rilbcr* 


fd^aft  unb  Statuten  an  bie  Äannengicger 
3.  1330,  Ou.  I  @.  386  f.  2)a6  biefe« 
^td^i  ber  9{i(^erje(^e  [id)  nic^t  auf  aQe 
S3rübei1c^aften  eber  3lemter  crftred te,  [on* 
bern  bei  einem  S^eil,  bermutl^üc!^  benen 
au«  alter  3eit,  bem  grjbifc^of  gufomme, 
behauptete  «enigften«  örjb.  griebrlc^^  III 
im  3>.  VSlö,  f.  oben  @.  lxxviii. 

5.  ig.  ba8  @diiöffcnn)ei5tbum  bon 
1375  a.a.O.  '^.  668;  »gl.  ob.  @.  cxx. 

6.  SBb.  I  @.  286. 

7.  SBct)er(lai(^t  ^.  237 :  *3)arjo  toxi 
tt)ir,  bat  man  breche  bat  ampt  t^an  ber 
rid^erjecbge'.  (gibbuc^  öon  1372  2(vt.  32: 
'3tem  roant  unfe  b^ivren  t>an  ber  rid^er* 
jeci^eit  ire  ampt  benomen  n?a3  unb  fi  be« 
oetoer[at  toaren^  jc. 


CXLiv  fiÜQtmmt  (Slnlettung. 

'^enlid^fcit  unb  ^Renten',  mit  ber  Slu^jcid^nung  *®otb  unb  ©unf  ($ctj* 
tpcrf )  ju  tragen :  nur  foüten  fic,  ba  jc|t  fämmtßd^cn  §anbtoetferämtem 
ba6  9ieci(^t  bct  ©tübcrf d^af t  cntjogen  toar ,  fein  f otd^c«  JRcd^t  mel^r  ber* 
feilten  unb  gemeine  ©aftungen  nur  mit  bem  diati)  ijereinbaren  K  3m  Sin* 
flang  hiermit  finben  toir,  baß  in  ber  näd^ftfotgenben  ^tit  bte  SJerorbnun* 
gen  über  Siajcen  bei  bem  feilen  SSerfauf,  über  ben  SSSeinjapf  unb  berglei^ 
c^en  gemeinfd^aftlici^  bon  ber  9iici^erjed^e  unb  ben  5Rät^en  ertaffeu  finb  2. 

Ueberl^au<)t  tourbe  in  ber  legten  3^it  be^  ®efd^Ied^terregiment^, 
tDelc^e^  [xäf  in  bem  fouberänen  9iatl^  }ufammenfa§te ,  g(eid(|tt)ie  ba^ 
JRed^t  ber  ©ci^öffen,  f 0  aud^  ba^  ber  9tid^er jed^^c ,  ber  beiben  für  fid^  be* 
fte^enben  ®efd^Ied(|tercorporationen,  immer  me^r  befd^nitten.  ^adf  @ib* 
budf^  bon  1382  foll  bic  JRidj^erjed^e  aud^  ferner  feine  JBürgerfd^aft  noc^ 
3Beinbrüberfd^aft  mel^r  terlei^en  ^.  SKit  bem  9?ed(^t  bie  §anbtDerferämter 
ju  beftätigen,  l^attc  pe  lu^kiöf  bie  2luffid^t  über  fie  unb  i^ren  Oetoer«» 
bebetrieb  ijerforcn.  !Der  atatl^  felbft  befteflte  au«  feiner  SÄitte  bie  Dber^ 
meifter  über  bie  Slemter,  um  fie  ju  regieren  unb  bic  S9u§en  bon  i^nen  ju 
erl^eben^.  3n  ben  Statuten  bc6  gärberamt«,  n^eld^e  ber  SRatl^  1392  er* 
ließ,  ift  beftimmt;  baß  bon  ben  SSußen  bie  §ä(fte  an  bie  {Rentfammer, 
ein  aSiertet  an  bie  jtDei  ÜÄeiftcr  (Obermeifter) ,  »etd^e  ber  JRat^  ju  bem 
2lmte  gefd^idCt  l^at,  unb  ein  9Siertet  an  bie  jtoei  3»eifter,  toetd^e  au«  bem 
2lmte  felbft  getpäl^tt  finb,  faüen  f oücn  ^ :  bon  ber  atid^erjed^c  ift  toeber 
l^ier  nod^  in  anberen  äwnftftatuten  biefer  3^it  ^^^^  bie  JRebe  ®. 

3ule^t  tourben  andf  bie  beiben  Sürgermeifter  nid^t  mel^r  burd^  bie 
atid^ierjed^e,  fonbern  gteid^wie  anbere  JRat^ö»  unb  ©tabtbeamte,  iä^rlic^ 
burd^  ben  engen  unb  n^eiten  SRatl^  getoä^It^  ®te  toaren  nid^t  mel^r,  toie 
früher,  SSorftel^er  unb  Organe  ber  9?id^erjec^e,  fonbern  unmittetbor  be« 
atat^«.  *aBir  SSfirgermeifter  unb  5Rat^'  ift  nun  ber  am  ^äufigften  ge* 
brandete  Slu^brudt  für  bie  ©tabtobrigfeit,  tocnn  aud^  baneben  bie  ältere 
gormet,  'SRid^ter,  ©d^öffen  unb  9tat^*  noc^  bi^njeilen  beibel^atten  tont, 
toiewo^l  fie  bem  n)irtlid(^en  SSer^ältniß  n\6)t  me^r  entfprad^  s. 

1.  @ibbuc^  öon  1372  «rt.  32  —  34,  Ou.  I  @.  330:  bie  ©ußcn  foHen  W^ 
On.  I  @.  4S.  bem  Obermclfler,  bem  ©iöffcn  (Sonpan* 

2.  Unter  9{att^d))erorbnungen  no.  34  tin  t)oti  Sidfir^en ,  ber  anbere  %\)tii  ben 
über  ben  Serfauf  t>on  <Salmen,  du.  I  ÜJ^eiftern  unb  Arabern  bed  ^mtd  ge(^5« 
@.  112;  eine  aÄorgenfpradje  über  ben  ren ;  ögl.  bie  Statuten  ber  ©ürtelmad^er, 
neuen  SBein,  »onad?  bie  ©ürgermeijler  ber@(^filber,  ber @artt)örter  @.  403.404. 
bieUebcrtreter  mit3lu«{d)(ie6ung  t)on  ber  407.  2)ie  ber  le^tgenannten  flnb  öon 
SBeinbrüberWajt  (trafen  fotten,  3.  1381  bem  engen  9eatb  öerlie^en. 

ebenb.  @.  134.  7.  @.  ben  ©ef*(u6  aUer  9?St]^e  o\fm 

3.  Du.  I  @.  57  STrt.  9.  a)otum  über  bie  9lot^^«ma(iIcn ,   Ou.  I 

4.  92eue«  ©ud^  @.  278.  (g.  200. 

5.  Ou.  I  @.  383.  8.  S8l«tt)ei(en  ifl  fclbf!  ber  "Stati}  in 

6.  55g(.  bie  ber  ^utmati^er  bon  1378  ber  gormel:  *SBir  ril^tere,  fc^effene  inb 


3ti)ette  KBt^eüung. 


CXLV 


!l)ie  ©cfd^Icd^tcrl^crrfd^oft  bcftanb  fonft  im  tt>cfcnttid^cn  unöeränbcrt  eturj 
fort  btö.1396.  @ie  l^atte  t^tc  Stfd^ütterung  butd^  bcn  äBebetaufftanb,  ]%itil 
iffxt  eigene  ßntimetung  burdf^  innere  ^artetung  glüdlid^  überftanben/"^^*^* 
unb  fid^  infolge  babon  immer  mel^r  auf  einen  engeren  ^ei^  oon  ariftohra» 
tifd^en  gamilien  obgefd^toffen.  iDiefe  fagen  im  ©d^Sffencoßegium  unb  im 
engen  SRat^  ber  15,  toie  jum  Sl^eit  aud^  im  toeiten  ber  31 ;  il^nen  gel^örten 
bie  9tat]^«ämter  nnb  l^ö^eren  ©tattömter.  2Bir  begegnen  il^ren  5Wamen 
in  ben  3Serjeic^niffen  ber  Slmtteute  (officiati)  ber  Sird^f^)ie{e ,  bie  fid^ 
gfeid^faü^  tnxdf  S33a^(  ber  berbieuten  Slmrteute  au«  ber  ^a^  ber  un* 
Derbienten  fetbft  ergänzten  K  35ie  große  Sor^)oration  ber  JRid^erjed^e  toar 
gute^t  nid^t«  me^r  ai^  eine  ^frünbenanftatt  ber  ©ered^tigten  im  toei^ 
tcren  Sreife  ber  ®efdf^Ied(^ter  o^ne  ^)o{itifd^e  Sebeutung.  C>äufig  fanb  bei 
ber  berl^ättnifmäßig  geringen  ^a^  ber  toirflid^en  SWad^tl^aber  im  engen 
9?at^  ßumutation  ber  3lemter  ftatt.  3)iand^e  bon  il^nen  loaren  aud^  burd^ 
bie  9iittern)ürbe  au^gejeid^net,  unb  biefe  patricifd^en  SRitter  finben  fid^ 
nidfi  b(o§  unter  ben  ©df^öffen,  ®ürgermeiftern  unb  SRatl^^l^erren,  f onbem 
aud^  unter  ben  Äaufteuten ,  namenttid^  ben  SEud^^erren,  n>etd^e  bie  '§er^ 
rcn  ber  ©ewanbfdf^neiber  unter  ben  ©abbemen*  l^ei^en,  eine  Bereinigung 
t)crfd^iebener  8el^en6berufe,  bie  fonft  gef onberten  ®tänben  angel^örten  2. 

I)urd^  ben  äufftanb  ber  ©emeinfce  am  18.  3uni  1396  tourbe  enb* 
lid^  bie  feit  ^al^rl^unberten  beftanbene  ©efdf^tec^terl^errfd^aft  ol^ne  aflen 
SBibcrftanb  geftürjt :  e«  beburfte  baju  nidfH  toeiter,  a(«  ba^  bie  ©ürger 
fic^  in  ben  ©affetn  bereinigten  unb  mit  ber  3Bud^t  i^rer  ÜÄaffe  gegen  bie 
geringe  Slnja^t  ber  getoaffneten  ©efd^tec^ter  auftraten ,  um  fte  jum  S33ei=* 
d^n  ju  bringen.  'Die  bi^^erige  ©efd^ted^terberfaffung  tourbe  über  ben 
Raufen  getoorfen  unb  an  il^rer  ©tefle  bie  3«»ftberfaffung  ber  ©emeinbe 
burd^  ben  9Serbunbbrief  bom  14.  ©e^)t.  aufgerid^tet. 

2Bir  muffen  l^ier  ben  S5(i(f  jurüdttoerfen  auf  bie  SnttoidEelung  unb 
©eftaltung  be«  3""ft^^f^^^  i"  ^^t^  ^^  ^4-  3a]^r^unbert,  nad^bem  frü* 
l^er  gejeigt  toorben,  toie  ba^felbe  fid^  in  f.  g.  Slemtern  unb  Srüberfd^^aften 
au^gebttbet  ^atte. 


anbcre  bürgere  ber  ftat'  übergangen,  wo 
oj^ne  ä^ti\ti  bo(]^  ni6)t  ba8  <^c^öffcn« 
coUegium,  fonbem  ber  dtatff  ber  @tabt 
ju  toerjlel^en  ijl,  j.  ©.  in  Urff.  bom  3. 
1368  du.  Vno  353.  354. 

1.  @.  bie  S3erjci(i^niffe  ber^lmtleute 
üPtt  @t.  S3rtgiben,  @t.  ÜJiartin,  @t.  (£o» 
btmba  in  du.  i  @.  245.  258.  270  unb 


bie  ©tatuten  ebenb. 

2.  @.  bie  35erjel(]^niffe  au8  bem  14. 
3abr^.  in  Ou.  1  @.  338  f.,  toorunter 
^a^tretc^e  )}atricif(^e  9{ameu  unb  anö) 
einjelne  9?itter  aufgefiH^rt  fmb,  wie  g.  ©. 
*(;er  ©eiman  öan  3Wummer«locb  rittcr, 
t>er  äJiat^i«  toanme  <S^igel  ritter  unb 
fii^effin' ;  ögl.  (Snnen,  ®ef(^,  II  @.  687. 


CXLVi  migenteitte  (Sinleitung. 

3ünfte.  2Ba6  juDörbcrft  ba«  äugcte  aSer^ättniß  bcr  gcroerbtici^cn  Sleuitct  in 
bcr  ®emeiube  angd^t,  fo  ift  bereit«  bemerft  »orben,  baß  biefetben  ber 
9tid^er jec^e  uutergeorbnet  xoaxzn ,  bi6  biefe  leitete  burc^  ben  SBeberauf « 
ftanb  im  3.  1370  i^te  l^ierauf  ^bejüglic^en  9ted^te  berlor,  unb  nunmel^t 
ber  9tat]^  bie  ®eti)erbe|)olijei  mit  ber  2luffici(^  über  bie  äemter  uumitteU 
bar  übernahm,  ©elbftberftanbtic^  njar  bamit  nxäft  au^gefc^loffen,  bag 
bie  ©tabtobriflfeit  ober  ber  9tat^  ai\6)  früher,  t^eite  unter  S^iitf^nni  ber 
atid^erjed^e  ober  auc^^  ol^ne  fie,  aSerorbnungen  in  ©ad^en  be«  ^anbcl«, 
ber  ©etoetbe  unb  ^anbiwerferämter  erließ  unb  befonber«  bei  Streitig* 
feiten  ber  festeren  untereinanber  entjc^ieb,  toie  j.S.  im  3. 1352  SRicJ^ter, 
©c^öffen  unb  aüe  SRät^e  ben  ©treit  jn^ifc^en  ben  ©emaubfci^neiberu  unter 
ben  (Sabbemen  einerfeit«  unb  ben  iudj^mac^ern  ober  Säoüeutoeberu  bon 
ben  beiben  Käufern  Driburg  unb  £ried(imarf t  anbererfeit«,  nac^  SScrat^ung 
mit  ben  SSerorbneten  beiber  Parteien,  t^nxd)  ben  3lu«fpruc^  beilegten,  bag 
and)  bie  SBoüentoeber  (Sewanb  im  3lu«fc^nitt  (nid^t  bto§  im  ganjcn  ©tüd) 
üerfaufen  bürften,  boc^  nur  bon  i^nen  fetbft  verfertigte«  K 

(Sin  anbermal  im  3.  1348  t^erorbnete  ber  9tat^  eine  Slbönberung 
ber  gleifdj^taje,  toonac^  ber  ^rei«  beim  SJerfauf  auf  ben  glcifc^bänfeu 
nid^t  mel^r  nad^  ben  ©tüdfen,  fonbern  nad^  bem  ©etoid^t  beftimmt  »erben 
f oüte  2.  Die  Unjufrieben^eit  ber  gleifd^er  über  biefe  Steuerung  äußerte 
fid^  fo  ftarf,  baßfie  faft  bi«  jum  Slufrul^r  fd^ritten,  xoz^ffalb  ber  SRatl^  in 
boüer  3Jerfammtung  alter  Statine  bie  Suftöfung  be«  gteifd^amt«  befd^toß, 
fo  baß  bie  gleifdj^er  fortan  »eber  3ufammenfünfte,  nod^  5Rat^  unb  SÖxn* 
berfd^aft,  nod^  äReifter  unb  Soten,  nod^  !Dienft  unb  Sffen  ferner  i^aben 
f oüten :  ba«  gteifc^amt  foü  fortan  gemein  fein,  fo  baß  jeber  gleif^l^aner 
gleifd^  berfaufen  barf,  n^eld^e«  unb  toie  er  »ill^.  @in  gaß,  toelc^r  be«* 
^atb  befonber«  bemerfen«»ert]^  ift,  tt)ei(  er  jeigt,  ttja«  ba«  bon  ber  Obrig* 
feit  berüel^ene  JRed^t  ber  ©rüberfc^aft  bebeutete. 

Die  3Jertei^ung  biefe«  SRed^t«  ftanb,  wie  oben  erttjä^nt,  ber  9fiic^er^ 
jed^e  ju  unb  toir  fincen  außer  ben  fd^on  (®.  lxxix)  angefül^rten  S3eifpic* 
ten  au«  bem  12.  unb  13.  3a^r^unbert  bereu  noc^  mel^rere  in  ben  ^m^U 
orbnungen  be«  14.  Sal^rl^unbert«.  2lud^  ^ier  ift  ba«  Seftel^en  ber  SJrü* 
berfc^aft,  i^rer  Drganifation  unb  ©afeungen,  burdf^  freie  Siniguug  unb 
©eüebung  ber  ®en)erb«genoffen  fd^on  üorau«ge)e|t :  burd^  bie  öffentüd^e 
3lnerfennung  unb  Seftätigung  aber  ttjirb  berfetben  ba«  5Red^t  ber  Sorpo* 

1.  Du.  I  e.  367.    2)ic  gleiche  SBc-  2.  @.  bie  Sa^rbüt^cr  @.  36  u.  131, 

fugniS  mar  ilS^ncu,   n?cmi  aut^  in  bc«  ögl.  @nncn,  ®t\ö}.  11  @.  624. 

(d^rSnftem  SD^age,  tmä)  bie  ^(niUeiite  bcr  3.  3c^  tljeilc  ba«  @talut  bon  1348, 

Üü(^ericc^e  )uerfanut  moibeii;    f.   Urf.  tbelc^ed  in  Ou.  I  au9ge(affen  ifl,   au« 

bcm  3.  1326  cbenb.  IV  no.  128.  bem  @ibbuc^  bon  1341  im  lln^ang  mit. 


3tt>cite  Äbtl^eilung.  CXLVll 

ration  gegen  iebermann,  fo  tote  bie  ^ülfe  ber  öffentüd^en  SSel^örbe  bei 
Slu^ffil^rung  i^rer  ®a|imgen,  ®eftrafung  ber  Uebetttetcr  ober  Ungcl^or«» 
famen,  jugefid^^ert.  ®o  iftbei  ber  Seftätigung  be«  Statt«  ber  ©ürtelmad^er 
burd^  bie  berbienten  ämtleute  ber  SRtd^erjec^e  im  3.  1327  gefagt,  ba^ 
'fie  eine  Srüberfd^oft  utiter  fid^  gemacht  unb  eine  Seite  l^ergebrad^t  unb 
gel^atten  l^aben .  bantit  i^r  SBerf  rein  unb  unbermengt  bleibe  unb  ber 
Säufer,  ber  e«  bejal^tt,  nid^t  betrogen  werbe'  unb  baß  i^nen  fo(d^  ©rü» 
berfd^aft  berüe^en  »erbe,  bantit  fie  bauer^aft  unb  unbergänglid^  fei  K 
3eber,  ber  in  (5&ln  ba«  ©ewerbe  ausüben  ober  bie  gefertigte  Sltbeit  ber* 
laufen  tt)iü,  foü  unter  3^^tung  be«  @intritt6getbe«  bie  ©rüberfd^aft  ge* 
noinnen  unb  bie  ©a^ungen,  bie  fie  um  be«  gemeinen  SSeften  ujiüen  gemad^t 
f^at,  gu  l^atteit  geloben  2.  'Bie  ÜReifter  b.  if.  SBorftel^er,  toetc^e  bie  ©rü*= 
berfd^aft  fetbft  unter  fid^  getoä^tt  ^at,  foflen  benen,  bie  bon  außen  in  bie 
©tabt  l^ereinfommen  unb  ba«  ©etoerbe  ausüben  tooflen ,  ben  Eintritt  in 
bie  SSrüberfd^aft  gebieten ;  bie  ffiiberftrebenben  aber  foflen  fie  ben  S5ür* 
germeiftern,  b.  1^.  SSorftel^ern  ber  Siid^er jed^e ,  anjeigen,  bamit  biefe  fie 
jum  ©e^orfam  gegen  bie  Srüberfd^aft  jmingen.  35ie  ®u6en  unb  ©traf» 
gelber  finb  nac^  beftimmtem  3}erl^ättniß  jwifd^en  ben  Sütgermeiftern  unb 
ber  Srüberfd^aft  ju  tl^eilen. 

Sle^nüd(^en  3n]^a(t«  ift  ber  ©rief,  toetd^en  bie  Sannengießer  im  3. 
1330  bon  ben  berbienten  3lmtleuten  ber  JRid^erjed^e  bei  35ertei^ung  ber 
©rüberfc^aft  erhielten  3.  äudf^  biefe  Srüberfd^aft  »urbe  burd^  folc^e 
9fied^t«bertei^ung  nid^t  erft  neu  errid^tet ;  e«  ift  bielmel^t  auf  einen  alten 
unb  fogar  beratteten  ©rief  Sejug  genommen,  morin  bie  angegebenen 
artifet  bereit«  ftanben  K  Slnerfannt  toirb  i^r  SRed^t,  bie  »rüberfd^aft  ya 
feigen,  b  1^.  ©rüber  auf june^men,  nur  baß  a(ö  Sebingung  ^injugefügt  ift, 
baß  fotd^e  ba«  ©etoerbe  berfte^en  ('l^ee  in  lunbe  ix  werf) ;  fie  ift  ferner 
befugt,  um  SRein^eit  i^re«  3lmt«  toiflen,  mit  Stimmenmehrheit  ©a^ungen 
ju  befd^üeßen  ^,  fo  wie  iä^rlid^  jwei  üKeifter  unter  fid^  ju  wägten,  toeld^^e 
aße«  rid^ten  foflen,  wa«  um  »ieinl^eit  be«  Slmt«  wiflen  ju  richten  ift.  I^ie 
©rüberf^aft  befaß  ^iernad^  fd(|on  für  ft^  bie  2lutonomie;  wa«  t^r  fehlte, 
war  aflein  bie  jwingenbe  ©ewalt  gegen  bie  Ungel^orfamen ,  weld^e  fid(^ 
ii^ren  ©a^ungen  nic^t  unterwerfen  woflten  ober  ben  Eintritt  in  bie  ©rü«* 

1.  Ou.  IV  no.  136:  'inbc  lenen  in  4.  @.  388:  Mnbc  toant  attc  bcfe 
bcfc  brobcr{(]^af  inb  roitten,  bat  bie  jlcebc  pnni  in  innc  albcn  brcöc  gcft^rctocn  jlcint 
p  inbc  umtxQtnQÜö)  bliöc'.  inbc  oid?  roant  be  breif  tocralt  toeir*  jc. 

2.  *2)e  [al  gelotin  tre  (cfeunge,  bie  fl  5.  @.  387  :  *etoev  fo  <>abbe  tt)iv  in 
gefat  f^aint  inbc  fe^jint  unber  in  umbc  mad)t  (jegctocn.  fo  toat  fi  unber  in  fetten 
gemeine  bejlc  alre  foiflnirc  —  flebe  je  of  madjbcn  umbc  reingt>cibc  »itte  ir« 
galten*.  am^lj  mit  bcmc  mciften  ^)arte,  bat  fulbc 

3.  Du.  I  @.  386.  mac^^t  ^ain'. 


CXLVIII 


^(Igemetne  (Stntettung. 


ber. 


bcrfd^aft  tjcrmcigcrtcn.  ^icrju  gemährte  bic  obrigfcitttd^c  Scl^ötbc  jtoic^ 
fad^c  §ülfc,  burd^  einen  Dbemteifter,  ben  bie  ämtleute  ber  JRic^erjcci^ 
avL^  i^rer  Wittt  über  bie  ©rüberfc^aft  befteüten  \  unb  burc^  bie  SBür^ 
gernteifter,  toelc^e  in  angezeigten  gäüen  über  bie  grebter  unb  Unge^otfa* 
men  rid^teten  unb  bie  SSugen  Don  i^nen  erhoben  2. 

!Die  Drbnung  i^rer  inneren  Angelegenheiten,  fotDol^t  \va^  ben  ®e* 
toerbebetrieb  bei  Slnfertigung ,  Prüfung  unb  SSerfauf  berSBaaren,  ate 
and)  toa«  bie  Drganifation  ber  Slrbeit  toie  ber  Sor^joration  betrifft,  toax 
toefentlid^  ben  äemtern  ober  SSrüberfc^aften  felbft  übertaffen.  2lm  meiften 
fc^eint  in  biefer  öejiel^ung  bie  SSrüberfc^aft  ber  ©emanbfd^neiber  beijor«' 
jugt  getoefen  ju  fein,  »etc^e  anä)  in  anberen  nieberbeutfd^en  ©tobten  eine 
^ö^ere  ©teßung,  ate  bie  übrigen  äemter,  einnal^m  ^. 
^an\>'>  S^  ift  bereite  ertoä^nt  n)orben,  ba§  bie  ©rüberfd^aft  *nnter  ben 
f*n/i*  ©abbemen'  mel^rere  5lbt^ei(ungen  umfaßte,  5i:ud^^nb(er,  Seintoanbl^änb* 
ter,  SBirt^e  unb  Unterberfäufer,  ©d^neiber  unb  Slud^fd^eerer  ^.  3m 
Unterfd^ieb  Don  ben  35ßoüenn)ebern  auf  beut  ^ried^marf t  unb  ju  Driburg, 
bereu  ®ett)erbe  in  ber  lud^fabrication  beftanb ,  Rubelten  bie  unter  ben 
(Sabbemen  mit  fertigen  5i:ü^ern,  bie  fie  im  ganjen  ©tüdf  ober  im  Slu^- 
f d^nitt  berfauften ,  unb  e^  gel^Brten  ju  i^rer  Sor^)oration  aud^  biejenigen 
(äetoerbe,  toetd^e  ben  Sudlern  bie  lefete  3l<)|)retur  gaben  ober  fie  für  ben 
®ebraud^  ber  arbeiteten. 

Slu«  bem  *öuc^  ber  SSruberfc^aft  unter  ben  ®abbemcn\  ttjelc^e^ 
5Ramen«berxeid^niffe  ber  SSrüber  unb  Statuten  a\x^  bem  14,  Saf)xf)nn^ 
bert  (feit  1343  unb  1344)  enthält  ^  ift  erfic^tlic^,  bafe  jioar  iebe^  ber  ba^ 
JU  gehörigen  ©etoerbe  für  fid^  eine  örfiberfd^aft  Ibilbetc,  aber  bie  §enen 
®ett)anbfd(^neiber  unter  ben  ®abbemen  aüein  bie  ^tcfftt  ber  ©cfammt* 
corjjoration  ausübten.  !J)iefe  n)erben  felbft  toieber,  toietoirbie«  in  gteic^r 
S3Scife  bei  ben  Sor^)orationen  ber  atid^^erjed^e  unb  ber  ^xä)\pkU  gefe^en 
^aben,  afö  berbiente  unb  unberbiente  SSrüber  unterfd^ieben ,  b.  f^.  ate 
fo(c^e,  U)etd^e  at^äßeifter  ober  SSorfte^er  ber  örüberfd^aft,  toenn  bie9?ei]^c 
an  fie  fam,  bie  Dorgefd^riebenen  33ienfte  mit  Sffen,  SBein,  Andren,  2Bad^^, 


1 .  'Kfo  bod^  bat  tüir  einen  toan  un* 
fen  anH>t(uben  in  gufciden  folben  ben 
mcipcrcn  ju  eime  otjcrmciper  umbc  bat 
bc  genc,  bc  irre  bruberfd()a^^>  öeraöelidf) 
inbetDeberfliretoid^  tDeven,  bebivungen  n^ur* 
ben  genotd^  je  boine'  k. 

2.  *®etoeile  oic^  enid^  ^unt  je  x\(i)ttn 
miber  in,  bed  ft  nett  mec^tid^  in  tt)eren 
He  richten,  ba  folen  bei  burgermeifterc 
utoer  n(i)Un  inbe  ban  a{  ire  bufe  nemen, 
alfo  al|e  bei  buffe  gefat  i«'. 


3.  @o  in  S3remen,  »0  c«  toon  i^ncn 
in  einer  Ulf.  toon  1263  ^cißt:  Et  qmia 
pannicide  in  hac  civitate  et  in  aliis  ci- 
vitatibus  sunt  de  melioribua^  propter  hoc 
debent  esse  urbani  et  merclmonia  non 
exercere  nisi  honesta,  bei  ©ö^mcrt, 
®ef(^id^te  ber  bremifti^en  ©d^uperjunft 
@.  7 ;  ögr.  für  Jübecf  SBe^rmann,  5)ie 
älteren  ?übc(fifd()en  äunftrollcn  @.  27. 

4.  @.  oben  (S.  Lxxix. 

5.  Du.  I  @.  338—367. 


3n>eite  ^Btltfetlung. 


CXLIX 


®clb  leifteten  unb  anbcrcrfeit^  jum  Sm^jfang  berfetben  mit  Dotlem  Sln^ 
ti)t\i  berechtigt  toaxm,  unb  a(^  fotc^c,  meiere  nur  ttc  Slntoartfc^aft  auf  tic 
Stellen  ber  t>erbienten  ©ruber  l^atten  unb  einen  geringeren  änt^etl  i)on 
ben  !Dienften  ber  SÄeifter  eni))fingen.  ®ie  3^^!  ber  berbienten  ©ruber 
ift  in  ben  Statuten  bon  1 344  auf  40,  fpäter  auf  36  feftgefefet,  unb  in 
einem  Statut  bon  1388  ift  nur  no^  bon  23  Örübern  bie  SRebe».  mm 
tt>enn  bie  ©teile  eine^  berbienten  ©rubere  burd^  Zot>  erlebigt  mar,  f  onntc 
ein  unberbienter  fte  gewinnen,  mu^te  aber  bafur  ein  beträd^tlid^e^  Äauf* 
gelb  an  bie  SBrüberfd^aft  bejahten,  unb  toenn  mehrere  fid^  um  bie  Stelle 
bewarben,  entfd^ieb  ba«  8oo^,  toobei  aud^  aU  5Regel  angenommen  mirb, 
ba§  bie  unberbienten  ©ruber,  loeld^e  fid^  in  bie  »erbiente  ©rüberfd^aft 
einfauften  ober  einge!auft  tourben,  Sö^ne  ober  leibliche  ©rüber  bon  ber* 
bienten  toaxzn  2.  ©emnac^  beftanb  aud^  innerl^alb  biefer  geU)erblid^en 
@or^>oration ,  tt)ie  bei  ben  |)olitifd^en  Sorporationen  ber  ©d(^öffen ,  be^ 
SRat^^,  ber  5Rid^erjed^e,  eine  auf  toenige  SKitglieber  befd^ränfte  unb  toefent* 
lid^  erblid^e  3lriftoh:atie, 

S)ie  Statuten  ber  ©rüberfdf^aft  bom  3, 1344  ftnb  bon  46  '©rübern 
ber  ©rüberfd^aft  ber  Ferren  unb  ®ett)anbfd^neiber  unter  ben  ©abbemen 
ju  Solu,  bie  i^re  ©rüberfc^aft  berbient  ^ben'  nad^  einträd^tiger  ©era* 
t^ung  befd^Ioffen  unb  berfünbigt  toorben.  33on  einer  ©eftätigung  burd^ 
bie  5Rid^erjec^e  ober  ben  9iat^  ber  ©tabt  ift  nid^t  bie  9?ebe,  fonbern  allein 
üon  einer  ©erat^ung  mit  'toeifen,  el^rfamen  Pfaffen,  bie  fid^  auf  ba^  Siedet 
tDol^l  berfte^en',  nad^  beren  Slu^fpruc^  bie  in  bem  ©ud^  entl^attenen  Slrtifel 
in  ©etrcff  ber  9Ba^l  unb  ber  ©ienfte  ber  äWeifter  ber  ©rüberfc^aft,  mit 
(Sott  unb  bem  9?ed^te  tooi^l  beftei^en  fonnten.  ©in  Slrtifet  ber  Statuten 
felbft  befagt,  baß  bie  oerbienten  ©ruber  t>ollfommcn  3Rad^t  l^aben,  mit 
jtoei  ^Drittel  SKe^rl^eit  i^rer  Stimmen  baö  ©ud^  ber  Sa^ungen  ju  mel^^ 
ren  ober  ju  berminbern  ^. 

3n  ben  Rauben  ber  berbienten  ©rüber  allein  lag  fomit  tok  bie  (Se* 
fefegebung,  fo  bie  3Serti)altung  unb  baö  ©erid^t  ber  ßor^^oration.  2lu« 
i^rer  SWitte  toerben,  nac^  ben  Statuten,  bie  bier  SKeifter  ber  ©rüterfd^aft 
jä^rlic^  burd^  ba^  800^  beftimmt,  unb  toirb  ein  diatf)  bon  7  aWitgliebern 
gett)ä^lt,  toeld^er  alle  14  5i:age  auf  bem^aufe  ber  ©rüberfd^aft  unter  bem 


1.  51.  a.  O.  @.  345.  362. 

2.  (56enb.  @.  361.  363:  '(0  toannc 
bat  cini(i^  loan  unfcn  brobcren  aflwid^ 
ttjirt  inb  man  bie  BrobcrWaf  toerfoufen 
fal,  fo  miiäf  Brobcr  in  unfer  brobcrfiaf 
ban  fimc  fonc  of  fime  brober  ban  unfc 
brobcrfd^af  gelben  tt>i(t  bc  fat  bc  brober« 
f^af  gelben  ii>ur  36  gulben'.    'an  einer 


früheren  @tct(e  (@.  350)  ip  bepimmt, 
baß  bie  5(ufna^mc  oon  folcä^en,  bcrcn 
SJäter  ober  ©ruber  nic^t  ber  ©rübcrfci^aft 
ange](;örten ,  nur  mit  2/3  SKajoritSt  ber 
toerbientcn  S3rübcr  unb  anberen  crfc^ioer* 
ten  S3ebingungcn  ftattftnben  bürfe. 
3,  21.  a.  O.  @.  358. 


CL 


ungemeine  (Stnlettung. 


95orft|  eine«  SKeiftct«  jufaininentritt,  tcn  SSrübern  6ci  ©träfe  Dor  il^m 
ju  erfd^einen  gebietet  unb  ben  ©darein,  an  njeld^en  aüe  ®u^en  jum  Siufecn 
ber  Derbienten  SSrüber  fallen,  bema^rt*.  Die  ÜKeifter  unb  einige  JRatl^^ 
mannet  »erteilen  bie  SBrütcrfd^aft  für  bie  uutetgeorbneten  äemter  ber 
geincmanbl^änbter  u.  f.  tt).  2.  3eber  aufgenommene  ©ruber  ^at  ber  Sbxn^ 
berfc^aft  ben  ®b  ber  Streue  ju  fd^tDören  unb  ift  t)er^>flici^tet,  Oe^cimni^, 
»enn  e«  geboten  toirb ,  ju  Ratten  unb  ben  ®efd^täffen  ber  3D?el^r^eit  ju 
folgen. 

ÜDie  Statuten  entl^alten  Seftimmungen  über  ben  3Serfauf  ber  Xndizx 
unter  ben  ®abbemen ,  meld^er  bort  nur  ben  »erbienten  unb  unöerbienten 
Srübern  ber  Oemanbfc^neiter  juftanb,  unb  bei  ben  äBirt^en,  bei  toelc^en 
audf^  bie  ®äfte  i^rc  Sucher  jum  SSertauf  bringen  fonnten  ^.  5)ie  Sänge 
ber  Znö^tt  ift  je  nad^  ben  iperf unf ti^orten ,  Don  ®ent,  Don  SKedf^eln,  »on 
aWünfter  u.  f.  m.  tcrfd^ieben  feftgefefet;  e«  finbet  auf  bem  ^an^  ber 
®eioanbfd^netber  (*unfer  leeren  ^u«')  eine  Sudf^fd^au  ftatt  burd^  ficben 
DerDiente  ©ruber,  bei  benen  aber  auc^  jmei  unterbiente  je  einen  Serbien* 
ten  erfefeen  fönnen.  2)ie  SKeifter  unb  SRatl^teute  ber  Srfiberfd^aft  richten 
mit  ®etbftrafen  ober  Slu^fd^tie^ung  au«  ber  SSrüberfd^aft  bei  jcber  Ucber* 
tretung  ber  Orbnungeu  audf^  in  ben  untergeorbneten  äemtern,  tt>cld^e 
lefttere  für  fid^  barüber  nid^t  rieften  bürfen  *.  3^r  ®erid^t  erftrcdft  fid^ 
über  3^ift  unb  B^^i^^fl'  S'twftauf  unb  3Sertt)unbung  unter  ben  ©enoffcn 
nuD  beren  ängel^örigen,  toobei  jiebod^  ben  öffenttid^en  ®cric^ten  i^r  9?edf^t 
audbrudfüd^  Dorbe^atten  ift*. 

5Rac^  bicfen  Statuten  fd^eiut  bem  ämt  ber  5Ridf^crjec^e  feincriei 
Stecht  me^r  bei  biefer  SSrüberfd^aft  jugeftanbcn  ju  ^aben.  !Dod^  l^atte 
te^tere  glcic^faü«  i^ren  ©eftatigung^brief  Don  ber  Süd^erjed^e  erl^alten, 
toorau«  fie  ba«  Stecht  t^rer  Slutonomie  ableitete,  unb  loonad^  bie  ©ürger* 
meifter  fie  gegen  andere  unbefugte  ®ett)ant)fd^neiber  burc^  beren  ©eftra* 
fung  ju  fd^üfeen  Derpflid^let  toaren  ^. 

ÜDer  in  ben  Statuten  gcbraud^te  2lu«brudE:  *©rübcrfd^oft  ber  §er* 


1 .  '^ai  aüe  bat  gett  unb  aüe  be  buf> 
fen  —  jcmalc  gojattcn  foUn  in  unfc 
fd)rin  In  urBcr  ber  öcrbcinbcr  brubcr'. 

2.  @.  351:  'SSort  megcn  bc  mciflerc, 
of  ein  Dan  in,  mit  gmen  lottmannen,  be 
3er  git  ftnt  beu  lin;aitniengerin,  ben  mir* 
ten,  ben  fc^roberln  unb  ben  fd^orrcn  tec» 
neu  be  bruberfd^af  unter  ben  gebemen  in 
befer  tt>i«'. 

3.  @.  356. 

4.  @.  352.  364 :  '  2)it  i«,  tt>ci  man 


be  gerid^te  unber  bei  gebemen  balben  faC. 

5.  @.  360 :  'be<^cltniffc  aUin  geridj» 
tin  ir«  re(^t«*. 

6.  @.  ben  9{atl^dbe[(!(;lu6  Don  1360 
a.  a.  D.  @.  360 :  'a9  man^c  boiffe  fa( 
bergt^ein  gelben  in  be^  ^ud  tot  bat  t)un« 
ben  unrt,  bie  gcf(^ret>en  fleit  in  bcme 
brietoe,  ben  bie  gen^antfnebere  unber  bet\ 
gebemen  ^aint  Dan  unfen  (meinen  )&tx\|^ 
me  ampU  ber  ritf^ergec^t'. 


3tocite  3(6t]^ci(ung.  OLI 

tcn  bet  ®ett)anbfd^nciber'  ober  'ber  §crren  imb  bcr  ®ctt)anbf(^neibet 
unter  ben  ©abbemen'  beutet  an,  ba§  bie  2iud^^änb(er  unter  ben  ®abbe* 
men  überi^au^>t  bcm  ^errenftanbc  juge^äi^lt  n)urben;  toie  fic^  benn  in 
ben  Serjeid^niffen  berfetten  au^  t)em  13.  unb  nod^  ntel^r  an^  bem  14. 
Sal^rl^unbert  bte  5Ramen  ber  angcfel^enften  ^jatricifd^en  ®efd^ted^ter,  bar* 
unter  auc^  JRitter  unb  ©c^öffen,  finben  ^ 

3m  aügenteinen  befa^cn  aüc  gewerblichen  2lentter  burd^  bie  3Ser* 

lei^ung  be^  SSrüberfd^aft^  *  ober  6or)>oration«rec^t^  bie  Sefugnig  für 

[\6^  felbft  ©afeungen  über  ben  ©etoerbebetrieb  unb  über  t^re  inneren 

93er]^ättniffe  ju  mad^en,  Ucbertretungen  gegen  biefelben  burd^  ©etbbufeen 

unb  Slu^fd^Iiegung  an^  ber  SSrüber fd^aft  ju  [trafen.   2lte  ©eifj)ie(e  fol» 

d^er  aüein  burd^  SÄeifter  unb  ©rüber  be^  2lmt«  'um  be«  gemeinen  SSeften 

toiüen'  »vereinbarten  Orbnungen  fül^ren  ti)ir  an  bie,  n)e(d^e  oon  bem  2Bot* 

(enamt  unb  ben  ÜDedE(afenmad^ern  au«  bem  14  Sa^rl^.  überliefert  finb^. 

Sie  gemerblid^en  äemter  i^atten  außer  il^rem  (5or|)oration«red^t 

nod^  fein  ijffentlid^e«  Siedet,  feinen  äntl^eit  an  ber  ©tabtregierung  unb 

ben  ^ö^eren  ©tabtämtern.   S«  ift  nun  begreif (id(^,  baß  bie  ®emeinbe  oon 

Sötn  im  14.  Sal^r^unbert,  nad^  bem  SSorgang  anberer  ©tobte,  tt)ic  na^ 

mentüd^  ber  rl^einifd^en,  ©traßburg,  S3afet,  ©jjeier  unb  SBorm«,  glcid^* 

faß«  ju  einer  il^rer  SSebeutung,  nad(?  SSefi^,  Srtoerb^tl^ätigfeit  unb  8ln^ 

ga^l,  gebül^renben  )>otitifd^en  ©tcüung  aufftrebte.  ÜDer  erfte  ©d^ritt  ju 

btefem  3^^^  ^^^^  ^<^6  ^^f  einbringen  be«  SBoüenamt«,  berer  ooni  Sifen* 

marft  unb  ber  SSuntmörter  (Äürfd^ner)  bie  3"i'^^w"9  bon  brei  aWännern 

aM  ber  ©emeinbe  jur  ©tabtfa[fenoertt)attung,  bei  ber,  tt)ie  man  glaubte, 

e«  nidbt  mit  redf^ten  Singen  juging,  bei  bem  Statine  burd^gefefet  »urbe^; 

ber  näc^ft  folgenbe,  loeld^er  burd^  ben  SBeberaufftanb  im  3. 1 370  gefd^a^, 

xoax ,  baß  neben  bem  engen  ^atricifd^en  9iat^  ber  toette  ^att)  au«  ^ar\t>^ 

Werfern  befteüt  würbe.   511«  mit  ben  SBebern  ober  bem  SBoüenamt  t>tx^ 

bunben  unb  in  bem  neuen  bemofratifd(^en  9?at^  »vertreten  finb  genannt 

bie^eljer  (^ürfd(^ner) ,  ©d^miebe,  ©ürtelmad^er,  ©arwörter  (^arnifd^i* 

tnad^er) ,  ^ämer,  Äannengießer,  5Riemenfd^neiber ,  Sol^gerber,  ®olb* 

^d^miebe*.    'Dod^  fd^on  im  fotgenben  Sal^r  würben  bie  übermüt^igen 

SBeber  burd^  bie  ^atricier  unb  bie  mit  i^nen  berbunbenen  SSrüberfd^af* 

ten  mit  ben  35ßaffen  überwältigt.   2luf  ©eiten  ber  ^atricier  [tauben  bie 

Sobercr  b.  ^.  bie  ®ewanb[d^neiber  ober  bie  in  ber  SSrüberfd^^aft  unter 

teti®abbemen  bereinigten  Slemter,  bie  bom  Sifenmarft,  bie  Dom  §im* 

mixeiO),  bie  taufleute  i)om  2lltmarft,  bie  gifd^^änbler ,  bie  ©rüberfc^aft 

^.  %l.  oben  @  cxLv.  3,  ^km^  ^n(i)  ©b.  I  @.  273. 

2.  du.  I  ®.  370.  397.  4.  2BctocrfIaid;t ».  251—283. 


ChU 


^ügetnetne  (Stnlcitung. 


®t.  ©tigibcn^  S^  tt>arcn  Vwt>tfäci^Itci^  Sauf (cute  unb  ©emerbttctbcnbc 
bcr  ^ö^crcn  ©ürgerHaffc  iinb  jum  I^cil  feI6[t  fetten  tpte  bie  ®ctoanb^ 
fd^ncibcv.  33abci  finbcn  \x6)  brei  Don  bcnjcnigcn  ©enoffcnfci^aftcn  auf* 
geführt,  tx>d6)t  uic^t  Slemter,  fouberu  ®efeüfd^aften  ober  Oaffcln  ^ei^eu 
unb  in  fj)ätcrcr  ^txt  unter  bem  gemeinfe^aftUd^en  5Ramen  bcr  9?ittcrgünfte 
begriffen  würben ;  nämtic^  bie  fünf :  Sifenmarft,  ^immctreicl^^,  ffiinbed, 
©dj^toarjl^au^,  Slren  (äbter)  2. 
©affetn.  @^  fauu  feiu  ^xoti^d  barüber  befte^n,  ba§  bie  9tamen  biefer  ®e* 
feöfd^aften  bou  i^ren  33erfammtung^^aufern  l^errül^rten,  toie  aut^  ba^ 
35ßort  ®affel,  b.  t.  ®abet,  tt>dä)t»  gleic^befceutenb  mit  ®efellfcl^aft  ge* 
brandet  toirb,  fid^  urfprünglid^  tool^I  oon  einem  jener  Käufer  herleitet  3. 
^litfyt  leicht  ift  aber  über  ba«  eigentliche  9Befen  ber  fünf  fog,  9titterjünfte 
in«  ftare  ju  fommen.  Dieje  Benennung  fetbft  bietet  taum  einen  Slnl&attö* 
jjunft,  ba  fie  im  14.  unb  15.  3a^r^unbert  nod^  gar  nid(^t  einmal  üblid^ 
mar,  unb  in  ber  fpäteren  ^tit,  100  fie  übtid^  toar,  e«  feine  |)atricifd^en 
©efd^Iec^ter  in  6öln  me^r  gab^.  2ltö  3cci^ftuben,  too  bie  gactionen  ber 
®efd6Iecij^ter  in  ber  testen  ^tit  i^rer  ^errfd^aft  *fidf^  ijergabberten^  finb 
nic^t  jene  ®affel^äufer,  fonbern  bie  ®ebur^äufer  ju  ®t.  Sorengcn  unb 
ju  Driburg  in  gtei^jeitigen  öeric^ten  genannt  ^.  !Der  9f?ame  SBinbed, 
meldten  ein  au^toärtiged  ü)^naftengefd^(ec^t  toie  auc^  ein  cölnifc^ed  ®e« 
fc^ted^t  ffil^rte  %  bemei^t  nic^t«  für  bie  patricifd^^e  gigenfc^^aft  ber  ®affe(, 
tt>eld^er  bie  Saufleute  bom  Slttenmarft  angehörten:  fie  l^ei^t  J?on  ber 
Sßinbed  nad^  bem  ^aufe  be«  frü^  au«geftorbenen  ®efd^(ed^t«'.  SBie* 
too^l  nad^  ber  Srjä^lung  ber  'SeDerftaid^t'  bie  Saufleute  Dom  Sitten* 
marft  (SinbedE),  bie  Dom  ^immetreid^  unb  Dom  (äijenmarft  nebft  anbcren 
auf  ©eiten  ber  ®efc^te^ter  ftanben,  fo  würben  boc^  nad^^er,  at^  tefetere 
bie  Oberl^anb  gewonnen  l^atten,  fömmtti^e  ®affetn  unb  ©rüberfd^aften 
abget^an,  unb  in  ber  Siebolution  Don  1396  waren  wieber  '®affetn  unb 


1.  ScDcrnaid^t  ^.  402  —  433. 

2.  SJgl.  @nncn  U  @.  460. 

3.  ga^nc,gorfc6un0cn©eftll@.118 
%vim.  citirt  eine  Urf.  t)on  1365  au8  bem 
©dj^öffcnf^rein,  worin  societas  de  socie- 
tate  furce,  dicte  vulgariter  der  gaffelen 
super  foro  ferri  tjorfommt:  ^^iernat^ 
waren,  wie  ed  fc^eint.  bie  Dom  @ifenmartt 
bie  urf^rüngli(j&e®efett|(j^aft  tjon  ber  @af» 
fei :  pd^er  ift  freilid^  biefe  2)eutunö  ni^t. 
2)ie  tocHioff'fd^e  (S(?ronif  @.  597  fagt 
allgemein:  'tjan  ben  broberfd^aften ,  bat 
nu  gaffclen  flnb  inb  genocmpt  ererben'. 

4.  önncn'«  ^rllärung,  Oefc^^.  U  @. 


460 :  weit  ju  il^ncn  *bie  meinen  in  (Söln 
anläffigen  ©runbbefltjcr  unb  SJitter*  gc» 
I^örten,  beru^^t  allein  auf  bcr  Benennung 
a(6  9?ittcrjünfte  o^ne  anberen  ©eWciS. 

5.  «Reue«  ^nöf  (S.  299  f.  S5er^^ör  ber 
©reifenpartei  @.  311  f. 

6.  SBgl.  gal?ne,  ®efd^.  ber  cSrnifd&en 
@cfc^lc*ter  1  @.  459. 

7.  Äoctt  St^ron.  @.  710:  *3tein 
bie  fauflube  toon  bem  Sltbenmart,  bat 
Waren  bie  )>on  ber  Sintecfe  quamen  ou(^ 
mit  ircn  wa^)cn\  Unrit^tig  erfiärt  |te  v> 
SRaurer  i  @.  327  al«  ©efett^aft  ber  ci{, 
ten  ®e(c^;lec^>tcr. 


ämeitc  abt<^eilung.  CLiii 

®cfctlfci^aftcn\  'SSfirgcr  unb  ©emclnbc'  gegen  bie  ©efd^fed^tct  ijerbfinbet  K 
unb  in  bcm  95erbunbbrtef,  burd^  ipetdf^en  in  bemfetben  3a^r  bie  neue 
3«nftberfaffung  errid^tet  tDarb,  erfd^einen  unter  bcn  22  ®affe(n  unb 
atemtetn  aud^  jene  fünf,  bie  man  fpäter  5Rittergaffe(n  nannte. 

SBir  »erben  ^ier nad^  ate  njal^rfd^einlid^  annehmen,  ba§  gteid^  tote 
in  ber  ©äffet  t)on  ber  SBinbedE  bie  Äaufleute  auf  bem  SUtenntarft,  fo  in 
ben  anberen  bom  Sifenmarft,  §inime(reid(i ,  @d(^n>arj^au^  unb  Slren, 
t^itö  Saufteute  unb  Kräuter,,  tl^eite  fotd^e  Oemerbtreibenbe,  toetd^e  nid^t  x 
eine  ©rüberfcbaft  ober  ein  äntt  für  fid^  au^mac^ten,  bereinigt  »aren. 
S)a  nun  aber  nac^  bem  SSerbunbbrief  alle  in  Solu  anfäffigen  ^Bürger 
eine  ®affel  ober  ein  3lmt  mahlen  mußten ,  m\d)em  fie  berbunten  fein 
tooUten,  fo  ift  e«  natürlid^,  ba§  bie  Dom  <)atricifd^en  Slbet,  toeld^e  in  ber 
©tabt  jurüdEWieben  ober  bort^in  jurudfel^rten,  borjug^toeife  in  jene  ®af=^ 
fein  eintraten,  »eld^e  nid^t  eigentlid^e  ^anbtoerferämter  ober  au^  fold^en 
gebilbet,  fonbern  gentif d^te  ©efellfd^aften  maren;  unb  biefe  festeren  tt)ur* 
ben  ba^er  in  ber  Solge,  njeun  aud^  nur  im  uneigentlid^en  Sinne,  Stitter* 
gaffeln  genannt,  ä^nlid^  n)ie  man  in  Strasburg  bie  'ßonftofler'  bon  ben 
'|)anbn>erfen',  in  ^üxid)  bie  ßonftafel  bon  ben  Bö^f^^i^  unterfdf^ieb  2, 
SBirftid^e  Slbetegefeüfd^aften,  in  n)eld^en  fid^  ba^  ^atriciat  ber  ©efd^led^* 
ter  nod^  eine  geififfe  gortbauer  innerhalb  be^  B^^wf^^aiwi^nt«  gefid(^ert 
^ätte,  xoaxtn  fie  barum  bod^  nid^t ;  bielme^r  berfd^toanb  bad  abelige  (Sie* 
ment  mit  ber  ^dt  auä)  bei  i^nen  tjöllig,  ti)ie  toenigften^  ba^  SBeifjjiel  Don 
ber  ©efellfdjiaft  be^  ©d^toarjenljaufe^  bett)ei«t,  Don  ber  allein  ein  amt^ 
lidf^c^  Suc^  au^  fpäterer  3^it  erl^alten  ift,  n)orin  bie  SSerseid^niffe  ber 
ÜÄitglieber  feit  1618  bi«  (Snbe  be^  17.  3a^r^unbert«  nebft  i^ren  ftatu* 
tarif^en  Sefdjilüffen  ftel^en  ^,  Sil«  ü)Utglieber  finb  barin  aufgefül^rt  je 
ein  Sud^binber,  öuc^brudfer,  ®^)rad(^meifter,  SSrillenmad^er,  SJeingärt* 
ner,  Äclmübber,  gul^rmann,  ©ierträger  u.  ä.,  bon  Honoratioren  aüein 
ein  !aifertic^er  ^oftmeifter,  3o^.  Sdapt.  toe^felb  (3.  1640),  ba«  finb 
©ürger,  bereu  ©emerbe  ober  ©efd^äft  nid^t  burc^  eine  befonbere  Snnung 
tjcrtreten  n>ar.  5ßid^t  minber  d^arafteriftifc^  ift  ferner  ein  S3efd(^lu§  ber 
®efeUfd^aft  burd^  il^re  Sanner^erren,  JRat^^freunbe  unb  ©affel^erren, 
44  an  ber  ^a%  Dom  7.  aJiai  1661,  morin  bie  Slufna^me  ber  ^^ut* 
ftoffirer  in  corpore'  auö  bem  ®runbe  abgelehnt  toirb,  toeil  e«  ben  ^ri* 
Dilegien  *biefer  freien  SRittergaffef  tt)iberftreite,  Hrgenb  eine«  8lmt«  ®e* 

1.  dUnt9  ^n6)  @.  277.  308.  vm.  30?  5)a8  ÜÄfc.  beginnt  mit:  '^la-^ 

2.  SSgl.  ©tragburger  (S<;ron.  S3b.  li      men  ber  Ferren  unb  ©d^ilbbrüberc  ber 
f^-  »^t5bte*ron.  IX)  @.  963.  löbli^en  ©efet^att  bc«  fci^töargcn  ^an^. 

3.  etabtarc^iito,  $a^)icrf^bf.  gol.  A 


CLiv  ungemeine  (Einleitung 

rcd^tigfctt  ober  (Sjretcittum  jujulaffcn* ;  tDol^I  aber  fonnten  pc  eingctn  in 
privatis',  t^Tcr  6  bi«  ^öc^ftenö  12,  eintreten.  35a«  SBefen  ber  fog.  5Rit:* 
tergaffetn  im  Unterfd^ieb  bon  ben  §anbtt)erfcramtem  ift  l^icrbutd^  beut* 
i\6^  an«ge[proci(^en. 

9iadf^  ber  (Srjä^tung  be«  '5Reuen  Sdnöfi'  n>urben  f&mntfid^en  2(cm* 
tern  unb  SSrüberfc^aften  burdf^  ben  im  ^af)X  1371  mieberl^crgeftctttcn 
diat^  ber  ©efd^ledf^ter  i^re  ®riefe  genommen;  fortan  fottten  i^nen  feine 
©riefe  nod^  ®efe|e  me^r  bertiel^en  »erben,  fottte  überl^aupt  fein  9lmt, 
®affel ,  ©rfiberfd^aft  ober  ®efettfd^aft  mel^r  beftel^en ;  aöc  mußten  bie« 
bei  ben  Zeitigen  befd^mören.  9Kit  95ernici^tung  fämmttid^er  ©riefe  ber 
äiemter  n>urben  gngleici^  beren  B^f^tttmenfünfte  bei  Sffen  unb  jTrtnfen 
verboten,  bem  ffioflenamt,  ben  ©d^mieben,  ben  ©d^röbern  (©d^neibem), 
toeld^^e  fid^  am  meiften  bei  bem  Slufrul^r  bet^eitigt  l^atten ,  aud^  il^re  ^ax- 
nifd(^e  abgenommen  ^ 

SEBenn  ed  ^iernad^  fc^eint ,  ate  ob  bamate  bie  äemter  unb  SSrüber^ 
fd^aften  bööig  abgefd^afft  n>orben  feien,  fo  ftel^t  hiermit  bo^  im  SBiber* 
fprud^  tt>a«  tociter  berichtet  n?irb ,  ba^  ber  5Rat]&  Obermeifter  über  pe 
fefete,  um  pe  ju  regieren  unb  bie  ©trafgelber  bon  i^nen  ju  ergeben. 
(Sbenfo  pnben  n>ir  in  einem  ärtifet  be«  (gibbudf^d  bon  1 372  bie  Seftim- 
mung,  ba§  icber  neu  eintretenbe  9?at^ ,  ber  enge  unb  meite,  binnen  bier 
SJod^en  bie  äemter  bor  pd^  laben  unb  i^nen  bie  @ibe  abnel^men  f oüe  \ 

^iernad^  n>urbe  alfo  ben  äemtern  nur  bie  Autonomie,  tüetd^e  in 
bem  oerlie^enen  JRed^t  ber  Srüberfd^aft  lag,  entjogen,  inbem  pc  unmit^ 
tetbar  unter  bie  Slufpd^t  be«  5Rat^«  unb  bie  Seitung  bon  einem  ober  gtt)ci 
5Rat^öbcrorbneteu  gefteüt  n>urben.  äflerbing«  ^atte  fd^on  bi^^er  bie 
9tid^eriec^e  ein  ä^nlid^e«  Slufpd^t^redf^t  über  bie  gen)erblid^en  äcmter  gc* 
ffi^rt  unb  einigen  bon  i^nen  and)  Obermeifter  borgefe^t,  bancben  aber 
befafeen  biefetben  bad  9?ed(^t  ber  ©rüberfd^aft,  n>e(d^e«  il^nen  geftattetc, 
pd&  felbp  i^re  Orbnung  jn  geben  unb  biefe  mit  B^^nfl  9^8^^  ^^^  llnge* 
l^orfamen  aufredet  ju  erhalten,  auf  ber  anberen  ©eite  bebeutete,  fo  mc( 
mir  fe^en ,  bie  je^ige  äbfc^aff ung  be«  ©rüberf df^aft^red^t«  nid^t  f o  mi 
tt)ie  bie  im  3.  1348  über  bie  g(ei{d(^er  berl^ängte  IKaßregel,  toonad^^  aud^ 
bie  ccrjjoratibe  SSerbinbung  be«  ämt«  aufgelöst  mürbe  3.  SBetd^er  ätt 
ba«  Deränberte  SSer^ältniß  ber  äemter  bei  beren  nunmehriger  Unterorb* 
nung  unter  ben  5Rat^  mar,  ergiebt  pd^  au«  ben  ©tatuten  ber  näd^pfot* 
genben  ^üt 

1 .  ©b.  I  @.  277  f.  Vi(i)  pattfinbcn,  fonbern  ber  einmal  gelci» 

2.  2lrt.  46  du.  I  €.51.    3n  bem      jlete  (Sib  für  bie  gauje  lOja^^rige  8eatl)%« 
ftbbud^  t)on  1382  ift  beflimmt,  bag  bie      i>eriobe  gelten  foll. 

SScreibigung  ber  3lemter  nidift  me<;r  iäjir«  3.  @.  oben  @.  cxlvi. 


Breite  Äbt<;eilung.  CLV 

2)ie  ©tatutcn  ber  gttjl^utmad^er  Dom  3.  1 378  »urben  tjcrctnbart  etatu« 
itpifc^cn  bcn  ©rübern  bcr  ©rübcrfd^aft ,  n.>ic  bic«  2lmt  aud^  jiefet  nod^siJmter. 
}t\^t  unb  il^rcm  Dbcrntciftcr,  bcm  ©d^öffcn  ßonftantin  Don  S^^fird^cn  ^ 
äufofflc  terfelbcn  mä^tt  bet  Dbcmteiftcr  iä^rüd^  einen  aWcifter,  b.  l^. 
Borfte^er  be^  Slmt«,  nnb  biefer  ben  jioeiten.  ©etbe  fc^^ioören  bent  Dber^ 
neifter,  aUe  bngmürbigen  SSerge^en  an  i^n  jn  bringen  nnb  bie  SSu^en  ju 
itl^eben,  Don  benen  ein  I^eil  an  ba^  Slnit  fällt.  Der  Dbernteifter  tt)irb 
)en  ©rübern  feine  §ülfe  gemä^ren,  toenn  fie  beren  bebürfen,  mit  bem 
Sebot  bei  ©träfe  Don  3  ©d^ill.  ober  ©träfe  be«  2:^urm^.  ©erfetbe  erl^ätt 
)ie  ^älfte  berßintritt^getber  Don  benen,  njeld^e  ate  ©ruber  aufgenommen 
Derben,  fo  toie  Don  benen,  »elc^c  ba^  SKeifterred^t  gettjtnnen^.  SBeiter 
folgen  SSorfd^riften  über  bie  Slu^übung  be^  ®eti)erbe^  nnb  bie  Drgani* 
ation  ber  Slrbeit,  namentlid^  über  bie  ^af)i  ber  ©efellen  (Sna^^pen, 
Sned^te),  beren  nid^t  mel^r  aU  brei  bei  einem  äWeifter  fein  foBen,  über 
:ie  Öe^rtinge  (8e^rfinb),  beren  fiel^rjeit  Dier  3a^r  banern  foll,  über  bie 
Bitttoen,  n)eld^e  ba^  ®efd^äft  fortfefeen  bürfen,  ba^  g^itbieten  ber  SBaare, 
'a^  Ratten  ber  geiertage  n.  f.  m.  Seber  neu  aufgenommene  ©ruber 
^at  fic^  auf  biefe  ©afeungen  jn  Der)>flid(^ten  unb  alle  geloben  bem  Ober»' 
neifter  an  ©ibe^ftatt,  ben  Ferren  Dom  9tat^  treu,  unb  ge^orfam  ju  fein. 
•  2lud^  ben  ©ürtelmad^ern,  ben  ©c^itbern  (SKalern),  ben  ©arnjörtern 
^arnifd^mac^ern) ,  ben  gärbern  tt)urben  i^re  ©tatuten  in  ben  folgenben 
Jahren  Don  bem  9?at^  Derliel^en  ^.  S^ie  $ierren  Dom  engen  5Rat^  ^aben, 
^ei§t  ed  in  ber  Orbnung  ber  ©artoörter,  biefe  ®efefee  gemad&t,  bamit 
)a^  Slmt  in  @^rcn  gel^alten  toerbe;  fie  'gebieten  allen  SÄeiftern  unb 
^ed^ten  be«  Slmt^',  njie  fie  e«  bei  ©erlauf  ber  ^arnifd^e  außcrt^alb  ber 
Stabt,  ©ert^eilnng  ber  ©u^gefölle  unb  in  auberen  33ingen  galten  follen. 
Jn  bem  ©tatut  be«  9?at^^  für  baö  2lmt  ber  gärber  Don  1 392  behalten 
\iä)  bie  ^erren  be^  Sngen  9?at^^  oor,  ba^felbe  nac^  ©utbünfen  ju  me^* 
cen  ober  ju  minbern  mie  e^  i^rer  ©tabt  jur  Sl^re  unb  bcm  Slmt  jum 
"Jiufeen  bienen  möge.  Slnbere  ©atjungen  finb  oon  ben  SKeiftern  unb  bem 
semeinen  3lmt  ber  gärber,  mit  SBiffen  unb  SBillcn  be^  SRatl^«  jur  S^re 
®otte«,  ber  ©tabt  unb  beis  2lmt^,  jum  gemeinen  ©eften  aller  Saufleute 
^injugefügt  \ 

©ie  Dbermeifter  be«  5Rat^«  finben  fid^  in  ben  genannten  ©tatutcn 

1.  Ou.  1  @,  331  —  335.  entne^jmcn  fann,  Don  n)cld()cr  Slrt  SDUiflcr 

2.  ^9  tt>irb    ber    gleic^^e  SluSbrurf  ober  iWeifterfc^aft  jebeSmal  bie  9Jebe  ip. 
'SWeiftcr'  für  bie  gettjä^Iten  3$orflet^er  bc8  3.  @.  biefe  in  Ou.  1  @.  382.  402 
Mmt^,  tok  für  bie,  n)eld)c  ba«  SJicifler-  —407. 

^(^t  bc«  ©circrbe«  l?otten,  gebraucht,  fo  4.  Ou.  I  @.  384. 

ß  ttion  nur  au8  bcm  3" l^nim entlang 


CLVi  ungemeine  Ginldtnng. 

gtcic^fafl«  ernjä^nt,  bod^  tDitb  i^ncn  l^icr  ntrgcnb«  eine  fo  eingreifenbe 
SBirffamfeit  gugefdf^rieben  »ie  fie  ber  Obermeifter  ber  ^üiffutmaä^ex  au^^ 
übte,  ^toax  ^ti^t  e^  anö)  in  ber  Orbnung  ber  gärber,  ba§  aüc  bic  ju 
bcttt  2lmte  gel^ören,  bem  ®ebot  i^rer  Obermeifter  bei  ©träfe  bon  4  ©d^iü. 
ge^orfam  fein  foüen ;  aber  bie  9»eifter  be^  äntt^  rid^ten  fetbft  über  bie 
Uebertrctungeu.  Slu^erbem  n>irb  ber  Dbernteifter  nur  bei  SSerll^eifung 
ber  ©u^gefäüc  ober  ber  ßintritt^gelber  gebadet,  toeld^e  jur  ^ätfte  ber 
dttnttammtx,  ju  einem  SSiertet  ben  Obermeiftern  unb  jum  anbern  SSiertet 
ben  jnjei  Slieiftern  be^  ?lmt^  jugen>iefen  merben  ^ 

@ine  gteid^ff rmige  3ionn  ift  überl^aupt  in  ben  Dom  ^atff  betUel^enen 
Slmtdorbnungen  nid^t  burd^gefü^rt,  weber  in  SÄnfe^ung  ber  äußeren  (Sin* 
rid^tung  ber  Slemter  unb  nod^  weniger  bejüglid^  ber  inneren  SSer^ätt* 
niffe  i^re^  ®en)erbebetrieb«.  ©cl^r  berfd^ieben  finb  bie  öeftimmungcn 
über  bie  Slufnal^me  neuer  SÄitglieber  unb  bie  ®en>innung  ber  SWeifter^ 
fdf^aft,  über  3«^^  ^«^  @ef eilen,  Se^rjeit,  ärbeit^jeit  u.  f.  m.  5ltlc  biefe 
©afeungen  berul^en  offenbar,  andftotnn  Don  bem  Statine  Derfiel^en,  auf 
ben  eigenen  Seüebungen  ber  SWeifter  unb  ©ruber  ber  ^anbtoerfe  fetbft; 
aud^  ift  in  biefen  feineötoegd  aüed  entl^atten,  toa«  al^  5)erfommen  galt 
unb  jum  iE^eil  al^  fetbftDerftänbüd^  Dorau^gefet^t  tourbe.  Sie«  jeigt  fic^ 
befonber«  bei  ben  Öcftimmuugen  über  bie  Slufnal^me  au^toärtiger  ®ett)erb^ 
tretbenber  in  bie  Slemter  Don  ßötn.  ®ett)ö]^nlid^  mirb  bon  fold^en  nur 
ein  ^ö^ere^  Sintritt^gefb  ate  n)ie  oon  ben  Sin^eimifd^eu  Derlangt^j  fet* 
ner  ein  B^^gniß  ber  Unbefd^oltenl^eit  ^,  Prüfung  unb  fie^rjeit  bei  ben 
ÜRatem,  au^erbem  bie  boc^  tool^t  felbftt)erftänbtid(^e  SSebingung  ber  ®c* 
toinnung  be«  ®ürgerrec^td  bei  ben  ©anoörtem  unb  gärbern*.  @o 
finbet  \\d)  andf  nur  einmal  in  ber  Orbnung  ber  gärber  bie  SSorfc^rift 
baß  jeber  ber  ©ruber  einen  ganjen  §arnifd^,  *um  ber  ©tabt  Sl^re  unb 
grei^eit  ju  befc^irmen'  ^aben  foü;  toa«  bod^  gleid^mäßig  'tRtä)t  unb 
*ißflid^t  aüer  Sürger  unb  §anbtt)erfer  mar,  loie  au«  ber  fd^^on  ermäl^nten 
angäbe  be«  dienen  Sbuäf^  ^erborge^t,  monad^  einigen  Slemtern,  loetd^e 
fid^  an  bem  SBeberaufru^r  bet^eitigt  l^atten,  burd^  $Rat^öbefc^lu§  bie 
§arnifd^e  abgenommen  mürben, 
yiufftanb  Stemter  unb  ©affetn  maren  bemnad^  feit  1371  nidbt  im  eigenttid^en 
1396.  ©inne  abgef d^aff t ,  f onbern  e«  mar  i^nen  nur  bie  f elbftänbige  Slu^ubuiig 
i^re«  Korporation«^  ober  S3rüberfd^aft«red(^t«  entjogen.   ^er9tat§ber 

1.  21.  a.  £).  ®.  383.  @.  403—405.  3.  3n  ben  Dom  9eat&  crt^cirtcn  @ta*      j 

2.  @o  in  ben  Don  ber  9Jici^erjec^e  an  tuten  bedfelben  5lmt«,  Ou.  I  @.  402. 
bic  ©ürtehnad^er  t)crüe^>cnen  ©tatutcn  4.  *^>ci  en  ft  jierp  (goDoeren^)  ein 
t>on  1327,  Du.  IV  @.  121.     Statuten  burger  ju  Coelnc'  @.  384,  405. 
ber  2)c(flafenma(!^er,  Du.  I  @.  397. 


f 


3tt)citc  K6t^ilunö.  CLvil 

©cfd^Icd^ter  ijcrfic^crtc  fid^  il^tcr  baburd^,  bag  er  fie  burc^  einen  bcfon^ 
beten  @ib  be^  Oel^otfam^  ber|)flid^tete  nnb  burd^  Dbermetfter  unter  eine 
[trengere  (Sontrote  nal^m.  9Jtc^t  bIo§  bie  ^joüttfd^en  SRed^te,  alter  Slntl^eit 
an  ber  ©tabtregierung  blieb  ber  ©emeinbe  Derfagt ,  aud^  bad  9ted^t  be^ 
SBcinia^jf^  ober  SBeinöerfauf^  mürbe  t^etf«  burc^  bie  JRatl^dberorbnung 
crfd^n>ert,  n>onad^  alle,  mläft  bie  2Beinbrüber{d(^aft  l^atten  unb  ba^  35ßein* 
gefc^äft  betrieben,  ein  [tarfe^  ^ferb  l^alten  mußten ^,  tl^cite  überl^an^^t 
befd^ränft  burd^  ba^  »ieberl^olte  SSerbot,  in  ben  Sibbüd^em  bon  1372 
unb  1382,  ba§  binnen  10  Sauren  niemanb  bie  SBeinbrüberfd^aft  Dertie^ 
]&en  »erben  foüe^.  Unb  eben  bie^,  nid^t  bie  gorberung  )>otitifd^er  9?ed^te, 
mar  nad^  ber  (ärjä^fung  be^  bleuen  ©ud^^  bie  §au^)tbefd^tt)erbe  ber  e^r* 
baren  ©ürger  au^  ber  ©emeinbe,  meldte  fie,  miemo^l  »ergebend,  an  ben 
9tat^  brad^ten.  hierauf,  fäl^rt  bie  Srjä^Iung  fort,  ^bergabberben  fie  fid^ 
budfe  (oft)  in  tren  gefelfd^aften  unb  gaffeln'  unb  gebad(^ten  *ber  Saufe  unb 
(Sef d^ic^ten ,  tote  bie  ©tabt  unb  bie  gute  ©emeinbe  um  il^re«  großen 
paffet  unb  5Reib«  unb  i^rer  ßntjmeiungen  toiüen  in  groge  Soften  unb 
geinbfd^aft  gefommen  feien\  Site  aber  bie  ©d^Bffen  unb  il^re  Partei  im 
engen  unb  toeiten  SRatl^  merften,  baß  'bie  Slemter  unb  (Saffeln*  feft  bar* 
auf  beftanben  mit  einanber  ju  gelten  unb  ^ufammenfünfte  ju  l^alten  unb 
mäd^tig  mürben,  ba  faßten  fie  großen  §aß  gegen  fie  unb  berieti^en  unter 
fi^,  mie  fie  bie  *®affetn  unb  (Sefettf^aften'  abträten.  2lm  Jage  ber  dnU 
fd^eibung,  am  18.  3uni  1396,  maren  bie  ©d^Bffcn  unb  i^re  greunbe  be« 
äbenb^  in  SBaffen  vereinigt  auf  bem  ^aufe  ju  Driburg;  bie  'guten 
Seute  Don  ber  ©emeinbe  unb  ben  ©affeln'  aber  faßten  SSerbad^t  unb  l&iet 
ten  pd^  jum  SBiberftanb  bereit.  !Da  ftieg  §err  ßoftin  bon  8^«tird^en, 
ber  gü^rer  ber  §erren^>artei,  ju  ^ferb,  ritt  bei  *ben  ©affetn'  uml^er  unb 
fragte:  ob  fie  nid^t  fd^Iafen  gelten  moltten?  morauf  er  jur  2lntmort  er* 
l^ielt:  fie  mürben  fd^Cafen  gelten,  menn  e«  i^nen  B^it  ^ünfe.  Sin  5i:]^eil 
'ber  ®ürger  unb  ber  ®emeinbe'  folgten  il^m  nad^,  griffen  unb  riffen  ii^n 
bom  ^ferbe.  3iad^bem  er  mit  feinem  3ieffen  gleid^e^  5Wamen^  fid^  an^ 
bem  ©taube  gemad^t,  jogen  *bie  ©emeinbe  unb  bie  Bürger'  bor  fein 
^au«  unb  nal^men  ba^  ©tabtbanner  l^crau^ ,  mit  metd^em  fie  md)  Or3* 
fcurg  jogen,  mo  fie  bie  ©d(^i}ffen  unb  i^re  Partei  gefangen  nai^men. 
f)ierauf  berfid^erten  fie  fid^  ber  ©tabttl^ore  unb  befteüten  fofort  ll^rcn 
Äatl^  nnb  ©emeinbe'  3. 

ÜDie  abmed^fetnben  3lu^brüdte:  Slemter  unb  Oaffetn,  ©affeln  unb 

1.  Du.  I  @.  125  Edictum  de  equis      ©ud^  @.  283  unb  bie  3lnm.  baju. 
tenendis.  3.  9ieuc«  Bu(i}  @.  309. 

2.  @bcnb.  @.  51. 58;  t>gl.  ba8  ^mt 


GL VIII  Sttf)ememe  (Sinleitung. 

©cfeüfd^aften,  SBurger  unt  Oemclnbc  bejeid^neu  immer  ein  unb  ba^fetbe, 
toa^  in  bcr  Stiä^tung  ber  3a^r6üd^er  furstDeg  'bie  ©emctnbe'  im  ®egen^ 
fa|  ju  ben  'Ferren*  ^ei^t^  !Der  ^etn  tcr  ©emeinbc,  b.  i.  bcr  Söürger* 
fd^aft  o^ne  bie  Ferren,  beftanb  in  ben  Remtern  unb  ®affeCn.  Unter  bie* 
fen  fetbft  i^at  eine  ^SJergabbcrung'  ftattgefunben ,  fonjo^I  aüer  Slemter 
unb  Oaffetn  ate  ©emeinbe  im  ganjen,  ate  anö)  ber  einjetnen  ju  größeren 
©efettfd^aften,  beren  iebc  me^r  ober  weniger  Slemter  in  ftd^  Wtog. 
«ers  3n  fotc^er  Drganifation  finben  xoxx  fle  in  bcm  SSerbunbbrief ,  toet 

briefvond^r  tuenige  aßonate  na6)  SSertreibung  ber  ®ef d^tedf^ter ,  am  14.  ©ept. 
1 396,  Don  SBürgermeiftern  unb  ^aif)  unb  bon  fämmtlid^en  Slemtern  unb 
©affeln  ber  ©emetnbe  ai^  ba«  ®runbgefe|  ber  neuen  ©tabt^erfaffung 
bejdj^loffen  unb  funb  gemad^t  lourbe^.  ^ier  ffnb  22  6orj)orationen ,  iebc 
unter  bem  5Wamen  etne^  anfü^renben  2lmt«  ober  einer  ®affet,  mit  mU 
d^^em  anbere  Derbunben  waren,  ber  Steige  nac^,  ol^ne  beftimmte  Drbnung 
wie  e«  fd&eint,  aufgeführt.  2ln  ber  <S>p\^t  fte^t  ba«  jal^Ireid^fte  t)on  alten, 
ba^  35ßoUenamt  ju  Driburg  unt  ^ied^marft  mit  ben  berbunbcnen  Slem^ 
tern  ber  ©d^orren  (Slud^fd^eerer),  SBei^gerber  unb  lirteier  (SJerfertiger 
Don  Jirtei«,  einem  au^  Seinen  unb  ffiofle  gemifdf^ten  ©toff) ;  ben  ©c^tuj 
mad^en  bie  ^tnäfmitXf  !Dedtlafcntt)eber  unb  Seineweber;  mitten  unter 
ben  anberen  finben  fid^  bie  Dom  @if enmarft ;  cie  bom  ©d^warjenl^au^ 
mit  ben  SBeibenern  (wo^t  SBaibfärbern),  Seinenfärbern  unb  i^nen  95er* 
bunbenen;  bie  bon  35ßinbe(f;  bom  $iimmetreid^ ;  bom  5lren.  ©ne  gc* 
wiffe  SSerwanbtfd^aft  ber  ®ewerbe  unter  ben  mit  einanber  bcrbunbenen 
Slemtern  tagt  \idf  t^eitweife  erfennen,  bei  anberen  aber  nid^t;  localc  S3c^ 
jie^ungen  unb  JRüdfid^t  auf  bie  ^a^  ber  ®enoffen  mögen  mit  beftim* 
menb  gewefen  fein.  S)enn  e«  ift  wo^I  anjunel^men,  ba§  wenngleich  bicfe 
SSerbinbuugen  junäd^ft  au«  freiwilliger  Einigung  in  ben  ®affet^äufcm 
entftanben  finb,  boc^  aud^  nod^  bie  orbnenbe  §anb  ber  ®efe|gebung 
l^in jugef ommen  ift ,  um  ba«  ganje  ®efüge  ber  neuen  35erf affung  auf  eine 
fid(^ere  unb  geregelte  ®runbtage  ju  fteüen. 

ÜDie  ©runbtage  nämtid^  war  bie  Sintl^eitung  ber  ©emeinbc  in  22 
Slemter  unb  ©affetn  ate  )>otitifd^e  Sor^>orationen,  m^  wetd^en  ber  neue 
©tabtratl^  gewählt  würbe.  Unb  jwar  wäl^tte  jebe  berfetben  au«  i^rev 
ÜKitte  ein,  jwei,  ba«  SBoüenamt  fogar  4  3)iitglieber,  wie  e«  im  33erbunt)«' 
brief  feftgefe^t  ift,  unb  bie  fo  gewählten  36  9tat^männer  fügten  fobann 

1.  33b.  I  @.  48.  83.  3eit  ©tabtf^reibcr  toax  unb  jwci  3a(>rc 

2.  @.bcuSBerbunbbricfnac^|bcmOri-  ]p'dUx  tocgcn  toerrätbcrifcber  S^crbinbung 
ginal  im  ©tabtarc^iö  im  ^n^^ang.  2(1«  mit  ben  todgewiefenen  Ringer id^tct  würbe: 
«erfaffer  be«felben  wirb  in  Sa^rb.  @.  87  f.  3^o^rb.  @.  87  tgl.  (Snnen  e.  88. 

ber  'f^ele  ®erlad(>*  genannt,  we(c^>er  jur 


3»€ite  KbtJ^cilung,  CLix 

burd^^  i^rc  SBa^t  no6^  ba«  f.  g.  ©cbrcd^,  b.  1^.  bic  ©rgänjung  ^tnjii,  um 
bic  3^^!  bon  49  ^ati)^i)txxtx\  im  gajijcn  boU  ju  machen ;  oon  bicfcm 
gcfammtcn  unb  ungetl^ciCten  5Rat]^  »urben  jutcfet  bic  jtDci  SSürgcrmciftct 
gleichfalls  au«  bcn  Slcmtern  unb-  ®affctn  getüä^lt  K  @S  fanb  aber  in 
jebcm  ©emefter  ein  SRat^StDed^fel  ftatt,  fo  ba§  bie  §älfte  ber  äßitgliebet 
audfc^ieb ,  an  bereu  ©teile  bieienigen  3lemter  unb  ®affeln,  ju  benen  fie 
gel^örten,  bie  9?aci(^folger  »aalten  2.  @in  Slmt  ober  ®affel  f onnte  jeittpeife 
*um  rebüc^er  ©ad^en  toiüen'  auf  bie  SBa^l  berjid^ten,  in  n^eld^em  galt 
bem  diatf)  felbft  bie  betreffenbe  SBal^l  anheimfiel ;  fein  ©etüäl^lter  burfte, 
au^cr  bei  ßeibe^not^,  bie  35ßa^(  abtetinen,  ober  et  würbe  im  galt  be«  Un* 
ge^orfam«  mit  einem  3tal^r  ®efängni§  im  Zt)nxm  geftraft.  Site  ®runbe 
ber  Unfä^ig!eit  ober  Sludfd^tiegung  bon  ber  ^affi  fino  angegeben  une^e« 
lic^  ©eburt,  ^örigfeit,  Kirchenbann  unb  3Ba^tbefteci^ung  -K 

Die  ©runblage  ber  ©tabtt>erfaffung  btlbeten  bie  3lemter  unb  ®af» 
fein  audf^  in  bem  ©innc ,  ba§  [ie  burd^  i^ren  gefc^morenen  SSerbunb  fidf^ 
felbft  als  bie  ©tobtgemeinbe  conftituirten  unb  Die  neue  ©tabtberfaffung 
als  »a^re  ®emeiubeberfaffung  einrid^teten.  33enn  fie  tt)aren  t^,  toeld^e 
bem  bon  t^nen  gen)ä^lten  9tat^  bie  35ollmac^t  ert^eitten,  bie  ^Regierung«' 
befugniffe  audjuüben,  mobei  fie  jeboc^  ber  ©emeinbe  bie  loefentlic^en  ©ou* 
beränetät^re^te  borbe^ielten.  35er  9iatl^  foll  ba^er  meber  eine  ^eerfa^rt 
auorbnen,  noc^  ©ünbniffe  mit  Ferren  ober  ©tobten  fc^liegen,  nod^  @rb* 
reuten  ober  Seibrenten  ausgeben ,  nodf^  über  eine  ©umme  bon  mel^r  als 
1000  ®ulben  berfügen,  auger  mit  SBiffen  unb  SBillen  ber  ©emeinbe;  bie 
SÄitioirfung  ber  ©emeinbe  aber  fanb  in  fold^en  gälten  burd^  ben  äuS» 
fd^ufe  ber  ^ierunboierjig  ftatt,  gu  toeldj^em  jebeS  ber  genannten  äemter 
unb  ®affe(n  jmei  greuube  \dfidtt,  toeldi)t  mit  bem  Statine  jufammen  nad^ 
©timmcnme^r^cit  ©efd^lug  faxten*. 

hieraus  folgt,  bag  ber  im  SSerbunbbrief  gebrauchte  SluSbrucf:  *S33ir 
alle  ompte  inb  gaffelgefellfc^aften  eine  mit  ber  ganjen  gemeinben'  ober : 
'3Bir  alle  amj>te  gaffelen  unb  gemeinbe'  nid^t  fo  ju  »erfte^en  ift,  als  f^ait 
eS  nod^  eine  ©emeinbe  auger  ben  Slemtern  unb  ©affeln  gegeben,  fonberu 
bicfe  felbft  finb  bie  ©emeinbe,  tt)ie  eS  im  3lnfang  ^eigt:  *SBir  bie  ge* 
meinbe,  gemeinlid(^en  arm  unb  rid^  bau  allen  unb  (eflic^en  ampttw  unb 

1.  @.  bcn  33crbunbbricf  Irt.  3  cinflcrlcic  gat)c  gelt  Ücinoit  —  nelmcn  of 

2.  ^te   cd    bei   bem    t^albiä^rigen      untfangen  faU'. 

9{at^9tt>e((fel  mit  ben  13  üom  ©ebrec^  4.  ^erbunbbnef  ^rt.  1 :  'ibenTttnit 

gcbalten  würbe,  iftnidjitgefagt:  edfd^etnt,  toift  inb  n^iUen  bei'  gemeinben,  bat  i9 

tag  fit  nur  einmal  im  3a^r  jufammen  alfo  jo  t)erflain,  bat  man  fulge  buig 

gctoä^lt  n^urben.  [a(i(ien  —  brengen  unb  tont  boin  fad  al« 

3.  Srt.  7 :  'bie  ein  baflart,  of  iemand  len  unb  iefligeu  am))tcn  unb  gaffelen 
eigen  p,  of  in  bem  banne  [t,  of  oud^  bie  burg\ 


CLX  lllgetnetne  SmUttttttg. 

gaffel8cfcaf(^ften\  äud^  täfet  bcr  Slrtttct  13  be«  SSerbunbbrtcf«,  mldf^x 
jebem,  ber  in  Sötn  anf  äffig  ift  ober  tt)irb,  bie  aSer^)fßd^tung  auf  erlegt, 
binnen  14  ^läc^ten  ein  Slmt  ober  eine  feaffel  ju  bem  ober  ju  bcr  er  \iä) 
Ratten  ti)oüe  jn  mahlen ,  gar  feinen  9taum  für  eine  toeitetc  ©emcinbe, 
nntcr  ber  man  fid^  ctioa  'müßige'  ©firger  ober  bcftfetofe  Arbeiter  bcnten 
fiJnnte;  benn  aße  ©nmol^ner  o^nc  Unterf(j^ieb  muffen  in  ein  ämt 
ober  ®affe(  eintreten  unb  ben  35erbnnbbrief  bejc^tt>ören ,  fo  tt)ie  anberer* 
fett^  bie  meiere  bie  ©tabt  i)erlaffen  unb  au^er^atb  i^re  SBol^nung  nel^men, 
nid^t  toeiter  bem  SScrbunbe  angehören ,  nod^  auf  ben  SSerbunbbricf  öer^ 
^)fli^tet  finb. 

©otlen  mir  nun  barum  glauben,  e«  ifaU  in  ßöln  fortan  btc  S)emo* 
fratie  im  ttjciteften  @inne  ber  ^>otitifc^en  ©(eid^beredf^tigung  aßcr  ©ürget 
beftanben?  33aran  ift  todf  Don  fern  nid^t  ju  benfcn.  ®ie  !Dcmofratie 
tt)ar  bebeutenb  ermäßigt  unb  in  ©d^ranlen  gel^attcn,  tl^ite  burd^  bie 
aiemterberfaffung  unb  bie  S5erbinbung  ber  einzelnen  Slemter  unter  fid^, 
t^eil«  burd^  bie  Autorität  bc«  9iat^«. 

!Denn  ber  ^totd  unb  bie  SSerantaffung  be^  35erbunb6  ber  ©cmetnbe 
toax  oor  aütm,  toie  e^  gleid^  ju  Slnfang  be^  ©rief^  unb  wiebcr^ott  barin 
au^gef^jrod^en  ift ,  ber  ©tabt  ß^re  unb  grei^eit  ju  bel^tten,  3^iP  ^"^ 
3weiungen  für  atte  ^zxt  ju  uerl^üten  unb  bie  ®cmeinbe  einträd^tig  ju 
mad^en.  ©arum  ber<)flid^ten  ftc^  Slemter  unb  ®affetn  bem  ^atf)  ber 
©tabt  gei^orfam  ju  fein  unb  i^m  'mit  8eib  unb  ®ut*  beijuftel^en,  befon* 
ber^  bei  Sluflauf  unb  Unru^  bem  SSanner  ber  ©tabt  ju  folgen.  !S)em 
JRati^e  aber  ftel^t  e«  nad^  9?ed^t  unb  ©etoo^nl^eit  bon  alter^^cr  ju ,  über 
3toift  unb  ©eteibigung  burd^  ©ort  ober  Z^fat,  über  bewaffneten  Auflauf 
JU  richten,  tt)ie  e^  i^m  red^t  bünft^. 
3nnft=  Die  3lemter  blieben  aud^  bem  9?at^e  f ortbauernb  untergeorbnet  in 
ber  3luMbung  i^rer  ßor^^oration^red^te  unb  in  il^rem  ©emcrbcbetrieb. 
'^adi)  Srrid^tung  ber  neuen  ©tabtoerfaffung  tourben  il^nen  atten  neue 
Drbnungen  in  ©riefen  bon  öfirgermeiftern  unb  ^aiff  bertiel^en^.  35ie^ 
gefd^a^ ,  ti)ie  in  bem  überaß  faft  gteid^Iautenben  Eingang  ber  ©riefe  ge* 
fagt  ift,  auf  ©itte  ber  ©rüberf d^af t ,  bie  e^  anging,  nad^  borau^gegan* 
gener  fleißiger  Prüfung  burd^  ben  ^at^,  um  pc  fetbft  in  S^rc,  ©tanb 
unb  5Ra]^rung  ju  erl^aften  unb  ben  gemeinen  3Kann  gegen  ©etrug  fieser 
JU  fteflen,  unb  bamit  n>urbe  jugletc^  jebem  ämt  für  aße  ^zxt  ©oflma^t 

1.  3lrt.  8—10.  ®at«m  t)om  ^almfonntag  »bcnb  (14. 

2.  3n  bcr$b|.  bcö^tabtard^be^ßcrg.  3^)1'«)  1397,  bie  anbcrn  cbcnfaE«  in  bie- 
gol.  A  vni  48  pnbcn  \i6}  33  Slemtcr»  fem  3a^r,  nur  bcr  ©rief  bc«'iirtei«arat« 
briefe,  öon  »cld^cn  25  unter  bem(elben  1398,  au«gcflcüt  pnb. 


Stoette  Kbtl^eUnng. 


CLXI 


gegeben,  [xäf  fctbft  ju  regieren,  bod^  fo  ba§  ®ürgermetfter  unb  ^atS)  fid^ 
t)orbe]&attcn,  btc  artifel  toic  e^  i^nen  gut  bünlt  ju  tjerbeffern,  ju  mehren 
ober  JU  mtnbern  K 

Sllfo  neben  fcer  Unterorbnung  ber  Slemter  unter  ben  diatt),  totiäftx 
bic  Sluffid^t  über  fie  fü^rt,  i^re  Orbnungen  feiner  Prüfung  mit  md\x(i)t 
auf  ba«  gemeine  ©efte  untertinrft  unb  bcmgemäg  i^nen  biefetben  'öerlei^t 
unb  ijergönnf ,  befte^t  bie  2lutonomic  ber  Slemter  fid^  felbft  ju  regieren 
b.  ff,  über  i^re  Slngetegenl^eiten  ju  beratl^en  unb  ju  befd^Iiegen,  Statuten 
JU  mad^en ,  Uebcrtretungen  ju  ftrafen.  3enc  Orbnungen  felbft ,  mläfe 
ber  5Rat^  ben  Slemtcrn  unb  SBrüberf d^af ten  tjerliel^en  l^at ,  enthalten ,  tt)ie 
e«  gteid^fatt^  im  gingang  ber  ©riefe  ^ei§t,  bie  fünfte  unb  ärtilel,  tt)e(d^e 
iebe  ©rüberfd^aft  t>on  alter  ©etoo^nl^eit  l^ergebrad^t  unb  gehalten  f)at, 
unb  meldte  nun  auf«  neue  'mit  §ütfe  unb  9tat^  tcr  aWeifter  unb  ©rüber' 
reijibirt  »orben  finb.  'Demgemäß  ftnbet  fid^  aud^  in  biefen  neuen  3«"ft' 
briefcn,  fc  menig  mie  in  ben  älteren,  feine  atigemeine  9lorm  übereinftim* 
menb  burc^gefül^rt,  felbft  nid^t  in  ben  ©eftimmungen  ber  äußeren  9Ser^ 
faffung  bejügtid^  ter  ^a^  ober  SBal^l  ber  SWeifter  (SSorftei^er)  ober  bereu 
JRätl^e  unb  ©eififeer,  ober  bejügöd^  ber  ©ebingungen  für  bie  aufnähme 
neuer  ©rüter,  tt)o  man  e«  am  crften  ertoartcn  joßte;  fonbern  aüc«  bic«, 
ebenfo  tt)ie  bie  ©eftimmungen  über  ben  ©eioerbebetrieb,  bie  8e^r^  unb 
?lrbeitöjeit,  bie  ©eloinnung  ber  ÜKeifterfd^aft,  ba«  geilbieten  ber  gefertig« 
ten  Slrbeiten,  bie  @intritt«gelber  unb  ©ußen,  ridj^tet  fid^  allein  nac^  ben 
befonberen  ©ebürfniffen  eine«  jeben  einjetnen  2lmt«  ioie  nad^  feinen  eige^ 
nen  ©etiebungen^. 


1 .  *a(f 0  bat  ji  barumb  go  ctoigcn  ba^ 
gen  gan^e  ))olfomen  mad^t  unb  möge 
$a)>en  folcn ,  bat  ))urgenante  ir  ampt  inb 
broibei'jc^aff  na  aüeii  Junten  bi@  briefd 
go  regieren'.  SSgl.  bie  im  3(n^)ang  ab» 
gebnicften  Briefe  bed  gleifc^amtd  unb  be9 
^adamtd. 

2.  ®o  g.  iB.  benimmt  ber  ©rief  ber 
Oolfcfc^miebe  unb  ©olb^Iä^cr,  ttjelci^er 
bic  dtiiift  ber  neuen  3unftbnefe  eröffnet, 
bag  bie  )>erbienten  unb  anbcren  ©rüber 
be«  Slmt«  alle  3a^r  einen  SWeifier  (©or* 
fieser)  xo^ltn  fotten  unb  bagu  nc(]^  fünf 
©rüber,  gtoci  toerbiente  unb  brei  untocr» 
btente,  um  mit  xf^m  bad  ^mt  gu  ben^al^;« 
ren.  ©et  bem  ^mt  ber  ©Ürtelma^er  kDa» 
rcn  bier  ^tifttx,  bon  benen  jtoei  ba« 
Amt  gu  beauffic|>tigen  unb  gwei  über  S^er*' 
geben  gu  richten  I^atten;  'ot>n  beiben 
'Parteien*  fc^^ieb  alle  3a^r  einer  au8,  ber 
burd^  9^eutt>abl  erfe^t  n>urbe.    ©ei  bem 

€tatUdften\Un.  XIY. 


^mt  ber  ©äcfer  »urben  i^tirli^  ie  gtoei 
ajieifler  jn  OrSburg  unb  gu  Si^icbericb 
gemä^^(t  unb  außeibem  ncc^  je  gwci  ©ei* 
fi^er  bon  it^ren  ©rübcm,  (.  ben  ©rief 
be8  ©adamtö  im  ^nbang ;  offenbar  be- 
gießt fid^  auf  badjelbe  ^mt  aud^  bie  in 
Du.  I  @.  389  —  397  abgcbrucftc  Orb« 
nung  bon  1339.  S)a8  2lmt  ber  @d^ub» 
mad^er  »ä^lte  t)ier  9Jleifler,  ttjcl(^e  aÜe 
©iertelja^^r  nod^  adjt  ©rüber  gugogcn,  um 
mit  i^fuen  bie  ^ufftc^t  über  bad  ^mt  gu 
füt^ren,  nad^  ben  $arnifc^en  gu  fe^en 
u.  f.  to.  Rubere  Slemter,  tt>ie  bie  ©attel^ 
mac^er,  Äanucngicfeer,  »Statten  gwei  ©or* 
fieser ;  in  mehreren  ©riefen  ifi  überl^au^t 
nur  bon  3lmt«meiftern  bie  9Jebe  o^ne 
nähere  Angabe  über  bereu  3^^  «nb 
föa^l.  gür  ba«  gleifd^amt  ernannte  ber 
9^at^  ber  @tabt  attiäbrlicb  nod)  einen 
aJiarftmeif!er,  um  bie  Slufpd^t  über  bic 
gkifd^bänte  unb  ben  gleifc^berlauf  gu 


CLXii  SUIgancmc  (Sütldttrag. 

SSJcggcfoflcn  finb  bic  Dbennriftcr,  xoüäft  ber  frfil^ctc  ©cfd^W^tet^ 
xaüt  au^  fetner  SRitte  über  bie  ^anbtperleramter  fe^e.  S)enn  ber  and 
ben  Slemtem  feCbft  gem&^Üe  (Stabtrat^  fü^tt  nun  unmittelbar  bie  9luf< 
ftd^t  über  pe ,  unb  in  ben  bon  i^m  terüd^cnen  ©riefen  »trb  il^nen  bic 
^ü(fe  Don  ©ürgermeifter  unb  ^atSf  gegen  bie  Ungel^orfornen  jugcftd^rt*. 
®affct  ©ne  anbere  »id^tige  SJeränberuug  bei  Sttfd^affung  be«  ^errenre« 
i&l,  giment^  unb  Srrid^tung  bed  äJerbunb^  ber  älemter  unb  ©affeln  betraf 
ba«  S3er]&ättni6  ber  Ueber*  unb  Unterorbnung  einjelner  ©tübetfd^ften 
unb  älemter  ju  anberen.  SSeggefaQen  ift  mit  bem  ^otriciat  bie  mit  i^ 
bertoanbte  SSrüberfciJ^oft  ber  ^)erren  ®eU)anbf(i^neiber,  öon  »eld^r,  loie 
mir  gefeiten  ^aben,  bie  äemter  ber  Seintoanbl^änbler,  ©d^neiber,  luc^ 
fd^eerer  abhängig  »aren;  meber  in  bem  SSerbunbbrief  nod^  fonft  ge- 
fd^iel^t  mel^r  @ru)ä^nung  t>on  ii^r,  unb  t)on  ienen  untergeorbneten  ^emtetn 
finben  toix  nun  ba«  ber  ©d^orren  (Jud^fd^eerer)  mit  bem  SSSottenomt  jn 
Driburg  unb  ^egmorlt  tjerbunben  unb  ba^  ber  ®d(>robcr  (©d^nciber) 
ai^  fe(bftänbiged  ^t  \ 

Die  neuen  Slemter  unb  ®affetn  maren  bon  ben  frül^eren  öerfd^^ieben 
barin,  bag  fie  nid^t  bloß  burdj^  ©emeinfd^aft  ober  95ertoanbtfd^aft  be^  ®e* 
toerbebetriebö  ijerbunben,  fonbem  mefentüc^  ^>otitifd^e  Sor^)orationen 
waren,  in  loeld^en  oI«  ©liebem  fid^  bie  ©emeinbe  ber  ©ürger  barfteüte. 
Die  einjetnen  getoerbtid^en  Slemter ,  bie  fid^  in  biefen  ®affelgef eUfc^ften 
ober  potitifd^en  3önften ,  toie  mir  fie  nennen  bürfen,  t)ereinigt  f onben, 
l^otten  iebe^  ba«  SBrüberfd^ftdred^t  unb  eine  befonbere  ©etperbeorbnung 
für  fid^;  aber  jufammcn  bilbeten  fie  in  ber  ®affe(gefellfd^aft,  ber  fie  an* 
gehörten ,  eine  35ßa^fcor|)oratton,  mobei  ba«  in  ber  SSencnnung  ber  22 
fünfte  ijorangefteüte  ämt ,  mit  bem  bie  anberen  Derbunben  l^cißen,  bie 
Leitung  unb  tool^t  auc^  ein  gemiffe^  35onec^t  l^atte. 


2Bir  toerfen  am  ©d^tu^  biefen  Slbfc^nitt«,  in  toeld^em  toir  bie  ©tabt» 
Derfaffung  i)on  (5B(n  in  ber  testen  3ett  ber  ©efd^ted^ter^errfd^af t  betrad^tct 
l^abcn,  nod^  einen  ©tidf  auf  bie  ©teüung  ber  geiftlid(^en  Sort>orationen  gc^ 
genüber  ber  ©tabtregierung,  auf  bie  Srrid^tung  ber  Unit)erfitfit  unb  bie 
35er]^äCtniffe  ber  Subengemeinbe. 

f uferen.  3n  bem  ©riefe  bicfc«  2Imt«  ifl  1.  *@o  folen  unr  burgcrmeiftcrc  rab 

an(i)  gefogt,  baß  »er  bic  ©rüberfd^aft  ge*  rait  jerjit,  go  gefmnen  inb  am  bebe  »ü- 

»innen  will,  jutoor  SSürgcr  fein  muffe  len  ber  meiflerc  inb  gemeinrc  broibctt 

(f.  bie  Orbnung  im  3ln^>ong),  eine  33e*  be«  tourft^retoen  ampt^,  ben  brucl^igcn  cf 

bingung  bie  in  anberen  ©riefen,  xoo  nur  unge^foirfam  unbem)ifen  inb  in  a(fnl4 

\>cn  bem  Sintritt«gelb  bie  8lebe  ifl,  toer»  I?alben,  a«  ft^  noit  gcburt*. 

migt  xoixh.  2.  @.  ben  ©erbunbbrief  im  Sn^ang. 


3tt>eitc  Hbtl^etdtng. 


OLXIII 


!Dic  ©tobt  Sota  bcfa^  gu  (gnbc  be«  14.  Sai^tl^uttbcrt«  nad^  bcr  ®"fi' 
SScfd^rcibung,  toetd^c  btc  ©d^vift  Laudes  Coloniae  i)on  il^rcnt  Hrd^üd^cn  Stifter 
©fang  ixtit\  11  (Soücgiatfird^cn,  12  aR8tt^«l5[tcr,  12  ober  13  3ion*  omn. 
ticnf (öfter,  20  ^orod^iallird^en  unb  ntel^r  ate  100  So^jeüen.  tjromme 
©ci^cnfungcn  unb  äJermäd^tniffe  bermel^rtcn  bcfonber^  ba«  ©runbbcr* 
mögen  ber  33ctteIorbcn,  h)e^e  im  13.  ^al^rl^unbert  in  6ötn  tote  in  an* 
bercn  ©tobten  ftd^  f eftfe^ten :  ber  granci^caner,  ^Dominicaner,  Slugufti* 
ner  Sremiten  nnb  Sarmetiter.  ^er  ^atf)  ber  ©tabt  erfannte  icbod^  in 
bct  ffirtoeiterung  be^  geiftlid^en  Orunbbefifee«,  loefd^er  \xöf  ben  bürgerü* 
c%cn  Saften  entjog,  ein  gemeinfd^äbtid^e^  Uebel,  unb  bie  JRütffid^t  auf  ba^ 
S&otfl  ber  ©tabt  ü6erti>og  bei  il^m  bie  religiöfen  SSebenlen  unb  bie  gurd^t 
Dor  ben  geifttid^en  Senfuren.  (Sr  fd^ritt  be^l^alb  in  gteid^er  SJeife,  tt)ie 
c^  aud^  an  anbern  Orten  gefd^al^  ^,  mit  größter  Snergie  gegen  bie  geift* 
tid^cn  SDrben  ein  unb  (egte  einem  ßonbent  nad^  bem  anbern  bie  33erj>flid^' 
tung  auf,  außerl^alb  be^  Stofterbejirf«  gelegene  Käufer,  (Srunbftüde  ober 
^Renten  au^  fotd^en,  in  beren  SSefi^  fie  fic^  befanben  ober  »etd^e  in  ^n^ 
fünft  burd^  ©d^enfungen  unb  3Sermäd^tniffe  an  fie  fallen  würben,  in  lur* 
jer  fjrift  gu  »eräuöern^.  Unb  afö  bie  ^Dominicaner  fid&  beffen  loeigerten, 
erltärte  ber  SRatl^  in  einer  'SWorgenfprad^e'  benSDrfcen  für  unfähig,  §äu* 
fer,  ©runbftüdfe  unb  ^Renten  ju  befifeen ,  f o  wie  alle  auf  ben  Drben  lau^ 
tenbcn  ©d^rein^eintragungen  für  null  unb  nid^tig,  jog  aud^  beffen  ®üter 
mit  3wftimmung  ber  Srben  ber  ijormaligen  SSefifeer  unb  unter  bem  S3ei* 
faü  ber  »erfammelten  SSürgergemeinbe  für  bie  ©tabt  ein  ^. 

Wlit  nod^  größerer  Sü^n^eit  erweiterte  nad^l^er  ber  ^aü)  ba«  äJer* 
bot  be^  ©runbbefi^e«  in  tobter  §anb  auf  alle  geiftlid^en  ©tifter,  Son^ 
loentt,  ©^)itäler,  Pfaffen,  SWön^e  unb  5Ronnen  in  einem  SSefd^luß  fämmt* 
lid^cr  Statine  bom  3.  1385,  weld^er  aud^  in  ba^  ßibbud^  aufgenommen 


1.  Böhmer,  Fontes  T.  IV  p.  463. 
@ic  beginnt  mit  ber  Sobijjreifung :  Gaude 
et  letare  urbs  beata,  felix  Agrippina 
sanctaque  Coloiiia,  dives  in  Omnibus 
mnndi  spaciosa !  Oloriosa  facta  sunt  in 
te,  civitas  dei,  civitas  mirabilis ;  mira- 
bilis  est  sapientia  tua,  in  te  relucent 
omnia,  extra  te  enim  vitam  non  cogno- 
8C0,  civitas  pulcherrima!  etc.  53g(.  bie 
Slufjä^lung  ber  ©tifter ,  $farrf treten, 
(SapeUen,  ^pMUt,  (Sont>ente  unb  gcift* 
lic^n  ©rübcrfc^>aftcn  in  bcv  Äoet^off'« 
f^cn  (£!?ronif  @.  465—469. 

2.  @.  (S^ronifcn  ber  @tobt  ©tiaß« 
lurfl  «b.  2  «eil.  @.  <)72. 

3.  ^o\äft9^tx]pxtäftn  rourbc  inSSer-- 
trog«form  an  SÄidjfter,  ©Söffen,  9Jat^= 


männer  nnb  Bürger  ber  @tabt  geleifiet 
bon  ben  SWinoriten  unb  Slugufiinern 
13-15  du.  IV  no.  280;  gacomblet  III 
no.  424;  bon  benCavmclitcm  1350  Ou. 
IV  no.  317. 

4.  Urf.  d.d.  ll.ü«ai  1347,  a.o.O. 
no.  292 :  quod  coramunitas  populi  con- 
gregati  publice  adclamavit,  quod  consen- 
tirent,  quod  domini  consules  de  istis 
bonis  disponerent  ad  usus  civitatis  et 
prout  eis  videretur  ad  disponendum. 
©injugefügt  ift  bie  (SrHärung  M  @(i^ö^ 
fencoüeg«  vyon  9iiiberic^>,  tt)onac^>  bie  3lmt» 
ieute  ermäc^>tigt  fein  fottcn,  bie  in  i\)xtm 
^<i)nin  eingcfc^riebenen  ®ütcr  beö  $re« 
bigerorben«  nadjj  ^(nnjeifuug  beö  fRat\)i 
an  anbere  ^erfonen  ju  übertragen. 


CLXiY  ^gemeine  (Smleitung. 

tDurbe  unb  gleid^faQd  im  Slnl^aug  ju  ben  93erorbnttngen  über  ^ttmäifU 
ntffc  unb  Sieftamcntc  bon  1437  wntct  ber  Ueberfd^ttft:  'SUtc  ©efcfec 
unferer  93otfal^ren,  um  ju  beträten  ba^  bie  toeltticj^n  (Erben  in  geiftßci^e 
f)anbc  lommcn'  ftd^t^.  ®ne  ouberc  gragc  ift  ftcUid^,  ob  unb  in  teictocit 
ber  9Iat]^  aud^  im  @tanbe  mar ,  f olci^ed  SSerbot  gegenüber  ber  @eiftU(i^« 
(eit  aufredet  ju  erl^atten  unb  burc^jufäi^ren.  !Denn  ed  ift  mit  @runb  ju 
be2U>eife(n ,  bag  bic  B^^^^fl^i^i^^^f  ^^^  in  bem  9iat^bef(i^(u|  fetbft 
entl^oltcn  pnb:  —  toomtSf  fein  9iici^tcr,  ©d^öffe  ober  Sbntmonn  (ber  fiirci^» 
fpiele)  bie  Uebertragung  bon  tt>elt(i(i^em  (Srbe  an  geiftlid^  ©tifter  unb 
^rfonen  gu  9ied^t  beft&tigen  foU  unb  im  SoQ  (entere  bad  (Srbe  nid^t  ber^ 
augem  motten,  er  felbft,  ber  9iat^,  ben  bafelbft  too^ni^ften  bürgern 
unb  @ingefeffenen  gebieten  toirb,  bon  bort  audiU)ie^  unb  ba^  (Srbe 
leer  ftei^  }u  (äffen  —  toirtfom  unb  audreid^enb  untren. 

un«*w«  S)ie  ©rfinbung  ber  Unibcrfitfit  in  ber  legten  3rit  ber  (Scfd^Ied^ter* 
berrfd^aft  gereicht  bem  9iat^,  ben  ©d^ffen  unb  ©urgem  t>on  S5fa, 
»cl^e  bie  pa^)ftfic^e  ©tiftung^buBe  enoirlten,  gu  bauembem  Shil^nte. 
8faf  i^ren  äntrag  genehmigte  Urbon  VI  in  feiner  Dom  21.  ÜWai  1388 
batirten  Urlunbe,  *bamit  bie  ©tabt,  tt>eld^  bereit«  mit  melen  Zugenbcn 
au^geftattct  fei ,  au^  burd^  bie  (Saben  ber  SBiffenfc^aften  gef^mfitft 
»erbe*,  bie  Srrid^tung  eine«  Studium  generale  mit  aßen  gacuttaten 
unb  Privilegien  na^  bem  SSorbilb  bc«  in  ^|Jari«  beftel^enben  unb  crti^tte 
jugleic^  bem  'Dcmpropft  Den  6ßln  bie  SSoflmod^t,  bie  SWagifier»  unb 
Doctom>ürbe  an  bie  Don  bem  (SoOegium  ber  üßagifter  unb  !Coctoren  ®c* 
}>ruften  unb  %^räfentirten  ju  terlci^en ,  roüdft  boburd^  ba«  Siedet  erlange 
ten  in  6Sln  toxt  auf  anbercn  Unii>crfitSten  gu  lehren  \ 

J^ie  Hnit>crfitat  toax  ate  i>a<>ft(i^e  ©tiftung  ber  geiftfic^en  äuffid^t 
bei&  ^cnn>rc}>ftc«  unterteilt,  ber  bei  i^r  baö  fianjieramt  i>erfa^3,  ^j^ 
^}>ft  fetbft  U)ar  ttie  ber  ©tifter,  fo  aud^  i^r  oberftcr  Sefc^fi^er ;  um 
aber  ten  Ü)Ktgliebcm  ber  Unit>erfttat  gegen  Angriff  ober  ©etoaltt^t 
geiftlid^er  ober  tt?eltli^cr  2)ta^tc  iebergeit  gu  $ülfe  gu  tommen,  ernannte 
Urban«  9iad^fotger,  S9onifag  IX,  brei  geiflfid^  (Sonferbatcren,  ben  Äbt 
i>on  @t.  a)tartin  t>on  Sofa  unb  bie  S^e^nten  i>on  ©t.  ^ul  ju  8ütti^ 
unb  Don  ©t.  ©aü>ator  gu  ^{ao^tric^t,  toüdft  in  folc^en  Sitten  bie  ge« 

1.  ^bbn4  Den  13S2,  Dil  I  @.  5S  mtii  on^  in  Cm.  V  no.  41 1  ivleber  ah 
—61.    ^üglic!^  ber  ^crorbnnng  fiter      gd^mcft  ip. 

tcpomcnte  t^cn  1 437  f.  nnttn.  3.  9{a^  bem  Wtüfttx  ber  ^^frr  Uni* 

2.  ^.  bie  in  t.  ^^ianct,  9c\df,  ber  terfttSt,  tro  ber  ^onitan)ler  bie  «nfft^t 
alten  Unii>erf.  ^Hn  ^b.  I  im  %i^g  ffi^rte.  t.  @a«ian)^,  9t\^,  be«  rSm. 
e.  1  gegebene  ettftnng«nrinnbe,  treibe  3t«t».  1^.  UI  e.  326. 


f 


Stocitc  Äbt^fcUung.  CLXV 

xxöftixäft  Untctfud^ung  fügten,  bic  geiftlid^cn  ßcnfurcn  gcbraud^cn,  nötigt* 
gcnfaö«  anif  bic  §ülfc  bc«  iDcttUd^cn  Slttn^  anrufen  foßtcn^ 

!Dtc  innere  Drbnung  ber  UniJjerfität  tt)urbe  burd^  bie  üon  ber  6or* 
j>oratii>n  fcffift  gegebenen  Statuten  f eftgefteüt  \  J)ie  ®ef ammtl^eit  Jjon 
!^a\xpt  unb  ©tiebern  nennt  jid^ :  Rector  et  universitas  magistrorum 
et  scholarium  studii  Coloniensis ;  aber  bie  .@or)>oratton ,  todäft  il^r 
bie  ©efe^e  gab  unb  fie  regierte,  beftanb  nad^  bem  3Sorbitb  ber  ^arifer 
UniDcrptfit  aßein  aM  beut  5Rcctor  unb  ben  !J)ecanen  ber  bier  gacultäten, 
nebft  ben  l^Bl^eren  ©rabuirten,  ben  50iagiftern  unb  J)octoren,  ju  toetd^en 
nur  anfangt  aud^  bie  nieberen  ©rabuirten,  bie  Sicentiaten  unb  S5acca^ 
laureen ,  jugcjogen  tourben,  bt«  eine  genügenbe  ^aiil  i)on  SWagiftern  unb 
35octoren  bor^anben  ttjar^;  äl^ntid^  »ie  bie  ©tabt  ober  bie  ©efantmtl^eit 
ber  fflürger  burd^  öürgermeiftet  unb  JRatl^,  fo  tt)ie  bie  bürgerlid^en  ßor* 
porationen  unb  SSrüberfd^af ten  burd^  bereu  2lmtteute  unb  Jjerbienten  S3rü* 
ber  re^jräfentirt  »aten. 

5)em  burd^  einen  35e^)Utirtenau^fd^u§  getoäl^tten  5Rector  lag  e«  ob, 
bic  ^ribüegien  unb  Statuten  ber  Uniücrfität  aufredet  ju  erl^atten ,  nad^ 
benfetben  ju  rid^ten  unb  bie  Uebertreter  oi^ne  Slnfel^en  ber  ^erfon  ju  ftra^ 
fen*.  5)arunter  ift  nic^t  eine  ejimirte  Suri^biction  ber  Uniberfität  über 
i^re  Slngei^örigen  in  Sibit=^  unb  Sriminatfad^en  ju  oerftel^en,  f onbern  aüein 
bic^anbl^abung  ber  inneren  ®i«ci^)tin,  mie  bei  3lnftiftung  bouB^ietrad^t 
unb  geinbfd^aft  unter  ben  gacuttäten  ober  ben  'iDoctoren  unb  STOagiftern, 
tt)o  ber  9iector  unb  bie  J)ecane  bie  ©d^utbigen  mit  einer  ©u^e  J)on  3  ÜKarf 
©über,  nßtl^igenfaß^  mit  Slu^fd^Iie^ung  au^  ber  (Semeinfd^aft  unb  ben 
^ribitegien  ber  Uniberfität  fttafen  lonnten  ^  SSJenn  e«  ferner  l^eißt,  ba^ 
fein  SKitgtieb  ber  UnitjerfitSt  ein  anbere«  ober  einen  ©ärger  bon  S5(n 
t>or  ba«  ©erid^t  eine«  ßonferbator«  ber  Unitjerfttät  außeri^atb  ber  ©tabt, 
fo  lange  il^m  ber  9ied^t«n)eg  innerl^alb  berfetben  offen  ftel^t,  jiel^en  foß, 
fo  liegt  l^ierin  eben  bie  33orau«fefeung,  ba§  immer  juerft  ba«  orbentttd^e 
©tabtgerid^t  anjugel^en  fei  ®.  5Kur  eine  3Sertretung  ber  UniJjerfität^an^ 
gcl^drigen  burd^  SRector  unb  J)ecane  f anb  unter  Umftänben  ftatt ,  toie  in 
bem  gaß,  toenn  einer  »egen  S5ern)unbung  eine«  öürger«  ober  Sintool^* 
ner^  ber  ©tabt  ftraffSßig  tourbe,  tt)o  ber  SRector  unb  biejenigen  ®ecane, 
xoüdft  ber  SRatl^  ber  ©tabt  baju  beftimmte ,  ba«  ©trafmag  feftf efeten ; 

1.  Urf.  t)Om  9.  ^OM.  1389,  du.  V  hie  velut  Parisiis,  ubi  solum  Magistri  et 
DO.  434.  Doctores  intrant  coiigregationem.    SBgl. 

2.  Statuta  antiqua  universitatis  ge-  über  ^ariö  i).  @ai)ign^  a.  a.  O.  @.  347. 
neraUs  toom  6. 2)ec.  1392  bei )).  ^ianco,  4.  ^rt.  41. 

an^Ö©.  6.  23.  5.  %xt.  14. 

3.  etattttcn  3lrt.  46 :  ut  tandem  flat  6.  ^rt.  3. 


CMVi  aUgcmcine  (ginlcltung. 

bei  fd^iDerercn  Scrgcl^cn ,  tote  f einbüd^e  9laci^fteßunft  unb  fd^toere  35et«= 
»unbung,  ^anUmixn^Sf,  (Setoaltt^at  gegen  grauen,  erfolgte  äu^fd^Iie^ 
^ung  be«  ©d^ulbigen  am  ber  Uniberfität,  bt«  er  ®ott,  ben  aSerIcftten  unb 
ber  Untoerfität  ©cnugtl^uung  geteiftet  l^atte  ^ ;  lefetere«  mu^te  f etbftbet« 
ftänbüc^  mdf  bem  Urti^eit  be«  öffentüij^eu  ©erid^t«  gcfd^el^en. 

Uebcr  ba«  foufttge  3Serl^ä(tniB  jtoifd^en  Uni^erfität  unb  ®tabt  ift 
nur  befannt,  baß  ber  9iat^  bier  Ferren  au^  feiner  SDlittc  ate  ^robiforen 
befteüte,  »et^e  barauf  ju  fe^en  l^atten,  ba§  *ber  Uuiberfität  unb  il^ren 
©liebem  fein  Slbbrud^  nod^  SBibertoärtigfeit  entgegen  il^ren  ^ribttegten' 
tt)iberfui^r  2, 
3ub<n.         S5on  ber  toeitgel^enbcn  2lutonomie  toeld^e  ber  3ubengemeinbe  ju 
6ö(n  burdf)  bie  ©d^ufebriefe  ber  Srjbifd^bfc  unb  ber  ©tabt ,  n>enn  auc^ 
immer  nur  auf  beftimmte  3ritbauer  eingeräumt  tt>ar,  ift  bereite  im  tjori* 
gen  Slbfc^nitt  bie  SRebe  gett>efen  3.  greitid^  lonnte  ber  fc^nßbe  Sigennu^ 
ou^  bem  fotd^e  ®unft  ftammte ,  ben  SSegünftigten  aud^  jum  SSerberben 
au^f dalagen.  3)enn  nur  afö  beftänbig  fließenbe  ©elbquette  »urbe  ba^  toer^ 
f)ü^tz  ®t\öfk6)t  i)on  geiftlid^en  unb  »ettli^en  aWad^tl^abern  ^crangejogeti 
unb  mit  SSorliebe  ge^jflegt.  Um  il^rc  ©^u^gelber  unb  il^re  !Dartc]^en  ju 
genießen,  na^m  man  fie  in  bie  ©tabt  ate  aWttbürger  auf,  ließ  fie  Käufer 
unb  ©runbftüde  anlaufen,  il^ren  ßultu^  ausüben,  nad^  i^rem  Siedete  leben 
unb  ^Jtibilegirte  fie  mit  bem  (Sefd^äft  be^  üerbammten  äi^^^i^^^t^f  «w« 
weld^em  i^r  JReid^tl^um  l^erfloß.  auf  ber  anbern  ©eite  lag  eben  in  biefem 
©onberved^t  ber  3ubengemeinbe,  in  ber  SSerme^rung  il^rer  S^¥  "«^  i^^^^ 
JReid^t^um«,  für  fie  felbft  bie  (Sefa^r,  baß  2lrgtt)o^n,  5Reib  unb  §aß  ber 
c^riftlid^en  ßintool^ner  gegen  fie  in  bebenflid^er  SÖSeife  gefteigert  »urbe. 
SaSeld^en  Slnftoß  befonber^  bie  Staufei  be^'  ©d^ufepribileg«  gab ,  tponad^ 
klagen  gegen  3uben  bei  feinem  geifttid^en  ober  toeltlid^en  ®erid^t,  f on* 
bern  nur  bei  bem  ©ifd^of  unb  ßapitel  ber  Subenfd^aft  foüten  angebracht 
unb  nad^  3ubenred^t  entfd^ieben  toerben ,  erfiel^t  man  au^  ber  nad^brüd* 
tid^en  S3ef d^toerbe ,  meldte  bagegen  ba^  'Domcapitel  bei  @rxb.  SBatram 
1335  erl^ob,  »ietool^l  biefem  felbft  not^gebrungen  feine  3"ftiinmung  ju 
bem  ©d^ufe^jriijileg  gegeben  l^atte :  benn  ate  bBd^ft  f d^tm^)flid^  erf lärte  ba^* 
felbe ,  baß  f ogar  Prälaten  unb  ßapitel^erren ,  »enn  fie  einen  @treit  mit 
3uben  l^ätten,  bor  bem  3ubenbifd^of  erf^einen  unb  in  ber  ©^nagoge 

1.  %xt.  10.  11.  Uniöccjltät  bie  brci  fronen  ber  (zeitigen 

2.  @.  bie  Sufdjrift  bon  fRector,  2)e-  @tabt  (£ö(n  genannt.  2)ic  3a(>rbä^er 
canen,  ^octoren  unb^agiflern  berUnib.  )3on  (Söln,  bie  fo  biet  Unbebeutenbed  ht* 
an  ben  diatf^  1525  in  9^ieberrl^ein.  Sinn,  richten,  fd^toeigen  über  bie®ränbung  ber 
XVI  @.  219.  SDarin  »erben  bie  Älerifei,  Unii)erfität! 

bie  c^^rfamc  ^ürgerfd^aft  unb  bie  lMi6)t  3.  @.  lxxxu  ff. 


BtDette  9(&ttfei(ung. 


CLXVII 


il^rc  ©aci^c  führen  müßten ;  bcr  (gtibifd^of  aber  cntfd^utbtgtc  fid^  mit 
feinet  Slot^lage ,  morin  er  bie  berpfänbeten  ©täbte  unb  ®d^tö[fer  ber 
Sird^e,  bei  &t\a^x  fie  gänjüc^  ju  berüeren,  l^abe  totlaufen  muffen,  unb 
)ott\pxaäf  mx  bie  anftö^ige  ßlaufet  tünftig  nid^t  iDiebet  in  ba^  ^ribi* 
tegium  aufiune^mcn  ^  üDod^  lonnte  er  ba^  gegebene  SSerf^jre^en  nid^t 
Italien;  bietmcl^r  erneuerte  er  f^jäter  (1341)  nod^  einmal  ba^felbe  ^UQt^ 
ftänbni^,  unb  jioar  »ieber  mit  3wftiwmung.be«  Domca^jttete ,  »eld^e« 
l^interl^er  aberbiate  bagegen  protefttrte  \ 

9tidS)t  geringer  toax  bie  Unjufriebenl^eit  ber  ©ürgerfd^aft  über  bie 
3uben^)rit)ilegien,  toie  man  au«  einem  9iat^«befd^tu§  bon  1347  erfie^t, 
iDorin  aße  ^aüfz,  offenbar  gur  ©erul^igung  ber  aufgeregten  d^riftlid^en 
©emütl^er ,  erltärten,  ba§  nac^  öetel^rung  guter  Pfaffen  etliche  fünfte 
in  bem  jutefet  ertl^eitten  Subenbrief  auf  feine  SBeife  mit  ®ott  unb  mit 
bem  §eit  ber  ©eele  beftel^en  Bunten  unb  bag  fotd^e  bei  lünftiger  35er* 
längerung  be«  ^ritileg«  nid^t  »ieber  erneuert  werben  fottten ;  unter  bie^^ 
fen  fünften  ftel^t  üoran  eben  ber  Slrtifet,  toonad^  3uben  in  ©d^utbfad^en 
nur  in  ii^rer  ©d^ute  bor  il&rem  ©ifd^of  ju  Siedet  ftel^en  unb  aud^  au^toär* 
tige  Stäger  baju  angel^alten  toerben  foßten ,  fid^  an  fein  anbere«  ©erid^t 
ju  toenben^. 

3)er  tefete  ©d^ufebrief,  ioetdj^n  Srjb.  SBatram  unb  ber  Statl^  ber 
<Stabt  ben  Suben  gu  Anfang  1342  ertl^eilt  l^atten,  erftredtte  fid^  bon  Sid^t* 
meß  bicfe«  3al^re«  an  auf  bie  3)auer  bon  13  weiteren  Salären  ^.  3n  bie* 
fcr  3cit  gefd^al^  e«,  im  Sluguft  unb  ®e))tember  1349,  ba§  bie  3uben  ju 
6öln  burd^  ben  Slu«brud^  ber  rafenben  35otf«tt)Ut]&  erfd^tagen  unb  »er* 
bräunt,  i^re  §abe  bon  bem  $öbet  ge|)(ünbert,  il^re  Käufer  unb  ®runb* 
ftüdte  ate  berfoUene«  ®ut  bon  ii^ren  öefd^üfeem,  bem  Srjbifd^of  unb  ber 
©tabt,  eingejogen  n)urben  ^. 

©ennod^  feierten  fie  fd^on  nad^  23  Solaren  jörädt,  9iad^  SSerjeid^* 


1 .  Ur!.  toott  1335  Bei  8ac.  III  no.  295, 
n>oim  ^ejug  genommen  ifl  auf  bad  ^'rt<« 
Dileg,  koelc^ed  ber  Vorgänger,  (Scgb.ipein« 
xid^,  im  3.  1321  (Ou.  IV  no.  95)  öer* 
üci)ttt  (atte. 

2.  Url.  wm  2)cc.  1341  a.  a.  O.  no. 
370. 

3.  2)er  angeführte  ^ef^Iug  üom  10. 
fbßxii  1347  au«  bem  (Sibbut^  )>on  1341, 
^l  im  ©tabtar^iö  A.  IV  2,  folgt  im 
änt^ang,  n>eil  er  in  Ou.  l  nid^t  mit  ben 
übrigen  ^rtifeln  bed  @ibbu(^d  abgebrudt 
ip ;  ^gl.  ben  ftii^eren  ^^at^befd^Iug  )>on 
1327  un  (gibb.  öon  1321,  Ou.  I  @.  12, 
100  bem  bitter,  (Stoffen  unb  (Sreoen 


©ermann  @d^erfgin  befolgten  toirb,  feine 
unre(bte  ©etoalt  gegen  3uben  ober  3ü» 
binnen  }u  gebrau(it;en :  *inbe  k>an  bem 
iuben  out  iubiune,  be  ^e  geborgoic^t  b^it, 
fal  bce  clagen  bur  bem  bifd^offe  inbe 
beme  ca:|)ttele  ber  ioi^fd^af  inbe  fal  ba  ne« 
men  funber  loeberrebe  ioi^reigt^,  toat  in 
bat  meifie  ^art  ^an  bem  ca^itele  ber  )oi^ 
fc^af  ttJüP'. 

4.  Urf.  (grgb.  SBalramö  d.  d.  1342, 
7.  ^an. ;  bie  Urf.  M  ^aX\)9,  wdäft  fi^ 
im  @ibb.  üon  1341  ($f.  be«  ©tabtard^.) 
f.  67  pnbet,  ijl  bom  25. 3an.  be«f.  3a^« 
reg  1342  batirt. 

5.  @.  oben  @.  xcix  ff. 


CLXVIII 


9lllj)€meine  ^inkitung. 


nig  ))om  (e^en  3uni  1372  korben  t^rer  18,  barunter  aaäf  einige  3Bet^ 
bcr,  »icbet  in  bie  ©tabt  aufflenommen:  ber  betrag  i^r  ©d^ufegctbet 
ipar  mit  beu  cinjetnen  burci^  Uebeteinfommcn  fcftgefeftt :  einige  loifßm 
6i^  500  ©utben  äJorgelb,  augeYbem  iä^ttic^  100  ©ulben,  anbete  meniget, 
unb  üotbel&alten  »or  babei  nod^  ba«  9ied^t  be«  Stjbifci^of«  i.  ©ie  groß 
mu§  l^iernad^  bet  ®ettHnn  getpefcn  fein,  ben  fie  fic^  bon  tl^tem  ©efd^Kift 
t>tt\pxa(S)m\  35er  neue  ©d^ufebtief  iwn  1372,  29.  S)ec. ,  nmtbe  Dou 
SRid^ter,  ©d^öffen  unb  JRat^  ber  ©tabt,  tt)ie  e«  barin  l^eißt,  mit  md^xäfi 
auf  ben  ?fluften  ber  ©tabt  unb  auf  befonbere  ©itte  be^  el^rtoürbigen  S5a* 
ter«,  be^  §errn  (grjbifd^of«  griebrid^,  auf  bie  3eitbauer  bon  10  Salären 
i>om  1 .  Dctober  bief e^  Saläre«  an  au^gefteüt  2,  unb  l^ier  ftei^t  lieber  ate 
erfter  8(rtifet  b^jrfelbe ,  ben  man  früher  ate  unöerträgüdj^  mitöottunt 
bem  ^eil  ber  ©eelen  erftärt  l^atte,  toorin  ben  3uben  ber  ejimirte  ©erid^t«* 
ftanb  bei  ©d^utbfCagen  jugefid^ert  ift ;  njeiter  tocrben  fie  fiir  ben  %ati  eine« 
Srieg«  ber  ©t(ä>t  fr^  gef^)rod^n  i)on  aüen  bürgertid^en  Saften,  »ie  SBad^en, 
©d^afeungen  unb  §ülfe,  nur  feilen  fic  \ok  bor  altera  ba^  Xl^or  ba«  i^nen 
befohlen  ift  behüten.  ®er  JRat^  Derf^jrid^t  bie  »efd^Iüffe  ber  5IKe]&r^eit 
be«  6at)itete  ber  3uben  gegen  bie  ungel^orfamen  3uben  jum  SBottgug  ya 
bringen,  im  galt  einer  S'^mn^  ober  eined  Sluflauf«  jtoif^cn  3uben  unb 
(^^riften  foQen  nur  bie  ©d^ulbigen  }ur  ©träfe  gebogen,  nid^t  bie  gange  Su« 
bengemeinbe  bafür  i)erant»ort(id^  gcmad^t  toetben.  3uben  unb  3übinncn 
foüen  nid^t  toeiter  toegen  {Renten  ober  Seibjud^t ,  bie  fie  i?or  ber  '3uben* 
f^fad^f  fc^ulbig  »aren,  in  Slnf^)md^  genommen  toerben,  3)er  ^xn^  für 
Darlehen  an  ®firger  f od  nid^t  l^öl^er  at^  1  Pfennig  für  bie  aJiarl  tood^ent* 
tid^  betragen  ^,  ©ie  foüen  nid^t  audlei^en  auf  blutige  $f änber,  SWeßgetoäu* 
ber  ober  JHrc^nlleinobe.  Slüe  ©etool^n^eiten  unb  Stei^iten ,  bie  ii^en 
jeraate  Don  ^ä^jften ,  Saifern ,  rSmif dben  Äßnigcn  unb  (Srjbif d^&f cn  »er* 
ticl^toaren,  foüen  in  guter  SCreue  Don  ©eiten  ber  ©tabt  getoal^rt  bleiben, 
äuc^  au«  ben  f^)äteren  Sauren  be«  14.  unb  ben  bciben  erften  J)c^ 


1.  Ou.  IV  no.  549. 

2.  Ou.  V  no.  1 :  *bic  angienflcn  u^ 
fcnte  9temetd  bat^  nu  alrcneift  lcl>en*  — 
bcgici^t  ^äf  auf  ben  fc^on  t>ergangeneii 
Termin,  mie  auc^  im  ^bbrud  bei  f!k\f» 

ben  a.  a.  O.  386  ftebt :  'auf  @t.  ^cmu 
giudtag  le^tl^tn'.  ^ad  !S)atum  ber  Urf. 
öon  1373,  29.  2)cc.,  nadf  bem  3a^>re«* 
anfang  )u  SSei^nat^ten,  ge^i^rt  nod^  in 
ba«  3a^r  1372,  »ie  ©nncn  bemerft. 

3.  2)er  Pfennig  ifl  (>ier  fdb|h)erfl5ttb« 
tidj  al«  9te(i^nung«münje  ju  öerfie^en, 
t>on  melier  12  auf  einen  <6(^illing  unb 


12  ©^tUing  auf  1  9Rart  gingen;  f.  bie 
33en)ei«fleaen  bei  @nnen  II  @.  392  «nm. 
2,  393  3[nm.  3.  2)ie«  ergiebt  für  ba« 
3a^r  einen  ämöfafe  niti^t  loon  25  ?roC., 
tt)ie  (Snnen  in  @.  313  annimmt,  fon* 
bem  t>on  36V9  ^^^'  E)'ifinj^)fennige 
»urben  nac^  ber  ^onbention  t>on  (SBln 
unb  Xrier  be^  3a(fre9  1372  audgeprSgt: 
'SeiB^fenntge'  ^n  2  ^dfiU.  ba«  ^t&d, 
unb  'Aeine  Pfennige*  t>erf(i^tebener  ^rt  }U 
1  (^iU.,  gn  6  unb  2  ^fenn.  ba«  @M 
f.  bie  Urt.  in  Cod.  Rheno-Mosellan.  III 
@.  755. 


3»«te  «Bt^^Unng.  CLXix 

cennicn  be«  15.  Sal^rl^unbctt«  ttcflcn  bie  SScrjctd^ntffc  bct  neu  aufgenom^ 
ntcncn  3ubcn  mit  hen  ©ettSgcn  bc«  Slufnal^mcflctb«  unb  bcr  iäl^rltd^cn 
abgebe  bor  K  Um  t)on  feiten  ber  ©tabt  bie  Sluffid^t  über  fie  ju  fül^reu 
unb  bie  abgaben  bon  i^nen  ju  ergeben,  ipurben  Don  bem  SRatl^  au«  fetner 
3Äitte  gtoei  3ubenmeifter  beftettt,  toetd^c,  toie  aud^  bie  anberen  SRatl^«* 
bcamten,  g»et  3a^re  im  3lmt  blieben,  fo  jtoar  ba^  jal^rüci^  einer  austrat 
unb  ein  anbrer  baffir  getoäi^ft  tourbe  ^. 


8.  @efd^td^te  unb  Serfaffung  ber  ^tait  t>on  1396—1513* 

ßrjbifcjöfe. 

giiebric^  111  loon  (Baaxtücxbtn,  %  1414  %pv\i  9  (f.  oben  @.  xciu). 

^ietcic^  II  1414  ^rU  24  f  1463  gebr.  14 
t>ou  WIM,  92effe  griebric^«  III,  )u  ^onn  24.  9l)>rt(  gemät^U,  Sa^Ica^ttulation 
im  "äxät'iiy  f.  ®cf(j^.  u.  ^Statijiif  1785  @.  48;  feine  SBal^l  beftritten  bur(i^  ®raf  Sil- 
^^dm  Dött  S3erg,  ^Bifd^of  (electus)  i)ou  ?5aberbortt,  ber  ju  (5öln  18.  S(|)ril  gewä^a 
»or,  60lncr  55iWof«fe]^bc  53b.  I  @.  351,  3af>rbü(j^er  «b.  II  @.  51;  ernannt  burti^ 
%  Sol^ann  XXIII  in  ©utte  d.  d.  30.  «ug.  1414,  8ac.  IV  no.  86;  fl.  1463,  'moen- 
bo^  |ant  Valentin»  t>a6f\  }u  3on9,  Sa6It>er^anbI.  t)on  1463,  I6b.  I  @.  373.  Satein. 
9eeim(i^ronif  55b.  II  @.  208. 

9iu^red^t  1463  3Räq  30,  t}er}i(4tet  1477  3u(i  26 
i)on  ber  ^falj,  ©ruber  bc«  ^faljflrafen  griebric^  bc8  (©iegreid^en,  gewSblt  in  die 
s.  Quiriiii  1463,  Cron.  pres.  237,  Sablca^itulation  tiom  31.  SDiärj  im  cit.  SlrcJ^it) 
91 ;  beftätigt  i)on  ?.  ^iu«  II  am  25.  aWai,  ©utte  in  ?ac.  IV  no.  329;  iytxiiöfkt  auf 
btc  9tedientng  M  Sr^bidtl^unt«  26.  3uli  1477,  ?ac.  IV  no.  392,  aud^  auf  ben  er)« 
bifcbdflidKU  Xitel,  6.  3uU  1478,  ebenb.  no.  396,  fi.  in  ber  ©efangenf^aft  bed  Sanb» 
graf  $einrt(i^  bon  Reffen  ju  53Iantenfleiu  am  26.  Suli  1480  eb.  @.  511  %nm., 
(Sbron.  gragm.  53b.  II  ^.  202,  per  quinquennium  captus,  Cron.  pres.  240. 

©ermann  IV,  ,53ertöefer  feit  1473  aWärj  24  fl.  1508  Oct.  19 
llanbgraf  bon  Reffen,  2>ed^ant  p  <St.  ©ereon  unb  ^oml^^err,  bon  bem  !S)om> 
ca|)itel  al«  33ertt)efcr  ernannt  1473  *u^  mitwoti^  na  bem  fonbage  Ocu(i',  8ac.  IV  no. 
363,  ai9  M6ftx  bon  ^aifer  griebricj^  III  beftStigt  1474  'an  freitag  ))or  fanb  $(nt(fo« 
nientag*,  14.  Sanuar;  nad^  bem  Xobe  9{u)?re4td  )um  (Srgb.  txto^f^lt  1480  9(ug.  11  in 
crastino  Laurentii,  (S^rou.  gragm.  53b.  II  @.  203,  Codd.  Colon,  p.  156,  unb  ben 
%  @ijtu«  IV  am  15.  9iob.  beflStigt,  ?ac.  IV  no.  413;  erffielt  bie  faifertid^e  53e(e]&- 
nnng  1485  !^ec.  15,  Sac.  no.  429,  Codd.  Colon.  157,  fl.  in  castro  suo  Popelsdorf 
in  crastino  sancti  Luce  evangeliste  a.  1508,  Cron.  pres.  242. 

1.  SBe^ben  a.  a.  O.  53eirage  XIX      Ou.I@.  40;  bg(.  oben  bei  3lat^>«beam* 
^.  337.  ten. 

2.  etatut  bon  1384  im  ^ibbu^, 


Ghxsi  2lQgemetne  (Sinlettuag. 

$t^iH))pII  1508  92ot>.  13  ft.  1515S<I>t'.  12 

$eiT  Don  Oberßein  (de  domo  nobiiium  de  Stein  oriuudus),  !^ombe(i^ant  unb 
33oiPc^cr  M  2)ombauö,  am  @t.  53iicciu8tagc  1508  gcwäl^tt,  Cron.  pres.  243 ;  [ein 
2^ob  bom  2)omca^iteI  angcjeigt  mäf  ?ac.  IV  @.  628  ^ntn. 


©rjt..  Sit«  Srxbifd^of  gtiebrid^  unb  bie  anbeten  r^einifd^en  ^urfürften  im 

xfdi%  3. 1397  auf  ben  grantfurter  Sagen  im  SDJai  unb  3ult  bie  SScrfd^mfrung 
"^  ba«  "*  jur  Slbfefeung  bon  ^.  SBenjet  einleiteten,  »urbe  mit  anbeten  ©täbten  au^ 
^"*^-  6öln  ju  biefen  Sagen  getaben  K  ^o6^  hielten  fie  fic^  Dotfid^ttg  jutüd, 
tt>ie  tt)it  getabe  Don  6ß(n  miffen,  ba^  bet  9iat^  feine  ©efanbten  unb 
'SRat^^gefeßen'  auf  bem  jmeiten  gtanifuttet  Sag  anwies,  ftd^  auf  nic^t« 
einjnlaffen  'ol^ne  bie  gemeinen  ©täbte'^.  ®ie  ©täbte  l^atten  geted^tcn 
(Stunb  ben  3l6fid^ten  bet  gütften  gu  mi^ttauen,  leifteten  aitx  anöf  ber 
Sluffotbetung  be«  Sönig«  SBenjct  im  3.  1399  nad^  9iütnbetg  gu  fom* 
men  feine  golge ,  meil  SBenjel  fetbft  nid^t  fam.  3n  bef onbeten  ^wf^wi- 
menfünften  ju  äHaing  unb  Sobtenj,  Slnfang  3nli  unb  Sluguft  1400,  »er* 
ftänbigten  fid^  bie  ©täbte  übet  i^t  33et^alten  unb  in^befonbete  übet  bie 
Slntmott,  bie  fie  ben  gütften  ju  8a^nftein  geben  wollten  3;  unb  afö 
leitete  bott  jut  Slbfefeung  Ä.  äSenjete  fd^titten  unb  an^  i^tet  3Bitte 
ben  ^faljgtaf  ^npxtäft  wählten,  gaben  65ln,  ÜÄainj,  SBotmd,  @^>eiet 
gtantfutt,  gtiebbetg  unb  ©elnl^aufen  il^te  ©tflätung  ba^in  ab,  baß  fie 
fid^  butd^  il^ten  @it)  bet  Steue  gegen  Ä.  äBenjel  füt  gebunben  l^ielten^. 
2)od^  l^anbeln  mit  bet  S^at  f onnten  unb  toollten  fie  nid^t  füt  ben  Sönig, 
toä^tenb  et  in  Unt^ätigfeit  fid^  felbft  Jjetlieg.  5Kad^bem  bie  9Ba^(ftabt 
gtanffutt  betgeben«  fed^«  SBo^en  unb  btei  Sage  (ang  auf  feine  Slnfunft 
gemattet  l^atte,  öffnete  fie  am  26.  Detobet  bem  neuen  Sßnig  i^te  S^ore; 
fd^on  am  5.  l^atten  i^m  bie  ©efanbten  Don  ßöln  auf  fteiem  gelbe  ge^ul* 
btgt^  SBä^tenb  bie  Stßnung«ftabt  Sld^en  fottbauetnb  im  SBibctftanb 
Det^attte  unb  batum  in  bie  9ieid^«ad^t  fiel,  toutbe  JRupted^t  im  ©om  }u 
eötn  am  6.  Samax  1401  Don  etjb.  gtiebtid&  afe  Sönig  geltönt ß.  an 
bemfelben  Sage  ett^eilte  et  bet  ©tabt  bie  allgemeine  ©eftätigung  i^tcr 
^tibilegien ,  gab  abet  gleid^jeitig  aud^  bem  Stjbifd^of  bie  betu^igenbe= 
SSetfi^etung ,  ba§  babutd^  feinen  Siedeten  nid^t«  betgeben  fein  foße, 

1.  9iei(j^«taö3-2lctcn  II  no.  251  unb      @.  124  f.    m<fif  ben  SBriefbüd^crn  i; 
bie  Slntmort  ber  @tabt  no.  266  bejüglidj      @tabt » Slrd^ib. 

be«  eifienS^ag«,  bie  2(nfrage  (Sölnö  bc*  4.  Tttmoxial,  ^a\)l  unb  ^riJnun^ 

jügUc^  be8  gtceiten  no.  286.  St,  9eu^)re(ijt«  in  »b.  1  @.  333  ^t  - 

2.  @benb.  no.  291  d.  d.  30.  Suli.  'SitldfUaQ^^^.  III  no.  178  unb  224. 

3.  2)ei  ©täbte » Slbfti^icb  ju  äRainj,  5.  Urf.  bei  8ac.  HI  no.  1079. 

tt)ü  (Solu  ni(j^t  erWienen  xoax,  in  3tei^8*  6.  2)a8  angeführte  SWemorial  @.  3*^ 

toge-5lcten  iii  no.  167 ;  bgl.  (gnnen  iii     unb  ©Jln.  ^a\ixb,  in  «b.  II  @.  89. 13^  - 


3n>ette  ^^t^etlung. 


CMXI 


cnf 0  toie  früher  t.  SBeujcl  get^n  l^attc  unb  f^jäter  tt>icbcr  S.  ©igmunb 
at:  ba«  l^icß  mit  fcct  einen  §anb  geben  unb  mit  ber  anbetn  nel^men^! 

Uebrigen«  l^atte  ber  Stjbifd^of  no^  einen  anbem  tt)eülid&en  Ober* 
irrn  atö  ben  beutfd^en  ÄiJnig.  J)enn  bereite  feit  1397  toax  er  erltärter 
afalt  be«  ^.  {Rid^orb  11  i)on  Sngtanb,  »etci^cm  er  gegen  iäl^rlid^e  ^en* 
on  bon  1000  ^funb  ober  3000  5Robet  in  ®otb,  burd^  ^omagialbertrag 
if  feine  Seben^jett,  mit  ®rafen,  SSaroncn  unb  9iittcrn  be^  (Srjftift^  ben 
Jaffenbtenft  ju  teiften  fid^  ber^)fli^tet^atte2.  3lud^  fein  5»a^f olger -Diet* 
ä}  II  erneuerte  no6)  im  3.  1417  benfelben  SBertrag  mit  S.  §einrid^V 
m  (Snglanb,  tt)obet  er  fid^  fetbft  eine  Slbminberung  ber  3a]^re«j>enfion 
if  lOOO^Kobetgefaaentiegä. 

3lfö  S.  SRupred^t  im  ^erbft  1401  feinen  JRomsug  antrat,  forberte 
bon  ßö(n  ba«  i^erfömmtid^e  ßontingent  bon  30  ©(eben  ober  Sanjen, 
De  mit  brei^ferben:  bie®tabt  faufte  fi^  jebo^  mit  9000®u(ben  lo«; 
fanffurt  ga^lte  nur  1000,  SSafet  3000  ^  @rgb.  griebri^  begleitete  ben 
ijnig  na^  3talien,  befam  aber  nad^  bem  unglüdfüd^en  Slreffen  bei  S3re^* 
i  (21.Dct.)  pü^üd)  'm^  am  »ein'  unb  ging  nad&  ^aufe^ 

2)erfelbe  loar  feit  1397  in  einen  l^eftigen  Streit  mit  feinem  35om^ 
pitct  begriffen,  toet^er  jur  3eit  feiner  JRüdffei^r  Slnfang  1402  noc^ 
rtbaucrte,  ÜDie  ÜDom^erren ,  bon  il^m  fu«^)enbirt  unb  in  ben  öann 
t^an,  flogen  nad^  3:iüffelborf.  !iDer  9tat^  ber  ©tabt  blieb  neutral, 
^üfete  aber  bie  ^Reliquien  ber  1^.  brei  Könige  ate  ^eiligtl^um  ber  Stabt, 
»  ba«  ßa^jitel  fie  fortbringen  taffen  »ollte  ß. 

Um  biefelbe  3eit  erneuerten  fid^  bie  alten  ©treitigfeiten  unb  gegen* 
itigen  ©ef ^tt>erben  jtoifd^en  ßrjbif d^of  unb  ©tabt,  toobei  ate  bemerfen^* 
ert^  nur  gu  erwäl^nen  ber  SSerfu^  be^  erfteren ,  bie  3lemter  gegen  ben 
oüj  aufjul^efeen,  xoi^  ein  ©d^reiben  benfelben  an  bie  ®affel  ju  "iKieberid^ 
i.  taö  Sädferamt  betoei^t,  »orin  er  ben  JRatl^  toegen  SSerlefeung  bed 
^fi^uebrief^,  Uebergriffe  in  feine  geiftlidbe  unb  toeltlid^e  ®erid^t^barfeit, 
ptoaltt^tiger  ^anblungen  gegen  einzelne  ®eiftlid^e ,  gegen  ®rebe,  35ogt 
nb  ©d^öff en  berllagt  unb  toeiter  borbringt ,  ba§  ber  JRatl^  allerlei  neue 


1.  Urff.  öon  SBcnjcr  1397  3an.  6, 
tu))rc^t  1401  3an.  6,  ©igmunb  1414 
5^0^.21  in  Üünig,  «cidjöard^it)  XVI 
«>.  535.  570.  572. 

2.  8ünig  a.  a.  O.  536  d.  d.  1397 
oUU?  in  Castro  nostro  Gudesberg :  bovin 
i<»(|t  ber  (5rjb. :  fecimus  —  nos  prefati 
'lO'Dini  iiostri  regis  vasallum  et  homa- 
S'ilem  ad  vitam  suani  et  nostram  — 
M  toirb  ber  $a^ft,  ber  Äaifcr  unb  m^ 
H  ^on  bcnjcnigcn ,  gegen  toelc^c  bie 


SafaKen^fltd^t  gu  leiten,  audgencmmen. 

3.  @benb.  @.  575. 

4.  SBb.  I  @.  336;  i)gl.  ^öfler,  Ä. 
fRuprec^t  @.  233. 

5.  3a(>r6.  Sb.  n  @.  91  unb  @(ijrei* 
ben  bed  ^fatigr.  Submig  an  (Söln  bei 
(Snnen  @.  143. 

6.  @nnen  148—155  ögl.3abrbü4er 
53b.  II  @.  90.  93 ;  man  erfährt  nid^t« 
über  ben  Ausgang  be«  Streit«. 


I 


htttfia 


fbdffn,  Ungftb  mib  et^olitiig  onf  fBriii,  9ter,  ^irtfij^  nnb  Sonfiiiatm^ 
waaxm  gd^  ^abe,  nHmnl  er  bk  IMrger  bctrSitt  mib  in  ©doDetei 
^fenmier  frringai  lootte^ 

92ai^  aH§ra  ^ode  fk^  bie  &tM  m^S^Ggtr  ^e^tai  ^onbflfSt^ger 
i^  nnt  TouHnßigfr  $erren  jn  enDc^ren^.  X)er  gefollftfii^fif  unter  btefen 
*^  toor  @raf  Obctf  ben  Stobendberg,  @o^  re^  C>^ogd  93U^(m  iH>ti  9erg. 
Sim  X^tftenbiß  nnb  ^errfc^fnc^t  getrMen,  ^otte  er  fetnen  SSoter,  *vm 
bed  (onbd  beften  nnOen'  toit  tt  fagte,  on^  Slot^  gefc^  imb  gefangen 
gtaümmtn^;  feine  Shtiter  Xnna  ermrfte  bei  i^m  ^9mber  finnig  ytuf 
prtdft  bie  Sertnnbignng  ber  9ldfifiQdft  gegen  ben  Uebett^äter  ^.  Dix^ 
ber  gntntfit^ge  alte  f)er}og  fie^  ftc^  }nni  Sergleicl^  mit  beut  nnnaturfic^ 
@ttfn  fftttü,  iDobnrc^  er  i^  bie  Sonted^errfc^ft  abtrat  nnb  fu^  mtt 
Diffeibtnrf  nebft  einigen  ©dfO^ttn  nnb  Semtem  borbe^tett^. 

0raf  Sbolf  »Hrr  jiDei  3ai^  ber^  (1403)  (SbelMrger  bon  &ta 
mit  einem  3a^ge^  bon  50  <9n(ben  getnorben;  bafnr  befkStigte  er  fti^ 
nen  9Ritbnrgem  bie  B^Ofrei^  im  9anbe  S9erg ,  gkid^  tt>ie  fein  SSater 
bnrclf  Sertrag  inm  1386  fte  ben  Untertanen  bed  Srjftift^  nnb  ben  SßüX'- 
gern  bcn  Sü(n  geiDO^  ^otte^  S>c(^  ate  er  3nng^og  bon  Serg  ge- 
morben,  tdpctt  er  ftci^  ntc^  langer  baran ;  benn  er  meinte,  bag  fein  SSater 
biel  jn  frtig^g  in  j^riefen  an  Surften,  f)erren  nnb  ©tabte  getoefen  fei, 
tot^ffoib  et  Ufa  audf  'entm&^tigt*  ^obe  7.  3>r  Kat^  t>on  69(n  befd^merte 
ft<^  nber  bie  bertrog^ibrige  Sr^ung  ber  3^0e  nnb  anbere^  Unrecht 
bim  feiten  be»  trafen  }tt  9tabendberg,  feiner  TAtatt  nnb  ^fer,  unb 
(frjb.  ^loüfindf  beftartte  i^n  im  Siberftanb  gegen  ben  goneinfamen 
@^ner,  nber  ben  er  nic^t  toeniger  jn  Hagen  ^atte.  Der  9iatft  erhielt  bie 
Srmoc^gnng  jnm  ftriege  burc^  bie  berfaffnng^magige  3uftinnnnng  ber 
44  ^ennbe  oM  ber  @emeinbe^  ernannte  eine  Srieg^ommiffton  bon 
10  Snrgem,  berbot  aOen  Serfe^  mit  ben  Untert^en  be^  @rafen, 


1.  &iftabm  üffut  Dotam  bei  (&i' 
not  B.  J52  f.  ^6  ber  (SrjHft^of  mdft 
ü\fnti9mnt>  Um  %lati}  UeBcrgriffe  in  ba9 
^offt  (Strikt  bonoaif,  )dgt  bie  S^a^n^t 
an«  bem  3.  1398,  SoJS^rb.  e.  85,  baß 
einem  ^mieb,  ber  bent  Urt^I  bed  ^r« 
genneiflers  miberf|>rc(^en  nnb  and^  fonß 
gegen  ben  (Eib  ber  @tabt  get^n  Mte, 
ol^ne  049ffennrt^  ba9  fyaipt  abge> 
fingen  nmrbe. 

2.  @.  bie  9{anien  and  ben  ge^be^ 
regt^cm  bei  &inen  0.  147 ;  t>gl.  ^ar< 
bann«,  (Enriofa  and  bem  ^(^bemefen  bed 
15.3at^r^  ,  in  $t(r«  äRünatöf^rift  1875 
e.  461—464,  n>0rin  bie  Angabe,  bag 


ein  im  3. 1391  angelegte«  gef^berc^i^r 
ber  ^tobt  tanfenbe  ton  Cornea  ent^aCt 
nnb  }n>ar  für  etnen  3^tranm  bon  noti^ 
ni^t  breigtg  3a^ren. 

3.  Urt.  1404  iRorj  16,  goc.  IV  no  - 
24. 

4.  Urf.  1405  SRai  15,  ebenb.  no.3r  ^ 

5.  Ur!.  1405  3iia  2,  ebenb.  no.  3^- 
fßQ{.  ^comMet,  fln^ib  IV  e.  123. 

6.  Urf.  bei  ?ac.  ni  do.  901. 

7.  e.  ba«  SRemoriale  fiber  bie  '9la^ 
i»en«berger  ge^be*  in  t3b.  I  e.  339. 

8.  3t  imei  an«  jcbem  9mt  nnb 
fei,  f.  oben  @.  clix. 


3tt>eite  abt^ung. 


CLXXin 


tittid^  ättöful^t  Don  SSictuaßcn,  Sorn,  SSBera,  'Donncrfraut*  (©^icg^ 
c],  ®at))etet  unb  ®efd&fi^  mtb  üinbigte  in  ©emeinfd^aft  mit  bem 
[d^of  im  C>^rbft  1405  bem  ®rafcn  bcn  Stieg  an,  nadl^bem  er  bie 
mbe  ^oü)  unb  Utfad^cn  in  aßen  Slemtern  unb  ©affetn  ber  ©tabt 
Dorttaflen  laffen  ^  ÜRan  bemerft,  ti>ie  in  biefcm  md^tigen  galt  bet 
tati^äft  yiati),  anbete  a(«  fonft  bet  ^aü)  bet  ®efd^Icd^ter,  bie  ®t^ 
)t  jut  B^ftiinmung  unb  SOtittDitfung  i^etanjog  unb  butd^foud  nut 
ittJ)ctftanbni§  mit  ii^t  ^anbelte, 
©et  Stieg  l^atte  faum  begonnen ,  ate  butd^  t)on  beiben  ©eiten  be* 

®^iebdti*tet  ein  t)0tlaufiget  S5etgtei(if>  (23,  aßätj  1406)  ^etbei* 
ctiöutbe,  nad^  toeld^em  untet  gegenfeitigen3wg^ftänbniffen  betSung* 
i  öon  öetg  »iebet  (Sbetbütget  J)on  Söln  toutbe  unb  bie  (Sölnet  i^te 
reil^eit  im  ©etgifd^en  bel^ielten  K  "ülodf  anbete  ©tteit^junf tc  jtDifci^n 
&fjbifd^of  unb  §^tjog  Slbolf  toutben  etft  1411  butd^  ben  2lu6f^)tud^ 
)ctiog«  ^Bcinalb  Don  3üüd^  unb  ©elbetn  gefc^^lid^tet,  tt)ona(ä^  bet 
^etjog  anö)  ba«  ©tblämmetetamt  be«  @t jftif t«  jutüd  belam  \ 
gtiebtid^  Don  ©atwetben  ftotb  auf  ©d^to^  *»ß<)^)j>etebotf  am  9.  Wfxxi^mofh 
.  3n  bem  SBunfd^  feinem  5Keffen  !Dietti(i  Don  ÜKöt«,  ^to})ft  gu  ml 
i,  bie  9iad^fotge  ju  Detfd^affen,  l^atte  bet  SSetftotbene  biefem  beteit^ 
jttt)altung  be«  Si^ftift^  übetttagen  unb  i^m  jum  Datau«  Don  einigen 
ten  unb  ©d^(8ffetn  l^utbigen  (äffen.  3^m  ttat  ba«  mSd^tige  §au« 
,  Sungl^tjog  Slbolf  Detbunben  mit  ^etjog  JReinatb  Don  3üli<ä(^  unb 
:tn ,  in  bet  2l6fid^t  entgegen ,  bie  SBal^l  be«  ©tubet^  be«  etfteten, 
lim  Don  ©etg ,  bet  beteit«  ettoäl^Itet  ©if^of  Don  ^abetbotn  toot, 
jufefeen.  35a«  2öa]^tca^)itet  f^jaltete  fici^  in  jioei  ^atteien ,  tootau« 
)oppü'a>(i^l  be«  ^iO^etm  Don  ©etg  gu  (E5(n  unb  bed  S^iettid^  Don 
J  ju  öonn  l^etDotging-*.  3)et  'SiatSf  bet  ©tabt  Det^iett  fid^  neuttal 
Jttoiebette  bie  3umut^ungen  »ie  bie  Dettodtenben  SSetl^ei^ungen  bet 

unb  bet  anbetn  ^attei  nut  mit  bet  Stflätung,  ba§  bie  Sut  eine 
id^e  ©ad^e  fei,  mit  bet  bie  ©tabt  nid^t«  gu  fd^affen  l^abe ;  biefe  tt)etfce 
tiigen  Stgbif d^of  annel^men ,  iDeld^et  bie  ^jäpftlid^e  Seftätigung  et* 
.  35od^  Detf^jtad^  et  eine  genügenfce  SBaffenmad^t  aufgufteüen ,  um 
teil^eit  bet  SBal^ll^anbtung  gu  befd^ü^en,  unb  fotgte  audj^  füt  bie  S3e- 


9laDen9berder  gelobe  (B.  346. 

^d)ieb«fpru^  bei  ?ac.  IV  no.  45. 
)e«fc(bctt  ®e[dj.  üon  2)üffcIbovf  im 

©b.  IV  @.  124  unb  ennen,  @c- 
:  III  @.  163  {^ier  mit  unriAtiacm 
n  15.  mä^). 

Sacomblet  a.  a.  O.  no.  63.  !S)ad 
I   bicfe«   3lu«f^)ru(]^«    gcf(i^loffene 


^ünbnig  tvurbe  Don  betben  ©eiten  \>m6f 
fRitterfd^oft  unb  ©täbte  bcficgelt:  mn 
ifi  nic^^t  unter  ben  @täbten  bc«  (grjbi* 
fc^^of«  genannt,  ttjolfjlöonn,  ^ieuß  unb 
dledlingl^aufen. 

4.  (g.  bie  beiben  äRemortale  über  bie 
(Sölner  ^ifc^ofdfe^be  uiib  bie  Sabt  @rsb. 
2)ietri4«  S3b.  I  @.  349—363. 


CLXXlV 


SCttfi^metne  (Sinleitttng. 


»at^ung  bc«  ^eiltgti^uma  bcr  brei  Ä5nigc  ^  3n  gtctd^em  ©tnnc  erließ  er 
eine  gemeine  SWorgenf^Jtad^e  an  bie  ©enteinbe,  njorin  er  aßen  ©ärgern 
nnb  (Sinttjol^nern  ber  ®tabt  nnterfagte,  fid^  an  ben  Parteien  ju  betl^eili* 
gen  2.  Slud^  in  biefem  ^aU  legte  ber  diaü)  (Semid^t  auf  ba«  ßinberftänb^ 
niß  mit  ber  ©emeinbe,  toetd^e  o^ne  3^^^^  Urfad^e  l^atte  baö  »erftänbigc 
nnb  gemäßigte  S5erl^alten  t^rer  Obrigfeit  ju  loben. 

S3eibe  'Parteien  berftärften  ftd^  burd^  3Serbünbete  unb  bemül^ten  fid^ 
um  bie  SBeftätigung  be^  ^)ä^)ft(id^en  §of^.  !5)ie  Sifd^of^fel^be  begann. 
1)ietrid^  i)on  3Wör«  gett)ann  bie  meiftcn  ®täbte  unb  ©d^töffcr  be«  Stj* 
fttft«,  ber  §ergog  bon  ©erg  bagegen  befeftigte  SDlüI^eim  unterl^atb  66(n 
unb  f^jerrte  ben  JR^ein.  35ie®tabt  ßöln,  toetc^e  fid^  l^ierburd^  »iber  il^ren 
©itten  in  ÜWitleibenfd^aft  gebogen  fanb,  fd^idte  i^ren  ^retonotar  unb 
®^nbicu6  §einrid^  greunb,  ^faner  gn  ©t.  ÜJJartin,  unb  nod^  brei  §ct^ 
ren ,  ben  ® ürgermelfter  ^einrid^  bon  Duö^eini ,  ben  9iitter  f)einric^ 
^tbefuft  unb  So^onn  i)on  5Reuenftein  an  ben  Sßnig  ©igmunb  t^on  U\u 
garn,  tt)rtd^er  eben  ben  JRl^ein  l^erauf  fam  unb  jur  Ärönung  nad^  Sieben 
njoüte ;  fte  trafen  ii^n  in  ®pmx,  ©igmunb  erftärte  fid^  für  ©ietrid^ 
bon  9R5r«  unb  forberte  bie  @tabt  auf,  biefem  il^ren  ©eiftanb  ju  gemä^* 
ren ;  aud^  erioirlte  er  bie  Seftätigung  be^felben  i?on  ^.  Solenn  XXIII  l 
1)er  ©egenbifd^of  aber  (egte  ©erufung  an  ben  red^tmäßigen  ^aj)ft  unb 
an  ba«  Soncit  ju  ßonftanj  ein'*. 
!Dietri(i^  Ä.  ©igmuub  em^jflng  bie  rbmifd^e  Rönigöfrone  gu  Sld^en  t)on  ©rjb. 
J)ietrid^  am  8.  5Kob.  1414  unb  ging  bann  nad&  ©9 In,  tt)o  er  bi«  gegen 
@nbe  5Roi)ember  blieb :  er  betätigte  ber  ®tabt  aüe  frül^eren  ^ribilegicn 
ber  fiaifer  unb  Ä5nige  ^,  tjerlangte  aber  Don  il^r  ein  Darleihen  t)on  30000 
®u(ben,  meld^e^  fie  nid^t  uml^in  lonnte  gegen  gute  ©id^erl^eit  ju  ben^ißi* 
gen:  bafür  ^teten  bie  einfünfte  be«  grjbifd^of«,  »eld^er  felbft  5000 
®u(ben  Don  jener  ©umme  erl^ielt,  nämlid^  ber  l^albe  ^oü  ju  SSonn  unb 
bie  bereit«  Derj)fänbeten  erjbifd^öfüd^en  5Ku^ungen  in  ber  ®tabt ».   gfjad^ 


ü.SWör«. 


1.  mmx  SBif(ä(>of«fe(>bc  nnb  2Ba^;I 
erjb.  2)ictnc^8  «b.  I  @.  353.  359. 

2.  @.  352 :  'fo  tjcrfunbigent  nnfc 
\)txtn  Danme  ratbe  u4  aUefament  in  bat 
gentein,  bat  fle  ber  fachen  go  beiben  fiben 
g^tViöf  ßain  neiden  bid  an  bie  jit,  bat  fie 
in  ber  njair^eit  öerncimen,  njild^en  gieren 
Dan  ben  beibcn  unje  gcipItc^>c  Daber  ber 
^ai«  confirmiert  jo  einte  erJ|(ä(>cnbufc^>offc 
jo  Soelne'. 

3.  SBuUc  Dom  30.3lug.  1414  bei^ac. 
IV  110.  86  (»gl.  ©b.  I  @.  360  3lnnt.  6). 
2)er  ^ap^  bcpStIgte  eigcntlid^  nid^t  bie 
gcfd^eljcnc  ^a\}l,  erHärtc  fic  Dielnte^r  für 


nutt  unb  nid^tig,  »eil  er  bie  ©efefeung 
be«  erjbifti&8fli($en  @tu(>I«  fit^  felbft 
burd^  ^roDifion  Dorbe^alten  I^atte;  er* 
nannte  bann  aber  2)ietrid^  i)o^i  3Ä8r« 
gum  @rjbif(j^of. 

4.  Cron.  Presulnm  p.  236. 

5.  Unter  ®fgenDerfl(^crung  an  ben 
grjbifc^of,  bag  baburef^  feinen  9ec(^fte^ 
fein  (gintrag  gefcbel^en  foüc:  Urf.  tjom 
21.  dlo\>    in  Secnris  ad  radicem  (SCuÄfl. 

r?on  1729).  «Mn^ang  no.  133  unb  Sünig 
f.  oben  @.  cLxxi  3lnm.  1 . 

6.  Urf.  Ä.  @igmunb«  d.d.  25.9iot>. 
1414  bei  8ac.  IV  no.  9ü.  2)irtric^>«  ©n« 


Brette  9(bt(fd(itnd. 


CLXXV 


beut  i&XiU\äfc\  unb  @tabt  über  bie  ^ribttegtenbeftättgung  uiib  ^ulbigung 
einig  geworben,  l^ictt  ©iettid^  bon  3B8r«  am  7.  gebr.  1415  feinen  feier* 
ßd^en  iSingng  unb  tourbe  nad^  abgel^altener  33?e[fe  im  !J)om  auf  l^erfönim* 
ßci^e  SBeife  in  ber  ®t  35ion^fiudcai)elle  auf  ben  erjbifd^öflid^en  ®tu^t 
gefegt;  l^ierauf  begab  er  pd^  in  ben  *@aaf  auf  bem  !5)oml^of,  tt>o  er  in 
©egentoart  einer  9iat]^«be})utation  bie  "ißribitegien  ber  ©tabt  befd^toor 
unb  bie  ^ulbigung  ber  SJürgerfd^aft  burd^  bie  beicen  SSürgermeifter,  bon 
benen  ber  eine  fid^  oben  im  ©aale  befanb,  ber  anbere  unten  auf  bem 
?laft  unter  ben  öürgern  ju  ^ferbe  l^ielt,  em^jfing  K 

SRod^  bor  6nbe  be«  Sal^r«  gelang  e«  (5rib.  ©ietrid^  feinen  ®egner 
SBill^etm  bon  SSerg ,  ber  nod^  nid^t  einmal  bie  geiftüd^en  ©ei^en  l^atte, 
jum  aSeriid^t  gu  belegen,  inbem  er  i^m  feine  9iid^te,  eine  bon  SCeflenburg, 
mit  20000  ®.  äu^fteuer  jur  ei^e  gab  2.  5Rid^t«tefton)eniger  bauerte  ber 
berberblid^e  Ärieg  im  3.  1416  mit  ^erjog  9lbotf  bon  öerg  fort^,  loeit 
biefcr  toeber  bie  Selben  bon  (Srjb.  35ietrid^  eni>)fangen ,  nod^  bcffen  geift* 
tid(^e  3uri^biction  in  feinem  Sanbe  anertennen,  aud^  nid^t  bie  ©efeftigung^* 
toerle  am  JRl^ein  ju  SKüC^eim  unb  SKonl^eim  aufgeben,  nod^  bie  3<>Mfrei* 
^eit  ber  ßölner  gelten  (äffen  looßtc.  S.  ©igmunb ,  ate  er  auf  ber  9iüd* 
reife  bon  feigfanb  nad^  Sieben  lam,  trat  atö  S5ermitt(er  auf  unb  t^at  am 
13.  ©ec.  1416  einen  borläufigen  2lu«f})rud^,  toorin  bie  Sntfd^eibung  über 
bie  $an()t})unlte  nod^  borbel^atten  njar;  biefe  erfolgte  erft  am  22.  Sl^ril 
be«  folgenben  3a]^r«  ju  (Sonftang  unb  beftimmte  bie  ©d^leifung  ber  bei* 
berfcitigen  geftung6n)erfe  am  9i^ein,  fo  toit  bie  ®ett)ä]^rung  ber  3*^ßf^^'* 
^eit  ber  (Sölner  im  ©ergifd^en  nad^  ber  frül^eren  B^f^fl^  *• 

Äaum  tt)ar  ber  ^ieg  be^  ßrjbifc^of«  unb  ber  ©tabt  mit  §^^5^9 
äbolf  beenbigt,  ate  ber  erftere  o^ne  JRüdtfid^t  auf  bie  übernommene  35er* 
^>flid^tung,  bie  ©ü^neberträge  feine«  SSorgänger«  griebrid^  mit  ber  ©tabt 
auf  bie  ®auer  bon  10  Salären  aufredet  gu  ermatten  ^  auf«  neue  mit  mag* 
tofen  2lnf})rüd^en  auftrat,  ©erid^t  unb  9iegalien  im  »eitcften  Umfang  für 
ftd^  gurüdtf orberte ,  f elbft  bie  Slbfd^aff ung  ber  ftSbtif d^en  Untergerid^te  in 


ritt  in  ob.  l  @.  361 :  'mit  namcn  ben 
multei-,  bie  grui«  (^iicrmüi-jc),  bie  t)ette- 
tt>age/  ben  ^orjentol,  bie  t^utfer  amme 
fale,  be  tDegetoUe  (fott  feigen  MtttoU),  ben 
rtntol,  be  ben  bürgeren  ))erfauft  n^eren 
»ur  ire  gclt  jo  irer  toibertofungen' ;  t)gl. 
ben  »eetoer«  be«  9iat(>«  toon  1414  3uni  17 
bei  ?ünig  XVI  @.  573. 

1.  2)ietri(^d  (ginritt  1  @.  363  unb 
bie  :©uIbiaung8formcl  oben  @.  cxix; 
i»g(.  bie  '^ef($retbung  beim  (Sinritt  ci^ 


ne§  (S^urfürflen'    Securis    ad   radicem 
@.  219. 

2.  Urf.  t)om  3.  2)ec.  1415,  ?ac.  IV 
no.  94. 

3.  Sin Wrli*  beridf^ten  über  bie  SBor» 
fatte  be<!i^ieg«  im  3.  1416  bie  (S5Incv 
Sa^rb.  in  53t).  l. 

4.  Ur!.  bei  gac.  IV  no.  99.  (Sölner 
3a(>rb.  ©b.  1  @.  112. 

5.  @.  bie  f(J^on  cit.  Urfunbe  t)om 
25.  9ioto.  1414,  ?ac.  IV  no.  90. 


CLXXVI  flllgcmtine  (Sinleüung. 

©ad^cn  bcö  f)anbcte ,  be«  SWavftöcrlcl^r«  unb  bct  Ocmcrbc  f o  toic  bic 
©efteiung  ber  ©ciftlt^Icit  bon  bct  SBcinaccifc  bctlangtc  K 

J)tc  ©ctegcn^cit  l^ietju  gab  bte  9luf tage  einer  neuen  ftfibtif d^en  SLccife 
öom  6.  guber  beim  SBeinbetlauf,  toomit  jugteid^  ba«  S5orfaufdre(!^^t  ber 
©ürget  bon  Sofa  bei  bem  bon  au^tt>ärW  l^er  jum  3Serfauf  gebtad^ten 
SBein  berbunben  toax  2.  ©cnn  ^ierburd^  fanben  [xöf  aüe  9flad^bani  bei 
bem  SBeinl^anbet  befc^iüert,  unb  ber  (grjbifd^of  lonnte  auf  33etbunbete 
gegen  bie  ©tabt  red^nen.  ©d^on  betjor  er  ben  Srieg  eröffnete,  begingen 
feine  9lmtleute  geinbfetigfeiten  gegen  bie  göfaifc^en  Saufteute,  unb  bie 
©tabt  fanb  e«  ju  %er  ©id^erl^eit  nöt^ig,  ben  9il^einftrom  burdf^  ^fäl^tc 
ju  öerrammefa  unb  bie  burd^fal^renben  ©d^iffe  ju  übertt>ad^en,  um  fidj> 
gegen  pVi^ixäftn  UeberfaQ  ju  f^ü^en ;  auc^  befeftigte  fie  ba^  gegenüber^ 
tiegenbe^eufe  (1418). 

SKitiDietrid^  toaren  bie  (Sribifd^Sfe  Qol^ann  bon  ÜÄainj  unb  83emet 
bon  5Erier,  ^fatjgraf  Subtoig  unb  ^crjog  JReinalb  bon  3fitid^  *  ®etbern 
Derbunben.  35ie  ©tabt  gewann  ben  ^erjog  Slbolf  i)on  ©erg,  ber  »icbcr 
il^r  (Sbetbürger  mit  einem  Selben  bon  100  (S.  iaffxüdf  geworben  toar,  ate 
öunbedgenoffen  unb  Reifer  ^. 

®em  l^ätte  nun  ber  ßrjbifd^of ,  tt)ie  e«  feinen  SSorgängern  öftere 
gelungen  u>ar,  bie  ©emeinbe  mit  bem  JRatl^  ber  ©tabt  t)eruneinigt :  et 
»anfcte  [xd)  an  aüe  ®aff efa  mit  örief en,  loorin  er  ben  SRatl^  anitagte ; 
biefe  aber  anttt)orteten  il^m,  iebe  Bef onber« :  er  möge  fie  mit  feinen  SSrie^ 
fen  berfd^onen  unb  fid^  lieber  axx  ben  JRatl^  loenben,  benn  ©emeinbe  unb 
ber  bon  i^r  getoäl^tte  JRatl^  feien  ein«  unb  biefer  pfee  mit  il^rem  S33iüen 
für  bie  ©emeinbe^.  ÜDad  ioar  ber  ©egen  ber  ©emeinbeberfaffung  nad^ 
bem  SBerbunbbrief  1 

9iad^  Dergebtid^en  SSerl^anbfangcn  unb  S^gfal^rten ,  unter  »etd^en 
ba«  3. 1418  t>orüberging,  lam  e«  nad^  Anfang  1419  jum  Ärieg,  in  mel^ 
d^em  tt>ie  gett>ß^nlid^  ba«  8anb  toeit  unb  breit  ücrn^üftet,  ber  Raubet  oni 
ganjen  JRl^ein  geftßrt  würbe,  hierauf  nahmen  beibe  Parteien  ben  (grjb. 
Dtto  Don  Sriet  jum  ©^ieb^tid^tet  an  (aJJai  1419) :  fein  2lu6fptud^  lau* 
tete  in  fcet  ^au^jtfa^e  bal^in,  bag  bet  SBein^etfauf  auf  ben  ©d^iffen  unb 
am  atl^einufet  (8ein^)fab)  bei  Solu  in  ben  näd^ften  i)iet  Salären,  jtoei 

1.  (gnncn,  ®ef*.  ni  @.  207.  (I62/3  ?roc.)  ju  cutri^tcn.  S5gt.  dnnm 

2.  3a^rbüc^cr  »b.  II  @.  116:  *mib     III  e.  209. 

in  ben  jelöcu  iar  (1417)  boi  bcborft  be  3.  ©ünbnigöertrog  »om   12.  3uni 

ftat  gelt  unb  fajjtcn  in  bem  felöen  \av  1418,  ?ac.  IV  no.  109.    2)a8  (gbclbür» 

offm«,  bat  6  »ober  xoat  man  ga^)bc  bat  gcröer^ältniß  tcar  f(^>cn  om  4.3)ec.  1417 

galt  bat  6.  öobcr',  b.  \).  bei  bem  ©crfauf  erneuert, 

toon  6  gubern  njar  ba«  6.  als  ^cciie  4.  (5öln.  Sa^ib.  ^b.  I  @.  118 


Sn>eitc  «bt^ifettg. 


CLXXVU 


JKonote  lang  tn  {cbem  SoSft,  frei  gegeben  fein,  f enft  a6et  ba^  ®tapüu6)t 
ber  Sölner  f ortbauem  unb  bie  «ccife  in  bcr  ©tobt  unbewel^rt  fein  foß  K 
©qflglid^  bcr  attgenteincn  Slnfj)rä(]^c  be^  ©tibifd^of«  ^tetrici^  an  bie 
©tobtl^errfc^aft  aber  blieb  e«  bei  bet  bloßen  SSettoal^tung  feiner  »le  ber 
®tabt  ^riöiCegien ;  nur  »urben  bieSuben  bon  S8ln,  beren  fld^  ber  Siatl^ 
gegen  ben  (Srjbifd^of  angenommen  l^atte,  jur  S^^^ng  bon  25000  ®.  an 
lefetoren  berurti^eilt  2, 

SBäl^renb  bie  ®tabt  unabififfig  boronf  befcad^t  »ar,  i^en  ^anbete* 
bcr!d^r  auf  8anb*  unb  SSJafferftraßen  gegen  JRaubanfäße  ober  fribote 
geloben  burd^  ©olbberträge  mit  ben  bcnad^barten  Sanbi^erren  unb 
(gbclbürgem  fidler  ju  fteöen  ^  erl^ob  [täf  im  9. 1423  ber  große  ®etbern» 
fd^  Srbfolgefrieg,  at«  nadb  bem  äbleben  beö  §erjog«  Sieinatb  bon  3füttd^ 
unb  ©eibern  Slbolf  bon  öerg  atö  näd^fter  §au^)terbe  in  betben  Öänbertt 
auftrat,  bie  ©t&nbe  bon  ©etbern  l^ingegen  ämolb  bon  Sgmonb  atö  ii^ren 
(grbl^erm  anerfannten  *.  !J)ie  ©tobt  S5ln  nal^m  jioar  an  bief em  ©treit 
feinen  unmittelbaren  9lntl^etl,  l^atte  aber  bod^  biel  Ungemac^  babon  ju 
leibeu  unb  ftanb  forttoäl^renb  fd^led^t  mit  Srjb.  !Oietrid^,  toeil  bie  alten 
©treitfragen  über  bie  6onH)etenj  be«  geiftlid^en  ©erid^t«,  über  ben  SSBein^* 
jaj>f  bcr  ©eifitidben  unb  über  ben  Subenfd^ufe  immer  toieber  aufgeregt 
umrben. 

!Die  Subenfd^aft  bon  68ln  ftanb  jugteid^  im  ©d^ufee  be«  Sönigö  *,  3«*««* 
tote  be«  ßrjbif d^of «  unb  ber  ©tabt ,  unb  f onnte  gegen  bie  5lnf ^)rüd^e  be«  Buna ' 
einen  SÖefd^üfeer«  auf  bie  Siferfud^t  be«  anbern  red^nen.  Site  bal^er  ber 
(Srjbifd^of  fle  im  3*  1417  loegcn  einer  ©d^a^ung  bor  fein  Sammergcrid^t 
naäf  ^o^)j>eteborf  lub,  trat  ber  SRatl^  bon  Söln  il^m  entgegen,  mit  ©em* 
fung  auf  ben  3ubenbrief ,  loorin  er  fie  auf  10  3a]^r  ate  ©ürger  aufge* 
nommen,  loeöl^alb  fie  nad^  bem  Siedet  unb  ber  greil^eit  ber  ©ürger  bon 
ßStn  nid^t  bor  ein  au^ioärtige«  ©erid^t  burften  gelaben  »erben.  •  5ltö  ber 


1.  <^o  na^  ben  itod  Kudfprüd^en 
Jöom  20.  SWoi  unb  15.  guni  1419,  f.  er- 
pcre  Urf.  befSacomMet  IV  no.  117,  Ic^- 
tcre  bei  aWone,  äeitfd^r.  für  b.  @efc^.  bc« 
Obcrrbein«  ©b.  IX  @.  25,  unb  in  tue« 
fetttU^  Uebereinftimmung  hiermit  QEöln. 
Sa^rb.  @.  120  nnb  121. 

2.  @prudj  t)om  20.  @e^t.  f.  ?acom« 
Biet  a.  a.  O.  @.  134  $(nm.;  t>g(.  (Snnen 
m&.  239—242. 

3.  @.  bie  Steige  toon  Sßertrfigen  bie*» 
fer  Art  toon  ^etjog  ?(boIf  uon  ©crg,  3o* 
f^aaa  t)on  ^etndberg,  $er).  92etnalb  )>on 
3üli^  u.  «.  bei  @nncu  ni  (g.  244  f. 

et&hUäixvnMtn.  XIY. 


4.  Socomblet,  %x6)i^  IV  @.  239  ff. 

5.  St.  ©igmunb  betätigte  burd^  Urf. 
Mom  14.  3)cc.  1417  bcr  3ubenfd^aft  jn 
QEöIn  unb  be9  92ei(^9  ^ammerfnecbten  m 
9tfi(!{i4t  barauf  bag  fie  'und  unb  bem^ 
felben  9leid^e  ju  biefen  3«iten  große« 
SBol^Igefaaen  unb  ©ittigfeit  bemeifen 
unb  treffUt^e  ^ienfie  gett^an  baben*  alle 
erabif*8f(i(j^c  unb .  fläbti^e  ^ritoitegien 
unb  \)ßxa6f  jie  in  ben  nSd^ften  10  Sa^^ren 
t)on  allen  gorberungcn  toon  3lei4«»egen, 
aufgenommen  toenn  er  bie  fai{erli(!^e 
Ärönuna  em^>fangen  toürbe,  frei:  im  fLu'- 
5angbet®ei?ben@.  391. 


CLXXVIII 


HCtgememe  Sinkituttg. 


Stjbifd^of  fid^  nid^t  baran  feierte,  aj>j>eüittc  bet  JRätl^  an  ba6  Blitgßd^ 
5)of9CTic^t  unb  fd^idtc  eine  ©cfatibtfd^f t  ju  Ä.  ©tgmunb  nad^  Sottflönj; 
btefet  berfd^öb  bte  Sntfd^eibung  nad^  Sitter,  toctd^e  jebod^  nnterblteb,  ti^tl 
ber  ftBnig  ntd^t  bottl^tn  fam*.  3n  bem  @d^{cb«fjn:ud^  be4  ßrj&.  Otto 
bon  Stier  bon  1419  tourbe  biefe  angelegenl^eit  jum  SSort^ett  be^^tj* 
bifd^of«,  tote  oben  cttoäl^nt,  etlebigt^. 

Unb  balb  fanb  bet  leitete  btingenbe  SSetanlaffung  fid^  fetnetfcit« 
ber  ©d^ufeiuben  bon  Söln  gegen  ^tatff  unb  Oemeinbe  anjunel^ntctt.  8m 
3.  1423  lant  bie  Stneuetnng  be^  ftäbtifd^en  3uben6tief^  jur  Ötage. 
®utd^  betfd^iebene  Utfad^en  l^atte  ftd^  auf^  neue  groge  Stfctttetung  bei 
ben  d^tiftttd^en  Sintool^netn  bet  ©tabt  gegen  il^te  jübifd^n  SRltbütgct 
angepuft.  üßan  fanb  i^ten  3tndti)ud^et  unetttägüd^ ;  man  ga1&  i^nen 
bei  bem  5ludbtud^  einet  anftedtenben  fitanll^cit,  tt)ie  ftül^et  1349>  ©tun* 
nenöetgiftung  ©d^ulb ,  toatf  il^nen  angebtid^e  fflefel^tnng^berfud^e  bei 
ßl^tiften  jum  mofaifd^en  ©tauben  bot.  SDaju  tarn  bet  bntd^  bcn  §ufP' 
tenitieg  in  Sö^men,  ü)ie  ftül^et  butd^  bie  Steujjüge,  aufgetegte  ganati^ 
mu«  unb  ba^  S8eifj)iet  bet  3ubenbettteibung  butd^  bie  Äutfütften  Sontob 
bon  ÜJlainj  unb  Otto  bon  Stiet  ^,  Sluf  botau^gegangene  bielf ad^e  Se* 
btüdtung  unb  ©eioalttl^at  gegen  bie  3uben  ju  Sß(n  beutet  bie  S8e[d^»etbe, 
»eld^e  Stjb.  ©iettid^  bei  §.  ©igmunb  etl^ob ,  fo  toie  bie  babutd^  bct^ 
anlaste  3"W>^ift  *^^^  leiteten  an  fämmtlic^e  SRätl^e  ju  S&tn  bom  &.  3an. 
1424*. 

5RäntIid^  fd^on  im  5luguft  jubot  l^atte  bet  SRat^  nad&  bem  ©utad^ten 
einet  an^  feinet  ÜJlitte  befteüten  ßommiffion  befd^Ioffen,  ba6  ©d^u^ipti* 
bilegium,  toetd^e«  am  1.  Octobet  1424  ablief,  nid^t  loiebet  ju  etneuetn 
unb  bie  3uben  au^  bet  ©tabt  gu  betbannen  in  anbettad^t ,  loic  betfette 


1.  (£örn.  3a?>rb.  in«b.  il  ®.  114. 
117. 

2.  SSgl.  ^nncn  III  (S.  326,  too  ber 
^rjb.  tton  Xxkx  unrici^ttö  njicbcrljjolt 
Äuno  genannt  ifi,  n*tig  Ctto  @.  239  f. 

3.  @.  bcn  Stu^jug  aus  bem  @d^ret* 
ben  bed  9{at^d  an  ä.  ©tgntunb  d.  d. 
1431  2lug.  28,  tt)o  bte  ©rünbc  ber  Su* 
benaudtretbung  ^ttfamntengefagt  ftnb,  bei 
(gnnen  lll  @.  330.  S33enn  barin  33ejug 
genommen  ifl  auf  bie  gleid^c  SKagregel 
'etlicher  unferer  ©erren  Sl^urfürflen  am 
^^dn\  fo  »iffen  totr  bod^,  baß  bte  auö 
SWainj  tjettriebenen  Suben  \(i)cn  1426 
tton  (Srjb.  Sonrab  toteber  ju  Onaben 
angenommen  tourben,  f.  Joannis  Mo- 
gunt.  rerum  I  @.  740.  Söegcn  SSertrci* 
bung  ber  Suben  aud  Syrier  burci^  (Sr)b. 


Otto  beruft  fici^  Hontheim,  Hist.  Trevir. 
II  p.  363  2lnm.  a  nur  auf  bie  Sübeder 
(£]^ronif  i)on  ©ermann  (Sorner;  fte  flnbct 
fii  aber  anäf  beftätigt  bnrti^  Urf.  ton 
1421  SWärj  19,  m^,  SRegcflen  bergrjb. 
Don  Xrier@.  148,  tt>orau8  ^ertjorgeH 
baß  bort  bie  Suben  bei  il^rer  tosweifang 
alle  il^re  ©c^ulbforberungcn  an  ben  @rj» 
bifd^of  batten  abtreten  muffen. 

4.  Sac.  IV  no.  1 55.  S)a«  faiferli^ 
©d^reibcn  ifi  an  102  genannte  Bürger 
unb  dtcLi\)t  geriti^tet,  unter  n>eld^en  neben 
alten  ©efti^Ied^ternamen  »ic  ©arbefuft 
i)on  bcncn  einer  ein  Flitter,  Subc,  ^a^ 
gin,  jal^Ireiti^e  ©anbiuerfer  toit  @(^iu^ 
mad^er,  @d^eerenfd(>Ieifer,  ©untwirfer, 
femer  (Sfrigtoerfäufer,  «^ot^cfer,  aWoTer 
u.  a.  toortommen. 


3toette  ^bt^eiUsng. 


CLXXIX 


\p&ttx  <m  S.  <^munb  fd^tieb ,  %o%  bic  3ubcnf<i^ft  mit  iSfXtn  undifxxp 
Häfen  güßen  bie  l^ittgc  ferbe  Htinen  bet  ©tabt  bittiger  SBeife  n\(i)t  mcl^r 
iztxeUn  ^oWK  SScrgebenö  mad)tt  Stjb.  ÜDietrid^  fein  ©^ufetcd^t  gegen 
bie  ®tabt  gettenb  unb  be[c^n)ette  \xäf  megen  SSertefjung  be^felben  bei  beut 
Satfer ;  bcrgebenö  gebot  biefet  ben  fflürgern  öon  66In  bad  unjtoeifel* 
l^ofte  attl^etförnrntid^e  SRed^t  bc^  Srjbifd(>ofd  ju  ad^ten  unb  bebtol^te  fie  mit 
feinem  ©erid^t^:  bie  3ubcn  mußten  im  Saufe  be«  3.  1424  bie  ©tabt 
täumen^;  bod^  burften  fie  il^te  ^fanbgetber  eingiei^en  unb  il^te  ^fiufet 
berlaufen.  ®ie  Snbenfd^ule  gegenüber  bem  {Rotl^l^aufe  fiel  ber  ©tabt 
oi^cim ;  fie  tourbe  nicbergcriffcn  unb  an  il^rer  ©tette  bie  9iat^«caj)ette  ju 
®^r€n  ber  l^eüigen  Jungfrau  erbaut^.  ^to^di)^n  (grjbifd^of  unb  ©tabt 
fam  burd^  ©d^ieb«fj)rud^  be«  S)er jog«  äbotf  bon  3ülid^  unb  Söerg  im 
©ecembet  be«fetben  3al^t^,  U)ie  über  onbere  fd^toebenbe  ©treitigleiten,  fo 
au<^  in  anfe^ung  ber  3uben  ein  aSergteid^  ju  ©taube,  toonad^  toeber  ber 
(Srgbifd^of  bei  feiner  Sebendgeit,  nod^  ba^&a))ite(  in  10  Salären  nad^  beffen 
Sobe  We  SBieberaufnol^me  bon  3uben  in  bie  ©tabt  begel^rcn  toottten  ^. 
©eitbem  blieben  bie  3uben  für  immer,  fo  fange  bie  atte  ©tabtberfaffung 
beftanb,  b,  i.  bid  1796,  au«  (Solu  auögefd^toffen* 


•  üDer  unfetige  ®elbernfd^e  (grbfolgefrieg  lourbe  bon  C)erjog  Slbolf  bon   |« 
Serg  gegen  9lrno(b  Don  ßgmonb  jum  SSerberben  ber  nieberrl^einifd^en  bernU« 
8anbe  fortgeführt.  Obwohl  S.  ©tgmunb  ärnolb  unb  bie  ©täube  bon  ^"^* 
®eß>em  in  bie  Sld^t  erHärte  unb  ben  §erjog  bon  ©erg  1425  mit  3üßd^ 
unb  (Selbem  belel^nte  ^,  lonnte  fid^  festerer  bod^  nur  im  Sefift  t>on  3ü' 
ix6f  be]^au|)ten.  ®ie  ©tabt  Solu  f anb  fid^  enblid^  genötl^igt ,  bie  bieten 
SebrüdEungeu  il^red  §anbefe  unb  SWifi^anblungen  il^rer  Saufteute  mit 


1.  S)ic  S>atm  ber  «cfd^Iüffc  toom  16. 
unb  24.  Slttfl.  Bei  (Snncn  m  @.  329 
gehören  in  ba«  3.  1423,  togt  ben  Slb* 
brud  Ui  Sei^bcn  a.  a.  O.  @.  242. 

2.  SSgl.  bie  ktein.  ij^fronifcnfrag«' 
mcttte  jum  3. 1423  ©b.  ii  @.  197  unb 
9a^rB.  D  @.  150:  'ber  bufc^of  mad^bc 
)rotf[e  an[^ratd^e  unb  la^ftt  ftc^  jomail 
eir  bartvebec :  tt  'm\)atp  in  attet  neit.  ft 
4reioen  gobem  feifer,  inb  t^ei  inl^atte 
18  onäf  gein  maci^t  ober  (SoHen 
|e  gcBieben*. 

3.  3unt  k^ten  ma(  tuurbe  bad  |läbti» 
f^e  ^u^elb  am  23.  ^ugujl  toon  11 
%ibeu  ert^oben,  (Snnen  ni  @.  335. 

4.  2)er  ^ro^p  unb  Slrd^ibiacon  toon 


(£8(n,  ©erwarb  toon  ©erg,  ertl^eiUe  ^ierju 
bie  ©enelt^migung  am  7.  @e^t.  1426, 
8ac.  IV  no.  177,  togl.  Salj^rb.  in  S3b.  n 
@.  122.  156. 

5.  Ueber  bie  anbeten  ©treitigfeiten 
tbat  ©erjog  3lbo(f  ben  3(u8f^ru^  am 
9.  3)ec.  1424,  beffen  Snl^aU  (gnnen  lil 
@.  252  angiebt.  ©arin  toar  ber  bie  3u» 
benfd(>aft  betreffcnbe  ^nnlt  noc^  bi«  ju 
toeiterer  (Sntf Reibung  borbe^aUen;  biefe 
erfolgte  |latt  na^  ^ter  Socken  fd^on  am 
12.  ^ic.  in  ber  bei  Serben  a.  a.  D. 
@.  394  abgebrurften  Urfunbe.  2)ie8  jur 
^rici^tignng  ber  2)atimngen  bei  (Snnen 
@.  252  U.  253. 

6.  gacomblet  IV  no.  176  «nm. 


CLXXX  OTöcmeinc  ©nteltung. 

Äe^Jtcfaßcn  gegen  bie  ©täbte  Don  Oefecm  ju  ertoiebem,  unb  fd^tdte  enb* 
lx6f  im  3um  1433  anäf  ein  §eer  mit  2000  ^ferbcn  unb  ©treimagen 
bem  §eTjog  bon  ©erg  gu  §filfe,  butd^  toeld^e^  bie  Oelbernfd^en  au^  bem 
3ülid^et  8anb  berjagt  tourben  K  SBie  fel^r  ber  beftänbige  Srieg^juftanb 
nur  jum  SSortl^eil  ber  ganbl^erten  auf  Soften  ber  ©täbte  biente,  jeigt  bie 
©etrad^tung,  ttjeld^e  bie  Sölnifd^en  Sol^rbfid^er  bei  bem  Slbleben  be^  $erm 
3o]^ann  bon  5)cin^6erg,  loetd^em  §erj.  5lboIf  einen  5lnt^eil  an  ber  Srbfd^aft 
bon  3ülici^  übertaffen  l^attc^  anfteüen:  'biefer  öoar  immerfort  barauf 
bebad^t,  bie  guten  ©täbte  unb  ben  Kaufmann  auf  ber  ©tra§e  ju  berber^ 
ben :  baburc^  tourbe  er  reid^  unb  mad^te  feine  Sinber  ju  ©rafcn  unb 
einen  feiner  ©öl^ne  jum  ©ifd^of  bon  Süttid^,  unb  loaren  borl^er  nur 
fd^ted^tc  Witter  geioefen'  K 

5ßur  geringe  Srfeid^terung  mod^te  ber  ©tabt  unter  fotd^en  Äriegö^ 
brangfalen  ba^  ^ribilegium  S.  ©igmunb^  bom  3.  1431,  toeld^e«  fjjater 
aud^  S.  griebrid^  III 1447  auf  Sitte  beö  Srjbifd^of^  erneuerte  unb  er* 
ujetterte,  geioäl^ren,  toonad^  tl^r  ber  ^anbefeberlel^r  bei  ber  ^nfnffx  bon 
Seben^mitteln  andf  mit  ben  Sled^tern  unter  ©eteit  geftattet  fein  foQte  ^. 
©oefi«  ©eitbem  bie  SSürger  au^  bem  Saufmann«  *  unb  §anbioer!erftanb 
1444!  im  {Regiment  ber  ©tabt  faßen ,  toar  ber  alte  Megerifd^e  ®eift,  ber  btc 
ftolgen  {Ritter  unb  Ferren  ber  ©efd^ted^ter  befeelte,  gefd^iounben.  ©id^er* 
l^eit  bed  ^anbete  unb  ber  bürgerßd^en  5Ra]^rung  toar  aüein  ber  ^^td 
\f)ttt  au^ioärtigen  ^oßtif ,  unb  5Reutraßtät  bie  {Rid^tfd^nur,  tt>eld^  ber 
{Ratl^  mitten  unter  ben  Iriegfül^renben  Parteien  fo  tange  ate  mögßd^  U^ 
folgte.  Sflod^  loar  ber  ®e(bernfd^e  ©treit,  toeld^er  pd^  bon  §ß^«>8  ^^o^f 
bon  ©erg  nad^  beffenSobe  im  3. 1437  (14. 3uß)  auf  feinen  5Reffcn  unb 
5Rad^f  olger  Oerl^arb  ber  erbte,  nid^t  ju  (Snbe,  atö  1444  bie  ©oefter  gelobe 
au^brad^,  in  loetd^er  Srjbifd^of  SDietrid^  bie  trofeige  §anfeftabt  unb  ba« 
^artpi  bon  SBeftfalen  nieberjubeugen  gebadete,  loäl^renb  fie  bie  $)ütfe  bon 
äbotf  bon  Siebe  geioann  unb  ben  3ung]^ergog  3o]^ann  ju  i^rem  ©rbl^errn 
annal^m  K  SDie  ©tabt  Söln  fel^nte  aüe  3ii«iiit]^wngen  bon  beiben  ©eiten 
mit  Srltärung  il^rer  5Reutraßtät  ab\ 
^ufiuen*  ©eit  bem  3.  1421  lourbe  bie  ©tabt  ju  Sriegdteiftungen  für  ba^ 
''^'^'-  «eic^  unb  bie  lat^oßfc^e  tird^e  bei  ©eläm})fung  ber  ^uffißfc^cn  ^^crei 

1.  3a^rBü*er  @.  68  unb  168.  no.  258.  öartl^ol.  öon  ber  gafc'3  glciA* 

2.  @.bcn  SScrtrag  toon  1420  %px\i  1  gcltlgc«  Xa^thn^)  gum  3. 1444  in  @ei« 
bei  Sac.  IV  no.  125.  Ber^,  Ctuetten  ber  tocflfäüfci^en  ©cfd^ic^te 

3.  3a?>rb.  @.  181.  »b.  n  @.  282.  %t.  Äocl^off'fd^c  &)x. 

4.  dnntn,  ®efd^.  m  @.  275,  Urf.  @.  787  f. 

1447  @e<)t.  1  bei  8ac.  IV  no.  282.  6.  3a^rbüd^cr  @.  185  Unm.  1. 

6.  Urf.  1444  «pr.  23,  2acomMet  iv 


3»eitc  Slbt^fcUttiifl. 


CLXXXI 


in  ©öl^mcn  l^ctangcgogcn,  3n  bem  etftcn  großen  §cetedjug  bc^  gcnann* 
im  SaSfX^,  looju  fic  25  Satijcn  unb  25  ©d^fifecn  fteücn  mußte,,  bcfolbete 
fie  bcn  ©rafcn  SBlI^elm  öon  S3crg  unb  me^rctc  SBfirger  bon  ben  alten 
@t\ä)ki)t^n  ^ :  btefc  nal^mcn  5E]^cit  an  bcr  fcJ^tnH)f Itd^en  5RicbctIage  unb 
gluckt  bei  ©aaj  am  2.  Detobet 2.  SÜaä)  bet  9tetd^«matrilel  t)on  1422 
»ar  (Btn  mit  20  ©leben  betanfd^Iagt^;  ate  bie  ©tabt  im  folgenben 
Sofft  aufgefotbert  tourbe,  folc^eö  geringe  (Kontingent  gu  [teilen ;  legte  bet 
{Ratl^ ,  um  bie  Soften  auf jubtingen ,  eine  SBeinacdf e  auf  unb  lie|  eine 
f-  g.  §ttfpt«iiKfte  in  bet  9eat^«ca|)eae  auffteüen*,  3n  bem  SReid^^gefe^ 
über  bie  St^ebung  einet  allgemeinen  SReid^öfteuet  beö  gemeinen  ^fennig^ 
t>om  2,  !Dec.  1427  toutbe  Söln  mit  biet  anbeten  ©täbten  al«  Segfteüe 
bcftimmt,  bott  foHte  bie  §au^)tfaffe  füt  bie  Sänbet  beö  Sliebet*  unb  äwit* 
telti^einö  fein,  toetd^e  felbfi  loiebet  an  bie  Senttalfaffe  in  5Rürnbetg  abgu^ 
fügten  toat^;  bod^  bem  fd^led^ten  S3eif^)iel  bet  anbem  folgenb,  jal^tteSöln 
fclBft  nid^tö,  ober  ließ  fid^  toenigften«  öfter  betgeblid^  öon  ben  Sutfütften 
mal^nen ,  feinen  Slnfd^lag ,  'bet  bod^  Hein  unb  leiblid^  fei\  abguliefetn  ^. 
3n  bet  aWattifel  öon  1431  toaten  fämmtlid^e  fteien  unb  SReid^öftäbte  mit 
1000  ®leöen  betanfd^lagt^:  butd^  ein  gtoßeö  SReid^öauf gebot,  toie  ba^ 
öon  1421,  foHte  eine  SReil^e  fd^mäl^lid^et  5Riebetlagen  unb  unetmeßlid^et 
35etn)üftungen  beutfd^et  ?änbet  an  Söl^men  bctgolten  loetben.  Söln 
befteßte  ben  ®tafen  SBiC^elm  bon  Soen  jum  gül^ter  feine«  Sontingentö, 
unb  »enbete  2200  ®ulben  für  bie  2lu«rüftung  auf»,  e«  ift  belannt, 
baß  ber  laum  begonnene  gelbjug  in  SÖBl^men  fogleid^  mit  bcr  Sli^d^t  unb 
2lufü)fung  beö  SReid^öl^eerö  beiS^auß  (14. 5luguft)  enbigte  unb  an  ©d^anbe 
aüe  früi^eren  übertraf» 

mf)tx  atö  in  ben^uffitenlriegen  rüdfteber  ©tabt  felbft  im  3. 1444  «nna* 
bie  ®ef al^r ,  alö  bie  barbarif d^en  SSertoüftungen  ber  frangöfifd^en  9lrma^  ^"*  ^* 
gnalen  im  @lfaß  unb  am  Oberrl^ein  bie  benad^barten  Sauber  mit  ©d^redten 
erfüllten.  J)cr  SRatl^  begann  fid^  in  SSertl^eibigungöftanb  ju  fefeen,  aber 


1.  @nncn  m  @.  282:  ^bcrl^arb 
©arbcfuji  unb  S33crncr  Otoerjiolj  mit  12, 
©U^clm  toon  2J?«!ird^cn  mit  8  $fcrbcn 

'  2.  ^ü9t)xMii6)  txxo^nt  ifi  (Söln  bei 
bem  9tei(^bser  in  ber  gletdt;ieittgen92ad^» 
xidft  aud  bem  92ümberger  9{ed(^nungd» 
f>üdf,  ©täbtcd^ron.  n  @.  35. 

3.  (Sber^arb  ^inbede.  SJ'lenden  col. 
1162.  (üUn  entf^ulbigte  ftd^  tM)n  ber 
S3cf(5i(fnng  be«  iRürnberger  9letd^8tag8 
in  bicfcm  ^a^x,  (Snnen  m  @.  285. 

4.  ^.  bie  ^u^gfige  and  ^aiferbriefen 


unb  (SoJ^ienbüi^em  Bei  @nnen  a.  a.  O. 

5.  @.  bie  SSerorbnung  bei  2)r0j?fen, 
in  »er^anbL  ber  mi  @ef.  b.  ©iffenf*. 
in  itipm,  «b.  VII  (S.150.  190.  Sanf» 
fen,  Wi(i}9com\p.  I  @.  807. 

6.  @nnenlll  ®.  291. 

7.  S5gl.  3.  2ßeiafä(fcr,  ©traßburger 
gaScifet  bon  1431  in  b.  gorfci^nngen  gur 
b.  ®t\ö).  «b.  XV  @.  436. 

8.  S$gl.  (gnnen  III  @.  293,  »0  aber 
bie  Angaben  menig  mit  einanber  über» 
einfiimmen. 


CLXXXII 


fClIgemeine  (Sinleititng. 


1412. 


tt)cbcr  jur  ©tcüung  Don  500  ganjen,  toctt^e  Sötn  nod^  bem  JRcicI^danfci^tag 
aufbringen  [oütc,  nod^  an^fy  nur  bon  100  Octoaffnctcn,  auf  toctd^e  ber 
ateid^öl^auptmann  ^faljgraf  Submig  bte  gorberung  ermäßigte,  mod^te 
er  fid^  berftel;en  unb  lel^nte  fd^Ueßlid^  felbft  bie  äbfenbung  bon.40  reifigen 
©d^üfeen  ab,  toetl  er,  tt>ie  er  fd^rieb,  folc^e  nid^t  entbehren  lönne  K 
T&'^  SSon  einer  anberen  ®eite  fteüt  fid^  baö  SSerl^ältniß  bon  @tabt  unb 
n*«  .iii  jRcid^  bar  in  ber  unmittelbaren  ^jerfönüd^en  ©ejie^ung  gu  bem  ncuge* 
frönten  S.  griebric^  III  bei  feiner  Slnfunft  ju  ®JIn  am  22. 3utti  14422. 
!Die  oberften  ftäbtifd^en  ©el^örben  tl^eilten  fid^  in  bie  berfd^iebenen  Sunc^ 
tionen  i^re«  ßl^renbienfte^  bei  bem  @mj)fang:  bie  beiben  Sürgcrmeifter 
mit  einer  Hnjal^I  bon  SRatl^^l^erren  unb  ©ürgem  ju  ^ferb  ertoarteten 
ben  Äönig  bor  bem  3Bet^ertl^or  auf  ber  SBeftfeite  unb  entboten  bem  an^ 
gelommenen  ben  2)ienft  ber  ©tabt ;  fie  eröffneten  ben  3w9  ^«t  bem  ®n^ 
ritt;  ber  Srbbogt  öon  Söln,  ®unq)rec^t  bon  5Keuenar,  unb  ber  ®rö)e 
be«  ^ol^en  Oeric^t«,  SÖäeruer  Dberftolj,  loeld^er  felbft  ben  Öerid^t  übet 
ba«  Sreigniß  be«  2iage6  berfaßt  i)at,  begleiteten  ben  Surfürften  bon  ©ad^ 
fen  ju  betten  ©eiten,  jener  mit  bem  SBebel,  biefer  mit  bem  9tid^tftab  in 
ber  §anb ;  bie  beiben  SRentmeiftcr  filierten  be«  Äönigö  ^fcrb  am  ^a\m ; 
je  jioei  ©d^öffen  unb  jtt)ei  Statl^öl^erren  Rieften  bie  bier  34>f^t  be«  golbe* 
neu  2iud^«  am  ©atbad(^in  über  feinem  f)aupt.  S3ei  ©t.  SRaricngraben, 
ti)o  ber  3ug  anfielt  unb  ber  Äönig  bom  ^ferb  fticg ,  em^)fingen  i^n  bie 
Srjbifd^öfe  oon  Sö(n  unb  Syrier  unb  begleiteten  il^n  ju  guß  in  ben 
na^en  ÜDom,  too  er  am  $od(^a(tar  nieberfnieenb  fein  ®ebet  i>errid&tetc 
unb  ein  geft^^mnu«  bie  geterKc^feit  befd(^Iog.  2lm  übernäd^ftcn  Jage 
(24.  3unt)  belel^nte  berfelbe  oon  einem  ®erüfte  im  ©oml^ofe  l^erab  ben 
grjbifd^of  !Dietric^,  ber  im  rotten  ^crjog^mantcl  bor  il^m  ju  "^ferb  l^ieü, 
mit  brei  ©annern  für  ba«  Srjftift  bon  Sötn,  ba«  f)erjogt]^um  SBeftfalen 
unb  ba^  ©tif t  ^aberborn ,  loeld^e«  ber  ßrjbifd^of  gteic^faü«  bertoattete, 
unb  aud^  mit  bem  ©dj^mcrte,  n)eld(^e«  bie  ®erid(^t^^errfdt>aft  über  bie  grei« 
ftü^Ie  unb  bie  Slmt^geioatt  über  bie  greigraf cn  bebeutete  3.  ÜDer  ®rebe 
SBerner  Doerftolj  ^iett  bei  biefem  2lct  feinen  Siid^terftab  l^od^  t>or  bem 


1.  (Snncn  a.  a.  O,  @.  345—354. 
SBcijlädcr  a.  a.  O.  @.  450  ff.  M  bc- 
tt)ie(en,  baß  ber  9iürnbcrgcr  3(n|d^(ag, 
totidftt  getDÖ^nltd^  in  bad  3. 1427  gefe^jt 
n)trb,  ber  gegen  bie  ^rmagnafen  toom 
©erb^  1444  ifl.  3n  bic[em  2ln|*rag  ^tlft 
(£öln  mit  lüO  ©leöen,  SKainj  mit  500, 
2öorm8  mit  400,  fclbfl  baö  t(eine  @pcier 
mit  500;  ttermntbli*  ijt  jtatt  100  ®(e* 
toen  bei  (Söln  gletd^fatts  500  jn  feigen,  ba 
in  bem  ^ci^reiben  ^.  @igmunbd  t)om 


30.  (Büßt  fein  (Kontingent  eben  fo  Ijiod^ 
angegeben  toirb. 

2.  @.  bie  »efd^reibung  in  ©b.  I  @. 
364  —  368. 

3.  @.  366:  'inb  bat  bebuibc  bat  ^e 
ban  bem  foningbe  belient  loiit  mit  ben 
)>rien  fielen,  bairotoer  go  raben  inb  ben 
örißieijcn  jo  gebieben,  inb  toort,  bat  ^ei 
beltent  n)irt  mit  ben  merntlic^en  Qtxxi^ 
ten  in  flme  gejlid^te'. 


3tt)ettc  SStbtl^etlung. 


CLXXXllI 


Sönig  aufgerichtet;  ba«  bebeutete,  tote  er  meinte,  feine  ©elel^nung  mit 
bem  l^oj^en  ©erteilt  K  SBieber  am  folgenben  2:age  gefd^a^  bie  fetettid^e 
$utbiguug  ber  Sütgerfd^aft,  in  ä^nlid^er  Seife  toie  bei  bem  (Sintitt  be« 
@T|bifd^of«.  2)et  Sönig  ftanb,  umgeben  bon  ben  Äurfürften,  oben  in  bem 
©aal ,  bon  too  ber  eine  ber  beiben  öürgermeifter  bie  SBorte  ber  ^ulbi^^ 
gung  l^crabrief ,  toetd^e  ber  anbete  unten  ju  ^ferbe  fifeenb  laut  bor  bem 
berfammelten  9iat^  unb  ©emeinbe  nad^fj)rad^  unb  beibe  SSürgermeifter 
mit  aufgel^obenen  §änben  befd^iooren.  S5ie  gormel  ber ^ulbigung  lautete: 
'liefen  Sag  l^eut  unb  biefen  5Eag  aü  unb  bon  biefem  Sage  fort, 
,]^utbcn  tt)ir  freie  Sürger  »on  Sö(n  unferm  lieben  §errn  §errn  9i.  römi^^ 
fci^n  Sönig,  getreu  unb  l^otb  gu  fein,  bel^altniffe  un«,  unfern  SBeibern 
unb  unfern  Sinbern,  unfer  ©tabt  »on  6öln  SRed^t  unb  Söurger  iJreil^eit, 
fonber  2lrglift  f o  unö  ®ott  i^elfe  unb  bie  ^eiligen'  2. 


©ie  inneren  SSerl^altniffe  .ber  ©tabt  mürben  burd^  einen  Iangtoieri==  ©treit 
gen  ©treit  jtoifd^en  bem  JRat^  unb  ben  ©Söffen  geftört,  ju  toeld^em  ein  f^^ßf^" 
einjelner  ^Red^t^fatt  im  3.  1427  bie  erfte  35eranlaffung  gab  3.  T)er  $Rat^  ^Sta"^ 
fanb  burd^  bie  35er]^aftung  eine«  öürgerö,  §einrid(^  S^eu«,  auf  bem 
diaäf^piaii  burd^  Söoten  beö  l^ol^en  ®erid^t«  feine  Immunität  berieft  unb 
fd^ritt  bor  SSerurt^eilung  beöfelben  gegen  bie  ©d^öffen  ein ,  inbem  er  fie 
jur  9?ed^enfd^aft  jog.  @r  nal^m  aber  über^au|)t  nid^t  bloß  baö  JRed^t  ber 
35orunterfudt>ung  bei  SSer^aftung  bon  ftraffälligen  SSürgern  in  Slnfjjrud^, 
fonbern  aud^  ba«  SRed^t,  ba«  gerid^tlid^e  3Ser fahren  ber  ©d^öffen  feiner 
Seurt^eilung  gu  unterbieten.  Sin  al^nlid^e«  3^^^örfni6  jtotfd^en  SRatl^ 
unb  ©d^öffen  toar  fd^on  jur  ^tit  ber  ©efd^Ied^terl^errfd^aft  im  3.  1375 
eingetreten  ^,  »0  in  beiben  auf  einanber  eif erfüd^tigen  Sorj)orationen  fid^ 
bie  bertoanbten  ®efd(^(cd^ter  gegenüber  ftanben ;  iefet  tourbe  ber  (Segenfafe 
nod^i  baburd^  berfd^ärft,  bag  in  bem  ©d^öffencoüegium  unb  in  ber  ©d^öf ^ 
fcnbrüberfd^aft  fortbauernb  bie  toon  alter^^er  berechtigten  ©efd^Ied^ter* 
gcnoffen  fid^  be^auj)teten  ^  tt^äl^renb  ber  SRatl^  au«  ber  ©emeinbe  burd^ 
bie  SBal^I  ber  Slemter  unb  ®  äff  ein  l^erborging.  2)a«  ©d^öffengerid^t  toar 


1 .  '3tem  fo  l^abbc  \6)  SBernl^cr  Oöcr* 
Po(|5  Qxfot  JU  ber  jit  [ben]  ric^tpaf  in 
oiinre  t>ant  —  bat  bebuibc,  bat  in  ber 
focnin!  beUenbe  mit  bem  ^oengerid^te* ; 
logL  oben  @.  xxxm. 

2.  Statuta    unb  Concordata   ber   ^. 

freien  9ieid^8|labt  Solu  @.  5. 

3.  Äurjen  Serid^t  hierüber  geben  bie 
Sa^rbüd^er  @.  159,  njomit  ju  ögl.  .^oel* 


W\ä)t  (£^ron.  @.  763  unb  bie  ausfuhr* 
lici^e  2)arlegung  bes  @treit«  unb  feiner 
golgen  au8  ben  ^cten  bei  @nnen  lll 
@.  375  —  409. 

4.  @.  oben  @.  cvii. 

5.  Äoel^off'f^e  Sl^ronif  @.  714  faßt 
nod^  1499,  baß  bie  Ö^ad^fommcn  ber  ®e- 
fdj^led^ter  *bie  no(^  binnen  (Sötten  f\n\  ju 
9?at^  unb  ©d^öffentl^um  getoä^It  njürbcn. 


f 


cLzxxiy 


SQacnicfate  Shileititiia. 


immer  noc^  bad  ^o^  @ertc^t  be^  Sribifc^ofd  mib  looOte  nid^t  ber  @tabt« 
obtigf ett  be^  9{at^  untergeben  fein.  'S3ad^aben\  fagte  ber®(i^5ffe^)etn>^ 
ri^^rbefuft,  'unfere  f>erren  bom  9{at^  mit  und  ju  t^nn !  fte  fragen  tM 
möft ;  mx  fragen  fte  on^  ni^f.  SBegen  biefer  lul^nen  9lebe  lonrbe  er  in 
ben  S^urm  9ef)>errt,  unb  ber  Stotl^  mit  allen  9lat^  nnb  ben  44  Sbge* 
orbneten  on^  ber  ©emetnbe  (egte  5  onberen  ©d^öffen  ben  <Sib  auf,  i^e 
Sßo^nungen  nid^t  ju  berlaf[en,  bid  ^xäf  oXk  untermorfen  unb  ben  gefon« 
genen  Bürger  auslieferten  K  Unb  u>ei(  allgemeine  ßlage  aber  SDtangel 
an  ®(i^5ffen  toax,  inbem  bod  SoOegium  aus  6igennu|  bte  erlebigten 
©teilen  unbefe^t  lieg,  loorüber  fd^onSrib.  (Sonrab  bon  ^od^ftoben  1258. 
Sefc^merbe  geführt  ^otte :  f o  erging  ein  u>eiterer  9{atl^befd^(u&  burc^ 
loeld^en  bte  ©c^offen  }um  93olliug  ber  (SrgänjungSiDai^Ien  aufgeforbert 
unb  jugletc^  berorbnet  mürbe,  bag  bie  jur  ©ci^öffeidCur  S3ered(^tigten  nid^t 
in  ben  9^atl^  getpo^lt  merben  bürften ,  bamit  man  um  f o  ei^  ©d^Sffen 
für  taS  l^ol^  ©eric^t  belomme  \ 
9^^.  n.  !Do(!^  loar  ntc^t  ber  ytatif,  fonbem  ber  6r}bifd^of  ber  @eri(!^tS]^err, 
^^*  »etc^^er  ©croalt  über  bie  ©d^öffen  l^atte  unb  bem  pe  fc^u>3ren  mu^en* 
ätö  bal^er  im  3.  1440  im  ©d^öffencoHegium  felbft  ein  erbitterter  ©trett 
entftanb,  inbem  baSfelbe  einen  ©<^5ffen  92amend  Sol^ann  ^ir^elin  oM 
feiner  SDKtte  auSfc^log,  »anbte  fic^^  biefer  an  ben  Srjbtfd^of,  ber  l^ierauf 
feine  SSieberaufnal^me  befal^l;  baS  Kollegium  aber  bemieS  ftd^  unge^orfout 
unb  ai)j)cttirte  an  baS  Safeler  ßoncil  \  5)a«  ®erid^t  geriet^  hierüber  in 
bSlltgen  ©ttQftanb ;  bergebenS  bemühte  ftd^  ber  diatf)  um  äCuSgleic^  im* 
fd(^en  ben  berfeinbeten  ^arteten ;  enblid^  nad^  Saläre  langen  93er^nblun« 
gen  fd^ritt  ber  @rjbifc(^of  ate  SanbeS^  imb  ©erid^tsi^crr  gegen  bie  tntber« 
fj)enftigen  ©c^offen  ein,  ernannte  anbere  an  bereu  ©teDc,  inbem  er  fid^ 
borbe^ielt,  fte  bis  }ur  bellen  3^^(  bon  25  ju  erganjen:  biefe  fottten  bann 
in  äi^ifw^f^f  ^^^  f ^^f^'  ^^^  ©elbftcrgSnjungSrec^t  ausüben ;  toürbwi  fie 
aber  bei  Srlebigung  bon  ©c^öffenftül^len  bte  5Rcu»a]^len  unterlaffcn,  fo 
»oßte  ber  Srjbifd^of  felbft  bie  ©teilen  aus  ber  ^ai)i  ber  eingefcffenen 
©firger  befe|en  *.  gtcilid^  blieb  bieS  SSerfal^ren  beS  Srjbifd^ofS  nid^t  ol^ne 
S5iberf}>ruc^ ;  einer  ber  abgefegten  ©d^Sffen,  Sol^ann  SanuS,  ftagte  bei 


1 .  @.  bie  url.  (grnSnrag  ber  5  @dJ5f « 
fen,  d.  d.  13.  91J0D.  1427,  ttjorin  fte  ben 
9tat\f  um  t^cqei^nng  bitten,  nati^bem  [xt 
gefnnben,  baß  'ber  angriff  locber  att  (^er* 
fommen  inb  toril^ett  ttx  flebe  (£5(ne  ge- 
tötet tfl'  in  Hamm,  Burggraviatus  Ubio- 
Agripp.  1750  e.  160  unb  be«f.  Scabi- 
natns  Ubio-Agr.  1751  @.  67. 

2.  (gnnen  a.  a.  O.  @.  382. 


3.  2)te  auf  biefcn  ©treit  b€|üg(t^ 
Uriunben  ftnben  ftc!^  jum  grogen  X\^i 
gebrudt  bei  Hamm,  Goncordia  Ubio- 
Agripp.  1751;  togl.  enucn  @.  387 — 109 
nad^  Actus  et  Processus  tm  ^tabtar^io. 

4.  Url.  bed  @r}b.  2)tetrt(^  Dom  25. 
3an.  1448  in  Hamm,  Goncordia  ^.  193  f. 
Äoeltoff fd^e  (S^ron.  @.  786  f. 


3»€ite  «Bt?^e«unfl. 


CLXXXV 


bcm  ÄBnig  flcflcn  bcn  erjbtfcj^of,  »urbe  aber  abgctotcfen.  Scffctcn  ßt* 
fol^  l^ottebtc  Stoflc,  »efd^e  betfettc  nad^^cr  bei  bem  löntgüd^en  S)of  gegen 
©ütgermeifler  unb  JRatl^  aubracj^te:  attein  toa^.  ^alf  i^m  bet  gütiftige 
®pxu6)  be^  Äammergertd^tö ,  »enn  bod^  ntemanb  i^n  in  ftraft  fefete ! 
e«  blieb  il^m  ballet  fd^ßegtici^  nid^t^  anbetet  übrig ,  atö  ©ürgermeifter 
unb  8iatl^  bemütl^ig  um  35erjei]^ung  ju  bitten  (1457)  ^ 

35ic  alte  ®erid^t«berfaffung  bon  Sota  jeigt  fid^  fett  bem  14.  Sal^r^.    <5Je* 
im  tt>cfent(id^en  unberänbert.  ®er  üorfifeenbe  SRid^ter  beö  l^ol^en  Oerid^t«  mt«ff9. 
mar  ber  bon  bem  Srjbifd^of  ernannte  ®rebe,  afö  toeld^er  SBerner  Ober*  Ta^ti 
ftotj  bei  bem  ©nritt  ft.  griebrid^«  borlommt^.  SDte  alte  ®erid^t«bogtei 
ber  ©tabt  befanb  fid^  im  erbtid^en  ©efi^  ber  ®rafen  bon  5Keuenar,  auf 
»eld^e  pe  mit  ber  ^errfd^aft  2llj)en  übergegangen  tt>ar ».  ®nmpxzd)t  bon 
9?euenar  erfd^eint  atö  Srbbogt  bon  Söln  im  15.  Sal^rl^unbert  in  einer 
gofge  bon  mel^reren  be^fetben  Flamen«  *.   @^  lourbe  bereit«  früher  be«» 
raerlt,  ba§  feine  3uri«biction  fid^  nur  nod^  auf  einige  ßinjelgerid^te  ju 
©t.  ®ereon  unb  auf  Sigelftein  befd^ränfte  s.  ®umj)red^t,  ®raf  bon  9ieu* 
enar  uiU)  6r6t)ogt  bon  6öln,  fanb  fid^  im  3.  1448  burd^  Slnfud^en  bon 
©ötgermeifter  unb  SRatl^  betoogen ,  eine  ®erid^t«orbnung  für  biefe  ®e* 
rid^te  ju  ertaff en  ^ 


1.  (Snncn®.  401—409. 

2.  ^erfetbe  begegnet  fi^on  afö  ©rebe 
im  3. 1423,  ennen,  ®cW.  m  @.  375. 
383.  3n  einem  ©einreiben  d.  d.  1441, 
3an.  14,  geigt  @rjb.  2)ietrid^  ben  @(böf- 
fen  Don  (£5(n  bte  (Ernennung  bed  (Süer*' 
barb  ©arbcfuji  an  —  consiliarium  et 
fldelem  nostrum  fecerimus  vicecomi- 
tem :  Sacberr^iein.  Sinn.  XIX  ©.  319. 

3.  @.  gal^nc,  ®cfci^.  ber  (Söln.  ®e» 
\6fltäfttx  unter  Sllj>en  ^.  6  unb  bgl.  oben 

@.  CXXIV. 

4.  3n  Url.  toon  1393,  8ac.  m  no. 
989,  tDtrb  neben  (Smmpxtä^t  ))on  92enen« 
ar  unter  ben  ^m^tn  ©um^redbt  t)on  91U 
pen,  Sogt  p  (£ö(n  unb  ©erljiarb  $err  }tt 
fttptn,  genannt;  leitete  auci^  in  Ur!. 
toott  1399,  ebcnb.  no.  1070.  ^aäf  ga^>ne, 
®eW.  ber  (£öln,  ©efc^l.  @.'6  unb  437 
fiberlieg  ®um)}re(i^t  toon  ^(^n  bie  @rb» 
toogtei  nebp  Sfl^en  feinem  fetter  ®um« 
^rS^t  t)on  Sieuenar  1401.  gefetercr  er» 
f(^nt  atö  @rbt)ogt  bei  bem  Stfci^ofdftreit 
1414  unb  atö  geinb  ber  <Stabt,  (Snnen, 
@ef*.  in  @.  178.  i«a^  Urf.  toon  1433 
(öon  SJ^erlo  in  ben  9'lieberr^>cin.  Sinn. 
$.  24  @.  304  mitgetl^etU )  ernannte 
Sum^red^t  t)on  92euenar  'erfbait  }U 
(Soetne  unb  ^ere  )o  S(()}]iiem*  einen  ^of« 


meifter  }u  (Si$ln,  um  feine  dienten  unb 
©filten  auf  bem  ^Doml^of  einjunebmen, 
»ie  er  ben  '@efd^tt)orncn  feine«  j&ofmei» 
fleramtd'  befannt  mad^t.  Unb  toieber  ein 
©um^reci^t,  ®raf  toon  9{euenar,  'unfer 
(Srbbogt  )tt  (£i$(n*  tommt  in  Urt.  be« 
(Srjb.  aiuiprecSt  toon  1467,  gac.  IV  no. 
334,  an  ber  @pifee  ber  (grbljiofSmter  toor. 
!DerfeIbe  toerlieb  mit®ema]^(tn  unb@o^n, 
Sunggraf  griebrid^  toon  92euenar,  ein 
®abem  auf  bem  ^am)}liiof  bor  ber  ^a^t, 
Urf.  1484,  SWerlo  in  ©onner  Sa^rb. 
©.  57  @.  95.  106. 

5.  @.  oxxii.  CXXIV. 

6.  5^  \faU  biefelbe  in  einer  $bf.  be« 
2)üffeIborfer  @taat«ar(i^ito«,  @tabt  dUn 
A  70  $erg.  fol.  18  gefunben,  mit  fol- 
genbem  Slnfang :  *85erbrogen  anno  xlviii. 
SBir  ®umi>re($t  grebe  x>an  92utt}enaire 
erfoait  jo  (£olne  —  boin  funt,  alfo  a«  be 
eirfamen  burgermelfier  inb  rait  ber  flebe 
(Soelne  un«  budioile  anbrad^t  l^ain,  bat 
unfe  gerid(^te  binnen  (Soelne  anberd  ge« 
Ijianbelt  unb  ^el^ant^qft  toerben,  bau  toon 
alberS  gebrutd^Iid^  gen)eifi  i%:  barumb 
inb  umb  bi(  clagen  tottten,  be  out!^  bau 
tian  borber  an  un«  fomen  i«,  fint  toir 
inb  unfe  lorunbe  mit  e^üi^en  ber  fiebe 
(Soelne  frunben  }o  baft  faUongen  inb  er« 


CLXXXVI 


ungemeine  (Suttettung. 


ein  cmbete«  öorftäbttf(i^e«  ®€ri<]^t,  ba«  ju  Driburg  («tr^feetg), 
toridf^ee  üon -bcr  ©nrggraffti^af t  ab^^ängig  ttjar,  l&atte  fd^on  @rgb.  gricb=' 
tid^  III  im  3. 1413  ^on  Soflin  öon  ^^tixöfzn,  ttm  ©veben  biefed  ©c^ 
rtd^t«,  bal^  Softingteue  genannt,  bcffcn  Oefd^Ied^t  boöfelbe  (elt  1280  im 
SrWefift  l^c ,  ^rüdgclaiift  ^ 
@d»6/*  Sine  cigcntpmltd^e  ©eftatt  l^attc  nad^  5lnatogte  onbercr  erbbered^* 
*erf^aft.tigtet  Sot<)orationen>  töcld^e  für  bie  ©erid^tc  unb  bie  SScwattung  bcftan* 
bcn,  We  ©d^iJffenbrüberfd^oft  angem?mmcn.  3n  einem  SJcrjetc^mß  berfet 
Ben  nebft  ©tatnten  i>on  1456  unb  1457  finben  fid^  unterfd^ieben  ©d^öf* 
Icnbtüber  unb  ©d^öffen[d^tt>eftem  geiftUd^en  ©tanbeö ;  an  ber®|)i|e  bon 
jenen  ift  iSrjb.  SDiettic^  felbft  aufgefül^tt,  bann  ein  ^aftor,  ein  5Doctot, 
ein  Sanonicuö,  ein  geiftttd^er  S3ruber  bon  Slttenberg;  ate  ©d^^öffeufc^toe* 
ftcr  8lnna  bon  8t?«fird^en  bon  ®t.  ®extrub;  ferner  eine  Slnjal^I  bon 
®d^tt)cftem  im  ö>eltlid^en  ©tanbe  unb  in  großer  ^a^  ©d^öffenbruber 
ttjettlid^en  ©tanbe^,  bamnter  nur  wenige  5Ramen  bon  alten  ©efd^ted^teni 
wben  @ett>erbtrcibcnben  unb  ^anbioerfern^, 

^ie  Korporation  bcr  ©dj^&ffenbrüber  l^atte,  toie  man  fielet  ^  i^ren 
ariftofratifd^en  Sl^aralter  berloren.  ÜRan  laufte  fid^  unter  bie  berbfenten 
©ciföff^n  mit  100  obertänbifd^en  ©ulben  ein.  3n  ben  ©tatuten  ift  feft^^ 
gefe^,  »ie  biet  Sud^en,  Sonfect,  SBac^ö,  ^onig  bie  bcrbienten  unb  bie 
uttberbienten  ©d^öffen  erl^atten  foUen:  bem  Srjb.  bon  6öln  gebühren 
12  tuc^en,  bem  95ogt  bon  Sötn  6  u.  f.  to.  SDie  Srüberfd^aft,  b.J^.  bie 
berbtenten  ©ruber,  l^atte  ba«  "iRzd^t  ber  SBal^Ien  bei  bcr  2lufnal^ine  neuer 
SKitgtieber,  toäl^renb  [ttoä)  bie  Sefefeung  ber  ©d^öffenftü^le  aüein  bem 
(SoUegium  ber  unrf lid^n  ©d()öffen  borbel^alten  toar.  ?lu«  ber  fd^on  er^^ 
ioäl^nten  Urfunbe  (^jb.  ©ietrid^«  ergiebt  fid^,  bag  jmar  bie  gefefetid^ 
3a]^t  ber  ©d^öffen  25,  fetten  aber  ba«  SoUegium  boUftänbig  n)ar,  unb 
loir  bürfen  too^t  annehmen,  baß  eben  biefe  3^^^  fd^on  bon  aöer^i^er  aW 
gefe^lid^e  beftanb  3. 
©eciAtg*  (Sine  allgemeine  ®crid^t«orbnung  bejüglid^  ber  2^eftamente  unb  SSer^ 
''im?  mäd^itniffe,  ber  Eintragung  ber  Urlunben  in  bie  ©d^reinöbüd(^er,  beö  ge^ 


forberungen  tomen  tnb  i)am  be  gebred^ 
tturgenomen  iub  i^erl^oirt  inb  barna  ein 
ramonge  inb  orbinancie  ^tma6)t  inb  ge» 
fa^t ,  be  tDtr  t>ortan  ge^alben  tDiUen  ^a« 
t>m  in  maiffen  ^ernae  befd^reben  t>oIgt\ 

1.  Urf.  bei  £oc.  IV  no.  79;  borin 
tterjit^tet  Sonjl.  bon  ?.  für  fiä)  unb  feine 
(grben  bor  feinem  I0e<^n8]^crrn,  bem  ^rj- 
bifc^of,  unb  beffen  9J2annen  Unb  ouci^ 
tut  ben  fd^effenen  bed  geridj^^  ber  graid«» 


fti^aft  ban  SlirSbergl^  ju  (Solnc  mit  ftolme 
inb  mit  munbe*  auf  bie  ®rafi(^>aft  mit 
oflen  Siedeten  unb  3iibc^örungcn ;  ögl. 
übci-  biefe  Untergraffdi/aft  oben  h.  lxx. 
2.  W'  im  mn.  ©tabtavd^ito  A  VI 
22fl.  gol.  ?Jerg.:  'derart  burd^greöe 
goultfmit  (ein  Sl^ortoärtcr),  (£afi  ©arfc* 
ne)^  biamantmad^er,  ^^eter  tannenoieger' 
u.  31. 

3.  S^gl.  ob.  @.  xLi. 


3»ctt€  SIW^elCuKg. 


CLXXXVIl 


T^ti\<Sfm  S5etfa^r«n*  m  ben  (Scfeutl^fittfertt  u.  a.  m.  'Wwbejtterft  im 
3.  1437  \)Vitä}  üüt  MÜft  unbbte  44  auö  bet  ®eTOinbe:ifiT(6twjimw^* 
mzn  mit'bem  ®tcben  unb  ben  ©(ä^öffen  b^6  i^ü^ett  (Scriä^tö  erfaffen.  öm 
tln^ang  flnbcn  fi^  bte  fd^on  frül^cT  cttDä^nten  »iat^öci^Dtbnuttafettr  bon 
1385  »icberl^ott,  toobutd^  bte  (gtmerbung  bön  (Srmibbefi^  jur  tobten 
$)anb  bet  getftltd^en  ©tiftcr  unb  Drben  berboten  n)UTbe  *. 

2)te  alte  ©d^tetn^orbnung  bejügüd^  ber  Ueberrtögung  bon.  ®ntnfe*6<örein«: 
beftft  unb  Stenten,  fotoie  ber  Utfnnbenaufnal^me  bei  ben  betfci^iebenen '^'^"""^' 
©cj^reinen  beftanb  gteid^faü^  unbetänbert  fort.  5Rad^  ber  gebrudten 
@d^retn«orbnung  bon  1473  gab  e^  in  Sßtn  23  ©d^reine  *bartnba§  man 
(einreibt  grb  unb  erbjat,  erblid^  3in^,  8ei6jud^t/  9iente  beibe  gelpd^r 
unb  ttjeltfid^r  ®üter'2;  unb  bon  i^rer  2:^ätigfeit  geben  bic  nöci^  bor^an* 
benen  fortlaufenben  ©erie^t^protoloöe  berfelben  3^ugni§3.  j)iefe  ^tu 
toiKige  ©erid^t^barfeit  tourbe  tl^eite  butd^  ba6  ® d^öff encoltefliuift  be« 
l^ol^n  ©erid^t^  bei  bem@d^5ffcnf darein  auf  bem  öürgerl^aufe,  tl^eitö  «nb 
befonber^  burd^  bie  Sorj)orationen  berSlmtfeute  (officiati)  bei  ben  ©df^rei* 
neu  ber  einjetnen  ^ird^fptete  unb  ©tabtbejirle  ausgeübt  4.  !J)iefe  eorj)o* 
ratibnen  ergänjten  fid^  fortbouernb  bure^  bte  SBal^l  ber  f.  g.  bermenten 
ämtleute  (officiati  deserviti) ,  toelc^  bie  neuen  SWttgüeber  aufnahmen 
unb  an^  ber  3^^!  b^^  unberbienten  Slmtleute  mxü6)  jwet  3£Reiftet  atö 
93orfte^er  n)a^(ten ,  toetd^e  bte  borgef d^rtebenen  Dienfte  an  335ein,  @(fen 
u.  f.  ».  leifteten,  toobei  bie  S^a^  unb  ©efd^affen^eit  ber  einjclnen  ©d^üf ^ 
fefn  in  ben  ©atjungen  genau  öorgefd^rieben  ift,  ÜDie  äßeifler  l^atten  ben 
95orfife  im  ©erid^t.  SSefonbere  ©^reinmeifter  bemal^rten  ben  ©dj^rein  ^. 
3m  15.  3a^r^unbert  ift  ba«  ®eftrcben  fi^tbar,  bie  3a^t  ber  aßit* 
gtteber  ju  befd^ränfen,  um  bie  jur  SSertl^eilung  lommenben  3^ienfte 


1.  @.  ob.  @.  cLxni.  @nnen  ifi  hmäf 
bie  3<i^reS)at^(  1385,  totid^t  ftt^  nur  auf 
ben  Sln^jong  bcjic^t,  herleitet  »orben, 
bie  gm^eOrbnung  ton  1437  in  ba^felbe 
3.  1385  äurü(f  äu  toerfcben,  Du.  V  no. 
342.  2)a«  ri^tigc  SSerl^äiltniß  crgiebt  fid^ 
oit^  ber  (Einleitung,  toelci^e  in  ber  W>* 
fd^rift  bed  ^mtleutebud^^  ))on  @t.  @et>e« 
ritt,  toorauö  (Snncn  bic  Orbnung  ent» 
nommcn  \}at,  fe^lt.  3ct  fanb  biefelbc  in 
ber  f^on  ertoä^ntcn  SDüffelborfer  $bf. 
@tabt  (£öln  A  70  »ie  folgt:  '©it  fmt 
alfit((^en  gefe^e  inb  orbinantie  a^  unfe 
Ferren  banme  raebe  mit  allen  reeben  tnb 
ben  toier  inb  toicrijigcn  toort  mit  greöcn 
tnb  f^effen  bed  ^oen  gerii^^  in  ^oelne 
geraad^t  —  toelc^c  naegefd^riciscn  gcfe^ 
tnb  orbinancie  berbragen  inb  gefloffen 


looirben  be9  )>unfqienben  \>a6)9  in  Junio 
anno  1437*. 

2.  @ic  fmb  in  at^l^abetif^er  Orb^ 
nung  aufgeführt. 

3.  3n  öielen  gotiobänbcn,  njelci^e  baö 
$lrd^it>  bc«  !.  Sanbgeriti^t«  ju  (Sßln  auf« 
ben>alt^rt. 

4.  ^\(i)t  jebe«  Äir(äJ(^)iel  ^>otte  einen 
eigenen  @d^rcirt ;  mehrere  jufammen  ge» 
klärten  j.  ö.  gu  bem  @c^reitt^u  ^iiberic^ 
tt)ie  ju  bem  ju  Or«burg.  3n  bem  @(^öf* 
fenf^rein  auf  bem  ©ürgerl^aufe  toaren 
fleben  ^6)mtt9hüdftx  ber  Äir(!^f^iele  ber» 
einigt,  f.  bic  @(^rein«orbnung. 

5.  @.  bie  2(mt(eutefeü(fter,  morin  bie 
©afeungen  unb  S5erjeic^tiiffe  ber  SWltglie« 
ber,  ber  öerbicnten  unb  unt)erbientett 
Slmtleute,  entölten  flnb,  ira^tabtar^i»). 


CLXXXVIII 


ungemeine  (Smlettmtg. 


gerid^te. 


unb  Smotumente  für  btc  ©crcd^ttgtcn  ju  bertcffern.  ©erat  ba^  ämt 
lourbe  ald  ^tibatred^t  genügt  unb  mä)  beut  SBertl^  ber  mit  tl^ut 
bcrbuubeueu  SSort^cile  Bei  Sieutoal^ten  bou  feiten  ber  Sor<)oratton 
*  berlauft'  K 

®a^  l^ol^c  ©erid^t  ber  ©d^öffen  unb  nid^t  utinber  ber  5Rat^  bon  65In 
fanben  fid^  beetntrad(^tigt  burd^  l^äufige  SSortabungen  fei  eö  ber  ©tabt  ober 
einjelner  ©ürger  burd^  greigraf en  unb  greif c^öffen  ber  toeftf ä(if d^en  ©el^m== 
ober  ©tiügerid^te.  ®ie  ©tabt  berief  fid^  bagegen  auf  il^r  alteö  ^ribiteg 
be^  9lid^tau«l^eifd^en«  SBIner  SSürger  üor  ein  au^»ärtige^  Oerid^t,  toel* 
d^e^  SRedjft  fie  fid^  nun  aud^  gegenüber  ben  toeftffilifd^en  greiftül^ten  burd^ 
%  maxtin  V  unb  erjb.  SDietrid^  beftätigen  lieg  2.  ®a  bie  »eftfälifd^cn 
greigraffd^aften  unb  ©tiügerid^te  bur^  !aiferlid^e  35ertei]^ung  beut  Srj^ 
bifd^of  bon  Söln ,  atö  ^erjog  bon  SBeftf a(en  unb  Sngern,  jugcl^örten, 
loonac^  er  ba^  Sted^t  l^atte  bie  fjreigrafen  einjufefeen  unb  mit  bem  Joanne 
gu  belel^nen,  fo  loie  aud^  bie  Sluffid^t  über  il^re  ©erid^te  gu  führen  unb 
bie  Oerid^t^orbnung  ju  reöibiren^,  fo  fam  nun  Srjb.  ©ietrid^,  toeld^er 
bie  belannte  9lrnöberger  SRef ormation  ber  SSel^mgerid^te  bon  1437  erlaffen 
l^at^,  felbft  in  ben  gatt,  fein  eigene«  ^ol^e«  ®d(^öffengerid^t  ju  6ötn 
gegen  fie  in  ®c^u^  ju  nei^men*  £)od^  tt)ie  jene«  alte  ^ribitegium  ber 
SSürger  bon  6iJ(n,  nid^t  bor  ein  au^toärtigeö  ©erid^t  gelaben  ju  toerben, 
immer  jugfeid^  an  bie  SSebingung  gelnü^)ft  toar,  ba§  bei  Sfagen  5luötoar« 
tiger  gegen  fie  aud^  loirttic^  SRed^t  in  ber  ©tabt  gefj)rod^en  unb  au^ge* 
fül^rt  loürbe,  fo  toar  aud^  bie3ufage  be«  ©d^ujje«  gegen  bie  toeftfätifd^en 
©tiügeric^te  nid^t  anber«  gemeint,  bielmel^r  bie  6om^)etenj  ber  leftteren 
in  gätten ,  too  baö  ^t6)t  öon  bem  orbentftd^en  SRid^ter  »erfagt  mürbe, 
bon  Äaifer  unb  Steic^  auöbrüd ßd^  anerlannt  \  ÜDenn  bie  35e]^mgeric^te 
loaren  laifertid^e  ©eri^te  unb  in  ben3ßiten  ber  Sted^t^anard^ie  ein  xooiiU 
tl^ätigeö  unb  unentbel^rlid^e«  3nftitut,  beffen  SBirffamleit  gerabe  auf  ber 
§eimlid^!eit  feine«  gerid^tlid^en  SSerfal^ren«  unb  auf  ber  SJerbreitung  fei^ 


1.  @o  ifl  in  bem  ^tntleutebud^  )>on 
@t.  ?Pcter  (@tabtarc^.)  fol.  26^  burc^  eine 
©afeung  toon  1403  bicäal^l  berSlmtleute 
auf  56,  ol^ne  ben  ©(^reibet  unb  bie  ^toei 
^oten,  beflimmt,  'a(fo  bat  man  ad  nu 
Dort  gl^ein  amt  p  fente  $eter  Derfouftn 
en  fal  —  wir  en  fl  erjioröcn  bi«  up  lvi 
amiptmonn' ;  toef^e  ^a\)l  burti^  33efd^lu6 
toon  1457  weiter  auf  40  befd^ränft  tourbe, 
'u^  bat  bat  ampt  bedbe  bafd  inb  (e)>er 
gebient  möge  werben'. 

2.  (Snnen,  ®i\äf.  Ili  @.  414  na^ 


SBuHe  bon  1429,  26.  SWai,  unb  crjb.  3kr. 
orbnung  toom  25.  ©eipt.  1430. 

3.  @.  bie  Urf!.  Äarl«  IV  Don  1355 
unb  1372,  Senjetg  Don  1372  unb  baju 
bie  3lu«fü^rung  Don  ^op)ß,  SSerfaffung 
ber  l^eimlic^en  ©crid^te  @.  298  —  318. 

4.  @.  über  biefe  2ÖSd^ter,  «eitrSge 
5ur  ©cfd^td^te  bed  beutfd^en  Strafre(i^td 
@.  136. 

5.  @o  im  Sanbfrieben  Don  1438  unb 
im  grantfurter  Slbfci^ieb  Don  1442,  SBäc^« 
ter  a.  a.  £).  <^.  189.  2)a9ferbe  Befagt  bie 


3toeite  SMl^eUnng. 


CLXXXIX 


ncr  iut  aSoüftrcdung  bct  Urtl^ette  )ottpfliäfUtm  grcifd^öffcn  but^  ganj 
Deutfd^Ianb  beftanb.  Segen  bc«  befferen  8ied^t^,  toetd^c^  ben  greif d^öffen 
ober  SBiffenbcn  bor  ben  9lid^tioiffenben  tu  Jenen  ©erteilten  juftanb,  liegen 
fxäf,  fo  mic  SReid^^fürften  unb  fürfttid^e  MÜft,  anäf  SRat^^^erren  ber 
freien  ©täbte  unter  bie  ^a^l  berfetten  aufnehmen  ^  ®o  finben  ftd^  in 
Solu  jal^Ireid^c  greifd^Bffcu  im  5Rat]^  unb  unter  ben  ©tabtbeamten,  nur 
^iett  e«  ber  SRat^  im  3. 1444  für  not^toenbig  burd^  öefd^fui  aüer  SRät^e 
unb  ber  44  ju  öerorbnen,  ba§  toer  o^ne  Srtaubnig  be«  SRatl^^  unb  ber  in 
©ad&en  ber  toeftfäüfd^en  ©eri^te  Seooümäd^tigten  ein  greifd^ßffe  loürbe 
ober  fid^  biefen  ©erid^ten  unterwerfe,  loeber  in  ben  diati)  nod^  ju  einem 
ftobHfc^en  5lmt  foüc  geioä^tt  »erben  2.  ®er  5Rat^  berieft  fid^  atfo  m* 
nigften«  eine  geioiffe  5luffid^t  über  bie  nid^t  abjuioenbenbe  SBirffamleit 
ber  toeftfälifd^en  ©erid^te  öor  unb  l^atte  ju  biefem  S>^td  befonbere  3dtt>cü^ 
mäd^tigte  befteüt. 


Srjbifd^of  ©ietrid^  fanb  fid^  in  ber  festen  ^At  feiner  ^Regierung  in* 
fotge  ber  langen  Kriege,  bie  er  im  ©elbemfd^en  Srbfofgeftreit  unb  befon«' 
ber«  in  ber  ©oefter  S^^be  bi«  an  fein  Snbe  fortfe^te,  unb  aud^  infolge 
ber  Srieg^teiftungen,  bie  er  für  ba«  5Reid^  gegen  bie  ^uffiten  in  ©Sl^men 
tl^at,  in  eine  fd^ioere  ©d^utbenlaft  t)erftridtt,  toeld^e  tl^n  überaü  ©elb  auf^ 
iunel^men  nbtl^igte,  tt>o  unb  toie  er  !onnte,  ©c^Iöffer  unb  ^iüt  be6  Srj* 
ftift«  gu  öer^)fänben  unb  babei  bem  ®omca<)iteI,  »eld^e«  für  i^n  ©ürg« 
fd^aft  (eiften  mu|te,  augerorbentlid^e  3w8ßpäi^t>nlffe  gu  mad^en^,  aud^ 
fämmtlid^e  5Ruftungen,  bie  er  in  Solu  bon  ben  STOül^Ien,  ber  S3ier»ürje 
(®rut) ,  getttoage,  SJiel^goü,  {Rl^einjoü,  t)on  ben  5)äufem  auf  bem  SDom* 
f)o\  l^atte,  on  bie  ®tabt  gegen  ©arteigen  gu  überlaffen  ^  ®o  öerfd^mal^te 
c«  aud^  biefer  beutfd^e  Äird^en«  unb  Äeid^^fürft  nid^t  ba«  fd^on  Don  fei* 


ertt)5^tttc  ©uttc  toon  ^.  SWarttn  v  3. 
1429,  m^t  bie  Sabung  (Sölner  Bürger 
gu  ben  toe^fäüf^en  ©erteilten  )>erbietet, 
auger  toenn  bem  ^äger  in  ber  @tabt 
<E9to  \tlbf  bad  2itt6ft  bertoeigert  tuürbe, 
uub  fo  giU  ed  an6f  für  alle  ^errf4aft(i(^en 
(^eri^te  bed^fltftd  na6f  beriSrManbed« 
t)creinigttng  toon  1463,  8ac.  IV  @.399: 
'3tem  bat  ^ri  geriete  in  ^i^^alm  atfo 
go  befleUen,  bat  bie  nnberfaiffen  geinen 
ben  anbem  bar  laben  noc^  l^eifd^en  faH  — 
tb  emoere  ban  fai^e,  bat  iem  —  bat  reti^t 
aber  ber  nidbra^t  toon  bem  (zerren  aber 
f^ttiäftttt,  ha  nuber  l^et  gefeffen  toere,  ber« 


gogen  aber  berftagen  tx>ttrbe\ 

1.  ©äci^tera.  a.  O.  @.  24. 

2.  (Snnen,  ®t\^,  @.  418,  too  aber 
bie  abgebrnrfte  SJerorbnung  fo  mi6t)er' 
fianben  ifl,  aU  ob  baburd^  bie  Sretfc^öf- 
fen  über^au^t  and  bem  9{at^e  audge« 
fc^loffen  toorben  feien.  S5g(.  SBScI^ter 
a.  a.  O.:  'Sf^amcntUd^  forgten  bie  freien 
@tSbte  meifl  bafür,  unter  ben  SJlitgtie* 
bem  i^red  diat^^  einige  greifd^iJffen  gu 
l^aben*. 

3.  Url.  bon  1446,  17. 3Rai,  bei  8ac. 
IV  no.  276. 


CKC' 


Httgcntehte  (finiritimg. 


netti  e^tgfinger  etegegangem  9Safal{en))er^a(ttug  gegen  tSl^tcl^e  ^eitfimt 
Bei  ben  Ähiigen  §emti^  V  nnfc  VI  »on  gngCanb  ju  eraenem^  too^tenb 
bie  (ä)e(^ett€n  unb  bie  {Ritterfd^  bed  @tlft«  i^  pm  erften  mtb  an^ 
bent  mal  eine  <in^toxbentliäfe  Sotibedbeebe  bon  i^ren  Untertanen  6e^ 

*  erjB.  'Oietttd^  bon  ^m  fit.  am  14.  gebt.  146S.  ©ebor  bad  5Dom* 
cä})ltel  jur  SBa^t  be«  9?ad^foIgct«  f^titt,  legte  e«  butd^  etbfid^en  95ettrag 
iJel.  i>™  ii^  ettDä^Ienben  Stäbifc^of  bie  Sebingungen  auf,  burd^  toelci^e  c^  fid^ 
ber  fünfttgen  Seja^fung  feiner  ©d^ulbforberungen  bcrftd^em  tooüte^. 
Unb  an  bemfelBcn  iage,  26.  SWSrj,  f(3^Ioffen  ba«  !J)omca)>ite(,  bie  @be(* 
Ferren,  bie  JRittertd^aft  unb  bie  ©täbte  be^  (Srjftift«  i^re  erfte  ^Manbe«^ 
bereinigung,  totlö)^  afö  bauembe«  ®taat^grunbgcfe|  bem  ?anbe  toie  ben 
©tauben  i^re  grei^eiten  unb  ©ered^tfame  gctoä^rleiftete.  Stö  bie  toxä)^ 
tigften  ©eflimmungen,  burd^  toelc^e  l^iemad^  bie  erjbifd^Sfltd^e  8anbe«^ 
regierung  befd^tänft  tuurbe,  ftnb  l^erborju^eben :  ber  ©rjbtfd^of  foö  einen 
ftänbigen  JRatl^  bon  geiftfid^en  unb  U)eltlid(^en  Ißerfonen  annel^men,  ol^ne 
3uftimmung  be^  ßajjltete  feine  ©d^ulben  ntad^cn,  ol^ne  SBlffen  unb  S33il* 
len  be^felben  unb  ber  gemeinen  Sanbfd^aft  feinen  Ärteg  beginnen;  ba« 
©omcapitel  ift  bered^tigt ,  fo  oft  e«  il^m  nSt^ig  bünft,  (gbetteutc,  5Ritter* 
fc^aft  unb  ©täbte  jur  allgemeinen  Sanbe^berfammlung  einjuberufen,  unb 
ift  jur  ßinbemfung  t>exp'flx6fkt,  toenn  ßbetleute ,  9iitterfd^aft  unb  ©tfibte 
fie  bcgel^ren.  35em  bom  6a^)ite(  ertoä^tten  §erm  be^  ©ttft^  foü 
$utbigung  unb  ©el^orfam  nur  getriftet  »etben,  »enn  er  jubor  bte 
ärtifet  biefe«  §auj)tbrief^  burd^  8?eber6  berfid^rt  unb  befd^tooren 
l^at ;  »ürbe  er  pe  übertreten  unb  auf  änfud^en  be«  6a^)tteW  nid^t  ba* 
bon  abftel^en,  fo  »erben  tl^m  biefeö  unb  bie  ©tSnbe  ben  ©el^orfam  auf* 
fitabigen  K 

stvüfixtäit        Sötn  tt>ar  nid^t  unter  ben  ©täbten  be^  Grjftift«,  ©onn,  änbernad^, 
$fatj.  9ieu§  unb  anberen,  »eld^e  bie  ganbe^bereinigung  befc^»oren ;  ber  Siafi^ 


1.  3n  ben  9. 1416  unb  1444  f.  @n. 
ttcn@.  419— 421. 

2.  2>ic  b€m  ©rjb.  griebri(3^  i)on  fftU 
äfax\>  U  betöiHigtc  ^nfion  toon  3000 
9ioBc(  »ar  in  bem  Scin«i»cttrag  ^en 
^ittxiäf  mit  C^clndc^  V  im  3.  1417  auf 
1000  9toM  abgcminbert  toorbcn  (f.  oben 
@.  cLxxi)  unb  n>nrbe,  nati^bem  fie  tön« 
gcre  Seit  nid^t  mcJS^r  gcjal^U  u>orbcn,  in 
ben  neuen  ©ertragen  mit  ^einrid^  VI, 
1438  unb  1439,  auf  600  be^tel^ung^* 
todfe  800  SWarf  fePgefefet,   8ac.  IV  no. 


229.  231 . 

3.  3n  ben  3.  1449  unb  1452,  8«c. 
no.  292  unb  Unm.  3n  ber  Urfunbe  t^ 
gefaßt,  baß  fie  bie«  in  ber  S5orjeit  nie  ge» 
t^an,  auci^  in^ufunft  nici^t  f(i^u(btg  feien. 

4.  ?ac.  IV  no.  324.  3ur  Tilgung 
ber  ^6)uU>  foU  ba9  fimi  unb  ber  3oll  jn 
grifejlrom  {Bton9)  unb  ber  ^Kitbe  3ott  ju 
$aiferdtDert^  bem(Sa^ite{  überlaffen  toer« 
ben. 

5.  Vac.  IV  no.  325. 


ävoeituMik^iwnQ' 


cxci 


lallte  feine  öeti^Wigiiiig  auö  bem  ©ruttbe  <^^  taeil  bie  ^tabtwä^t  um 
cipjbifd^öfliti^c,  f Djibetn  ateid^ftabt  fei  S  nnb  fo  trat  fieaü^glei^;  auf «wß* 
kern  (Sxiii\^i  u^  Surförften  SSttjjJted^t  twn  ber^fatjr  ör^fe€l[:.beÄ 
Äurfüiftett  griebri^  be^  ©iegreid^u^rtDek^t  am  30.  üßÄTi.14^^  .^^pj? 
bem  ®oinca^)iteI  ettoäl^tt  tourbc,  entgegen.  ®ie  ijerfagte  bem  (5«$>äi^tt^n> 
gemä|  bemJISetfeot  be*  Saifev^,  ben  Sinritt  an  bem,  bafiir;  beftimmten 
@t.,a!iattinöta8,  toeit  er  nc(j^  nic^t  mit  ben  9tegatien  6elel^nt  mar  2.  ^n* 
folge  ba^^m,  trat ;  anf  mel^rete  Saläre  gäpilit^er  ©tiüftanb  be«  ©d^ßffen* 
gerid^t«  ein,  toä^renb  beffen  SJerbred^n  unb .  ©emaltt^at  fic^  mehrten, 
bie  ©efängniffe  mit  Uebeltl^äti^r^  bie  auf  ben  $RiciS^teipfj)rud^  »arteten 
augefüttt  mnrben;  benn.ba«  SRid^^teramt  be«  ©retjen,  a(^  ^tettbertreter 
be«  (grjbif(j^of^  nnb  ©nrggrafen,  toä^rte  fo  lange,'  6i^  er  öon  bem  neuen 
(^ribifd^pf  belehnt  mar-  ÜDiefem  Untiefen  i^olf,  auf  2(nfuc^en  be^  IRat^^, 
enbtic^  ^aifer  griebric^  1467  burd^  bie  35erorbnnng  ab,  ba|  er  bem  ®re*. 
t)cn  unb  ben  ©d^Bffen  bei  ©etbftrafe  befallt  ©ertd^t  ju  l^atteji,  unb  bie 
Stoffen  ermäd^tigte,  erforberlid^en  gafli«  felbft  ben  ©reiben  au«  il^rer 
SDiitte  ju  befteUen ,  fo  mie  aud^  baö  (gd^Bffencottegium  burc^  5Reuma^(en 
iu  ergänjen,  unb  menn  beib^,  (§ret?e  unb  ©d^ßffen ,  fid^  be«  ®erid^t« 
meigern  mürben,  ben  diatf)  ber  ©tabt  ermäd^tigte,  einen  anberen  ©reöen 
unb  anbere  ©d^ßffen  ju  ernennen,  'gleich  ate  ob  fie  burd^  einen  erjbifd^cf 
ober  ^Burggrafen  eingefefet  unb  gemälbigt  mären'  ^  SRujjred^t  er^^ieft  bie 
laiferlid^e  SSerleil^ung  ber  9iegaüen  erft  im  ad^ten  3a§r  feiner  9iegierunfl( 
ju  5Regen«burg,  1.  Sluguft  1471.  Unterbeffen  l^atte  er,  um  fid^  unb 
ba«  Srjftift  öon  ©d^ulben  ju  befreien,  mit  §ü(fe  be«  trieg«))plfö  feinejj 
©ruber«  be«  ^faligrafer^  einen  SRaubfri^g  ^egen  bie  ^fanbgläubiger  ber 
©^Ißffer  unb  2lemter  unb  ben  mit  ii^nen  öerbünbeten  C>^XPÖ  Sol^ann 
öon  ßtö)e  jum  größten  3Jerberben  be«  Sanbe«  gefüi^rt  unb  fid^  mit  2)om=^ 


i.  liefen  ®iunb  gab  ber  9lat^  mit 
ben  SBortcn  an:  *n)aut  befc  jiat  in  einte 
anber  gepcimiö  tocre  jo  ber  fird^en  unb 
bat  gefttd^t  )>an  (Soelne ,  ban  bie  anbere 
Pcbe*,  »omit  ju  öerbinbcn  ip  bie  5lnt^ 
wert,  bie  er  ben  burgunbi|(i^en  @e=» 
^nbten  toegen  ber  SBa^lüerl^anblung  tX" 
t^eilte:  'bie  flat  tn^a'oi  geine  gemein^ 
fd^aft  mit  bem  ca^ittel  nod^  bem  ge» 
^i^,  tsant  bie  |lat  ft  eine  bon  ben  t>ier 
tMrien  rid^fleben  imb  befenne  geinen  oöer«- 
ften  ban  ben  feifer  na  formen  ber  ^uU 
bongen  fi  bem  feifer  beif.  @.  bie  SBa^il* 
toer^anblnng  in  S5b.  I  @.  386  f. 

2.  ennen,  ®efd^.  @.  437. 

3.  ißeufiabt  1467  Wtai  22,  Securis 


ad  radicem  (^.  197,  au^  in  Statuta  et 
Concordata  (g.  142,  ijgl.  ÄoeH>.  (S^&ron. 
@.  817.  Seiter  toerorbnete  Ä.  griebrid^, 
bag  fo  lange  ber  (Sr^b.  bie  dtegalien  no^ 
ni^t  )>om  ^tidit  em:|)fattgen  unb  feinen 
Einritt  in  bie  @tabt  gehalten  \)abt,  bie 
^^)}eIIationen  toon  ben  ^tabtgeri^ten, 
'©rebe  unb  @(i^6ffen  bed  ^o]jiengerid(^td 
unb  ber  (Serielle  in  92ieberi(^  unb  "äxi^* 
berg',  flatt  an  ben  (Irgb.  an  ben  ^aifer 
geben  unb  an  (Stelle  bedfelben  bon  bem 
2)omcufio$  foKten  angenommen  unb  ge«' 
richtet  xotxhtn ;  f.  UrL^^ud^iige  bei  (i.\imti, 
9legefl.  3.  1469,  ««oö.  2  unb  3.  1474, 
3an.  15. 


cxcii  Httgemeitte  (Sinleitung. 

ca))ite(  unb  ©tanben  bed  <St}ftiftd  fo  tDte  aud^  mit  bet  @tabt  ^(n  boU« 
ftänbtg  übcrtoorfen  ^ 

Slad^beni  9iu^)red^t  ftd^  bct  ®tabt  unb  beö  3oß^  i^^  3*>"^'  toett^et 
bem  Sa))tte(  für  bie  ©d^utbentUgung  l^aftete,  gemaltfam  bentäd^ttgt  l^atte, 
betiDeigettcn  tl^m  bie  ©tSbte  bie  i>ou  il^in  atö  8anbc«]^ülfc  begehrte 
©teuer '^*    Sr  berfud^te  burd^  öerrätl^erifd^en  Slnfd^tag  an^  5Reu§  in 
feine  ®en>a(t  ju  bringen ,  »orauf  fid^  bie  ©tabt  ganj  bon  i^m  todfagte 
unb  unter  ben  ©c^ufe  be«  ^(t()fte«  unb  Satfer^  fteüte,    !J)omca|)iteI, 
gbelleute,  SRitterfd^aft,  ©täbte  unb  gemeine  Sanbfd^aft  Klnbigtcn  hierauf 
bem  (grgbifd^of  toegen  Srud^^  ber  befd^mornen  8anbe6t)ereinigung  ben 
©el^orfam  auf,  unb  hap  erftere  befteüte,  24.  aßärj  1473,  ben  ©om^erm 
-öer*  unb  ©ed^anten  öon  ©t.  ®ereon  ßanbgraf  ^ermann  bon  ^t\\tn  ate 
"J^effen  *  *§auj)tmann,  Sefd^irmer  unb  SSertoefer'  beö  ©tift^ ».  SDer  offene  Ärieg, 
»e?r.  an  toeld^cm  ftd^  aud^  ber  ©ruber  be^  SSertoefer«,  ber  regierenbc  ganbgraf 
$einrid^  öon  Reffen  betl^eittgte ,  begann  im  grfil^ial^r,  tourbe  aber  fd^cn 
im  aWai  unb  3uni  auf  lurje  ^txt  burd^  SBoffenftiüflanb  unterbrod^en*, 
bor  bcffen  Slbtauf  S5tn  feine  ©teüung  nal^m,  inbem  e^  einen  feften,  auf 
bie  SDauer  bon  100  Salären  beftimmten  SSerbunb  mit  bemSa^)itct  unb  ben 
©täuben  be^  (Srjftif t«  einging  unter  f olgenben  ©eftimmungen :  jtoifd^en 
il^nen  foß  fortbauernbe  gute  Slad^barfd^aft  unb  greunbfd^aft  in  SSerfe^r 
unb  ^anbel  beftel^en;  ©treitigleiten  foücn  burd^  rcd^tlid^en  Slu^fbrud^ 
beiberfeit^  ertoä^Iter  ©d^ieb^männer  gef d^üc^tet  locrben ;  im  gaöe  f einb* 
lid^en  Singriff«  auf  bie  ©tabt  »erben  Sapitcl  unb  ©täube  il^r  mit  SBaf* 
fenmad^t  bi«  ju  1000  SK.  ju  >TJferb  unb  1000  ju  gu§  ju  $ülfe  lommen; 
Söln  toirb  toebcr  ben  Sr^b.  9iu^)red^t  nod^  einen  anberen  lünftigen  Srj* 
bifd^of  anericnnen,  ber  nid^t  biefen  35erbunb  beftätigt  l^at  ^, 
Ägri ».        ©d^toerßd^  loürbe  9tu|)red^t  bie  ® ingc  f o  toeit  l^aben  lommen  taff en, 
fiuiib.  l^ätte  er  fxä)  nid^t  auf  ben  mäd^tigen  ©d^u^  unb  ©eiftanb  bed  ^erjog« 
Sari  bon  ©urgunb  bertaffen  fönnen.   5Diefer  »ar  burd^  bie  ©cpfeergrei* 
fung  ber  Sanbe'oon  ®elbem  unb  S>^tpf)tn,  »eld^e  il^m  ber  alte  C)erjog 
ärnolb  öon  ©eibern  m^  geredetem  UnmiHen  gegen  feinen  unnatürßd^en 
©o^n  Slbolf ,  (gnbe  1471,  abtrat,  5Rad^bar  bc«  Sriftift«  am  Sfltcberr^ein 
getoorbcn  unb  ftrebte  nad^  ber  Dberl^errfd^aft  über  bie  nieberrl^einifd^en 
8anbe,  loobei  i^m  ba«  ^ülfegefud^  bc«  erjbifd^of«  fe^r  gelegen  fam,  3m 
SDctober  unb  Slobember  1473  oerl^anbelte  er  in  })erfönlid^er  ^\x\ammtn^ 

1.  %(.^ter  unb  im  Solgenben  ^pe(l^.  Dom  29.  3RSra  im  Urd^ito  f.  ®ef(i^.  n. 
%ott.  @.  823  ff.  @tat.  @.  129. 

2.  (gnnen  @.  473  ff.  4.  Sac.  no.  365  Urf.  t)om  27.  SWat. 

3.  Urf.  bei  8ac.  IV  no.  363  unb  Urt.  5.  Urf.  5.  Sunt  1437,  «ac.  no.  366. 


3tt>ette  iCbt^ikrag. 


cxciir 


fuHft  mit  Äatfcr  gncbTid^  III  jit  Stier.  S^ox  empfing  er  i>on  biefem 
bte  ^ele^nung  mit  ©efoern  unb  ^utpfitn,  fanb  fi(fy  ahtx  in  feinen  metter 
gel^nben  t$orberungen  niii^t  kfriebigt  ^er  ^aifet  fci^ieb  t)on  il^m  in 
Uneinigleit  unb  begab  fici^  (Snbe  SioDember  mit  feinem  @ol^ne  SJlo^imi« 
lion  nad^  Siiin,  tt>o  er,  abge(e]^en  bon  einem  furjen  ^fuci^  in  "A^en  um 
Seil^ad^ten,  ii^  18.  3anuar  1474  )>eru>eUte^  dx  bemühte  fi(i(^  Der* 
gebend  ben  gef&l^rlkj^en  ©treit  im  <Sr}ftift  beizulegen,  ^inpttiift  mied 
i^)en  ä3ergleicl^  iurud ;  er  mar  bereit«  ju  meit  im  iSint>erftänbni^  mit 
^urgunb  gegangen ,  mie  an<fy  bie  9lntmort,  bie  er  na6)  ber  @r)&^(ung 
ber  ^ronit  gegeben  i^aben  \cü,  audbrüift:  bad  ^apitü  fyAt  fi(^  einen 
SDtomber  ermoi^ft,  er  l^be  badfelbe  getl^an,  fein  äßomber  fei  ber  $er}og 
Sari  \  9iun  etMärte  fid^  Äaif er  Sriebri(3^  für  ben  i?anbgrafen  ^ermann, 
inbem  er  feine  (Sr^ebung  auf  ben  ersbifdt^öflid^^n  ®tul^l  ju  unterftütjen 
Dcrf^>rad^  unb  bem  Sanbgrafen  ^einridf^  öon  ^\^tn  bie  SJefd^irmung  bed 
Sräjüftd  auftrug  \  ^man^  fc^Io§  ®rjbif(J(^of  SRupred^t  feinerfeit«  am 
27.  üßärs  1474  bo«  ^finbniig  mit  ^rjcg  Sari  ab;  biefer  äbema^m 
gegen  äSerfd^reibung  Don  200000  Bulben  bie  ©ci^irml^errfci^aft  be«  <Sr)« 
ftift«  unb  t)er))flicl^tete  fid^  gegen  ben  (Srjbifd^of,  il^m  nidf^t  bto§  bie 
©d^Uffer  unb  ©täbte  bedfelben  )u  untermerfen,  fonbem  aud^  bie  ©tabt 
^(n  in  feine  Unterti^änigleit  jurüdiubringen  ^. 

3n  bcmÄrieg,  meldten  Sanbgraf  ^ermann  im  9iamen  be«  "Dom*  ^^erbur:. 
caj>itete^  unterftüfet  öon  feinem  ©ruber  ganbgraf  ^einrid^  gegen  (Srjb.    f*e' 
9iu<>red^t  mit  aSermüftung  be«  Srjftift«  führte,  gcmann  er  balb  bie  Ober«^  '*^"*^' 
^anb ;  nur  menige  Heinere  @täbte  unb  Remter  blieben  diuprec^t  anl^äu:' 
gig  ^.    %xn  aber  f eftte  fid^  C^^jog  Äarl  8lnfang  Suli  mit  feinem  ^eerc 
öon  5IKaa«trid^t  au«  in  ©emegung  unb  forbette  bie  ©täbtc  ßöln  unb 
S'leug  gur  Untermerfung  unter  ben  Srjbifd^f  auf,  lie§  burd^  einen  §eroIb 
ba«  burgunbifd^e  SBa^3j>en  am  erjbifd^öflid^en  $cf  ju  Solu  anfd^lagen. 

!Dic  Sauffeute  unb  ^anbmerler  im  diatf)  ber  ©tabt  bemiefen  fid^  in 
ber  ©tunbe  ber  (Sefal^r  burd^  SDhitl^,  Umfid^t  unb  I^atfraft  i^ren  aSor» 
gangem  au«  ben  ritterlid^en  ©efd^Ied^tem  nid^t  ungleid^.  ®ie  begriffen, 
baß  ber  Äricg,  ben  fie  gegen  ©urgunb  aufnahmen,  nid^t  allein  für  bie 
grei^cit  i^rer  ©tabt,  fonbcrn  nid^t  meniger  aud^  für  bie  ®^re  be«  ^eil. 


1 .  ^.  ai^mä,  dte^eflen  Srtcbrid^d  III. 

2.  toelt^off ')(^e  (S^n.  ®.  S27. 

3.  Urf.  t)om  4.  unb  14.  3an.  1474, 
2ac.  no.  372.  374. 

4.  Sac.  no.  375:  'nad^bem  mir  ber 
flebe  t>an  Solne  naturlid^  unb  gen>alt^er 
fln  —  und  (»ulbonge  unb  eibe,  atö  i9on 
alberd  l^erfomen  unb  unberfaiffen  irem 

Stibtc<f)rcnifcn.  XIV. 


\)tm  plic^itig  ftn  go  boin\  3)cr  'Slbtrog 
i»on  (Söln\  b.  t.  bie  ber  @tabt  aufinle" 
aenbe  (Selbbuge  foK  gmift^en  bem  (Sr)" 
Dif(^of  unb  bem  ^erjog  jur  4>älfte  ge- 
t^eilt  tt>erben. 

5.  Sinj,  SÄcmagcn,  (Srpel,  Unfet,  Äö» 
nigdminter,  f.  bad  'Bö^x^ibtn  bei  (Snnen 
@.  533. 


CXCIV 


%UQtmtim  (Stniettung. 


{Rcid^d  unb  bcr  beutfd^en  9latton  gcfüi^rt  tourbe,  riefen  bie  §ülfe  bc^ 
ftatfer«  aU  beten  Sefd^trmer  an,  erinnerten  btc  gütflen  an  ii^re  9feid^^ 
p^iäft  K  ^cöf  ntd^t  auf  frembe  §ütfe  flc^  t>er(affenb,  traf  ber  9?at^  bie 
nötl^tflen  Slnorbnungen  jur  SSertl^etbigung  unb  Kriegführung  im  größten 
2Ra§ftabe  mit  Aufbietung  aBer  Ärafte  toie  be«  SSermögen«  ber  ©firger. 
3ubörbcrft  befd^tofe  er  burd^  einen  feierlid^en  SBittgang ,  bei  toeld^em  ba« 
l^eilige  ©acrament  unb  bie  ©ebeineter  tieben  ©d^ufel^eiligen  @t.  ©eberin 
unb  ®t.  ßunibert  burd^  bie  ©trafen  getragen  tourben,  ben  barml^erjigen 
©Ott  um  2lbtt)enbung  ber  Ärieg^nötl^en  anjuflel^en.  !£)ann  tourbe  eine 
Sommiffion  bon  12  üWitgliebem  au«  allen  Statten  unb  ben  44  für  bie 
Äricg^Ieitung  befteüt,  unb  batb  nod^  burd^  6  anbere  berftärft.  !Oie  SBätte 
ber  ©tabt  »urben  erl^Bl^t,  bie  ®räben  berticft,  neue  83oün>erfe  auper* 
l^alb  angelegt,  bie  §5fe  unb  Käufer  bor  ben  Jil^oren  niebergeriffen  unb 
babei  aud^  jtoei  grauenftöfter  mit  il^ren  ^rd^en  nic^t  berfd^ont  K  Sic 
®affe(n  traten  unter  il^ren  §au))tleuten  in  ©äffen ,  bie  SBurggrafen  be* 
toad^ten  bie  S^ore;  Ärieg^borrätl^e  tourben  aufgei^äuft,  bie  ^oi)i  ber 
©efd^üfee  unb  ©d^ußtoaffen ,  ©d^Iangen  unb  SJüd^fen  berme^rt^,  bie 
Sbelbürger  jur  fd^ulbigen  Krieg^l^ütfe  aufgeforbert,  ©o(btru^)^)en  au«  ben 
oberr^einifd^en  ©täbten  in  !Dicnfi  genommen,  ©elbmittel  bürd^  SSerlauf 
bon  Scibrentcnbriefen  unb  Srl^öl^ung  ber  ftäbtifd^n  Slcdfen  aufgebrad^t. 
®ie  Bürger  l^atten  nid^t  aüein  bie  j>erfßnlid^en  !Dienfte  bei  SBemad^ung 
ber  ©tabt  unb  Slu^fül^rung  ber  Bffentlid^en  3[rbeiten  ju  leiften :  fte  muß» 
ten  ben  20.  Pfennig,  nac^l^er  nod^  ben  10.  bon  bem  SEBertl^e  il^re«  SSer^ 
mögen«,  nad^  eigener  ©d^ä^ung ,  fteuem;  bie  9tatl^«^erren  unb  9tat]^«* 
beamten  berjid^teten  auf  einen  Il^eil  i^re«  ©e^alt«  unb  i^rcr  9?cben* 
gcfäüe. 

§erjog  Äarl  führte  fein  §eer  gegen  9lcut,  ba«  juerft  bem  Srjbifd^of 
ben  ©c^orfam  aufgefünbigt  l^atte  unb  jefet  burdf^  ben  ßanbgrafen  ^er* 
mann  mit  ^efftfd^en  ©ßlbnern  bert^eibigt  tourbe;  feit  gnbe  Suli  1474 
belagerte  er  bie  ©tabt  *. 


1.  Snnen  @.  500  f.  gtebt  au9  ben 
Steten  bc8  @tabtard^it)8  ben  3n^att  ber 
Sluöfd^rciben  ber  @tabt;  »ir  folgen  i!?m 
ebenfo  in  ben  übrigen  actenmägigenSl'lit« 
t(>eilunflcn. 

2.  2)ie  Älöpcr  SBeiber  unb  SKcd^tem, 
f.  bie  auf  ba«  (entere  bej.  Urfunben  in 
9?icberrbein.  STnn.  XVI  @.  230—237. 

3.  ^adf  einem  frül^crcn  SJerjeici^niß 
au«  bem  3.  1446  befanben  fiä)  bei  ben 
2^^oren  unb  anbcren  Orten  ber  @tabt  an 
©d^ießtoerf  jeugen :  150  (Steinbutten  unb 


110  ^ugelbüd^fen  nebfl  100  Slrmbrüfien 
unb  77  ©tü^len  Pfeile;  ©nnen  @.  508 
Slnm. 

4.  S)er  3"tgenoffe  (£(>ripian  Sßier» 
jlraat,  bcr  in  feiner  SReimd^ronif  ber  @tabt 
SReug,  b«wu8g.  »on  @.  t>.  ©roote  1855, 
bie  ©efd^id^te  biefer  Belagerung  er$SbIt 
bat,  giebt  (^.  6  ba9  !S)atum  Sreitag  na^ 
@t.  3acob6tag  b.  i.  28.  3uli  an.    Sgl. 

Äoelb-  Sb^on.  'S.  831  f.  unb  Markgraf, 
De  bello  Burgundico  a.  1474.  1861. 


3»ette  «Bt^etlung. 


cxcv 


Saifet  gttcbric^  Beeilte  fic^,  nac^  fetner  ®ttoof)nffext,  nid^t  ii^r  unb 
bem  yieiäf  am  SWebert^eiu  ju  §ulfe  ju  lomtneu;  er  tlitb  ben  gatiien 
©omuter  l^inburd^,  faft  \tä)€  aWonate,  in  9lug«burg,  too  enblid^  ber 
8?etd^frieg  gegen  ©urgunb  mit  ben  {Retci^gftänben  fcefci^Ioffen  tourbe. 
€^  berging  toteber  eine  lange  3«it ,  bt«  bie  9teid^«truj>^>en  6ei  granlfurt 
unb  <ScMenj  jufammenfamen,  6i«  ber  Äaifer  fid^  mit  i^nen  mä)  9lnber* 
naäf  in  S3eh)egung  fefete.  35ort  fd^Io§  er  <Snbe  be«  Sai)x9  ba^  ftrieg«* 
bünbntt  mit  Ä.  ßubtoig  XI  bon  g^anfreid^ ,  ber  mit  einem  §eer  in 
Suyemburg  einfallen  foüte.  Unterbeß  unter^anbette  Ä.  S^riftian  I  bon 
^änemarf  atö  grieben^bermittler  bergeben«  mit  bem  ^erjog ,  unb  ba« 
JReid^^^eer  belagerte  unter  änfül^rung  be«  Äurfürften  Sllbrec^t  bon  33ran* 
benburg  ba«  ©täbtd^en  Sirij  am  JRl^in,  toeld^e«  am  7.  SWärj  1475  bie 
Sr^ore  öffnete  1.  2lm  21.  traf  ber  Saifer  mit  ben  Surfürften  bon  üWainj, 
2rier,  S5ranbenburg  unb  ©ad^f en  in  Söln  ein  \ 

Äarl  bon  ©urgunb  l^atte  bie  Belagerung  bon  ?Reu§  ben  SBinter 
l^inburd^  fortgefefet  unb  ffättz  ftc^  längft  jum  §errn  be«  toid^tigen  ^lafee« 
gemad^t,  toenn  nid^t  bie  SBlner  biefem  ju  §ülfe  gefommen  toären.  !Die 
Sürgermilij  nebft  ben  ®olbtru^>^)en  bon  Sßln  jog  im  gebruar  1475 
burd^  ba«  bergifd^e  ®ebiet  auf  ber  redeten  ©eite  be«  Stl^ein«  unb  fefete 
fid^  im  Sager  auf  ben  ©teinen  gegenüber  bem  burgunbifd^en  ^eere  feft^. 
"3^00)  batb  tt)urbe  ben  ^anbtoerfern  an^  ben  ®affeln  bie  ^txt  ju  lang ; 
man  burfte  nid^t  afijubiel  bon  i^rem  $atrioti«mu«  berlangen ,  bie  ^älfte 
ber  SWannfc^aft  ging  o^ne  Urlaub  nad^  §aufe^. 

greilic^  toax  ba«  aSer^alten  be«  9ietd^«ober^au^)te«  felbft  toenig 
crmutl^igenb.  Saifer  griebrid^  liebte  bie  !Dinge  nid^t  bi«  auf  bie  ©^ifee 
ju  treiben.  5Kid^t  früher  ate  am  6.  SWai  brad^  er  mit  bem  {Reid^^l^cer 
tjon  Eöln  auf,  fam  bi«  ^oM.  @«  tag  in  feiner  üWad^t  ba«  burgunbifd^ 
$eer  ju  bemid^ten,  nad^bem  bie  9ieid^«truj>))en  e«  an  ber  Srft  jurüd » 
getoorfen  litten.  3)od^  lieg  er  fid^  lieber  bie  SSermitttung  be«  ^)ä))ftlid^en 
iSegaten  älejanber,  S5ifd^of  bon  gorli,  gefafien,  tocld^er  fd^on  am  28.  SWai 
ben  SBaffenftitlftanb  enid^tete.  !Die  grieben^berl^anblungen  jogen  fid^ 
jebod^  in  bie  Sänge  unb  enbigten  fd^lie|lid^  (27.5Kob.)  mit  einem  ©d^ufe* 


1.  »gl.  Äocl^.  @.  837.  Markgraf 
e.  36. 

2.  ÄocH>off»f(i^c  (£^ron.  <S.  838  Sin- 
mcrf.  1. 

3.  Sterfiraat  ®.  52  giebt  ba9  ^a^ 
tum  be9  18.  gebruar  an  unb  erjä^It 
(^.  72),  baß  bie  (£8Incr  unb  iRcugcr 
burd^  @ef(i^ü^fugdn ,  mortn  Briefe  ein« 
gefc^loften  maren,  mit  einanber  corre^ 


f^)onbirtcn. 

4.  (gnncn  @.  539.  3Jon  fämmtlid^en 
Stemtern  töaren  1400  auf  bie  Steine  au«» 
gebogen ;  bat>on  ^atte  ba9  ^oQenamt  bie 
mctpen,  152,  ba«  3tmt  ber  ©arbiere  bie 
»cntgPen,  14  SWann,  gepeilt.  3)ic  glei- 
fcber,  ©d^miebe,  SWaler  unb  ©äcfer  t)ei> 
liegen  juerfl  ba9  Sager. 


CXCVI 


ungemeine  d^nleitung. 


bünbniß  jtpifci^en  Saifcr  unb  f)crjog  K  Söln,  miä)^^  bei  tiefen  SScr* 
^anblungen  ni(j(^t  jugejogen  tpurbe,  ^atte  ba^  ^ad^fe^n  unb  mugte  gegen 
bie  blogc  SScrfid^erung;  bag  i^r  ber  ^erjog  leinen  3otn  na(^t|:agen  U>püe, 
bte  getoonncne  ^ieg^beute  toieber  ]&etau^ge6en  2.  Dotif^  jum  Srfafe  fü? 
bte  Ärieg^fpften  i^atte  il^r  ber  Äatfer  ium  borau^  einen  Utx&0)ti\öftn  ^oü 
oon  aBein  unb  anbeten  SBaaren  bei  Durd^ful^r  unb  ^inful^r  beipilttgt, 
tpobet  er  natürttci^  aud^  fid^  felbft  mit  einem  5lnt^ei{  bebad^te  ^.  %üx  bie 
©d^utb ;  mit  toetc^er  ber  3lbminiftrotor  ^ermann  unb  ba^  5Domca|>itcl 
ber  ®tabt  ber<)fKd(^tet  toaren,  l^aftet^n  bie  erjbifd^öftic^en  äoüftättcn  ^m 
9i^ein.  Um  aber  bie  für  bie  ©ejal^Iung  unb  (gntlaffung  ber  0olbtrn<)^ 
j>en  erforberlid^en  ©ummen  fcfort  aufzubringen,  na^m  ber  5Rat^  eine 
3toang«anlei]^e  i)on  100000  (Sulben  hnv^  33erfauf  bon  ßeib«'  unb  dxh 
reuten  auf  ^.  2)er  ©tabt  5Keu§  betoittigte  ber  Saifer  Hn  anfel^ung  i^rc« 
ritterlid^en  unb  männüd^en  SBiberftanb^'  tpä^renb  ber  Belagerung  üon 
46  Söod^en ,  außer  anberen  greil^eiten  ber  ©ürger  anöf  ba^  gl^reurcc^t, 
einen  boj>pe{föj>figen  gotbenen  Slbter  mit  ber  faiferlid^en  firone  im  fd^toat* 
ien  ©d^ilbe  ju  führen  unb  i^re  ® d^reiben  mit  rotl^em  SBad^^  ju  fiegeln  ^ 
3i^ren  ta^)feren  SJert^eibiger  ben  Sanbgrafen  ^ermann  aber  fefete  er, 
auf  3lnfud^en  be^  Sa^)itete;  ber  Prälaten,  ®rafen,  SRitterfd^aft  unb 
©täbte  be«  ©tift«  ate  *9iegierer  be«  ©tift«'  ein,  inbem  er  i^m  jur  gü^* 
rung  be«  JRegiment^  einen  Meinen  unb  grogen  SRatl^  bon  Vertretern  ber 
üier  ©täube  unb  ber  ©tabt  Sota  beiorbnete^.  gerner  beftätigte  er 
Solu  aüe  früi^eren  ^riDitegien  unb  erflärte  bie  ©tabt  mit  au^brüdflic^n 
SBorten  ate  SReid^^ftabt :  fie  foü  allein  bem  taifer  unb  9ieid^  oi^ne 
aüe^  SÄittet  jugei^örig  unb  i)eru)anbt  fein,  unb  bem  römifd^en  Könige 
nad^  bi^i^eriger  ©etoo^n^eit  ^utbigen ;  ber  Sr^bifd^of  f ott  fie  nid^t  me^r 
feine  ©tabt,  Sürgermeifter ,  ^ati^  unb  ©emeinbe  nid^t  mei^r  feine 
Sürger  unb  ®etreue  Reißen  ^  3"  ^^^  früheren  Privilegien  toar,  ber 
©teüung  einer  SReid^^ftabt  entf })red^enb ,  bie  3Sertei^ung  be^  9ied^t^, 


1.  Markgraf®.  53.  63. 

2.  Äoel^eff  @.  840 ;  tgl.  @nnen  @. 
549  f. 

3.  (Snnen  cttirt  bte  ungebrudte  Ur!. 
öom  25.  üWai  1474.  2)a«)elbc  ^ritilcg 
ttjurbe  im  3.  1486  erneuert,  flie6  abtx 
auf  energifc^en  Siberjianb  ber  oberr^eU 
nifcit^en  Üurfürften,  t}gL  ^oeI(>.  (S^ron. 
®.  827  unb  Gengier,  Codex  juris  mu- 
nicipalis  ®.  593. 

4.  @nnen  @.  553. 

5.  Urf.  tont  2.  @e^t.  1475,  ?ac.  IV 


no.  380. 

6.  Ur!.  tont  8.@e^)t,  cbeub.  uo.  381. 
%ii6)  \)kx  tfl  bie  @tabt  (Söln  ton  ben  tier 
©täuben  be9  @rs^tftd,  Prälaten,  ©rafen, 
9titterfc^>oft,  ©täbten  befonber«  unterste» 
ben.  S)te  Urf.  finbet  fiäf  avi<if  fci^on  im 
Slrc^it  f.  ®eW.  u.  ©tat.  @.  282  unb  in 
Cod.  RhenonMos.  lY  no.  339  abgcbru(ft. 

7.  Urf.  tont  19,  (ge^)tember  1475, 
abgebrucft  in  Apologie  bed  Srjftift«. 
©eil.  @.  187  f.  Securis  <B.  215  f.  unb 
öfter. 


3ti>cit€  IC^t^eilung. 


CXCVII 


@ött*  uitb  Oitbermünjcn  mäf  bcm  ®t?ab  unb  ^txtif  tote  bie  bcr  tl^etni^ 
feigen  ^tfürften  ju  )>tägcn,  l^iniugcföittnien  ^ 


9iad^  bcm  burgunbifd^cn  Stiege  lam  öuci^  eilt  langet  3^tn>ürfntB 
jwifd^eti  ßötn  uttb  ben  §anfegenoffcn  juttt  9luettag. 

ÜDie  SSerbtnbutig  ber  xl^ctnifd^en  |)anbcteftabt  mit  ben  beutfd^eti 
®täbten  ber  Oft^  unb  SBeftfee  betul^te  ürfj>rüngßc^  auf  b^m  aSerein  bct 
Äaufleutc  be«  r&mifd^en  SReici^d  bei  bem  Sofitöt  ju  ©tügge  unb  in  ber 
©ilb^aüc  JU  gonbon  2. 

®ei  bem  Sontor  ju  ©rügge  toöten  bie  ©täbte ,  tt)ie  man  In  ben 
»ef^tfiffen  bon  1347  flnbet,  naäf  !DritteIn  elitgetl^eift,  fo  ba§  2übed  mit 
ben  toenbifci^en  unb  fäd^fifd^en  ©täbtett  ba«  eine,  bie  bon  3Beftfa{en  unb 
^reu^en  fcaö  jtoeite,  bie  bon  ^otl^tanb,  Siblanb  unb  @d^tbeben  baö  britte 
©rittet  bilbeten;  m^  iebetti  biefet  ©rittet  tourben  jtoei  Sltbermänner  at^ 
©orftel^er  getoä^tt^.  9luffatlenbertt)eife  finb  l^ier  bie  nicberrl^einifc^en 
©täbte,  unb  in^befonbere  ßßtn,  gar  nid^t  genannt.  Unb  bod^  toiffen  »ir, 
baß  feit  alter  ^zxt  ein  teb^after  ^nbet^Derfel^r  jtoifd^en  ßötn  unb  ben 
flanbrifd^en  ©täbten  beftanb.  3m  3. 1178  entfd^ieb  erib.  W^^PP  «in«^ 
Streit  jtoifd^en  ben  ©entern  unb  Sötnern,  atö  testete  jenen  bie  JRl^cin* 
fd^ifffai^rt  ober^atb  Sötn«  oertoel^rten ,  ju  ®unften  bon  ©ent*.  ?Bieber 
ein  ©treit  jtt)ifd^en  beiben  ©täbten,  bei  toetd^em  aud^  bie  anberen  ©täbte 
üon  gtonbern  unb  §ennegau  in  SWitteibenf d^aft  gejogen  tourben ,  fam  im 
3.  1249  jum  Slu^ttag,  morüber  ®ent,  ©amm  unb  SBrügge,  fotoic  aud^ 
bie  ©räfin  SÄargaretl^e  bon  gfanbem  unb  ^ennegau  ber  ©tabt  SBtn 
il^e  Urhinben  au^ftettten :  e^  ift  barin  gefagt ,  ba§  bon  beiben  ©eiten 
bie  Äaufteute  feftgcl^tten,  bie  SBaaren  mit  ©efd^tag  betegt  Sorben  feien  *. 
3m  3.  1252  erl^ietten  bie  Äaufteute  bon  ßStn,  ©ortmunb,  ©oeft,  "SJlm-^ 
fter,  Sld^en  unb  anbere  beö  r&mifd^en  {Reid^^  oon  ber  ®räfin  aWargaretl^e 
bie  SSeftätigung  il^rer  ^ribitegien  unb  eine  3«>ttßtmä§igung  ju  ©amm  ^. 


(Satn 
unb  bie 
•Öanfe. 


1.  Ur!.  öon  1474,  3an.  15.  mnu 
Wc  9?cform.  2Ibt^.  II  @.  139  f.  u.  ö. 
gcbrudt.  Gengler,  Cod.  munic.  @.591. 

2.  S3g(.  fifccr  bie  Slnfängc  bcr  §anfe 
bie  Einleitung  ton  Ä.  Äo^jpmann  in  fei« 
ner  treffltci^cn  Slu^gabe  ber  ©anfereceffe 
t)on  1256— 1430  ©b.  I,  unb  \ptckU 
über  ba«  Sontor  ju  SBrügge  bie  Slb^anb* 
Inngen  »on  (S.  S5.  Färbung  in  $ifl. 
3ei^(^r.  S3b.  28,  t)on  Äop^)mann  in 
©anpfd^cn  @ef(]^i(j^t«blättern  3al?rg.  1 872 
unb  ton  (Snncn  cbenb.  1873. 

3.  @artoriu8  unb  Ja^j^jenberg ,  Urf. 
Oefd^.  bcr  b.  ©anfe  II  @.  393  unb  33cr- 


geidf^nig  ber  Slclterlcute  in  ben  ^anfc« 
reccffenl  @.  128.  S)iefelbc  2)rittelcin- 
tbcliung  pnbct  fid^  in  bcm  Slcccß  gu 
«rüggc  toon  1356,  cbenb.  @.  127.        , 

4.  3lu8  SBarnfBnig«  flanbr.  @taatö= 
unb  9lcc^t«gej(]^.  Urf.  njicber  abgcbrucft 
In  Ou.  I  @.  578. 

5.  Du.  II  no.  286—289.  SSgt.  über 
ben  @trcit  @.  33.  -Färbung  a.  a.  O. 
@.  309  ff. 

6.  @.  bie  9?ci^c  ber  grcibriefc  ber 
©räfin  üyiorgarct^c  ton  1252  Ui  ^opp* 
mann,  (Sinl.  xxx  Stnm.  4. 


CXCVIII 


ungemeine  Einleitung. 


Ol^nc  3^^if^l  iP  ^wd  bct  l^tcrburd^  fccjcugten  ^rtt>ilcaienflcmetn' 
fd^aft  bcr  genannten  niebcrr^einifd^en  unb  loeftfältfcl^en  ©tobte  in  ^lan^ 
bern  auf  eine  nähere  9Serbinbung  berfelben  auc^  6ct  bcm  (Sontor  ju 
©rügge  ju  fd^tiegen  unb  bemnad^  anjune^men,  ba§  etftcrc  in  beut  ^Drittel 
ber  preu^ifd^cn  unb  tt)eftfätifci^en  ©täbte  mitbegriffen  »aren.  Slber  nir* 
genbö  finbet  ftd^  bejeugt,  ba§  ßßln  bte  ©teüung  eine«  SSorortö  bei  btefem 
^Drittel  ober  aud^  nur  bei  ben  nieberr^einifd^en  unb  »eftfälif d^en  ©täbten, 
fotoie  Sübed  bei  ben  toenbtfd^n,  einnai^m  \ 

2)ie  ©itb^atte  ju  8onbon  toar  im  12.  3a^r^unbert  ba«  Äaufl^au^ 
ber  ßölner,  toeld^e  fic^  toid^tiger  ^anbete^ribtlegien  in  @nglanb  erfreuten. 
S.  ^einrtd^  II  getoäi^rte  1157  ben  Saufteuten  bou  S5ln,  t^ren  SBaaren 
unb  ®efi|ungen ,  tnöbef onbere  i^rem  §aufe  ju  ßonbon  (de  domo  sua 
London.)  feinen  ©d^uft  unb  berftattete  tl^nen  ben  SBeinberfauf  auf  bem 
üWarft  JU  Bonbon  ju  bem  gleid^en  greife  toie  ber  ber  franj5fifd^en  ©eine, 
S.  JRtd^arb  befreite  fie  1194  bon  ber  Slbgabe  bon  jtoei  ©d^ittingen  füt 
i^re  ®tlb^aüe  in  ßonbon  (de  gildhalla  sua  London.),  fomic  i)on  anbe* 
reu  Slbgaben  an  ben  gi^cu«  unb  geftattete  il^nen  ben  freien  Sauf  unb 
SSerfauf  auf  aüen  SJiärften  feine«  5Reid^«.  S)ie  folgenben  Sönige  3o]^ann 
unb  ^einrid^  III  erneuerten  btefelben  ^ribilegien  im  13.  3a^r^unbert  2. 
T)oäf  fonnten  fid^  bie  Sölner  ntd^t  lange  in  t^rer  au«fd^tie§lid^  j>ribi(e* 
girten  ©tetlung  it^anpkn.  S)enn  aud^  öübed  unb  SBi«b^  erl^ielten  fdf^on 
im  13. 3a^r]^unbert  gtetd^e  §anbetebegünftigungen  »ieSötn;  Sübedt  unt 
Hamburg  burften  eigene  Raufen  für  fid^  in  Snglanb  beft^en;  ebenfo  be* 
ftanb  bort  eine  flanbrifd^e  ^anfe  bon  ©rügge  unb  anberen  ©täbtcn  bte 
JU  t^r  gei^Brten  ^.  S3alb  gingen  aber  biefe  bef onberen  ©enoff enfd^aften  in 
bte  allgemeine  ber  Saufleute  bon  9ltemannten  auf,  unb  bie  frül^cre  ®xü>^ 
^alle  berSötner  ^ieg  fd^on  umäßitte  be«  13»3a]^r^unbert«  bte  beutfd^e*. 
—  3n  bem  SSertrag,  meldten  bte  Saufteute  ber  beutfd^en  ^anfe  mit 
ber  ©tabt  Sonbon  im  3. 1 282  abfd^loffen,  toaren  jene  burd^  einen  Sllfcer* 


1.  2Öa«  ^o^^)mann  a.  a.  O.  xxxi 
über  bie®ru:|)^)irung  beS  gemeinen  Äauf« 
mann9  unter  bteSororteäBisbü,  C[i51n 
unb  Sübecf  ausführt,  unb  in^bcfonbre 
bie53e^au:ptung :  'bie  @täbte,  beren  ^auf» 
leutc  bie  SBeftjec  befahren,  ij^atten  (Solu 
jum  SSorort'  finbe  id)  »cber  \)kv  nod^ 
fonp  begrünbet.  2)ie  2)ritte(eint^>eilung 
bei  bem  (Sontor  ju  S3rügge  batte  feine 
attgemeine  Sebeutung  für  bie  $anfe ;  ob- 
tt)etc^enbe  @intbei(ungen  in  2)rittel  unb 
Viertel  pnben  fic^  an  anberen  Orten ;  bei 
ben  Sontoren  ju  bergen  unb  2Bi«bi^  lägt 
[x^  \oi6}t  gar  nicif^t  na6)vod\cn ;  f.  2ap^ 


^enberg,  @ta^H>of  @.i28. 

2.  @.  bie  Urlunben  bei  Sa^^nberg, 
©tal^ll^of  im  ^nl^ang  unb  toieber  abge* 
brucft  in  Du.  I  @.  544.  605.  II  no.  9. 
11.  41.  149—151. 

3.  ^en^eidfteUen  beüSa^^enberg  @.  U 
unb  ^o^:|)mann  @.  xxvii. 

4.  ^rit?U.  Ä.  ^einric^«  III  öon  1260 
für  'bie  ^auf(eute  be«  9let^d  ^leman* 
nien,  meiere  in!^onbon  bad  ^aud  beft^en, 
meines  gen^ö^nltd^  bie  ®t(b^alle  ber 
2)eutfd^en  genannt  roirb\  Satotoenberg 
@.  12. 


ättjcitc  Ufet^eiluna.  cxcix 

manu  al^  SSorftanb  unb  nod^  burd^  einen  ©ürger  bon  ßi5(n  (Subolf  bon 
So«fe(b) ,  brei  bon  üDortmunb,  einen  bon  Hamburg  unb  einen  bon  SÄün* 
ftet  bertteten^  Sr[t  1437,  biet  \pättx  afö  in  SSrügge,  lommt  anä)  bei 
ber  bcutfd^eu  ^anfe  ju  Sonbon  eine  3)ritteleint]^eilung  ber  ©täbte  bor, 
aber  in  ganj  anbetet  SBeife  atö  bort:  bie  gelbtif(i^en  ©täbte,  mit  il^nen 
Sötn  unb  Dinant,  bilbeten  ba«  eine  üDtittel,  bie  toenbifd^en,  »eftfälifd^en 
unb  bie^feitigen  t^einifd^en  ©tobte  ba«  anbete,  "ißteugen  mit  ©ot^tanb 
unb  SiDtanb  ba^  btitte  2. 

3Benn  atfo  ßötn«  öebeutung  unb  ©teüung  al«  ÜJhtglieb  bet  beut^ 
feien  §anfe  auf  ben  gemeinfamen  §anbetöbejie^ungen  unb  ^tibilegien 
in  (Snglanb  unb  gtanbetn  betu^te,  too  bie  mäci^tige  unb  teid^e  t^einifd^e 
©tabt  borjug^meife  mit  i^tem  Raubet  bet^eiligt  toat,  fo  ftanb  biefe  bod^ 
immet  nut  in  einem  entfetnten  2Set^ättni§  ju  bet  ujenbifd^en  ^anfe  unb 
ben  anbeten  ^anbete))Iäfeen  an  bet  Oftfee ,  mie  fie  fid^  anä)  nut  toenig 
butd^  beten  ^anbetejjolitif  in  ben  notbifd^en  Dteid^en  betü^tt  fanb.  3^^^ 
©utbe  im  3.  1367  (11—19.  5»ob.)  ein  betü^mtet  §«nfetag  ju  ßöln 
abgehalten,  auf  toeld^em  Slbgeotbnete  bet  toenbifd^en  ©täbte  be^  lübifd^en 
Dtittete  mit  benen  bon  *ißteu§en,  §oüanb ,  ©eetanb  unb  ©übetfee  ba^ 
ttieg^bünbnig  gegen  bie  Könige  bon  ÜDäncmatf  unb  Siottoegen  befd^tof* 
fen,  bie  ^af)i  bet  bon  ben  einjelnen  SSetbünbetcn  ju  fteüenben  ©d^iffe 
feftfe^ten  unb  pt  Seftteitung  bet  ^tieg^foften  ein  ^funbgelb  bon  ^aa^ 
tcn  unb  ©d^iffen  auf  i^te  ^äfen  legten  ^i  allein  bie  ©tabt  fiöln,  toeld^e 
jum  aSetfammtung^ott  bet  ©täbte  bet  Oft*  unb  bet  SBeftfee  offenbat 
nut  toegen  i^tet  geeigneten  Sage  in  bet  SJiitte  jtoifd^en  beiben  gctoö^tt 
mat,  bet^eiUgte  ftd^  felbft  an  biefem  Sünbnig  unb  an  ben  batauf  bejüg* 
üd^cn  SSet^anbtungen  nid^t  weitet,  ate  ba§  fte  bie  2lu^fd^tei6en  bet  Son^ 
föbetation  untet  i^tem  ©iegel  au^fettigen  lieg  unb  beten  ©eboümäd^tigte 
beglaubigte^. 

1.  Urf.  tom  20.  3an.  1282  bei  iap--  ^anfcrcccffc  öon  1431—1476,  Dr.  gici^. 
^cnberg,  ©tal^H^of,  Utfunbcn  @.  14:      ton  ber  9Jo^^. 

mercatores  de  hansa  Alemannie  in  ea-  3.  Consules  civitatum  maritimarum 

dem  civitate  tunc  morantes.  de  tercia  parte  Lubicensi,  de  Pruscia, 

2.  Sctp^enberg  <^.  29.  2)iefel6e  (Sin"  de  Campen,  de  Hollandia,  Zeelandia  et 
t^eilung  beflanb  bei  bem  Kaufmann  ju  de  mari  australi  in  civitate  Coloniensi 
Sonbon  auif  nod^  im  3.  1476,  »ie  au8  congregati  in  (Sinl. be« 8^eceffe8  f . $anfc» 
bem  8?ece§  gu  Sübecf,  23.  2«ai,  §  196  receffe  I  @.  373. 

^en^orgel^t:  M'eMbcn  batSottenfc^c  unbe  4.  @.  bie  Urfunben  in  $anfercccffe 

©etterfc^^e  tor  ein  borbcnbeil,  bat@a«f(JSie  a.  a.  O.  unb  auc^  in  Duellen  gut  ®cfd^. 

unbc  2BePfel{(JS|c  unbe  33crgef(i>e  öor  bot  »on  (Söln  IV  no.  468 — 473.    Wlan  be* 

anberc,  $ru|}en  unbeSifflanbe  unbc®ot*  biente  fid^  be«  (SölniWen  @tabtftegetö, 

lanbe  t>or  bat  borbe.    ^ö)  'otxhanU bie  meil  beu  $anfebunb  fein  eigene^  ^atte, 

Äenntni§  biefe«  unb  ber  noc^  metter  an»  f.  Wlantd^  in  ben  ^anftfd^en  ©efd^ic^^t«- 

jufü^renben  ungebrucften  9ieceffe  ber  gü»  blättern  3- 1872  <B.  5  f. 
tigen  üT^ittl^eilung  bed  Herausgeber^  ber 


cc  W^tmtint  (BinUttung. 

Mffvc  ging  diln  ber  ©treit  mit  bett  ©tobten  bon  t^Ionbern  an,  ate 
bic  t»n  bcr  Oftfec  unb  f)üa<mb  im  9. 1385  ben  SSertel^  vmi  xfyntn  ofc* 
brad^  mib  ba^  S^ntot  Den  ®rägge  naäf  ^oxtttdft  berlegten  ^.  ^ 
biefet  a^tanfoffung  bef^idte  Söfn  1389  ben  f)anfetag  jn  Sfibed^,  unb 
atö  bie  flanbttfd^n  ©tSbte  1391  bie  geforbette  ®enngt|iamg  für  bie 
JSefd^Sbignng  ber  beutfd^en  Soufteute  (etfteien,  erl^ietten  mt^  bie  Sölner 
i^en  ©d^aben  crfefet^.  ©onft  »or  bie  9{l|einftabt  im  14.  itnb  15.  Qafft* 
^unbert  nur  feiten  auf  ben  aögemeinen  ^anfetagen  ju  finben*;  unb 
menn  fie  txm  bem  großes  ^nfebnulb  mtr  geringen  9lut}en  jog,  bi^n>ei(en 
fogor  nur  ©ci^ben  bat>on  ^atte,  foCte,  nne  öfter  gef<i^al^,  il^te  ^oufleute 
unb  ^aren  für  bie  SSergel^en  ber  ^anfegenoffen  im  9li:^anb  l^fttor 
gema^t^t  n>urben,  fo  n>ar  fie  aud^  n)enig  geneigt  für  bad  allgemeine  $efte 
i^re  eigenen  3ntcreffen  l^intangufe^en  i*er  flc^  aögemeinen  änorbnungen 
be«  ©unbe^  miäft  x^t  befonber«  jut  8aft  fielen  gu  pgen.  alte  bal^r 
im  3.  1447  ber  §anfetag  ju  gfibed  bem  Saufmann,  b.  i.  bem  Sontor 
gu  ©rfigge  gur  ©eftreitung  ber  Äcften  für  bie  ^totdz  be^  SBunbe^  einen 
©d(^o§  »on  ben  föoaren  ber  §anfe,  mlä/t  naäf  Trabant ,  §oöanb  unb 
©eetanb  geführt  tourben,  betoiüigte^  toiberfefetc  fid^  Sofa,  mit  ©erufung 
auf  feine  ^anbetö))riöitegien  in  biefcn  Säubern,  bem  SBunbe^befd^lu^  unb 
i)ertt)eigerte  ntd^t  nur  für  fld^  feftft  bie  Sntrici^tung  ber  §anfcetefteuer, 
fonbern  betoog  aud^  anbere  ^anfeftäbte  i)on  ©fiberfee,  Siiebcrrl^n  unb 
®eftfa(en  mit  il^m  gemetnfame  ©ad^  }u  mad^n  unb  ben  ©d^u^  M 
f)er j«>gd  rxm  ©urgunb  anjurufen  ^.  9iad^bem  biefer  ©treit  lange  ^t\t 
mit  vieler  Srbttterung  fortgeführt  unb  öon  Söln  jur  (äntfd^cibung  an 

1.  ©anfcrcccffe  II  @.  362.  cnbrac^t  tan  »ril^cit  to  frigcnbe  in  mar' 

2.  dbenba  III  ®.  455:  de  Colonia  feben  unbe  in  toQen  in  Trabant,  $oI> 
Mathias  van  dem  Spegele.  (ant  unbe  ^ttlant  :c. ,    tüüU  fo|l  bemc 

3.  @nnenn  @.  576—581  au8  ben  co^jmannc  to  ixcav  öattcn,  »cntc  bcgc* 
bieten  bc8  ©tabtard^iö«.  mcne  man,  bc  bc  lanbe  öorf ofct,  bar  mcn 

4.  @.  ba«  23er(ici(JSini6  bcr^^age  Bei  bat  f^ot  äff  entfangen  fd^olbc ,  unttjiüid^ 
@nnen  in  @.  69a.  i«  unbe  mit  »regele  bc«  tocigert  to  bcta» 

5.  2öa8  @artoriu6,  ©efd^.  be«  })an^  lenbe:  l^irut  fo  l^cbben  be  gemencn  flebe 
fcatifd)en  ©nnbeö  SBb.  II  @.  532  ff.  unb  orbineret  unbe  enbrad?tüfen  geflottn, 
@nnen  a.  a.  O.  @.  698  If^ierüber  mit-  bat  cn  i«Iif  co^jmau  öan  bcr  l^cnfe  bc  in 
tl^cilcn.  bebarf  me^rfad^erÄtarlegung  unb  ben  Dorfd^rcöcn  lanben  ftnc  co:pcnf(i^fl^ 
©eri(!fytigung ,  »eld^e  erft  hmäi  ben  Hb-  ^anterct,  ib  fl  bi  »atere  off  bi  lanbe,  f($ol 
brucf  ber  9ieceffc  tooUjiänbig  gegeben  fein  ben  olbermanncn  baraff  fd^ot  getoen  unbe 
toirb.  2)er  mir  bon  Dr.  t).  b.  ^op^  mit-  betalen  bi  bcr  ^enen  ban  cncm  ^unb 
gct(>eilte  Söortlaut  be«  ©efc^luff e«  in  bem  grote  unbe  bubclben  f(3^otc  to  borboren' 
»icceß  in  Sübed,  1447  SWai  18,  §  95  ifl  u.  f.  f.  3)iefer  neue  @^og  tt>ar  nidjt  bcr* 
folgenbcr :  *3tcm  »ante  be  co^man  t)an  fclbc  mie  bcr  bon  1425,  töic  (giracn  a.  a.  £)• 
©rugg^e  jiil  Ucla^zt  ^efftbor  ben  geme»  annimmt;  Unterer  »urbe  bamal«  unb  • 
nen  pebcn,  bat  l^e  bagelif  grote  (afi  ^lefjt  f^älcr  1434  (©anfcreccffe  bon  1431—76 
ummc  ber  jlebc  unbe  be«  copman«  ^>ribi«  I  @.  203)  unb  au6)  auf  bcmfelben  3^gc 
legie  in  glanbcren  to  bef^ermenbe  unbe  bon  1447  (SRcceg  §  21)  bloß  jur  ©efhrei» 
o!  bele  lojlc  beit  mit  com^oficien  unbe  tung  ber  ®efanbtf^aft«foflcn  bcnjiüigt. 


Bn>€tte  fLU^titm^. 


cci 


ten  gtD^en  9?atfi  be«  C>^rjog6  Don  ©utgunb  gebrad^t  toorbcn  ^  ctllärte 
bicfcr  ju  ©ttnftcn  ber  däfact,  bag  bcn  äcftcrfcaten  tn  ©rüggc  nid^t  bcrö 
9W^t  jufte^t  fic  wtt  3»anfl«nitttelft  jur  ©cja^Iung  bc«  ®d^offc«  anju* 
l^Üen^  ®D^  tourbc  bte  €iiti»eiung  in  ber  §anfe  butd^  fettige  Sin» 
mtf^img  eine^  fremben  ©erid^t^  nut  nod^  mel^t  erbittert. 

®(j|tinnncr  nod^  »mt  ba^  B^w^^^S/  n>e{(l^e*  1469  jtotfd^n  ßöln 
unb  ber  C)onfe  fnfatge  ber  S^nbfd^ft  ber  (enteren  gegen  (Snglanb  ent* 
ftanb^.  ©egen  Ueberfattd  unbSeraubnng  englif d^cr  ® d^iffe  in  berOftfec 
erfolgte  bie  ^efd^tagnal^e  bed  ©ta^I^ofd  in  Sonbon  unb  mürben  bie 
beutfd^en  Äanf feutc  »on  bem  Kniglid^^n  gel^eimen  ^atf)  jur  3<^^littt9  ßtaer 
l^ol^en  ®eä)6u§e  berurt^eitt.  !Oie  ^nfe  ju  ßübed  brad^  hierauf  bcn 
$anbct  mit  (Snglanb  ab,  üDod^  ßöln,  »eld^e«  fd^on  frfii^er  feine  eigenen 
ajege  gegangen  toar,  trennte  fid^  eigennüfeiger  SBeife  bon  ben  §anfe* 
genoffen.  Die  Sölner  Äanflente  in  Sonbon  tourben  bon  ber  §aft  unb 
©efd^lagna^me  i^rer  ®üter  befreit,  nal^men  allein  bon  bem  ©tal^t^of 
©efi§  unb  erl^ietten  aüein  bie  erneuerte  ©eftätigung  i^rer  ^ribilegien  in 
gnglonb  ^.  'än^  biefem  ®runbe  »urbe  Söln  auf  bem  5Eage  ju  Sübed, 
f>immelfa]^rt  1470,  au«  bem  §anfebunb  au^gefd^toffen :  STüd^er  unb 
aSoaren  ber  68lner  fotten  in  ben  ©täbten  ber  §anfe  nid^t  jum  aSerfauf 
gebrad^t,  and^  i^re  ÜDurd^ful^r  ju  SBaffer  unb  ju  Sanbe  nid^t  gebulbct,  bie 
Äauf  teute  unb  ©ürger  bon  Söln  bei  ben  'bier  ©tajjetn  ber  beutfd^en  §anfe', 
nämlid^  ben  (Sontoren  ju  ©rügge,  ßonbon,  Sergen  unb  3lott)gorob,  nid^t 
gefd^iMjt  ober  bertreten  »erben,  niemanb  in  §anbetegefeüfd^aft  mit  il^nen 
ftel^en  *.  ÜDie^anfe  führte  ii^ren  Stieg  gegen  (Snglanb  fort  unb  atö  am  lefe* 
ten  gebruar  1474  ber  griebe  ju  Utred^t  ju  ©taube  f  am,  fefete  bie  erftere  burc^, 
ba^  in  einem  9lrtifcl  be^felben  beftimmt  tt)urbe,  »etd^eStabt  be^^anfebun* 
be«  bon  ben  anberen  fid^  to^efagt  l^abc  ober  au^jgefd^toffen  morben  fei,  bie 
foüe  aßer  il^rer  ^rioilegien  in  (gnglanb  auf  f o  lange  bertuftig  ge^en,  bi«  i^re 
äu^fSl^nung  unb  SBieberoereinigung  erfolgt  fei,  toomit  aüein  fii5ln  gemeint 


1.  (Snnen  naäf  ben  ^anfeacten  bed 
(gtabtard^itS  III  @.  697—702. 

2.  @.  hierüber  außer  @nnen  @.  703 
—  718  bie  bort  ni*t  berüdfid^tigtc  Ur- 
funbli^e  ®ef(^.  beS  ^atiftfd^en  ©ta^I^ofd 
t>on  ga^^cnberg  1851  @.48— 56. 

3.  @.  blc  Urfunben  Ä.  (Sbwarb«  IV 
öon  1471  n.  1472  bei  2a^^>enberg  5lbt^. 
II  @.  134;  »gl.  fanü,  Ueberbie^d* 
taug  bcr©anfeftcibte  in  benSlofenfriegen, 
^nfiWe  @ej(]^ici^t«blätter  1875  @.  80  f. 

4.  9l€ce6  §  103.  SSorau8gcf(i^i(ft  finb 
t>on  §  74  an  bie  ^ntlagen  bes  ju  Sonbon 
in  (Snglanb  mtb  }n  Brügge  in  glanbem 


reflbirenbcn  Äauf  mann«  gegen  bie  öon 
(£ö(n  unb  i^rc  35crbünbeten,  worauf  § 
103  mit  bcn  SBorten  beginnt:  *Unbe 
»ante  benne  bejer  unrebelifer  unlim^jü- 
ten  unbe  unt^emeUfen  artilele  toele  mer 
fitt  »an  ben  tan  (£oIne  unbe  eren  bit)al« 
ier«  ben  gemenen  lieben  toan  ber  butlci^en 
^enfe  unbe  bem  fo^manne  to  Sunben  in 
@ng^e(ant  unbe  funberlifen  t(fo  ^rug^e 
in  SJIanberc  rcfiberenbe  min  bau  mib 
xtäftt  unbe  unt}orf(i^u(be$  g^eban  unbe 
befd^een  toetf  ftl  alfo  nici^t  t^emeüt  noc^ 
be^orlif  iö  g^eioefen,  (lirumme*  :c. 


cell 


SQgememe  (Stnkttung. 


voax  K  ®o  ftanb  bic  ©tabt  unter  bem  SJannc  bcr  $anfe  ju  berfdbcn 
3eit,  ate  fic  gegen  ben  §erjog  i)on  ©urgunb  ben  Stieg  bor  9?cug  ful^rtc. 
Die  2lu«fö^nung  mit  ber  ^anfe  tourbe  eingeleitet  burd^  freunbtid^  33er^ 
menbung  be«  Saifer«  griebrid^  unb  be^  Srjb.  3fo^ann  üon  Syrier  in  3u* 
fd^riften  an  ben  Siat^  bon  iJäbecf .  auf  ber  lagfa^rt  ju  güberf ,  ^imuie^ 
fal^rt  1476,  bei  »efd^er  bie  6ölner  9iatl^fenbeboten ,  ^einrid^  ®ubct^ 
mann  ber  9ientmetfter  unb  ^ermann  9iind£  ber  SKat^mann,  nebft  bem 
©ecretär  ÜKeifter  ^einrtd^  !£)ufe  borerft  nur  ate  ®äfle,  nid^t  a(«  '®lieb^ 
magen  ber  $an|e'  jugetaffen  tourben ,  begannen  bie  langwierigen  SScr* 
^aublungen  mit  SlnMage  unb  9ied^tfertigung.  Den  Sölnern  »urbe  fyivipu 
\ää)li(i)  jum  SSortourf  gemad^t,  erften«  immer  nod^  bic  Stid^tbejal^tung 
ti^  ©c^offe^  in  Sörabant/fobann,  bag  fie  ben  ©treit  hierüber  mit  bem 
taufmann  ju  S3rügge  an  ben  ^o^en  9iat^  be^  $^i^8^  bon  S3urgunb 
izbxaö)t  unb  babei  'ber  ©täbte  ^eimlid^feiten ,  35erorbnungen  unb  9?e* 
ceffe'  offenbar  gemad^t  Ratten,  enbtid^  am  meiften  britten^  il^r  ganje^ 
treulofe^  35er^alten  gegen  ben  Saufmann  ju  !?onb6n.   Site  SSebingung 
ber  5Bieberaufna^me  in  ben  S5unb  ber  ^anfe  »urbe  geforbert,  baß  fie 
fortan  ben  ©d^o^  an  ba«  Sontor  ju  S5rügge  mie  alle  anberen  ©täbte  j4* 
len ,  auf  bie  ©entenj  be^  ^o^en  $Rat^^  bon  SBurgunb  berjid^ten  unb  an 
ben  Saufmann  bon  ber  f)anfe  ju  Sngfonb  ^ribilegien,  ©iegel,  ©Übet* 
ujerf,  Saffe,  ©äffen  u.  f.  to.  iurüdtgeben  unb  anbere  ©enugtl^uung  noc^ 
Srfenntni^  ber  ©täbte  leiften  f ollten  2.  Seil  aber  bie  ßötner  5)cj>utirteii 
jur  toeiteren  SSer^anblung  hierüber  nid^t  beboUmäd^ttgt  ju  fein  erllfirten, 
tourbe  eine  anbere  S^agfa^rt  auf  Söartl^olomäi  (24.  äuguft)  in  öremen 
anberaumt,  too  man  enbtid^  jum  2lbfd^lu§  fam»  Die  SSebingungcU;  unter 
ujcld^en  ßöln  feine  SBieberaufnal^me  erlangte ,  toaren  f 0  glimj>flid^ ,  ba§ 
bie  De})utirten  be^  Saufmann«  ju  Sörügge  unb  ju  Sonbon ,  wenn  aui) 
bergeblid^,  bagegen  j)roteftirten  ^.  Sa«  namenttid^  ben  ©d^o§  in  ben  bur^ 
gunbtfd^en  ßanben  betrifft,  |fo  brandeten  bie  Sölner  in  ben  näd^ften  je^n 


1.  'SRan  toä\)itt  bie  atlgemetne  f^af«» 
fang  be9  'äxtiMi,  nad^bem  bie  englifd^en 
^et)ot(tnä(i^tigten  ben  fpecteU  gegen  C[5ln 
gerichteten  SSortlaut  im  Snttourf  abge« 
k\)nt  Ratten:  ''SSorbermer  geöen  be  ora- 
tores  toor  ber  Äottener  ^alöen,  bat  be  ar* 
tilei  in  appunctuatis  be  Kölner  htian» 
genbc  ber  foninglüen  majeftab  to  boenbc 
infinen  ^oidi^eiben  to  nattjere,  na  beme 
beSoKener  fine  tjrnnbe  leeren'. 
Wlan  ^atte  fogar  bie  SluStöeifung  ber 
(Seiner  and  Snglanb  loerlangt.  2)te  ^or> 
toer^anblungen  nebfi  bem  griebenSter« 
trag  lommcn  in  ben  ^anfereceffen  jum 


Slbbrud. 

2.  SÄeceg  ber  Sübeder  Xagfa^rt  unb 
©c^reiben  d.  d.  Sübecf  14.  3uni,  toelt^ 
ben  (Kölner  ü^at^dfenbeboten  nad^  $aufe 
mitgegeben  mürbe. 

3.  8tcce6  §  96—98.  3)ie  SSerfarntn« 
lung  befanb  'bat  fei  unbe  bei  fo^man 
beibe  to  Brügge  unbe  in  ^ngelanb  up 
bit  mael  beS  tl^oDreben  moflen 
tt)  e  f  e  n ,  tt)ent  bei  rabesfenbeboben,  an* 
t^ofeinbe  bei  gcpaltniffe  be«  bing^e«,  fo 
ib  nu  gelegen  mere,  ib  u:^  bit  maele 
nid^t  fonbcn  g^ebeteren'. 


3»ettc  Slbt^cUung.  cciii 

3a^ten  ate  Slbfinbung  bafür  nxäft  mc^r  ate  1 00  rl^etntfd^c  ©ufccn  \(xS)X^ 
i\<ff  ju  jagten,  toa«  il^nen  anäf  für  f|>ätcr  jur  SBa^t  gefteüt  tourbc^ 
®ctt)i§  6cti)ct«t  btcd  (Sntgegenlommen  feiten«  ber  §anfe,  »ie  gro^n 
SBertl^  fie  auf  ben  S33ieberanf^(ug  bet  mäd^tigen  tl^einifci^en  ®tabt  legte. 


!Durd^  ben  grieben^fd^Iug  be«  Äaifer«  mit  Hm  ?)erjog  i)on  Sdnx^  ©rjb. 
gunb  ju  5Reu§  toar  nod^  nid^t  ber  griefce  int  Sr^ftift  l^ergeftettt.  2)er  mann 
^crjog  l^atte  bie  ©tabt  ßöln  nid^t  mit  in  ben  grieben  etngefc^toffen  unb 
fcrberte  bon  il^r  ©enugt^uung  unb  Srfafe  fce«  Ärieg^fd^aben« ,  fo  toie 
Slbfd^affung  be«  neuen  3^^^/  «"*>  berbot  i^ren  f)anbet  mit  feinen  Unter* 
tränen  \  SBegen  be«  3^0^  geriet^  bie  ©tabt  anif  in  fd^toere  SSerwid e* 
tungcn  mit  ben  rl^einifd^en  Äurfürften,  in^befonbre  mit  bem  ^fatjgrafen 
^^iKj)p,  toeld^er  9teprefalien  ergriff.  Srjbifd^of  9tu|>red^t  be]^auj>tete  fid^ 
mit  ben  SSSaffen  nod^  in  einem  Zf^tH  be«  Srjftift« ,  au«  toetd^em  i^n  ber 
@tift«i)erti)efer  ^ermann  i^inau^brängen  moüte.  SKit  ^ülfe  ber  Sölner 
gemann  ber  tefeterc  bie  »enigen  2lemter  unb  ©d^töffer  be«  3lieberftift«, 
meldte  $Ru^)red^t  nod^  befag  ^  unb  biefer  ^atte  ba«  @r jftif t  bereit«  t^at* 
fäd^lid^  Jjerlcren,  al«  er  am  26.3uli  1477  mit  feinem  ®egner,  ßanbgraf 
^ermann,  mit  S)omca^)iteI,  Sanbftänben  unb  ©tabt  Sota  einen  SJcrgteic^ 
einging,  monad^  er  gegen  3wfid&erung  einer  Scibrente  bon  4000  ®ulben 
unb  Ucbertaffung  bon  ©tabt  unb  3lmt  ßed^cnid^  borerft  bie  ^Regierung 
be«  ßrjbi«t^um«  aufgab  *.  511«  er  aber  bemungcac^tet  balb  barauf  tt)ie* 
ber  in  SBeftfalen  ju  ben  ©äffen  griff ,  tpurbe  er  bon  bem  Sanbgraf en 
^einrid^  bon  Reffen  gefangen  genommen  unb  in  biefer  ßage  unter  9Ser» 
mittelung  be«  ^faljgrafen  ^^ili|>)>  genötl^tgt,  aud^  auf  bie  erjbifd^öfßd^e 
äBürbe  iu  i^erjid^ten ;  ber  ^a^ft  f oütc  burd^  eine  ©efanbtfd^af t  erf ud^t 
»erben,  il^n  berfelben  ju  entlebigen  unb  fie  auf  ben  ©ubernator  ^ermann 
ju  übertragen^.  3)er  (entere  lie^  oon  feinem  ©ruber  ^einri^  16000 
©utben,  um  bie  Soften  ber  j>ä})ftlid^en^Seftätigung  in  9iom  ju  bejal^ten, 
erlangte  biefe  aber  erft  am  15.  9iot)em6er  1480  Don©ijtu«IV,  nad^bem 
SRuprec^t  am  26.  3fuH  auf  ber  ©urg  ©lantenftein  in  ber  ©efangenfd^aft 
gcftorben  toar  ^. 

1.  (S.  neben  bem  ÜJeceß  §  96  bie  no.  396.  S)ie  Slctcnjiücfc  be«  bei  bem 
33ertrag«urfunbeöoml3.(nidt^tll.)@c^)t.  a^)ofto(i|(i>eii  @tu^I  geführten  ^roceffe« 
1476  bei  So^^)en6crg,  ©ta^If^of  Urf.  @.  f.  im  Slrc^iö  f.  ®cfc!^.  u.  @tati(iif  no.  51 
154  unb  ben  augfü^rUc^fn  53eiid?t  in  —69. 

gortf.  öon  2)etmar6  S^ronif,  ©routoff  6.  Ulf.  bc6  ^a^jjie«  2ac.IV  no.413. 

«b.  2  ^.  383  —  386.  «gl.  ^oel^offfd^e  (£^ron.  @.  850 ;  Cro- 

2.  (gnnenlll  @.  568.  nica  presulum  <B>.  240;   (5(>roni(  öon 

3.  ^oeH^off'fc^e  (S^ron.  ®.  846.  X^üringen  unb  Reffen  bei  Senckenberg, 

4.  Sac.  IV  no.  392.  Selecta  jaris  et  histor.  III  <2>.  500. 

5.  SSertrag  öom  6. 3uU  1478  ebenb. 


ccrr  Slttgemetne  Einleitung. 

®o  toax  bet  taitgc  Streit  int  (Brjftift  glüdßd^  becttkigt.  «u^  bie 
©tabt  68tn  erfreute  fici^  be^  äußeren  grieben«  unb  burfte  fi^  nid^t  min* 
bcr  be«fet6en  bon  feiten  be^  Srxb.  ^ermünn,  ber  in  ber  ©töbt^ronit 
att  ber  frtebfertigfte  aüer  (grjbifd^öfe  bon  Sötn  gerühmt  toitb,  berfici^ert 
l^atten  ^    Slber  fd^tt)er  lafteten  auf  i^r  bie  gotgen  be«  Srtegd :  bie  finan* 
jiette  UeberWirbung  ber  ©tabtfaffe  mit  Slnfel^en,  bereu  {Renten  jum  gre* 
^ett  5r^eit  bie  öff entlid^en  (ginffinf te  berf drangen ,  bie  erl^Bl^ten  accif en, 
ipeld^  bie  59ürger  indbefoubre  ben  ©ewerbftanb  6ebrfi<ften,  bie  5)anbete^ 
ftörungen  infolge  be«  3^^^^  meldten  ber  Äaifer  ber  ©tabt  betoiüigt 
l^atte,  aber  bie  9;ac^barn  nid^t  bulben  moOten,  aQe^  bied  gab  8ln(ag  mel^r 
ate  genug  jur  Unjufriebenl^it  ber  ©ürgerfd^ft ,  unb  für  aüe«  Ungifirf 
maä)U  biefc,  »ie  e«  gemöl^ntid^  gefd^iel^t,  bie  Obrigleit  üerannoortlid. 
(£^  n)ar  fd^on  länger  lein  guted  Sinberne^men  mel^r  )n)ifd^en  ^atif  unb 
©emeinbe.  3^^^  W^^  wian  meinen  f oßen ,  ba|  nac^  ber  bemofratifd^en 
aJerfdffung  be6  SSerbunbbrief«  bon  1396  fein  ernf1fid(^e«  innere^  3^^' 
»ürfnig  me^r  auff ommen  fönne ,  toenn  bod^  ber  9iat]^  burd^  jtä^rlic^c 
SBal^Ien  ber  ®affetn  erneuert  tourbe  unb  bei  wid^tigen  ßntfd^Iiegungen 
an  ben  Seirati^  bcr  44  au«  bcr  ©emeinbe  gebunben  toax:  aüm  bie  jä^t^ 
ticken  SBal^fen  i^atten  faft  nur  eine  formelle  SBebeutung,  »enn  regetmägig 
immer  biefelben  SRatl^^berren ,  toeld^e  jn)ei  3al^re  lang  an^  bem  Slmtc 
toaren,  ju  bem  neuen  Statine  toiebcrgctoSl^tt  würben  2,  unb  bie  JRatl^^bet» 
faffung  bewal^rte  nidbt  minber  wie  früher  ben  ariftofratifd^en  &iaxdttx, 
nur  bag  jefet  an  ©teile  ber  |>atrici{d&en  ©efd^Ied^tcr  bie  9lemtercor}>ora* 
tionen  ben  9tat^  befefeten.  äud^  l^atte  ber  5lu«fd^u§  ber  44  an^  ben  ®of» 
fein  fid^  nid^t  ju  einer  wirffamen  Oemeinbebertretung  au^gebilbet,  war 
bielmel^r,  wie  eö  fd^eint,  fo  gut  wie  beifeite  gef droben;  wenigften«  ift 
bon  i^m  bei  ber  9tebotution  üon  1481  gar  nid^t  bie  9tebe3. 
«ecorus         2)16  aHgemetne  Unjufriebeni^eit  mad^te  fid^  im  §erbft  biefe«  Sal^re^ 
1481.  taut  in  ben  Slmtl^äufcrn  ber  ®affeln.  Site  Slufwiegler  ber  ©em^inbe  Üfdt 
fic^  am  meiften  ein  ©ürtelmad^er  9lamenö  3o^ann  ^emmer^bad^  l^rbor ; 
ben  ©ürtelmad^ern  fd^loffen  fic^  bie  ©d^ul^mad^er  an ;  l^ierauf  traten  auc^ 
bie  übrigen  Slemter  unb  (äaffeln  ^inju ;  alle  miteitfanber  bereinigten  fic^ 
am  29.  ©ept.  im  ©affel^aufe  ber  ©d^ul^ma^er,  wo  je  6  bi«  8  äJertrcter 

1.  Äocl^off'f^c  (S^ron.  @.  851.  ^rotofotte  bi«^  1440  unb  t>on  1440  al, 

2.  ^al.  ob.  @.  cxxxiv.  2)a6  c«  anäf      ^fc.  A  IV  123. 

nod^  (Sinf ü^rung  ber  SScrfaffung  be^SBcr-  3.  (S  über  bicic  Äoel^ioffc^e  (£bron. 

bunbbrief«  im  15.  Sobr^unbcrt  fortbau«  @.  852  ff.,  baju  bic^ftelation  u.  bic  2lttm 

ernb  fo  gcbalten  »urbc,  olfo  factifdt^  ein  d(>roni!  über  bic  Unrubcn  1481  —  1482 

brcijäbrigcr  2:urnu«  bcfianb,  ergeben  bie  ©eil.  III  u.  IV,  tjgl.  (Snncn  III  @.  5^6 

»iat^göerjeid^niffe  in  53b.  I  ber  »iat^«*  —612. 


} 


3»€tU  l^t^fdlung.  ccv 

t)eu  icber  ®affel  g^wä^lt  »urben,  um  bic  ©ef(j(^n)erben  unb  gorberuugcn 
ter  ©emetnbe  in^UxcSf  \(Sfx\fii\ä)  unb  münblid^  an  ben  ^at^  ju  bringen ; 
unb  fel^r  bemetf en^ioettl^  i[t ,  ba§  unter  ben  ©ewäi^lten  auc^  etnifle  au« 
ben  alten  ©efci^te^tern ,  Söerner  bon  S^^tird^en  unb  3o^ann  bon  ber 
Sren,  ate  SSJortfü^rer  ber  ©emeinbe  gW"  ben  SRati^  auftraten  i.  ffi« 
»urbe  juerft  unb  borjug^toeife  bie  Slbfd^ffung  ber  feit  bem  firiege  bor 
3?eu^  eingeführten  neuen  ober  erl^öl^ten  5lcctfen  berlangt.  Ate  man  aber 
einmal  in  ber  mfinblid^en  93erl^anbtung  mit  bem  9iat^  im  3uge  be«  i^or« 
tcrn«  »ar ,  tarn  nod^  biete«  anbere  iur  ^pxa(fyt,  ma«  auf  Soften  be« 
@emeinkDefen«  unb  ber  ^efi^enben,  tote  namentlid^  bie  ©tunbung  ber 
9tenten}al^(ungen  an  bie  ^tabtglAubiger,  bem  gemeinen  9)!anne  jur  (Sr» 
lei^terung  ober  jum  5Rufeen  gereichen  f onnte  \  35er  5Rat^  fanb  fic^  toei^r* 
Ip«  ber  anbringenben  üWaffe  gegenüber  unb  fagte  borläufig  ju  altem  3a. 
tRe^en  ber  großen  '©d^idung'  an^  ber  ©emeinbe  ;tourbe  nod^  eine  Heine 
oon  ie  imi  SJ^itgtiebern  an^  ieber  @affel  getoäi^tt,  um  bem  9iatl^e  ein 
'®?iIommen  ju  tl^un',  toie  ber  ©tabt  ju  ^fen  fei.  S5iefe  na^m  bie  SRe» 
bifion  ber  ©tabtre(^nungen  bor  unb  maßte  fid^  balb  bie  l^öd^fte  ©etoatt 
an.  Der  9iat^  mußte  berorbnen,  tpa«  fie  bertangte,  f)erabfefeung  ber 
2lccifen  unb  anberer  öffentlid^r  Abgaben ,  fo  toie  ber  ©efotbung  unb 
Gefälle  ber  ©tabtbeamten ;  au^  tourbe  eine  älbänberung  be«  bon  allen 
äemtern  unb  ©affetn  befdf^toorenen  SSerbuntbrief«  jugeftanben,  monad^ 
fortan  aud^  biejenigeu  Slemter,  toelc^^e  bi«^er  nur  ein  üKitglieb  in  ben 
^ati)  toäl^lten ,  beren  i»ei  toä^len  burften ,  »ogegen  bie  ^aS)l  ber  ®e* 
brcc^«l^erren,  b.  l^.  ber  bon  bem  9iat^e  felbft  i^inju  gemäl^lten,  im  ent» 
Iprec^enben  3Scr^ltniß,  bi«  auf  brei  bermtnbert  »urbe:  berauf  fold^e 
SBeifc  beränberte  ^^Üf  beftanb  ein  l^albe«  3a^r  lang  ^. 

Slüein  mit  biefem  rebolutionären  Sortgang  ber  Dinge  toar  feine«^ 
toeg«  bie  ganje  ©ürgerfd^aft  einoerftanben.  Die  JReaction  fünbigte  fid^ 
in  einer  Singabe  ber  Äaufteute  an  ben  'tRatf)  an,  toorin  fie  i^re  ÜKeiuung 
bai^in  au«fl>rad^en,  baß  ber  ^anbel  jtoifc^en  $Rat^  unb  (Semeine,  bon  bem 
fie  \\df  anfangt  eine  görberung  be«  ®emein»o^te  berf|>rod^en  l^ätten,  ben 
grieben ,  ba«  SBol^t  unb  bie  &fxt  ber  ©tabt  in  ®ef a^r  bringe ,  baß  fie 
babei  feine  ©id^er^eit  mel^r  für  i^re  Hantierung  unb  Äaufmannfc^aft 
fänben  unb  genötl^igt  fein  toürben  bie  ©tabt  ju  oerlaffen,  menn  nid^t  bie 
brei  dVxt^t  toieber  abgefteüt  unb  ein  boHmädf^tiger ,  einträd(^tiger  9iat^ 

1 .  ^te  ^et^eUigung  'etlid^er  t>on  ben  ^Jle^rga^I  etnt>erflanben,  f.  metter  unten, 
alten  ©ef^le^tern'  mirb  in  ber  '9{eIatton  2.  @.  bie  9}eIation  <B.  930. 

über  bie  Unruhen' gleid^  anfang«  l^erwr*  3.  ®.  ÜJeimc^^ronif  ».  292  —  361. 

get^oben ;  bo(^  toar  bamit  feinedtoegd  bie  ^il.  IV. 


ccvi  SUgememe  (Einleitung. 

taut  bcm  befd^tooreucn  SSerbunbbricf  toicbcr  ^ergcftcttt  toürbe^  %n6f 
fttcg  bic  gorberung  bcr  ©en)cgung«))artci,  »omit  fic  [lif  für  bte  3"^"f^ 
fitif^cr  ftcücn  tooütc ,  ba§  eine  95crftif^rci6ung  unter  bcm  ©tabtftcgcl  unb 
bcn  Siegeln  ber  9lemter  unb  ®affetn  au^gefteüt  »erben  f oüe ,  tx>emdf 
ntemanb,  ber  ju  beiben  ©d^icfungen  gehörte,  in  3wfwnft  bafür  jur  3Ser* 
anttoortung  ober  ©träfe  gejogen  »erben  bürfe,  auf  offenen  2Btbcrf})ruc^ 
in  ben  ®aff ein  \ 

!Dod^  bie  rei)o(utionäre  *ißartei  (ie^  fid^  baburc^  ntd^t  »amen ,  f on* 
bern  »urbe  t>ielme^r  burd^  bie  gurd^t  immer  »eiter  gebrängt.  Sluf  ber 
anberen  ©eite  fanb  fid^  ber  ^iatff  ermut^tgt  burd^  B^fd^tiften  unb  ®c* 
fanbtfd^aften  befreunbeter  §erren  unb  ©täbte,  Srbtetungen  jur  SSermitte* 
lung  bon  feiten  be«  Srjbtfd^of^,  ber  ©eiftlid^feit  unb  ber  Unii)erfität 
am  meiften  aber  burc^  bie  Unterftüfeung ,  bie  er  bei  einem  S^l^eit  ber 
S5ürgerfd^aft  fanb :  benn  fd^on  erflärten  fid^  eine  9lnja^I  i)on  Remtern 
unb  Oaffefn,  namentlid^  bie  f.  g.  9iitterjünfte  unb  biejenigen,  »etd^en  bie 
»ol^I^abenberen  öürger  unb  ®e»erbtreibenben  angel^örten,  für  9lbbeni* 
fung  i^rer  SöeboUmäd^tigten  au«  betben  ©d^idEungen.  jDie  Slnfül^rer  ber 
®egen})artei  aber  gebadeten  fid^  nun  be«  {Rat^«  unb  ber  ©tabt  burd^  auf-- 
rul^r  unb  ®e»alt  ju  bemäd^ttgen.  3lm  18.  gebruar,  gaftnad^tdmontag 
1 482,  brad^en  fie  to«,  jogen  bon  ber  S3unt»örter  ®affel  an^  mit  einem 
Raufen  SSotfe  auf  ba«  ätat^^au« ,  f orberten  unb  erl^teßen  bom  9tatl^  bie 
Siu^üef  erung  bon  ein  unb  breifeig  Statl^^l^erren  unb  ©tabtbeamten,  »etd^e 
in  öerfd^tebenen  ©tabtt^ürmen  etngefperrt  »urben.  !Dod^  »enig  »urben 
fie  il^re«  ©iege«  frol^ ;  benn  bie  9tat^«})artei  in  ben  Slemtern  unb  ®affctn 
fül^Öe  fid^  ftarf  genug ,  um  e«  mit  ben  Slufrül^rern  aufjuncl^men.  am 
folgenben  SWorgen  berfammette  fid^  bie  oötttg  umgeftimmte  ®emetnbe  ber 
®affctn  unb  Slemter  auf  bem  §eumarft  unb  l^alf  bem  t>erftümmetten 
"Süati)  bie  eingeferferten  ®enoffen  au«  i^ren  ®efängniffen  }u  befreien, 
©ogleid^  »urben  bie  am  meiften  fd^ulbigen  JRäbetefü^rer  ergriffen  unb 
t^rer  fed^«  —  ber  §emmer«bad^  unb  nod^  ein  anberer  ®firtelmad^er,  jtpei 
gtfd(^]^änbler,  ein  ©eber  unb  ein  ©d^reiner  —  oi^ne  S5erl6ör  unb  ®eric^t 
nad^  hirjer  ®eid&te  eine«  jeben  bor  einem  anberen  SKinberbruber,  bt« 
9lad^mittag  bier  VH)X  auf  bem  ^eumarft  entl^auptet  3.  ginige  ©od^en 
f})äter  bügte  aud^  SBerner  bon  8^«fird^en  'einer  bon  ber  alten  ^errfd^ft'. 
»eld^er  ben  Sürgermetfterftab  au«  ber^anb  be«  ^emmer«bad^  em^)fangen 

1.  @nncn  ®.  596.  bc6  bin«tag§  bcn  Icfien  tafiabcnf.  ^icr* 

2.  2)ic  SÄcIation  ernannt,  baß  ou^  na<i)  ifl  Snnen  @.  605  p  fccri^tigcn, 
bie  Don  bcn  attcn  ®efci^Icd)tcrn  fic^  mit  »cld^cr  bie  (Srgreifung  unb  ^inrid^tung 
anberen  gegen  ben  53rief  terbanben.  berfclben  erfl  am  folgenben  Sage,  am 

3.  9?eIation :  'biffe  fec^«  feint  gerieft  2lf(i)ermitttt)o(!^,  gefd^e^n  lägt. 


3tt)cite  ICbt^fetlung.  ccvii 

^atte,  fein  SScrgei^en,  bcffen  er  fld^  im  Serl^ör  fd^uttig  6efannte,  mit  bem 
Eob  burd^  ba«  ©d^tpert.  Die  Slu^getDid^cnen  traf  bie  ©träfe  lebenslang» 
[id^cr  SSerbannung,  toeld^e  für  einige  nod^  mit  ßonflScation  il^rer  ®üter 
oerfd^Srft  »urbe.  9?ad^  3lbfteflung  ber  rebolutionären  S'ieuerungen  trat 
ber  SSerbunbbrief  mieber  in  boüe  ftraft ;  bie  Slutorität  be«  JRat^«  toar 
Durd^  bie  Unterbrürfung  be«  äufrui^rö  berftärft. 

S33enn  gleidfi  6rib.  ^ermann  bereit«  am  15.  !6ec.  1485  öon  Äai*  (5r§6.  u, 
fer  fjriebrid^  in  bie  S5elel^nung  mit  ben  Siegalien  ermatten  l^atte  ^  ber^ 
fd^ob  er  bod^  feinen  feierlid^en  Sinritt  in  bie  ©tabt  bi«  jum  gaftenfonn* 
tag  17.  ijebruar  14882,  nad^bem  fd^on  mand(^erlei  ©treitigfeiten  mit 
i^r  über  SSerlefeung  ber  geiftüd^en  3mmunitäten,  über  bie  ©d^ulbfor^ 
berung  ber  ©tabt  an  ben  ©rjbifc^of  u.  a.  m.  öoran^gegangen  unb  »ieber 
gefd^üd^tet  toaren  ^.  9?ac^  altem  ^erfommen  betätigte  ^ermann  bor  fei*^ 
nem  (ginritt  bie  *ißrit>ifegien  ber  ©tabt;  bei  bem  Sinjug  begleiteten  i^n 
bie  antoefenben  dürften ,  bie  9iat]^öbe^)Utation  unb  ber  ®rebe ;  bie  ®eift^ 
lid^feit  führte  i^n  in  ben  2)om;  l^ierauf  nal^m  er  83efi|  bon  bem  l^ol^en 
©erid^t  auf  bem  ©tein,  'ba  ber  ©reue  ju  fifeen  j>f(egt'  unb  emjjfing  auf 
bem  ®aal  beö  Doml^of«  bie  ^ulbigung  ber  ©ürgermeifter  namen«  ber 
ganjen  Söürgerf d^af t  ^  9lm  folgenben  5Eag  anwälbigte  er  bie  ©d^öffen, 
nad^bem  fie  il^m  jubor  gefd^tooren  l^atten,  unb  ernannte  ben  ®reben,  um 
an  feiner  ©tatt  ben  9Sorfi^  im  l^o^en  ®erid^t  ju  fül^ren  ^. 

(g«  fehlte  aud^  \pakx  nid^t  an  mand^erlei  Söefd^toerben  unb  ©trei* 
tigleiten  jtoifd^en  Srjbifd^of  unb  ©tabt  über  bie  ®rutgered^tigfeit  be« 
Srjbifd^of«  bei  bem  SBierbrauen,  toorüber  fd^on  im  3.  1500  ein  9lu«* 
jleid^  JU  ©tanbe  fam  ^,  ferner  über  bie  ßom^^etertj  be«  geifttid^en  unb 
©eltlid^en  ®erid^t«,  über  ba3  gerid^tlid^e  35erf  al^ren  be«  geiftlid^en  Offidatö 
[o  toie  be«  ^ol^en  ©d^öffengerid^t«  gegen  bie  Söürger,  über  ba«  ®eleit 
}ber  ©d^ufered^t  unb  bie  ®erid^t«barfeit  be«  ^ati)^,  über  ba«  bietbeftrit* 
tene  ©ta})elred^t  ber  ©tabt  7.  9lad^bem  be^^atb  bon  beiben  *ißarteien  ber 
ffieg  be«  *ißrojeffe«  bei  ^a|)ft  unb  fiaifer  befc^ritten  »orben,  unterwarfen 
[te  pd^  julefet  bem  ©d^ieböf))rud^  be«  ertoä^tten  Sifd^of«  bon  Äammerid^, 
3acob  bon  Sro^  ^.    SBir  ^eben  barau«  bie  ©eftimmungen  l^en^or :  über 

1.  ?ac.  IV  no.  429.  ber  ^o^fen  in  ©cbrauA,  efccnb.  @.  733. 

2.  »gr.  über  ba8  SDatum  Äoel^off'-  7.  SJgl.  ÄoeH^off^fd^c  S^roit.  ®.  905 
äft  difxon.  @.  913  5!(nm.  1.  —910. 

3.  (Snncn  614  ff.  8.  3)iefer @<j^icb«fprud(>  d.  d.  25.  ^px, 

4.  @.  bie  33efd^reibung  be«  @inntt8  1506  flnbct  ^ö)  unter  ber  Ucbcrfd^rift 
)on  (grjb.  ©ermann,  Securis  ad  radicem  'Concorbaten  a.  1506'  in  ber  (Sammlung 
5.  219.  ber  Statuta  unb  Concordata  ber  \),  freien 

5.  (gnnen  @.  638.  SÄcid^gpatt  Colin,  4.  (o^ne  3a^Tc«8a^() 

6.  (Snncn  III  @.  643.  2ln  ©teile  ber  @.  111—133  abgcbrucft. 
Srut^  ober  ^termürje  fam  aud^  fd^on 


f 


CCVIII 


^Qgemetne  CKnleitung. 


lution 

von 

1513. 


(Sonn>etenjftrett  jtötfdf^en  bem  getftKd^en  unb  »cttltd^cn  ©erid^t  foüen  bie 
üDoctorcn  bcr  gacuttätcn  bciber  {Redete  in  S&In  cntfti^eifcen ;  btt  ^fänbung 
unb  Ärteft  gegen  ©ütger  foüen  bie.®ctt)attrt(i^tcr  bc«  Äatl^«  bem  ©reben 
©etftanb  Iciftcn ;  ber  ©traf gctoalt  be«  9iot^8  finb  borbel^alten  SSerge^en, 
roetd^e  im  SRatl^^gcbäube  ober  in  ber  JRatl^Äunmunität  begangen  toorben  ^ 
bem  Srfenntnife  ber  ©affelmelfter  bie  ©ad^en,  »eld^e  ®rebe  unb  ©d^öffen 
i^nen  nad^  $)erfommen  ubertoeifen ;  ber  ©taj>etjtt)ang  enblid^  loirb  au^^ 
fd^ßefeftdj^  auf  bie  f.  g.  35entgüter,  nämßd^  ©alj,  getrodEnete  ober  gefaljene 
Md^/  getttoaaren  befd^ränft  *. 

®er  lange  erbitterte  Ärieg  ber  r^einifd^en  Surffirften  b<m  9Rainj, 
Srier,  ^falj  unb  be«  Sanbgrafen  bon  Reffen  gegen  ben  ßötner  ^oü^ 
njurbe  nad^  bem  ?lu«f})rud^  be^  ^.  SWajimiüan  auf  bem  SWimberger 
9ieid^«tag  1491  burd^  eine  ©elbabfinbung  mit  15000  ®.  an  bie  ber* 
bünfceten  i^ö^pen  gegen  ba^  S^fleftäubniß  be«  ^oU^  auf  brei  »eitere 
Saläre  beigelegt  *. 

5)en  3lnforberungen  bon  JReid^öfteuern  unb  Ärieg^l^ülfe  ju  9io6  unb 
ju  i5u6,  ujetd^e  in  ben  9teid^ölriegen  gegen  Ungarn  1482,  gegen  tie 
©täbte  bon  gtanbern  1488,  gegen  fji^anfreid^  1492  an  bie  9?etd^öftobt 
ßöln  geftetlt  tourben,  fud^te  fi^  bicfe  nad^  9K5gttd^feit  ju  entjiel^en^;  auf 
ber  anbern  ©eite  toal^rte  fie  mit  (Siferfud^t  aud^  in  ber  gorm  il^re  Unat* 
^ängig!cit  gegenüber  bem  (Srjbtfd^of.  Site  nad^  bem  SEobe  be^  Srjb.§er* 
mann  ber  neue  am  13.  9lobember  1508  getoäl^Ite  @rib.  ^^ilipj)  »on 
Oberftein  in  einer  3^f^^if^  ^^  ^en  diati)  Sßln  n)ieber  feine  ©tabt 
unb  bie  ©ürger  feine  S3ürger  nannte  ^  proteftirte  ber  jRat^  gegen  folc^e 
3lntaftuug  il^rer  JReid^^frei^eit,  nad^bem  fd^on  ba^  ^ribilegium  Ä.  j^xk-- 
brid^ö  III  bon  1475  biefe  SEitulatur  ein  für  alle  mal  unterfagt  l^atte'. 

3n  ber  ©tabt  fetbft  ipar  feit  Unterbrüdtung  be«  2lufftanb^  gegen 
ben  diaü)  im  3.  1482  ein  fd&ümmer  Sranf^eit^ftoff  jurücf geblieben,  toel* 
c^er  unmerflid^  fortfd^leid^enb  unb  anftecfenb  bie  ganje  ©emeinbe  ergriff 


1.  @o  ifi  »0^1  JU  öcrjlc^en:  'bie 
fachen  unb  bie  gefc^ic^t,  bie  ^äf  in  ^a\)ti* 
\tai  begeben  unb  hmä^  ben  ^atf^  p  ftra« 
fen  unb  }u  rid^ten  gebüren*. 

2.  SScntgüter  ober  S3entett»aaren  toon 
vendre;  togl.  über  ben  @ta^)el3tt)ang 
in  Brügge,  )oon  meld^em  umgete^rt 
bie  $enten>aaren  aufgenommen  iDaren : 
^ebrmannd  W>ff.  über  bad  b^mfeatifc^e 
$aud  in^nttner^en,  ^anfifd^e  ^tiäfiäft^ 
blätter  1873  @.  81. 

3.  35gl.  oben  @.  cxcvi.    3)ie  ober« 


r^einifd^cn^urfürpen  (^)errten  ben9tbein 
bei  Äoblenj  naäf  SSertrag  t>om  30.  Dct. 
1489,  n>eld^em  aud^  $ermann  t)on  (So(n 
im  folgenben  3a^r  beitrat ;  f.  bie  Urfun* 
ben  bei  3Rone,  3eitf*r.  für  b.  ©efd^.  bc8 
Oberr^ein«  IX  @.  37-44. 

4.  Urf.  toom  31.  2Wai,  Sacombletiv 
no.  450  Sinnt.;  ögl.  ^oel^of[*fd^c  S^ro«. 
©.875—881. 

5.  (gnnen  @.  627  f. 

6.  (gbb,  @.  657. 

7.  @.  oben  @.  CXCVI. 


3»citc  3(bt^>citung,  ccix 

unb  cnbfid^  im  3a^t  1513  jum  furd^tkten  3lu«brud^  tam^.  ^\x>ax  bie 
3Cutotität  bc«  5Rat^^  toar  burd^  ©eftrafung  ber  Slufrül^rer  toiebcrl^ergc* 
jicßt  toorben,  ober  mö)t  bie  ßintrad^t  jtoifd^en  SRatl^  unb  ®emeinbe.  !Dtc 
bemofratifd^c  35erfaffung  be^  SSerbunbbrief«  toutbe  nid^t  md)  i^rem  tx>ixh 
lid^en  ®innc  bon  ben  Stegierenbcn  ge^anbl^abt.  S^  toax  \di)on  ein  übte^ 
3eid^en  bon  ber  ^errfd^enben  ©tinimung ,  ba^  ber  9iat]^  in  »ieberl^olten 
3Rorgenf|)rad^en  fid^  gegen  3Serfcäd^tigungen  linb  SSerungtimpfungen 
ju  bertoal^ren  l^atte,  Seratl^ungen,  SScrbünbniffe  unb  9lnf daläge  gegen 
feine  ^Regierung  berbieten  mußte.  !Die  ©eftrafung,  meldte  er  fetbft  über 
einige  feiner  frül^eren  3ßitgUeber  unb  '^adftiiabtx,  benen  Unterfd^feif  be^ 
öffcntßd^en  ®ut«,  ©eftei^ung  unb  SSetle^ung  be«  SSerbunbbrief^  ©d^ulb 
gegeben  tDurbe,  beringte,  befrtebigte  bie  öffenttid^e  9Weinung  nid^t,  fd^ien 
üietme^r  ben  ©egnern  ^täft  ju  geben ,  toetd^e  ben  regierenben  §enen 
über]^au})t  bie  ärgfte  SWigüerwaltung  bornjarfen.  SSergeben^  tourbe  über 
brüdfenbe  9lccifen ,  über  3SerIetjung  ber  <3erfBnüd&en  gretl^eit  ber  ©ürger 
gel  lagt  unb  iJff  entüd^e  5Red^nung«abtegung  über  bie  3Sern)aItung  be^  ©tabt- 
^au^l^attö  geforbert.  3)ie  regierenben  §erren  bertl^eitten  unter  fid^  bie 
einträgtid^en  Slemter  unb  »aren  burd^  Umtriebe  bei  ben  9iat]^«n)a]^ten 
bemüht  fid^  in  i^ren  ©teilen  ju  behaupten.  5Der  ^aß  gegen  fie  mußte 
einen  ^o^en  ®rab  erreid^t  ^aben,  menn  einige  Uebeft^äter  auf  9lnftiften 
be«  erjbifd^&füd^en  Seßner^  in  ^op^>eteborf  ben  ^tan  faffen  fonnten,  bie 
^erborragenbften  unter  i^nen  ju  ermorben  unb  bie  ©tabt  in  ©raub  ju 
ftedten ,  toa«  nur  in  ber  Stu^ffi^rung  mißlang  2.  g«  beburf te  bloß  einer 
iufaüigen  35eranlaffung ,  um  9?at^  unb  ©emeinbe  in  offener  t^^inbfd^aft 
gegeneinanber  ju  fteßen.  3)iefe  tourbe  gegeben  burd^  ©treit  unb  ©d^Iä* 
gerei  im  2lmt  ber  ©teinme^en  bei  ©etegen^ett  ber  ÜJJeifterttjal^Ien  am 
2^^oma^tage  1512.  !Der  9tat^  (ieß  einige  bon  ben  ©d^ulbigcn  in^  ®e* 
fängniß  abführen,  bie  anberen  entflol^en  in  baö  gtauenftift  bon  ©t.  üWarta 
auf  Sapitol.  15ie  ©etoattrid^ter  nebft  einigen  anberen  Ferren  be^  SRatl^^ 
brangen  in  ^Begleitung  oon  ©tabtfotbaten  in  ba«  fird^tid^e  5lfij{  ein,  tt)o 
fid^  bie  ©teinmefcen  jur  SBe^re  festen;  bie  gel^eiügten  5Räume  tourben 
mit  S5(ut  befubelt.  ^ie  geiftlid^e  Smmunität  toar  beriefet ;  bie  äebtiffin 
legte  ba«  unterbiet  auf  il^re  Sird^e.  !5)a«  33oIf  rottete  fid^  jufammen,  bie 
®affeln  traten  in  ©erat^uug.  33ie^mal  toanbte  fid^  ber  5Ratl;  bergeben^ 
an  ba^  SÖoIIenamt  unb  bie  ©olbfd^miebe :  fie  gaben  jur  autnjort,  baß  fie 
fid^  an  ben  33erbunbbrief  Italien  Sollten ;  bie  gemaltfame  (Srgreifung  ber 

1.   (Snncn  @.  659  — 685;   ddixi^,  —  267 ;  baju  einige  (^anbfd^riftUd^c  9?o« 

2)ic  aectoolution  in  ber  @tabt  (5ö(n  im  tixen  $.  30  @.  207. 
3.  1513  mit  Ur!.  *  QSciröfjen  in  ben  'iflk^  2.  (Snnen  @.  664. 

berv^^cin.  3lnnatcn  ^.  26  u.  27  (g.  197 

Stättedjronifen.   XIV.  *♦*♦  10 


ccx  ?lttgemeinc  (Sinleitung. 

©ürgcr  in  i^rcrt  Käufern  unb  felbft  in  ber  Stoftcrfretl^ctt  erltdrtcn  ftc  für 
eine  38erle^ung  be«  9ted^t«  unb  bet  Steilheit  ber  ©fitger.  ^VL^tüöf  ma<fftt 
\x6)  ber  (ang  berl^attene  UntotUe  über  bie  9Ripräud^e  ber  9lat]^t>ertPat 
tung  8uft   ÜWan  berlongte  $erabfefennfl  ber  äccifen ,  öffcntlld^e  JRed^* 
nung^abtegung,  gefefelid^e  Siatl^önjal^Ien  unb  fd^ritt  bon  ben  ©orten  jur 
2:i^at.  3)te  3lemter  unb  ®affeln  traten  unter  ©äffen,  befeftten  bie@tabt^ 
t^ore  unb  baö  B^vigf)aM  unb  gtpangen  ben  9iaÜ)  bie  (befangenen  toiö^er 
frei  ju  geben ;  te^terer  im  {Ratl^l^aufe  eingefd^toffen  unb  bon  bcm  ®cfin^ 
bet ,  ba^  fxdf  ^injubrängte,  mit  bem  äu^erften  bebro^t,  betoittigtc  bebin- 
gung^to«  aöe  gorberungen  ber  ©emeinbe.  hierauf  ertoäl^tteu  bie  ®af^ 
fein  au«  i^rcr  SKitte  einen  2luffid^t«rat^  bon  178  -gefti^idtcn  §erren\ 
»etd^er  feine  ©ifeungen  auf  bem  Quattermarft  gegenüber  bem  ©urjenid^ 
l^iett  unb  ba«  9iegiment  ber  ©tabt  an  fid^  geg.   6in  anbercr  äuöfd^ug 
tt)urbe  bon  bcm  ©efinbel  beftettt,  »etd^eö  bie  Stcbolution  gu  feinem  ©or* 
tl^eit  au^junu^n  gebadete,  in  bie  §äufer  ber  {Ratl^^l^enen  einbrang,  fid^ 
in  3ügeHofigfcit  erging.    5)od^  tourbe  bie  Drbnung  balb  burd^  bie  gefe|* 
tid^e  föa^t  eine«  neuen  9tat^«  am  7.  3an.  1513  loieber  ^ergefteüt.  (Sin 
furd^tbare«  ©trofgerid^t,  mel^r  nod^  (Senugt^uung  ber  9tad^e  a(«  geredete 
aSergeltung  ber  ©d^ufe,  ftanb  ben  ^äuplern  ber  biö^erigen  Obrigfeit 
bebor.  ®er  9lu«f d^uß  auf  bem  Quattermarft  nal^m  bie  Sorunterfudbung 
in  bie  $anb.   SSon  ben  SRat^^J^errcn ,  bie  fid^  freitoittig  fteUten,  »urbe 
ein  ZffÄl  enttaffen,  bie  anberen  mit  benienigen,  bie  man  in  il^ren  ©d^tujjf* 
tt)iufetn  ergriff,  unter  Slnflage  ber  ©ebrüdfung  unb  SSerlefeung  ber  ®flt* 
ger,  ber  ©efted^ung  unb  aSeruntreuung  be«  ßffenttid^en  ®ut«  bor  M 
^o^e  ©erid^t  ber  ©d^ßffen  geftettt.  Surj  toar  ba«  S3erfal^ren ;  gum  (8e* 
ftänbniß  ber  ©d^utb  l^alf  bie  Siortur ;  auf  bie  SSerutti&eilung  folgte  bi^ 
(Sfecution ;  unerbitttid^  betoie«  fid^  ber  f)o§  ber  ©affefn.   3m  ©erlauf 
bon  einer  lurgen  SBod^e  (10—15.  3anuar  1513)  tourben  peben  §a«))t' 
fd^ulbige  auf  bem  ^eumarlt  mit  bem  ©d^ioert  l^ingerid^tet:  juerft  ber  am 
meiften  berl^aßte  SBeinmeifter  unb  frühere  ©etoattrid^ter  S)ietrid^  ®p\% 
genannt  gud^,  nad^  il^m  ber  9?entmeifter  Sol^ann  bon  ©ergl^eim,  tt>eld^ 
nid^t  »eniger  ate  fünf  ©ürgermeifterftäbe  gä^tte ;  l^ierauf  bie  beibcn  rc^ 
gierenben  ©ürgermeifter,  Sol^ann  bon  9?l^eibt  unb  3o^ann  bon  Olbcn* 
bot|3,  unb  nod^  brei  anbern  8fiatl^«l^erren ;  man  erlief  biefen  bome^men 
ÜWännem  felbft  nid^t  ben  fd^impftid^en  ©raud^,  toie  er  bei  Einrichtung 
gemeiner  ©erbred^er  geübt  tourbe :  auf  bem  SBege  gur  (Sf ecutioit  ftieg  fie 
ber  ©d^arfrid^ter  mit  bem  9lu«brudE  ber  ©ertofinfd^ung  breimal  an  ben 
blauen  ©tein  auf  bem  !Domj)Iafe  gegenüber  ber  ^ad^t^ 

1 .  'ffiir  poßen  h'iäf  an  bcu  blauen  <Btm,  bu  fommfl  SBatcr  unb  WtutUx  n^t  mebr  ^elm'. 


3töeitc  Slbtl^cUung.  ^  ccxi 

S^ad^bem  fo  bie  Rauptet  bcr  tcgierenbcn  Partei  gcfaßcn  toarcn,  bc* 
ging  man  bic  gtüdltd^  bottcnbctc  9icbotutton  mit  einer  tixtfyüdftn  ^xo^ 
Sefpon,  bei  tt>e(d^cr  bie  ®eifttid^!eit  il^re  ganje  ^xaäfi  entfaltete  unb  bie 
JReliqnien  bet  ©tabtl^eitigen  auffül^rte,  mit  bem  ^od^amt  in  ®t.  SDiatia 
anf  Sa^)itoI  unb  bem  S^ebeum  im  S)om.  SDod^  toaren  bie  ©ttafgerid^te 
nod^  nid^t  ju  Snbe.  Sinige  S^age  barauf  beftiegen  nod^  btei  anbete 
©tabtbeamte  baö  ©d^affot,  bie  übrigen  famen  mit  fd^n)eren  ®etbbu|en 
ober  SBad^^Iieferungen  babon. 

95on  bem  allgemeinen  Sluffel^en,  toetd^e«  biefe  SEragöbie  gu  Sötn 
erregte ,  geben  mel^rere  überlieferte  SSoltegebid^te  S9en)ei«,  toorin  er jäl^lt 
toirb,  tt)ie  @ott  unb  bie  l^eitigen  brei  Sönige  bie  l^eilige  ©tabt  6öln  bor 
großem  Unglfitf  bel^üteten :  bamit  ift  gemeint,  baß  bie  Öberften  ber  ©tabt 
fie  an  granfteid^  Ratten  ausliefern  tooUtn  ^  5)od^  toeber  in  ben  ^roceß* 
arten,  nod^  in  bem  9Jed^tfertigungSfd^reiben,  toeld^eö  ber  neue  Statl^  an 
S.  aöiajcimilian  erließ,  flnbet  fid^  eine  ©pur  bon  biefer  ftär!ften  Slnfd^ut* 
bigung2.  3m  übrigen  f^jrid^t  für  bie  ©d^ulb  ber  SSerurti^ilten  toeit 
mel^r  atö  beren  eigene^  ©eftänbniß  unter  ber  S^ortur,  baß  feine  ©timme 
ber  SSerti^eibigung  fid^  für  fie  erl^ob,  !aum  eine  beS  ÜWitleibö  ftd^  fanb. 
@in  un<3arteiifd^er  Serid^terftatter ,  ber  fid^  ate  SSeid^tbater  eine«  ber 
^ingerid^teten  ju  erfennen  giebt ,  milt  ben  ©ieg  nid^t  greifen,  ber  au« 
§aß  unb  ißeib  entftanb,  unb  fd^ilt  ben  ^öbel,  auf  ben  er  ba«  ^pxiäf* 
tooxi  anmenbet:  *5Der  bem  gemeinen  9Äann  bient,  ber  bient  niemanb  gu 
$Danf  ober  bem  teibigen  Seufef ;  aber  al«  ^au<3tgrunb  be«  äufrul^r« 
neunt  er  bie  Sntjtoeiung  ber  Ferren,  bie  fid^  untereinanbcr  l^eimlid^  an* 
feinbeten,  unb  bie  ^arteiregierung,  meldte  fid^  toie  mit  erblid^er  ®ett>alt 
f^ftxufcfeen  ftrebte,  inbcm  fie  berl^inberte,  baß  biejenigen  totläft  nid^t  gu 
i^r  gel^örten  *an  ba«  Sretf  fömen' :  fte  betoie«  fid^  nid^t  nur  ^art  unb 
graufam  gegen  i^re  Untergebenen,  fonbern  aud^  immerfort  feinblid^  gegen 
ba«  l^ol^  ©erid^t  unb  bie  ©d^ßffen,  fo  baß  aud^  bei  biefen,  al«  fie  ba« 
Urteil  über  i^re  frül^eren  ®egner  gu  f})red^en  l^atten,  ber  $aß  mittoirlte  ^. 

35er  neue  SRatl^  toar  au«  Scannern  gufammj^ngefefet,  toeld^e  fid^  ber 
Öunft  be«  3Sol!«  erfreuten  unb  bi«]^er  burd^  bie  l^errf^enbc  Partei  bon 

1.  @.  to.  2i(iencron'8  ©ammlung  ber  Notandum  quod  discordia  et  odium  Do- 
beutf(i^en  ^olfSliebei*  ^b.  III  no.  279 —  mlnorum  erat  principalis  causa,  ut  dixl, 
281.  9lod^  itoti  anbere  auf  badfelbe  @r^  istins  pertorbationis.  Nam  erant  divlsi 
etgntg  UßQÜö^t  ©ebti^te  ftnbcn  ftd^  in  et  qullibet  cum  suis  fovebat  partem  all- 
bcn  Beilagen  VI  unb  IX  ju  bem  cttirtcn  quam  —  et  erant  suis  subditis  nimis 
9[uffa^  ))0n  (Sder^.  duri   et  crudeles ,    quasi  essent  eorum 

2.  @.  bad  (S^retben  beS  ^at\)9  bom  Domini  jure  haereditario  et  non  amovi- 
31.  3un.  1513  bei  @nnen  @.  681.  Mies. 

3.  S3fi(.  I  gu  ber  m\).  t>ou  (gcferfe. 


I 


CCX1I  M^mctne  (Einleitung. 

ben  Remtern  au^gefc^Ioffen  toaten.  aWan  ^attc  btc  5lcctfcn  ^crabgcfefet ; 
bafür  inugtc  nun  bcr  öffentltcj^e  Scbatf  Dur^  eine  attgcwcine  »erra&gen«^ 
[teuer  be«  100,  Pfennig«,  »eld^e  ieter  ©ürget  auf  eib  in  ben  Saften 
legte,  aufgebrad^t  toetben.  Die  SRetJotution  hm  ber  ©tabt  auc^  fonft 
treuer  genug  ju  fte^en.    ÜDie  e^ecution  bon  2D?agifttat«<)erfonen  o^nc 
feine  ©ene^migung  n)utbe  bon  beut  Äaifet  aU  eingriff  in  feine  auftij* 
^o^eit  angefel^en  unb  be^^atb  ber  ^rojefe  gegen  ben  9iat^  bei  bem  SReid^«^ 
fammergerici^t  eingeleitete  9lad^  bieten  Weiterungen,  »etd^e  ber ©tabt 
nic^t  geringe  Soften  berurfac^ten,  gab  fici^  SKafimiHan  mit  Ballung  bon 
11400  ©olbgulben  jufrieben^.  «u^erbem  mußten  fie  fici(>  mit  ben  an* 
gehörigen  ber  Eingerichteten,  fo  biet  bereu  in  ber  8age  xoaxm,  i^r  9?ec^t 
bei  bem  Saifer  gettenb  mad^en  ju  fönnen ,  burc^  ^erau^gabe  ber  feque* 
ftrirten  ®üter  au^einanber  fefeen. 
%tmis         SDie  »i^tigfte  golge  ber  SRebotution  mar  bte  33erbefferung  ber 
^m^  ©tabtberfaffung  burd&  einen  3ufafe,  toeld^en  ber  aSerbunbbrief  bon  1396 
erl^iett.  3n  ber  SSerlefeung  be^fetben  beftanb  bie  $au))tanltage  gegen  bie 
geftürjte  ^arteiregierung.  Der  f.  g.  2:ran«fij  ober  Bttf^fe^^^^f'  ^^tc^n 
©ürgermeifter  unb  9iat^,  äemter  unb  ©affetn  am  15.  ©ecember  1513 
befiegelten  unb  befd^n)oren,  bejtoecfte  ben  3Serbunbbrief  auf«  neue  in  Sraft 
JU  feften,  bie  bemofratifd^e  35erfaffung  gemäß  bemfetben  in  Söal^r^cit 
toieber^erjuftetlen  unb  bie  bürgertid^e  grei^eit  burc^  ftärfere  Garantien 
gu  befeftigen  \  Die  ©inteitung  nimmt  ®ejug  auf  bie  'bßfen  3Ki§bräudffe 
ettid^r  Dberften ,  bie  im  ^Regiment  ber  ©tabt  getoefen' ;  f otc^e  in  3«' 
fünft  JU  ber^inbern  ift  berB^edE  biefer9teformation.  Diel^ierauf  folgen» 
ben  50  ärtüel  betreffen  l^auptfäc^tid^  bie  Set^eiligung  unb  3Kittt>irfun9 
ber  ©emeinbe,  ©affetn  unb  äemter  bei  ber  ©tabtregierung,  in^befoubere 
bei  ber  ginanjbertoaltung,  fo  tok  bie  ©ic^crftetlung  ber  JRed^te  unb  ber 
})evfBnIid^en  grei^eit  ber  ^Bürger. 

^a6f  bem  SSerbunbbrief  bon  1396  fotlte  ein  Slu^fd^uß  ber  SSierunb» 
bierjig,  ie  2  au«  jeber  ®affet,  bon  bem  9iatl^  bei  nichtigeren  äingetegen* 
i^eiten  jugejogen  toerben.  Diefe  Oemeinbebertretung  toar  aber  in  ber  tes- 
ten 3cit  ber  ^arteiregierung  fo  gut  loie  befeitigt  toorben,  inbem  ber  SRat^ 
nur  f.  g.  {Ratl^«freunbe,  fetbftberftänbtid^  ^arteigenoffen,  jujog,  toa«  in 

1.  Cum  ex  decreto  jurium  civilium  ben  f(i^on  Ctt.  Statuta  et  Concordata  oon 
non  habebant  authoritatem  occidere  Ma-  1437  unb  in  9}{atmaiten  gur  geif)(i((<n 
gistratum  sine  authoritate  Imperatoris,  unb  IDelÜtci^en  <Btattptf  bed  nieberr^ein. 
sicut  postea  didicerunt  ex  informatione  unb  U)ePfS(.  ^'Cife^,  2.  3al(^rg.  ^b.  1. 
jurisperitorum.    31.  a.  O.  «c«.  1.  1783,  @.  86  —  119.    Qdf  gebe  i^n  UO^ 

2.  (Snnen  IV  @,  7.  bem  Original  bc«  (Stabtordjito«  im  ^n* 

3.  gc^kr^aft  gebvudt  im  Stnf^ang  j^u  ^ang. 


3n)citc  Slbt^cUung.  ccxiH 

ätt.  5  be^  2;ran«fijc«  ate  eine  'unnü^e  unb  itnorbentttd^e  ©etool^nl^eit* 
r^txpint  toirb.  35c«^a{b  tt>irb  nun  jener  Sluöfd^uß  n)ieber  in  ftraft  unb 
SBitffamfeit  gefegt  unb  batet  au^btüdtid^  bcftimmt,  ba§  ol^ne  beffen  3«^ 
ftimmung  avi6)  für  ^ribilegien  atterSlrt  feinOelb  gegeben  toerben  f od 
(8(rt.  9). 

üDie  üJJitttjirfung  ber  Oemeinbe  b.  i.  ber  5lemter  unb  ©affctn  bei 
ber  gtnanjbemoltung  blieb  jebod^  nid^t  allein  auf  tie  SSertretung  tnxö) 
bie  SSierunbbierjig  befd^ränft.  9ieuc  Slccifen  foflen  nid^t  aufgefegt  unb  bie 
beftcl^enbeu  nid^t  et^ß^t,  ebenfo  n)enig  38etfd^reibungen  bon  @tb«  ober 
Leibrenten  ausgegeben  tt)erben  o^ne  ben  SBiöen  aller  Oaffeln,  Remter  unb 
ber  ganjen  ®emeinbe  (älrt.  18.  30.  31).  üDie  SRentmeifter  unb  Seifiger 
ber  äientfammer,  bei  ber  baS  gemeine  ®nt  ber  ©tabt  aufbetoal^rt  »irb 
unb  an  metd^e  atte  ©teuererträge  abjutieferu  finb,  foöen  alle  Sierteljal^r 
ated^nung  abfegen  bor  ben  befonbers  l^ierju,  je  einer  aus  jeber  ©äffet, 
getoäl^tten  3lbgeorbneten  bie  nid^t  ju  bem  Statte  geböten  (ärt.  24) . 
©as  große  ©iegel  (üKeiftefieget)  ber  ©tabt  ift  unter  23  ©d^Ififfetn  auf* 
jubetoa^ren,  bon  benen  iebe  ©äffet  einen  erl^äft,  unb  nid^t  ju  gebroud^en 
ol^ne  ben  ®itlen  atler  ©affeln  unb  ber  ganjen  ©emeine  (älrt.  29) . 

SSJenn  in  bem  3Serbunbbrief  bie  Slutorität  beö  Siatl^S,  roetd^em  Stern* 
ter  unb  ©affetn  gel&orfam  unb  untergeorbnet  fein  fottten,  betont  mürbe, . 
fo  fd^eint  in  bem  S^ranSfij  ba«  SSer^ättniß  beinahe  umgefe^rt.  SÖirb  im 
SRati^  ein  <3orteiifd^er  ©efd^tuß  jum  5Rad^t^eit  einjetner  ©firger  gefaßt, 
fo  fann  ber  an^  il^rer  ©äffet  getoäl^tte  Statl^Sl^err,  toenn  er  mit  feinem 
S33iberf})rud^  nid^t  burd^bringt,  bie  <Saäfz  an  feine  ©affetgefetlfd^aft  jur 
toctteren  SSerl^anblung  bringen,  o^ne  baburd^  ben  9tatl^Seib  ju  beriefen ; 
bod^  fotl  mut^toittige  Auflage  gegen  ben  ^aüf  unb  barauS  entftanbener 
Stufrul^r  gemäß  bem  SSerbunbbrief  beftraft  toerben  (3lrt.  10  unb  11). 
DcSgteid^en  fann  jeber  ©ürger,  gegen  loetd^en  ber  5Rat^  mit  ©etoatt  ber« 
fä^rt  ober  bem  er  fein  9ted^t  bertoeigert,  fid^  ftagenb  an  feine  ©affeige* 
fcüfd^ft  toenben,  unb  »enn  anäf  biefe  burc^  S3efd^idEung  beS  Äatl^S  ntd^ts 
ausrid^tet,  fo  tpirb  fie  bie«  atten  Slemtern  unb  ©affetn  funb  tl^un,  bamtt 
fold^e  in  gemeinfamer  *35ergabberung'  befd^tießen  unb  ^anbetn  »as  bie 
5Rot^burft  er^eifd^t  (ärt.  32) .   Unb  mit  biefem  Slrtifet,  toorin  ausbrüdt* 
fic^  auf  bie  fd^timmen  Erfahrungen  ber  testen  3^it  i^ingetoiefen  ift,  fte^en 
im  3wföni»ten]^ang  in)ei  anbere   (25.  26),  toetd^e  im  toefenttid^en  fd^on 
baSfelbe  enthalten ,  »a«  bie  bietberül^mte  ^abeaS  ßorpu«  Stete  erft  im 
3.  1679  ben  Sngtänbern  jufid^erte:  fein  JBürger  ober  ßingefeffener  in 
Sötn  fott  »eber  bei  SEag  nod^  bei  5Rad^t  'au«  feiner  ©ürgerfrei^eif  mit 
©etoatt  gel^ott,  nod(>  auf  ber  ©traße  angetaftet  unb  ergriffen  toerben,  e« 


ccxiv  Slttgcmemc  (Sinkitung. 

fei  benn,  bag  man  il^n  guöot  übet  feine  SDiiffetl^at  berl^ött  l^abe  ober  biejc 
ftabtfunbig  n>äre,  unb  a\x6)  bann  fett  man  i^n  nid^t  ol^ne  tpeifere^  in  ben 
Xl^utm  (ba«  ®efängni|)  bringen,  fonbern  i^m  auf  feinen  (Sib  in  ben 
X^urm  ju  gel^n  gebieten;  nur  in  bem  galt,  toenn  bie  ©träfe  be«  SSer^ 
gelten«  2eib  unb  geben  betrifft,  ober  toenn  einer,  bem  in  ben  S^l^urm  ju 
gelten  befolgten  toorben,  feinet  @ibeö  t>ergi|t,  ober  auf  frifc^cr  2^t  be^ 
Unrecht«  gegen  einen  SKitbürger  ergriffen  toirb,  fann  er  bon  ben  ©eioatt* 
rid^tem  fofort  oerl^aftet  toerben  'unb  fonft  anbete  nic^t\  3ßan  fott  ii^n 
aber  bann  nic^t  länger  im  2^urm  atö  bi6  gum  näd^ften  9iat]^dtag  fi^en 
(äffen,  auf  totldftm,  mdf  einem  burd^  bie  S^l^urmmeifter  mit  il^m  borge« 
nommenen  33er]^8r ,  über  fein  SSergel^en  geurti^eitt 'toirb,  toiered^tunb 
billig  ift  K 

©id^rfteßung  be^  {Red^tö  unb  ber  Jjerfönlid^en  grei^eit  ber  SSürger 

ift  alö  ^anptjtoed  be^2;ranöfijbriefeö  bon  1513  ju  erfennen,  entfpred^cnb 

ber  38crantaffung  ber  Äebolution  burd^  bielfad^e  SRed^t^berlefeung  »on 

feiten  beö  9tat]^«.  5Die  beftel^enbe  38erfaffung  be^  SSerbunbbriefd  tourbc 

nid^t  umgeftürgt,  fonbern  lebiglic^  im  bemofratifc^en  ©inne  loeiter  au«» 

gebilbet,  inbcm  man  ben  ©c^toer)>unft  ber  öffentlichen  ©etoalt  au«  bem 

^atf)  in  bie  ®emeinbe  berlegte. 

^Httxt        5Die  ©tabtberfaffung  bon  6öln  beftanb  in  ben  fotgenbcn  3a^r^un* 

«{fjf»  berten  im  toefentlid^en  unberänbert  fort.    3]^re  bemolratifd^n  gormen 

^""fl-  unb  ©inrid^tungen  oerl^inberten  aud^  f:|)äter  nid^t,  bag  ba«  ©tabtregiment 

feinen  bortoiegeub  ariftoftatifd^en  Sl^arafter  beibehielt,   inbem  immer 

toteber  ein  engerer  Sreiö  bon  ©ürgern,  auf  loeld^en  bie  regelmäßig  toie« 

berlel^renben  SBal^len  fic^  befd&räntten,  in  ben  politifd^en  (^or)>orationen 

beö  SRatl^  unb  ber  (Saffeln  fid^  feftfefete,  toomit  aud^  bie  mit  fold^er  Dli* 

gard^ie  berbunbenen  äJiigbräud^e  fid^  toieber  einfdj^lic^en. 

3laäf  ber  S9ef d^reibung ,  toeld^e  9legibiu«  ©eteniuö  um  bie  SWitte 
beö  17.  Sal^rl^unbert«  bon  ber  ©tabtberfaffung  enttoirft^,  toed^felte  bie 
Seitung  ber  JRepublif  unter  fed^«  ®ürgermeiftern  in  einem  regelmäßigen 
breiiäl^rigen  2!urnu«,  bon  benen  je  jtoei  ein  3al^r  ben  SSorfift  im  9lat^ 
fül^rten,  toäl^renb  bie  jtoei  anberen  $aare  ben  beiben  SRentfammern  t>or* 
ftanben.  üDer  SRatl^  beftanb  toie  fonft  an^  49  SKitgliebern ,  oon  bcuen 
alle  fed^d  SOtonate  bie  ^älfte  au^fd^ieb  unb  bon  ben  ®affeln  neu  getoä^lt 
tourbe,  aufgenommen  fieben  beö  fog.  ©ebred^ö  (frül^er  1 3) ,  toeld^c  ber 

1.  SBgl.  üBcr  btc  jK^urml^cmn  Ge-  fem  5(mt  bc^utirt  unb  ^jatten  eine  ^S^crc 

lenius,  De  admiranda  magnitudine  Co-  SBürbe  aU  bie  ©ekodtmetfter. 

loniae  1645  p.  14 :  lii  ^inctos  examlnant  2.  De  admir.  magnitudine  Col.  p.  13 

et  de  ipsis  ad  senatum  referunt.    @te  — 15. 
waren  aud  ber  Witt  beS  ^atf^^  in  bie« 


3»citc  ^Ibtljjeilung. 


ccx\ 


^atf)  fettft  au«  fcer  ganjcn  ©tabt  l^injutpäl&lte  ^  5Rid^t  md^r  ertoäl&nt 
toirb  ber  ®emcinbeau«fd^u|  bcr  aSierunböierjig;  bagcgen  finbcn  fid^  22 
Sanncr^erten  ate  Icben^tängtid^c  SSorfte^er  bcr  ©affetn ,  tocld^c  jufam=' 
mcn  ben  Sdamtxxati)  bitbeten,  ©eteniu«  nennt  fie  S5oß«ttibunen ;  fie 
mürben  ate  3Sermtttter  jiptfd^en  ^aü)  unb  ©emeinbc  angcfc^en  unb  übten 
ein  aügemeine«  älufftdj^töred^t  über  bie  SSerfaffung  unb  3Sern)altung  2. 

3al^(reid^  tporen  bie  ^atff^^  unb  ©tabtämter,  fotoo^t  rid^terüd^e  ate 
obminiftrati^e.  Die  toid^tigften  bel^ielt  ber  SRatl^  felbft  in  ber  §anb,  in* 
bem  er  bei  iebem  SRatl^^toec^fel  bie  ©efd^äfte  unter  feine  SDiitglieber  bcr* 
tl^eitte  unb  für  bie  cinjelnen  Slemtcr  je  2,  4  ober  auäf  6  üDc^JUtirte  au« 
feiner  äWitte  mäl^ttc.  ©eteniu«  nennt  ate  Statl^öämter  näc^ft  ben  ®fir* 
germeiftem  bie  beiben  ©timnuneifter,  toeld^e  mie  ßenforen  ba«  SBol^t  be« 
©emeintoefen«  übertoad^ten ;  ferner  bie  äöeinmeifter,  bie  3lp<3ellation«* 
commiff arten  ober  9iat]^«rid(iter,  an  meldte  bie  2lp)>ettationen  bon  ben 
nieberen  ftäbtifd^en  ®erid^ten  gingen,  bie  S^l^urm^erren,  bon  benen  bereit« 
in  bem  SEran^fijbrief  bie  JRebe  toar,  bie  ® eioattmeifter ,  loeld^e  geringe 
SSergel^en  ftraften ,  SJerl^aftungen  ijornal^men  unb  bei  gerid^ttid^ien  Sf e* 
cutionen  mittoirften,  bier  Slagl^erren,  toetd^e  ©treitigfeiten  unter  ben 
SSürgertt  in  ®üte  beilegten.  S^^eite  au«  beut  fifeenben  SRatl^,  tl^eit«  au« 
ben  borau«gegangenen  Statinen  mürben  gemä^It  bie  Srieg«commiffarien 
ober  3^wg^au«l^erren,  bie  gi«catrid^ter,  bie  gleifd^marftl^erren,  bie  gifc^^ 
marf tnteifler ,  bie  ^agantent«]^erren,  meldte  bie  Sluffid^t  über  bie  SKünje 
Ratten,  bie  ^oli*  unb  Äo^Ienl^erren,  bie  SBranbl^erren  u.  a.  ^  3löe  biefe 
aemter  med^felten  t^eil«  ^atbiä^rti^,  t^eit«  iä^rüd^,  mie  ber  ^atf)  fetbft^. 
©tänbige  Slemter  bagegen  maren  bie  fiornl^erren,  bie  ©alj^erren,  bie 
^rotiforen  ber  §o«t)itäter  unb  mol^tti^ätigen  ©tiftungen  ber  ©tabt,  unb 
auf  unbeftimmte  ÜDauer  angeftettt  brei  red^t«gele]^rte  ©ijnbici,  jmei  in 
ben  ®efd^äf ten  erfal^rene  ©tabtfecretäre,  SRegiftratoren  unb  anbere«  Sanj* 
leiperfonal. 


i.  $gl.  bad  Xagebud^  bed  ^ai\)9^ 
^ernt  3an  toan  ^raderfelbec  an^  bem 
16.  ^al)x\),  (mttaet(|.  )oon  @(fer^  in  92ie<- 
bcrr^cin.  Sinn,  ©eft  6)  @.  140 :  'a.  1552 
nf  ftr9a)>ent  \)at  mtd^  ein  erfamer  rait 
geforen  in  bat  gebrutd^  bat  iax  p  ratbf ; 
auf  gleiche  Seife  tDurbe  et*  1554  unb 
1558  in  ben  fftat^  getoä^tt.  d^r  iDar 
Xu(^f(^erer  unb  Bfter  Sumtameifler. 

2.  SJoJ.  bie  Sefcj^rcibung  bcr  @tabt* 
t)erf.  tonmnolb  3ubenbunl  in  ben  {(i^on 
cit.  aj^aterialien  2.  3a^>rg.  <S.  70.  (ginc 
anonyme  ^6)x\\t   bom  (Snbe  beS  17. 


3a^>r^.  fü^rt  au8  bem  2luffid^t8rec^t  be« 
Sannercat^«  ben  53e»ei8,  baß  'bcr  Ma- 
gistratus  ben  äünftcn  unterworfen  fei* ; 
ebenb.  1.  3a^>rg.  <S.321. 

3.  S6)  entnehme  bie  beutfc^en  ^e» 
nennungen  bem  ^emterberieid^nig  in 
SWaterialien  jur  @tatifli!  2.3a]örg.  «b.  I 
@.  364.  35gl.  aud^  ÄoeI^off*f(^e  S^ron. 
@.  733  f. 

4.  3n  bem  cit.  ^ergeid^nig  finb  ge« 
nauer  bie  f^albjiä^rigen  Semter,  toelc^e 
bei  koeitem  bie  grSgere  ^a^i  audmaci^en, 
bon  ben  gangji&I^rigen  unterf(i^ieben. 


i 


CCXVI 


ungemeine  ^Intettung. 


©te  unter  ben  9tat]^«ämtern  aufgcffil^rtcn  rid^terltd^en  Slemter  taffen 
auf  eine  au^gebel^ntc  3utt^bictton  be^  SRatl^«  fd^fie^en.  3)iefem  ftanb 
forool^t  im  ganjen,  tok  in  ben  genannten  Slemtern  nid^t  bloß  btc  SScrmal* 
tung«iuftij  ju,  et  übte  aud^  im  toeiteften  ©inne  bie  "^otijeigerid^t^batfeit 
an^,  bon  »etd^er  jebod^  bte  Slngel^örigen  bet  Uniberfität  befreit  toarcn^ 
äße  fd^iperen  3Serbred^en  aber,  bereu  ©efttafung  an  8et6  unb  Sebcn 
ging,  toaren  bem  l^o^en  ©d^öffengerid^t  botbel^alten  2.  !Der  JRatl^  fonnte, 
toie  bie  ertoa^nten  Seifpiete  bei  Slufrul^r  gejeigt  l^aben,  nur  mit  ®efäng^ 
niß  im  Sil^urm ,  ©etbbußen  ober  SSermögen^confi^cation  unb  ©tabtbcr* 
bannung,  nid^t  mit  ßeibe^berftümmelung,  ©eißefung  ober  S^ob  ftrafen  ^. 

Unabl^ängig  bom  SRatl^  blieb  fortbauernb,  toenigften«  ber  ted^ttid^cn 
©tettung  nac^,  toenn  aud^  oft  nid^t  in  SBirfltd^feit,  ba^  atte  l^ol^e  ©d^8f» 
fengerid&t  ber  ©tabt,  toetd^e^  feinen  »efentfid^cn  Sl^aralter  bi«  jum  6nbc 
ber  JReid^öftabt  beibel^alten  l^at.  g^  toar  ba^  toettlid^e  ©erid^t  be«  @rj* 
bifd^of«  über  bie  JBürger  ber  ©tabt.  S)er  Srjbifd^of  ernannte  ben  ®re» 
ben  ober  3Sicegraf ,  »efd^er  ba«  alte  öurggrafenamt  mit  bem  be«  erj* 
bifd^öflid^en  ©tabtbogt«  bereinigte  *,  unb  beftätigte  burd^  ^Slnmätbigung' 
bie  ©d^Bffen,  toeld^e  loie  bet  ®rebe  il^m  fd^toßren  mußten.  ÜDa«  ©d^Sf* 
fencoHegium  beftanb  feit  @nbe  be«  15.  3a^rl^unbert«  au^  nid^t  mel^r  ate 
10  SKitgliebern,  abgefel^en  bon  bem  borfifeenben  ©reben,  unb  e^  l^attc 
»ie  immer  ba«  {Red^t  ber  ©elBftergänjung  burd^  eigene  ffial^f.  Mt, 
bet  ®tebe  loie  bie  ©d^öffen,  mußten  eingebotene  unb  angcfeffene  Sßfnet 
öürger  fein  ^.  S)ad  l^ol^e  ©d^ßffengerid^t  l^attc  bie  ßriminat  unb  Sibit 
gerid^t^barfeit,  bei  toetd^er  e«  aud^  5l^)pettation«itiftanj  n)ar ;  bod^  blieb 
feine  Som^jetenj  in  ©ad^cn,  n)e(d^e  (iegenbe^  6rbe  betrafen ,  nad^  altem 
^erfommen  auf  ben  JBejirl  ber  2lttftabt  befd^ränft,  unb  bon  feinen  3lu«^ 
fprfid^en  ftanb  bie  5lppettation  an  bie  ßommiffavien  beö  Srjbifd^of«  frei^ 


1 .  Gelenios  a.  a.  O. :  et  si  studiosl 
sint,  Cum  llbello  excessunm  Magniflco 
Universitatis  Rectori  repetenti  tradun^ 
tur. 

2.  Si  alii  quibus  gravior  poena  im- 
mlnet,  dantur  Vicecomiti  et  Scabinis. 

3.  S3gl.  über  btc  ^Sterc  ©tabttoer» 
faflung,  bie  S5crn)altung  unb  ba«  Supig« 
toefen  ))on  (S5In  ^.  Salter,  2)a0  alte 
(Srjplft  unb  bie  9ecici^«üabt  (£8In,  1866, 
2(bf(itnitt  IV,  too  iä}  an  ber  tiberflc^tticj^cn 
Darlegung  be8  ©cgcnfianbe«  nur  au€* 
gufc^en  flnbe,  baß  auf  bicSSerfd^tebenbeit 
ber  äeitcn  unb  bie  Slbänberung  ber  3n* 
pitiitioncn  ju  toenig  Mdjicä^t  genommen 
iji. 


4.  @an)  gutreffenb  fagt  Gelenius 
a.  a.  O.:  Gladiusque,  qui  inter  Regalia 
a  Caesare  recipitur,  modo  committitur 
Grevioni,  id  est  Comiti  —  et  munas 
authoritatemque  bnrggravii  officio  advo- 
cati  videtur  conjunxisse. 

5.  Urf.  @rjb.  ^ermann«  toom  3. 1492 
in  Secuiis  ad  radlcem  App.  no.  39 ;  togl. 

bed  ©retoen  unb  ber  ^ßffen  @ib  Su- 

tuta  et  Goncordata  B  @.  128. 

6.  Gelenius:  Idem  tribunal  civilium 
negotioram  cognltlonem  habet  et  intra 
veterem  civitatem  de  proprietatibus  ae- 
dium,  Tineamm  et  reliquis  realibus  pro- 
nuntiat,  sed  ab  ipsorum  sententia  ad 
commissaiios  archiepiscopalis  anlae  pro- 


Stöcitc  3lbt^cUung. 


CCXVII 


9?eben  bcm  l^ol^cn  ©d^öffcugcttd^t  6eftanbcn  mäf  tPte  t>ox  bi«  auf 
bic  tefetcn  ^txtm  bcr  5Retc^«[tabt  bic  attcn  iRiebctgerid^te  in  bcn  d^cmali* 
gen  SSorftäbten  unb  ejimirtcn  ©erid^t^bejttfen ,  gteid^  toic  neben  bcm 
©d^Bffenfd^tein  bie  befonbeten  ©d^reinc  unb  ©d^retn^gertd^te  für  Uebet^ 
ttagung  bon  Srb  unb  Sigen  ^ 

SBenn  ®e(emu«  um  bie  a»ttte  be«  17,  3a^tbunbettt  bte  SBet^^ett 
unb  ^atmonie  ber  ©tabtbetfaffung  üon  6ö(n  tü^mt,  fo  crfd^eint  bod^ 
btefcr  8obf<>rud^  in  einem  fel^r  iipeifeti^aften  Sid^te,  »enn  bolb  barauf,  in 
ben  Saijxtn  1679  bi«  1686,  bie  SKigoewattung  ber  ©tabtregenten  ouf« 
neue  fd^toere  innere  3cttoürfniffe  unb  eine  ä^ntid^e  blutige  Sataftropl^e 
toie  im  3.  1513  l^erbeifül^tte ;  au«  gteid^er  Urfad^e  entftanb  ein  3a]^r= 
l^unbert  f<>äter  1777  fortbauernbc  Uneinigicit  jmifd^en  "tRatff  unb  ®ür^ 
gerfd^aft,  bei  toeld^er  ber  erftere  n)ieber^ott  bie  faiferlid^e  Sntfd^eibung 
anrief,  bi«  enbtid^  bie  franjßfifd^e  9?ebotution  btefem  ganjen  berr orteten 
ffiefen  unb  feiner  JReic^öfrei^eit  ba«  tjerbiente  ©d^idtfal  beö  Untergang« 
berettete  2. 


vocatur;  togl.  bie  Urf.  bc8  Srjb.  ©er* 
mann  t)om  3. 1491  bei  8ac.  IV  no.  151, 
toorin  auf  ®runb  einer  8er{l&nbigung 
mit  bem  9{atb  eine  Steige  )oon  ^efltm* 
mungen  über  bie  ©ert^itötermine  bed  \)0' 
^en  ®txx(ift9,  über  bie  ©ebülj^ren  ber 
^d^Sffen  bei  ^efiegelung  toon  Seflamen« 
ten,  äermSd^tniffen  unb  Verträgen  u.  a. 
getroffen  ftnb. 


1 .  <S.  ob.  @.  cLxxxviii ;  togl.  (Jlafen, 
(S5tnif(i^e  ©ci^reind^rajci^  unb  Salter  @. 
322.  332  f. 

2.  $ludfü^r(i(i|^  ^anbelt  toon  ben  er^ 
»ahnten  <Stabtereigniffen  unb  inneren 
Stoiftigfeitcn  @nnen,  granfrcici^  unb  ber 
iRieberr^cin  «b.  I  @.  403  ^ap.  17  unb 
«b.  II  @.  464  Äa^).  22 ,  in  ber  Äürje 
SBatter  a.  a.  O.  @.  316  f. 


§8cifagcn. 


A. 
Urfunbcn. 

1.  9tat]^öt)crorbnung  ü6ct  äufl^cbuna  bc«  Sleifd^amt« 

d.  d.  1348  5Rot).  21. 

(3U  @.  CXLVI.) 

3t>  ft  lunt  tat  aflc  rcbc  otocrttögen  l^aint,  \>at  tvant  ber  upflant  bc« 
ungcüoigc  be^  be  tlei^mencgcr  tutl^atton  ummc  bat,  bat  bcr  rait  bat  üleiW 
getoegen  »oulbcn  ^ain,  fomcn  i«  uifjer  ber  famenuncgcn  unbcr  bcr  6roibcr* 
fcj^af  ber  löleismencger  utnme  bat  ber  ratt  bat  üur^oeben  toift  bat  beö  ^Aiäfi 
niet  me  enüaöc,  fo  teilt  ber  rait,  bat  fi  nod^  tre  naifomelincge  no^  numer 
geinc  anbere  pcrfonc  bie  »leif^  artxpt  oeüent.  gein  famenuncge,  cinuncge  no(^ 
rait  nod^  6roiberfd^af ,  no^  meiflcr  noc!^  Boiben  noc^  betnfi,  nod^  cffen,  a«  fi 
tjurmafg  pt^igen,  ^at)en  en  folen  unber  ber  j)tnen  (if^  inb  gäet« ,  nod^  egein 
rai^ttieijier  enfal  tjratgen  umme  toeber  je  tnad^en  btc  6roiberfd^af .  toörtc 
einid^  raitman  barumme  geiöraid^et  be  enfaf  niet  barup  anttoerben.  fo  »ilc^ 
raifenieifler  of  raitman  fld^  l^ei  an  terfumben  toiffecltd^en,  be  of  bte  folen 
getben  manlid^  l^unbert  marc  ber  fleibe  j&  boiffen  inb  ber  enfal  egein  in  jien 
jairen  in  ben  rait  niet  fomen.  inb  t)ort  fal  man  bie  fnnt  l^alben  unbcr  allen 
ben  pinen  bie  up  Sbra^am«  faci^en  gefcreben  jieent.  tort  fal  bat  t)lci«am))t 
gemein  fm,  alfo  bat  jeclid)  »lei^l^eutoer  terfoiffen  fal  toacfäne  t)leif^  inb  wie 

manic^erlete   bat  l^ei  toilt.     datum   anno   domini  MCCC  quadragesimo 
octavo  in  vigilia  bte.  Cecilie  virginis  et  martyris. 

[@ibbu(^  öon  1341  im  @tabtar(^ito.Cod.  A  IV  2  @.  85.] 

2.  9iat]^«t)erorbnung  in  betreff  be«  Oubenfc^ufeBrtef« 

d.  d.  1347  «prtl  10. 

(3U  @.  CLXVII.) 

3t)  ft  fnnt  bat  aUe  reebe  l^aint  einbreid^tligin  uberbragen  tnbc  toiflent, 
bat  TOant  fi  ben  jüben  tjan  Solne  6rieüe  gegcüin  l^aint  ba  ccjltgc  pnnit  in 


A.  Urtunbcn.  ccxix 

gcfd^rctjcn  ficint,  alfo  a«  fi  unbcrtDifi  fint  mit  gubin  pafpn  uüctmife  t>ic 
Butd^gc  »an  rcid^tc  tie  an  gcinc  r»i8  Befiain  mögen  mit  ®oibc  noc!^  mit  l^cilc 
bcr  fclin  um6c  manicfetjclttgin  Ban  bc  tan  rcici^tc  baruj)  gcfat  i« :  bat  fo 
toannc  bcr  jubcn  iaitjalcn  u«  flnt,  bat  i«  a«  nä  jfi  !ir«naid^t  ncifi  !omcn 
fol  ut)cr  cid^t  jjairc  ^  bat  man  bcn  jubcn  ban  »ort  alle  bic  ^)untc  bic  ncit 
Tcbc(i(^  no4  Befd^ibin  in  fint  bic  l^cma  gcfd^rcücn  ftnt,  inbc  in  bcr  iubcn 
Btiücn  flcint  inbc  bcr  geligc,  ncit  l^atbin  fa(.  tocirt  fad^ge  bat  man«  uücr* 
broigc,  bat  man  bcn  jubcn  irc  jairjalcn  iSort  cricngcn  toulbc,  fo  infal  man 
in  bic  puntc,  bic  l^crna  gcfd^rctcn  ficint,  inbc  bcr  gclid^  nod&  agcinc  punu 
bic  mit  ®oibe  nod^  mit  l^cik  bcr  fclin  fiain  inmogcn,  gcBin,  Bcfcgilcn  nod^ 
falben  cind^  rait  bc  jcr  jit  fi^t  mit  cingcr  Bc^cnbigcit  Bi  bcmc  cibc.  tocrc 
fad^e  bat  Binnen  bcr  üürgcnanbc  jarjalcn  bcr  jubcn  cingc  fad^gc  bcr  jubcn 
qucmc  mx  cingin  rait,  bcr  jcr  jit  flfet,  bic  ncit  Bcfd^cibin  tocr,  bic  bcn  jubcn 
gcloift  fint  je  l^atbcn ,  bat  ban  bc  rait  alfo  ücrrc  aö  fi  bat  umBcr  mogin 
mit  V)rcbin  inbc  Bcfd^cibigcit  boin  ncit  folin  ^albin  inbc  in  bic  Brcd^gin  Bi 
bem  eibc. 

S)it  fmt  bic  puntc.  loir  gelogen  bcn  jubcn  ban  Solnc,  bat  toir  ncit 
gcl^cngin  infolcn,  bat  cind^  unfcr  Burger  bic  üurgcnantc  jubcn  of  cingin  tan 
in  in  cingc  fad^gc  trcdtc  of  fi  ancfprcd;gc  mx  cind^me  gcrid^tc,  ib  fi  »an 
cBifle  of  »an  fdffabin  bic  gcgcBin  Bcjailt  of  gcloift  fint  of  umBc  fdbolt  of 
umBc  cffcnbc  fpifc,  ban  in  irre  fd^o(in  üur  iren  Bifd^oüc,  alfo  a«  fl  »an  alter« 
bat  ^crBrad^t  l^aint.  tofilbc  nS  cingc  »rempbc  j)crfonc  fi  anefpred^gin  t)ur 
eind^mc  anberme  gcrid^tc  ban  in  irre  fd^olin  mx  irmc  Bifd^oüc,  bcn  folin  toir, 
of  töir  mogin,  mit  gftitlid^gin  toorbin  barju  ^albin,  bat  l^c  af(aiffc  inbc 
reid^t  »an  imc  neme  in  ine  fd^olin  üur  iren  Bifc^otoc,  inbc  intoSlbe  l^c  bc« 
ncit  boin,  fo  folin  toir  irc  fad^gin  fcmcntligin  of  funbcrligin  tocber  bic 
t>rempbe  j)crfoncn  mit  irre  coji  rcbcligin  utocrmife  unfe  paffen  boin  falben 
inbc  l^ucbcn  anc  alrcl^anbc  arglifl. 

(St)cr  fo  geloüin  toir  bcn  üurfprcd^gin  jubcn  bic  j&  Solne  tooneid^ttd^ 
ftnt,  bat  toir  p  fcmcntligin  inbc  funbcrligin  !^albin  inbc  Bcl^ucbcn  folin  in 
attc  bcmc  reid^tc  inbc  irre  g&bcr  alber  getooinbin  inbc  tricibe  bic  in  »an 
j)cif«fln  feiferin  ruimpfd^cn  fuiningl^cn  tan  crtfd^inBifc^oücn  »an  Äolnc 
inbc  »an  un«  gcgcBin  inbc  ücrleint  fint  »an  alber«  fi  fin  in  gcfd^rcid^tc  of 
inBäiffin  gefd^reid^tc  inbc  bic  fi  mit  unferm  ingcfegilen  mit  me  groi«mc  inbc 
mit  me  Ilcinme  Bcfcgilt  l^aint  inbc  bic  in  bat  citBoid^  gcfd^rct)cn  fint  ücjHigin 
inbc  jiebe  l^albin  folin  in  guben  trutocn  anc  arglifl. 

Oid^  toitte  toir  bat  man  bic  jubcn  ncit  uücrjugin  inmad^  ban  mit  einte 
firflcn  inbc  mit  eime  jubcn. 

ßtocr  toiHe  toir  bat  bcr  jubcn  porjen  bic  an  cnben  irre  gaRcn  flcint 
befe  brujene  jarc  folin  Bliücn  fiain  in  alle  bcr  tot«  Breibin  toiben  inbc  ^fiebcn 
toie  bi  nu  fleint. 

Datum  anno  dni.  millö  CCCXLVII  decima  die  mensis  aprilis. 
[«.  a.  O.  e.  9.] 


1.  2)cr  lefetc  ©d^ufebricf  crjlrcdEtc  ftc^      toon  13  Sa^^rcn,  lief  alfo  1355  ab;  f.  bic 
ton  Sid^tmeg  1342  an  auf  bie  3eitbauer     Urf.  (Sr^B.  Salram«,  du.  lY  no.  251. 


ccxx  ©eilogcn. 

3.    SSctbunbBricf  ton  1396  ©cpt.  14. 

(3u  <S.  CLvm.) 

3n  namc  tcr  l^ciligcr  trteclttd^cit.    Slmcn. 

SBir  Butgcrmctpcrc  unt)  tött  t>et  ftat  tan  Soeinc  tnb  »ort  toir  bic  gc- 
ttteinbc  aUc  gcmcinlid^en  arm  unt)  rii^  tan  allen  tnb  jcfUd^cn  amptcn  unb 
gaffclgefelfi^affen  gefeflen  unb  *  n^onaftid^  cnbinncn  Socinc  ^crnacgcf^rcten 
ad  mit  namen : 

SBir  »an  bcm  »uflcnomptc  ad  Srdbutgl^  unb  Sricd^mart  mit  ben 
amptcn  jo  und  tcrfcunbcn  unb  »ir  mit  in  mit  namen  fd^ovtc  toidgcrrc^  int 
tirteicr,  ' 

San  bcmc  Sfcremattc  mit  bcn  g^enen  bic  jo  und  tereit  unb  »cr6onbcn 
ftnt  unb  \oh  mit  in, 

San  bcd  ftoarfeenl^uife  mit  ben  njeibcncrcn  ^  inb  (inentertoercn  inb  bcn 
gl^cnen  bic  jo  und  tercit  unb  tcrbcnbcn  flnt  unb  toir  mit  in, 

San  bcn  gouttfmebcn  mit  bcn  goultflcgcrcn  inb  bcn  g^enen  bic  jo 
und  öcrBonben  ftnt  unb  tcteit  unb  wir  mit  in, 

San  bcr  toinbeggen  mit  bcn  g^encn  bic  jo  und  tcrfconbcn  ftnt  unb  m 
mit  in, 

San  bcn  6onttöortcvcn  "*  mit  bcn  gl^cncn  bic  jo  und  tcrbonbcn  fintunb 
toir  mit  in, 

San  beme  l^cmcW^c  mit  bcn  gl^cncn  2c. 

San  'bcn  fd^ilbcrcn  mit  ben  amptcn  jo  und  tcrfconbcn  unb  toit  mit  in 
mit  namen  toapcnflicfcr  fabclmcd^cr  unb  glaidtüortcv, 

San  bcmc  Ären  mit  bcn  g^icncn  bic  jo  und  tcrb.  f.  :c. 

San  bcn  flcinmcfectcn  mit  bcn  amptcn  jimmcriubcn  l^olfefnibcren 
fijicnmcd^crcn  Icicbccfcrcn  inb  ficitcrcrcn  jo  und  tcrfconbcn  inb  toir  mit  in, 

San  bcn  fmcbcn  mit  bcn  gl^cncn  bic  jo  und  :c. 

San  bcn  kdctcn  mit  bcn  gl^cncn  bic  jo  und  :c. 

San  bcn  brutücrcn  mit  bcn  gl^cncn  :c. 

San  bcn  gorbclmcd^ctcn  mit  bcn  am|)tcn  conrcibcrcn  nailbcnmed^cren 
brcfcicrcn  6ubc(mc(!^crcn  unb  ^cnfc^omcd^crcn  unb  »ort  bcn  g^cncn  bic  jo 
und  2c. 

San  bcm  ttcifd^amptc  mit  bcn  gl^cncn  2C. 

San  bcm  tifd^am^^tc  mit  bcn  gl^cncn  2C. 

San  bcn  fd^r oberen  mit  bcn  g^cnen  2c. 

San  bcn  fci^omed^cren  mit  bcn  ampten  (oirtcn  inb  l^olfc^omcc^cren 
unb  ben  gl^cncn  jo  und  2c. 

San  ben  farworteren  mit  ben  ampten  tefd^mcd^cren  fiocrtöcigeren  inb 
battft^erten  jo  und  tertonben  2c. 

San  bcn  lannengicffcren  mit  bcm  axttftt  l^amcd^crcn  unb  bcn  bic  jo 
und  t)cr6. 

San  bcn  »adbenberen  mit  bcm  toinampte  unb  toinft^robercn  jo  und  2c. 

San  ben  jied^tt)et>ercn  mit  ben  bcd (ad^weoeren  inb  Unentocteten  jo  und2c. 

3nb  öovt  aUt  bic  g^ene  bic  jo  eingen  und  turß  ampten  of  gaffclen 

1.  ^f.  ^at  ^uno*  öfter  aii  Hnb*.     2.  tt)t0ger«e\     a.  tveibencncr.     4.  93onttvortener. 


A.  Urfunben.  ccxxi 

üctcit  inb  üerbontcn  fint  int  fotoic  toit  mit  cinanbrcn  mx  fementlid^cn  gc* 
nant  unb  gcfd^tcDcn  fiain,  boin  !unt  allen  Inbcn  bie  nfi  flnt  of  l^crnamailfe 
fernen  folen  inb  bie  befen  untgainworbigen  6rief  ön  folcn  anfien  of  l^oeren 
(eifen  jo  emigen  baigen,  bat  toant  atte  fad^en,  gefe^  unb  bingc,  bie  in  ber 
jit  gcfd^icnt  of  gentad^t  toerbent  mit  ber  jit  i>etgcncfftd;  fmt  unb  tjergeffen 
»erbent,  ib  en  fi  ban  ^aijt  bat  man  bie  felüen  fachen  unb  gefefee  mit  fegelen 
unb  6rict)en  of  mit  einger  anberre  pd^er^eit  alfo  gen^Ud^en  unb  üejilid^en 
beflcbigc  begriffe  unb  betoaire,  bat  fi  in  einre  erfüd^er  memorien  unb  ewiger 
gebed^tniffe  unüerbrud^lid^  ge^alben  »erben  jo  eioigen  jiben:  fo  l^ain  mir 
barumb  bie  felüe  fad^en  unb  ijergeföKd^eit  mit  gan^me  emfte  unb  ülife  an* 
geficn  unb  bebad^t  jo  üerl^oeben,  inb  unö  mit  guben  toutbebad^tme  rabe  unb 
berabc,  ben  loir  unbereinanberen  moittoifliclid^  barup  gel^at,]^aben  toait  be« 
fonnen  unb  bef^)rod^en  inb  fonberlingen  ®oibe  un^me  lieben  l^erren  jo  (oibe 
inb  cren  inb  umb  ber  flebc  ere  inb  bril^eit  30  bcl^alben  inb  ein  gemeine  bcftc 
in  allen  fad^en  »ortjoferen  unb  truioelid^en  jo  beforgen,  inb  umb  afle  jtoifle 
unb  jtoeiungen  jorn  l^af«  inb  nibt  30  allen  jiben  50  »er^oeben  inb  umb 
eine  gan^e  gemeine  bruntligc  einbre^tid^eit  unber  un8  jo  mad^en  jo  ^acen 
unb  30  bel^alben  inb  unber  einanberen  enbinnen  ßoelne  in  breben  unb  ge« 
mad^e  beflli^en  unb  eerlid^en  jo  leiben  jo  pfeen  inb  50  regieren  jo  etoigen 
böigen:  fo  l^ain  toir  un«  fementüi^en  unb  einbredijtlid^en  lieflid^en  inb  gftt* 
(id^cn  unber  einanberen  berbonben  inb  tjerbinben  un«  beftlidfe  mit  bi«me 
briebe  bi  fulgen  eiben  unb  geloifben,  aö  toir  barup  geboin  l^atien  jo  allen  biö 
bricf«  punten,  inb  bfirwcrben  bie  jo  boin  unb  jo  l^alben,  fo  wie  bau  »orbe 
je  toorbe  l^erna  gefd^reben  fleit : 

(1)  3n  beme  irften,  fo  l^ain  loir  alle  ampte  unb  gaffelgefetfd^affen  eine 
mit  ber  ganzer  gemeinben  enbinnen  ßoelne  bur§  in  guben  ganzen  truioen 
bcpiic^en  unb  gen^Ki^en  geloift  unb  un^  berbonben,  geloiben  unb  berbinben 
un«  mit  bi^me  briebe  eime  rabe  jergit  ber  fiebe  tjan  (Soelne  bifienbid^  unb 
getrutoe  inb  ^olt  jo  flu  inb  in  mogid^  unb  med^tid^  (aiffen  bliben  unb  fifeen 
a(rc  fad^en,  bod^  uf^fd^eiben  bcfe  punle  unb  fad^en  l^ernagefd^reben  bie  ein 
rait  jerjit  in  gl^einre  »ife  niet  berloifen  nod^  bolenben  nod^  oerbragen  en 
fal  anberö  bau  mit  toifl  toißen  unb  »erbrage  ber  ganzer  gemeinben  bürg, 
bat  iö  alfo  ju  berjtain :  geine  ^eroart  jo  boin  nod^  jo  beflefien,  geine  nuioe 
»erbonteniffebrieoe  nod^  berbrad^  mit  eingen  l^erren  nod^  fteben  anjogl^ain 
of  JO  mad}en  in  einger  toife,  nod^  oud^  bie  ftat  ban  Soelne  burß  mit  einger* 
leic  erfrenten  of  lifjud^terenten  jo  befweren  in  geine  mife,  inb  ouc^  umb 
geine  fad^n  boioen  eine  fomme  bon  bufent  gulben  jerjit  genge  unb  gebe  jo 
eime  maile  imme  jaire  niet  uföjogeoeh  iemanne  jo  geloben  nod^  jo  oerbrieoen, 
ib  en  p  bau  mit  toijl  unb  toiflea  ber  gemeinben  toie  ourß  jleit,  bat  ig  alfo  jo 
»erftain,  bat  man  fulge  bürg  fad^en,  manne  ber  noit  iö,  brengen  unb  fönt* 
boin  fall  allen  unb  iecligen  ampten  unb  gaffelen  bürg,  alfo  bat  bie  aöban 
u^  Cime  jeclid^me  ampte  unb  gaffelen  burß  jtoene  irre  »runbc  erbere  lube  bi 
ben  rait  jerjit  fd^icfen  unb  fenben  feilen,  aö  nf  bie  feloe  burg.  fad^en  50 
fprec^en ,  inb  fo  loe«  bie  aöban  mit  bem  rabe  mit  beme  meiften  parte  unber 
einanberen^inbred^tlid^en  berbragent,  bat  fall  möge  mad^t  unb  bortgandt  J)a* 
ben  fonber  Jemand  toebcrf|)rai(^e. 


ccxxii  ©cilagcn. 

(2)  Sort  I^ttt  ton  unbcr  cmonbcrcn  fcmcntli^cn  öcrbraigcn,  bat  ein 
rait  jcrjit  t)cr  jlcbc  tyan  ßoelnc  liflid^en  30  bcn  l^etUgcn  ftocrcn  foU  @otft  cre 
unb  bcr  jtebc  ere  unt)  ötil^ett  jo  bel^albcn  unb  ein  genteine  Befte  trutodid^ 
))OTtjoIeren  nnb  30  beforgen.  omi^  fo  faO  nn  ))ortme  ein  unioerfd^etben  un^ 
gebeift  rait  fin  inb  ft|en  gemeinlid^en  6i  einanberen  in  eime  rabe,  bat  i« 
a(fo  JO  Derfiain,  bot  gein  enge  no(^  tcit  rait  me  fin  no(!^  ft^en  en  faO  enbin« 
nen  ßoelne  aö  öurjiben  getoeiji  nnb  gefeffen  ^ait. 

(3)  SSort.  fo  l^ain  totr  einbrecä^tüd^en  oeöerbtaigen  ate  nmb  einen  rait 
jerjit  50  lefen :  f 0  »ilge  jit  of  toonne  fid^  bat  gebnert  bot  man  jtoene  bur* 
gemeinere  nnb  einen  rait  jerjit  enbinnen  Soelne  fiefen  fall,  bat  a^ban  tic 
!oer  gefd^ien  fall  bi  gefiooirenen  eiben  a«  l^emagef d^röoen  bolget : 

3n  bem  ^eirflen  fo  folen  koir  t>an  bent  tonQenam^^te  ad  Sltdburd^  unb 
Äriet^mart  mit  ben  arapten  f d^orre  toiögerre  nnb  tirteier  *  50  nn«  t)erbonben, 
unber  nn«  bier  erbere  manne  nnb  bürgere  jo  rabe  fd^iden  nnb  fiefen,  inb 
n>ir  öan  beme  Sferenmarte  nnber  nn«  jtocne  erbere  manne  nnb  bnrgcre; 
toir  »an  be«  ftoor^nl^ufe  nnber  nn«  jtoene  erbere  manne  nnb  bnrgere ;  m 
xxm  ben  gonltfmeben  mit  ben  goultflcgeren  un«  öerbonben  nnber  nn«  pm 
erbere  manne  nnb  bürgere;  toir  »an  ber  SBinbeggen  nnber  nn«  jioene  ertere 
manne  nnb  bnrgere;  »ir  ban  ben  bonttoorteren  unber  nn«  jtoene  crbctc 
manne  nnb^ bürgere;  toir  »an  bem  l^emclrid^e  unber  un«  jtoene  erbere  maraie 
nnb  bürgere;  toir  ban  ben  fd^ilberen  mit  ben  ampten  n)aj>enfHdercn  faW« 
med^en  inb  glaidtoorteren  jo  nn«  t^erbonben  nnber  un«  einen  crberen  man 
nnb  burger ;  toir  ban  beme  Streu  unber  un«  jtt>ene  erbere  manne  nnb  bot« 
gere ;  loir  tan  ben  jieinmefeeren  mit  ben  ampten  jimmerluben  ^olfefniberen 
ftjlenmcd^eren  (eiebcdteren  unb  ftcii>cren  30  un«  berbonben  unber  nn«  einen 
erberen  man  inb  burger ;  toir  ban  ben  fmeben  unber  un«  jtoene  erbeten 
manne  unb  bürgere;  toir  bau  ben  bedteren  unber  un«  einen  erberen  man 
unb  burger ;  toir  bau  ben  bruioeren  unber  un«  jwcne  erbere  manne  unt) 
bürgere ;  toir  tjan  ben  gorbelmed^cren  mit  ben  ampten  conreiberen  brefdem 
nailbenmed^eren  bubelmcd^eren  unb  l^enfd^enmed^eren  jo  un«  berbonben  un* 
ber  un«  jtoene  erbere  manne  unb  bürgere ;  toir  'oan  bem  bleif (i^am|)te  unber 
un«*  einen  erberen  man  unb  bürgere ;  toir  bau  bem  üifd^ampte  unber  un« 
jtoene  erbere  manne  unb  burger;  »ir  tjan  ben  fd^roberen  unber  un«  einen 
man  int)  burger ;  toir  tjan  ben  fc^omed^eren  mit  ben  ampten  50  un«  tjerbon* 
ben  mit  namen  (oirren  unb  l^olfc^omedberen  unter  un«  einen  man  unb  bur* 
ger;  »ir  »an  ben  fartoorteren  mit  ben  avxpttn  tefd^mec^eren  fwcrt^jegeren 
unb  bartfd^erren  un«  »erbonben  unber  un«  einen  man  unb  burger;  toir  »an 
ben  fannengiefferen  mit  bem  amftc  l^amed^eren^  jo  un«  berbonben  unber  un« 
einen  man  inb  burger ;  toir  bau  ben  ba«benberen  mit  bem  toinampte  int) 
toinfd^roberen  jo  un«  »erbonben  unber  un«  einen  erberen  man  unb  burger; 
toir  ban  ben  3ied^n)et)eren  mit  ben  berflad&toeberen  unb  (inentoeiberen  jo  un« 
berbonben  unber  un«  einen  erberen  man  inb  burger,  jo  rabe  neimen  int) 
fiefen  folcn  mit  namen  unber  un«  ampten  goffelen  unb  gemeinben  bur§ 
fulge  erbere  toife  lube  unb  bürgere  50  rabe  30  lefen,  be  ber  flebe  unb  ge* 
meinben  nfifeUd^  eerüd^  unb  bejie  pnt.    inb  a«ban  fo  folen  toir  bur§  ampte 


A.  Urfunbcn.  ccxxiii 

unD  gaffelcn  unfc  gcfotrcn  rai^tubc  up  bcr  flcbc  rattl^uig  f^idPcn  tnt>  fcnt>cn, 
inl)  t)tcfc(t)C  gefoiren  tai|rutt)c  folen  a«t)an  »ort  ix  ircn  cibcn  bic  fi  barup 
toin  f odcn ,  t>at  gebrcd^  t)c3  rat^  jofl&nt  ncimcn  unb  !cf cn  uf«  antpten  gaf * 
fe(cn  unt)  gcmeinben  t)ur6  mit  namcn  unber  fulgcn  erbcrcn  »ifcn  luiben  bic 
barjo  nutj(i(i^  unb  ber  flcbc  unb  gcmetnbcn  cetti^  unb  bcflc  flnt,  bi«  bat  bcr 
rait  in  cimc  ganzen  gcjatc  Dan  nuih  unb  t)tei|t4  erbcrcn  mannen  bürgeren 
jo  (Soc(ne  üo(f omelid^cn  gcfot  fl  unb  gcorbinert  jt ,  inb  fo  toannc  ban  bcr 
rait  alfo  in  ber  üSrg.  toifen  genft(i(i^  unb  jomatl  gefat  unb  gefoiren  i^  inb 
flnen  eit  barup  gebain  l^it  a9  üur|  jlcit,  fo  fall  a«ban  berfetoe  gefoiren  rait 
bi  bcn  fclben  flnen  eiben  uf«  ben  cgenanten  ampten  gaffelen  unb  gemeinben 
jt»ene  burgemeiflere  neimen  fe|en  inb  fefen  mit  namen  fulge  erberc  toifc 
lubc  bie  ber  flebc  unb  gemeinben  nufelid^  ecrlit!^  unb  befle  fint. 

(4)  SSort  l^ain  toir  mit  guben  berabenen  mobe  loiflentlid^  oet>eTrt)ragen 
unb  geturtoert  alfo,  toere  fad^e,  bat  ciniti^  ampt  of  gaffet  tjan  un^  »urg. 
avXfitn  unb  gaffelen  jo  ben  jiben  toanne  ^if  bie  mx^  foer  be^  raig  gebäerbe 
JO  gefd^ien ,  fufgc  erbere  toife  lube  unb  burger  unber  un^  niet  en^ebben  jo 
rabc  JO  fefen  of  jo  fd^icf en  of .  ou(i^  umb  rebelid^er  fad^en  toiffc  jo  rate  niet 
fefcn  entoeulben,  bat  a«ban  ein  rait  bic  gefoiren  toere  jerjit  unb  flnen  eit 
gebain  ^ebbe ,  mocgid^  unb  med^tid^  fln  fatt,  a^  oan  unfen  loegen  unber  an* 
teren  ampten  gaffelen  unb  gemeinben  mx^  fuld^e  erbere  loife  luibe  unb 
bürgere  jo  rabe  jo  fefen  unb  jo  fe|en  bie  ber  fiebe  unb  gemeinben  t)ur§ 
nufelid^  eerlid^  unb  befieflnt,  bod^  alfo  bat  toir  ampte  unb  gaffelen  Durg, 
bic  alfo  a«  ouvß  fleit  niet  gefoiren  enl^ebben  no6}  fefen  entoeulben,  unfc  foer, 
fo  toie  bic  bur  ban  un«  crcliert  fieit,  barumb  niet  t?erloiren  ^abcn  cnfolen, 
ban  JO  ben  jiben  a«  toir  niet  fefen  entoculben  inb  niet  bamit  toeber  unfen 
eit  JO  boin  fonber  argelijl. 

Oud^  fo  enfatt  bie  t)urg.  foer  be«  rai^j  noc^  ber  burgemeiflere  jerjit 
niet  gefc^ien  nodi^  gefoiren  toerbcn  umb  lief  nod^  umb  leit  na  t)runtfd^af 
nod^  na  maigfd^aff  nod^  umb  geinreleic  fad^en  nod^  beben  toille  ban  fonber» 
Kngcn  umb  einre  flcbc  cre  unb  t)ri^cit  jo  bc^alben  unb  ein  gemeine  befte  in 
aöen  fachen  trutoelid^ey  bortjofcren  unb  jo  beforgen  fonber  argelift. 

(5)  33ort  ^ain  toir  mit  guben  moittoiHen  cinbred^tit^en  berbragen,  bat 
man  umber  jo  allen  l^alocn  jaircn  ein  b^lffd^cit  bc^  rai^  jerjit  fl^enbc  er* 
fe^cn  fall,  bat  i«  alfo  jo  berflain,  bat  nu  jo  fri«miffen  niefl  jofomenbe  bi« 
raife  n&  ftfeenbe  l^alf  u^g^ain  fall  inb  ein  l^alffd^eit  toeberumb  ingl^ain  fall, 
cA  uf«  bcnfclbcn  ampten  gaffelen  unb  gemeinben,  ban  uf«  bie  tjur  genoimen 
inb  gefoiren  toercn  toeberumb  in  bc«  ui«gainben  flat  je  fe^en  unb  jo  fiefen, 
inb  alfo  t>ort  ban  umrner  jo  allen  l^abcn  {airen  einen  rait  jerjit  l^alf  u^  unb 
in  JO  fe|cii,  fo  toic  pd^  bat  a^ban  ^eifd^t  inb  gebuert ,  alfo  bat  ein  jcclid^ 
man  bie  alfo  in  ben  rait  gefat  unb  gefoiren  toorben  i^  ein  gan^  jair  lanct 
jo  rabe  flgcn  fall,  inb  fo  toanne  bie  ban  u^gett ,  f o  enfaff  l^c  niet  ee  toebcr* 
umb  JO  rabc  jl^en ,  ban  jome  beirben  jairc  a^tjcrre  ^e  ban  oan  finen  tjrun* 
ben  amftcn  unb  gaffelen  t)urg  toeber  jo  rabe  gefoiren  toirt,  bat  i^  jo  t)cr* 
Poiit  jtt>ci  jaire  londE  na  ftmc  jairc  bat  l^c  jo  rabc  gcfcffcn  l^ebbc  jo  beiben 
inb  niet  jo  rabe  jo  fi^cn  fonber  argelifl. 

(6)  ©ort  l^ain  toir  t>erbragen ,  fo  toild^  man  ban  un^  ampten  gaffelen 


ccxxiv  »ciiagcn. 

unt)  gemeinden  öurg  alfo  50  rate  gdoircn  »orben  i«,  a«  tjur  crflicrt  jicit, 
tat  t)ie  ein  fcurgcr  fin  fall  inb  faH  barjo  gc^oirfam  fin  unt)  jo  rabe  fifeen 
fonber  tüebcrtcbe,  ib  cnbencme  ime  ban  lif^  noit  of  leerten  noit  bat  fonbicfc 
tücre  fonber  argcHji.  tnb  »ere  fac^e  bat  j[eman  öan  un^  bar  enboiöen  niet 
ge^orfam  entere  nod^  50  rabe  p^en  entüeulbe  a«  ente  geboibe  tourbe  ein« 
anbertüerf  unb  birbetoerf ,  fo  tüie  pd^  bat  barjo  ^eifd^t  inb  gebuert,  bat  bie 
unge^oirfame  a^ban  ein  jair  lancf  unben  in  einte  ber  flebe  tome  ligen  fall 
fonber  etngerleie  bebe  mx  in  jo  gefd^ien. 

(7)  SSort  fo  ^ain  toir  einbre(i^t(id^n  oecerbragen ,  bat  gcin  man  oan 
un^  öurg.  am})ten  gaffelen  unb  gemeinben  in  ßoetne,  bie  alfo  jo  raibe  gefoi* 
ren  toorben  i^,  ^e  fi  toie  ^e  fi,  jo  rabe  fiften  enfatt  in  geinre  loife  bie  ein 
bajiart  of  jemand  eigen  p  of  in  bem  banne  fi ,  of  oud^  bie  eingerleie  gaw 
gelt  fteinoit  mebe  liefniffe  of  gefd^enfe  barumb  mit  eingerleie  argelij?  of 
be^enbid^eibe  »an  fime  ampte  of  fxnre  gaffelen  of  »an  jemanne  anber«  of 
oud^  umb  jemand  toort  of  befte  imme  raibe  50  fpred^en  of  30  boin  neimen  of 
untfangen  fall  anberd  ban  eme  in  raigfiat  na  getooinben  unb  l^erfomen  t)er 
ftebe  geboeren  madb. 

(8)  SSort  fo  ^ain  toir  ampte  unb  gaffelen  eine  mit  ber  ganzer  gemein* 
ben  in  ßoelne  öur^  einbred^tlid^en  unber  einanberen  cerbragen  inb  un«  ou(^ 
toillentlid^  barjo  cerbonbeu :  alfo  toere  f a(^e  bat  einid^  ampt  of  gaffel  tan 
unö  bürg,  ampten  unb  gaffelen  of  oud^  jeman  anber^  ib  totxt  tan  bev  ge- 
meinben in  ßoelne,  of  l^e  toere  toie  ^e  toere,  eime  raibe  gerjit  ber  fiebe  »an 
ßoelne  mit  getoeltlid^en  fad^en  toeberftoinbe  in  einger  toife  inb  in  oud^  niet 
moegid^  nod^  met^tid^  pgen  enlieffe  alre  fad^en,  toie  ba  Dan  t)ur  erfliert 
unb  gefd^reöen  fteit,  fo  folen  toir  alle  anbere  ampte  gaffelen  unb  gemeint)e 
öurg  a«ban  unüerjoigt  fonber  toeberrebe  eime  rabe  ^er^it  mit  liöe  unb  mit 
gäbe  biflenbid^  pn,  bie  getoalt  unb  toebeipant  mit  gangme  ernPe  trutoelid^en 
^elpen  jo  feren,  alfo  bat  man  »an  beme  of  »an  ben  bie  beme  rabe  Durß  in 
ber  öur|  getoeltliger  toifen  alfo  toeberpoenben  of  toeberpanben  l^ebben  offen- 
bierlid^en  richten  fall  a«  oan  miffebebigen  luben  fonber  eingerlei  oerjoc^  of 
bebe  ©ur  p  30  gefd^ien. 

(9)  33ort  fo  l^ain  toir  fementlid^en  unb  einbre&tlid^en  oe^erbragen  inb 
un^  toiüeflic^  barjo  Derbonben ,  of  fad^e  toere  ba  umber  @ot  tjur  pn  moiffe, 
bat  nu  of  ^ernamail|\  jo  eingen  jiben  eingerleie  uplouf  of  gerud^te  in  ßoelne 
binnen  nad^t  of  bage  gefc^ege  of  uperpoenbe  treffenbe  toeber  ben  rait  unb  bie 
gemeinbe  Dur^ ,  barumb  bat  ber  Peibe  bannier  of  toimpel  jo  ben  jiben  upge* 
toorpen  tourben  of  toeren,  fo  folen  toir  alle  ampte  gaffelen  unb  gemeinbe 
t)ur6  einbred^tlic^en  unoerjoigt,  toanne  toir  bat  Derneimen,  bi  einanberen 
treben,  a«  mallid^  »an  un«  beme  anberen  50  ^elpen  unb  lif  uuD  guet  bi  ein^ 
anberen  30  laiffen  inb  beme  banniere  unb  toimpele  najoüolgen  in  nuft  urber 
uuD  be^oif  ber  Pebe  unb  gemeinbe  mx^  fonber  argelip. 

(10)  33ort  umb  alle  jtoeiunge  inb  uneinbrec^tid^eit  unter  un«  jo  »er* 
Soeben,  fo  l^ain  toir  oerbraigen  inb  un«  barjo  öerbonben,  of  fad^c  toere  bat 
jeman  Dan  unö  ampten  gaffelen  unb  ber  gemeinben  t)urg,  l^e  toere  toie  ^ 
toere,  boioen  biefe  ourfe  unfe  gefelje  unb  »erbrach  mit  eingen  partien  argc^ 
liften  of  be^enbic^eibe  nu  of  l^ernamalj  30  eingen  jiben  eingen  uplouf  of  gc* 


A.  Urlunb€n.  ccxxv 

Tttd^te  enfiinnen  Soelne  moc^ben  of  jobted^ten,  it)  xotxt  nac^t  of  ba^,  bat 
man  t>an  betne  of  oan  ben  bte  ben  tt))Iouf  alfo  gemacht  l^bben  inb  ba  an 
man  bed  htntltd^en  getoatv  koutbe  offenHerU^en  rieten  faQ. 

ä&ere  ott(!^  eDer  fac^e  bat  j[eman  Dan  nn^,  1^  koere  toie  1^  n)ete,  nfi  of 
l^emamal)  }o  eingen  }tben  fid^  mit  beme  anbeten  enHnnen  (Soetne  jtoeibe  of 
floege  enbinnen  Soelne,  ib  tocre  mit  »orben  of  mit  teerten,  fo  n>er  bat  beit, 
t)at  ber  toit  jerjit  banaf  boin  rieten  faU  na  rö^t  unb  geiooin^eibe  ber  ftebe 
oan  dotint,  a9  bat  oan  a(betd  bidl^er  gemoinlitj^  unb  gel^alben  id  getoeiß, 
inb  ouci^  na  inl^alt  ber  jlebe  unb  be^  rai^  morgenf|>raici^ctt  inb  barumb  fo 
enfaU  nieman  oan  un9  am))ten  gaffelen  no(i^  oan  ber  gemeinben  ourg,  l^e 
ft  iDe  l^e  ft,  fin  l^arnafii^  anboin  no(^  getoa))ent  barjo  (oufen  noci^  oud^  an» 
ber  (übe  ge)oa)>ent  bar^o  boin  of  ]^eif(^en  (oufen  of  (rengen  in  einger  toife, 
inb  n>ere  fa^  bat  ieman  barenbotoen  fln  l^arnaf(^  anbebe  unb  getoapent 
barjo  (iefe  inb  ben  up(ouf  umb  ber  t>urg  }toi{l  unb  ^loeiungen  n}(((en  merrbe 
of  }obre(bte,  bat  man  oon  beme  of  t)an  ben  ba  an  man  be^  {ont(i(i^n  getoair 
mürbe  1  offenbier(i(|en  riti^ten  faU  f onber  berjo(^,  f o  toic  ein  rait  jerjit  jlftcnbe 
nae  u^toifungen  ber  brfid^e  bat  red^t  unb  }ibic^  fin  buncft. 

(11)  Sort  ^ain  loir  cinbre(^t(i(Jben  unbcr  cinanberen  oerbragen  unb 
und  Defl(i(^  barjo  oexbonben  mit  bidme  brieoe,  bat  nieman  oan  und 
antpttn  unb  gaf[e(en  unb  gemeinben  burg  nod^  ou^  ban  eingen  anberen  In* 
ben  in  6oc(ne,  fi  fln  »ie  p  pn.  gcinre(eie  berbontcniffe  <)artie  nod^  oerbrati^ 
angain  moii^en  noci^  fe^en  enfoe(en  ^eim(i(^en  nod^  offenbair  in  geine  toife 
ourber  bau  bit  fe(be  untgainmorbige  berbont  innel^e(t  unb  begrifft,  inb  toere 
fad^e  bat  ieman  oan  und  ampttn  gaffe(en  unb  gemeinben  ourg  of  t>an  ein« 
gen  anbern  (üben  bar  loeber  beben  unb  irre  eibe  unb  eren  bainne  bergieffen, 
fo  foUen  toir  alle  anbere  ampte  gaf[elen  unb  gemeinbe  bürg  bi  unfen  eiben 
^ie  tnne  begriffen  eime  raibe  jerjit  oan  6oe(ne  getrutoelid^  barjo  l^e(}3en  ra* 
ben  unb  bijlenbit^  fln ,  bat  man  oan  beme  of  ban  ben  ba  an  man  fu(ger 
nun>cr  berbonteniffe  unb  partien  getoair  tourbe  offenbicr(id^en  rid^ten  fall. 

(12)  SSort  ^ain  toir  fement(i(^en  berbragen  unb  einbred^t(id^en  unber 
einanberen  ge(oift,  bat  gein  ampt  nod^  gaffe(  bau  und  our§  ampten  unb  gaf* 
feien  bie  alfo  bi  be  anbere  amptt  unb  gaffe(cn  gefat  unb  berbonben  fint  unb 
ban)ur  toir  anbere  amptt  unb  gaffelen  bürg  befen  berbontbricf  mit  unfcr 
fcgelen  befege(t  l^aocn,  bat  fld^  bie  jo  ben  amptcn  unb  gaffelen  ourg.  jo  ben 
fi  georbinert  unb  gefat  fmt  be^alben  fo(en  unb  niet  oan  in  fd^ctben  no(!^ 
bred^cn  30  geinen  jtben,  mer  fid^  jo  regieren  unb  jo  falben  toie  fi  our  bi 
einanberen  gefatt  unb  gefd^reben  fient  jo  eioigen  bagen  fonber  »eberrcbe. 

(13)  93ort  umb  bat  bit  untgaennjorbige  oerbont  unb  afle  unb  iec(ige 
punte  unb  fad^en  bainne  begriffen  be  oefllidber  gel^alben  n)erbcn  unb  unber* 
gcndffid^  blioen  jo  eioigen  bagen,  fo  ^ain  »ir  fementlidben  oerbragen  unb 
»iöen ,  bat  aKe  bie  gl^cne  bie  nfi  enbinnen  Soelne  tooincnt  of  ^emamald  50 
eingen  jiben  enbinnen  Soe(ne  jo  »oinen  f oment ,  bat  bie  enbinnen  ben  nie« 
ften  t>ieT^nad^ten  nabeme  bcd  t^an  in  gefonnen  toirt  ein  ompt  of  ein  gaffe( 
fefen  folen,  barjo  fi  fid^  ^(ben  unb  berbinben  fo(en,  geüd^  toir  anberen 
borjo  tjerbonben  ftn ,  unb  fo  toanne  fi  ban  a(f 0  ein  ampt'  of  ein  gaffe(  gefoi« 

1*  tDttrtcn. 

©tdMedJrontfen.  Xiv.  ♦♦♦♦U 


ccxxvi  ©eitagm. 

ren  ijatnt,  a9  x>nx^  flett,  fo  folen  fl  t>ott  btt  felioe  ))et6ont  unb  alle  tmb  tedk^e 
))unte  bainne  gef(i^re)}en  lourftd^eren  unb  gebtoen  in  g&ben  trutoen  unb  na 
(tflid^en  }o  ben  ^eilgen  ftoeiren  t>a^c  fiebe  unb  unt^erbrud^ttd^en  }o  boin  unb 
jo  ]^(bcn,  »ic  üur  unb  na  in  bt«mc  üerbontbricöe  cterlid^n  flcfd&rcöcn  jteit 
}o  etoigen  bagen  fonbet  argelifl.  n>ere  oud^  eoex  fad^e  bat  ieman  t>an  un9 
antpten  gaffelen  unb  gemeinben  ))urg  of  ieman  anberd  l^e  n>ere  n>er  l(ie  loere 
n&  of  l^emamald  enbäffen  @oe(ne  jo  xooxnm  queme,  fo  ^ain  toir  i^erbrogen, 
bat  bie  aöban  in  bi^me  fetoe  »erbonbe  und  nict  »urber  nod^  me  bereit  not^ 
»ertonbcn  flu  enfatt  fonber  argelifl. 

(14)  Dud^  l^ain  toir  oeterbragen  bat  toit  ein  tait  jct^it  ber  fiat  tm 
Soelne  unb  toir  attc  anbeten  am^^te  unb  gaffelen  üur§  bie  trc  fegele  an  befen 
bricf  gel^angcn  l^aent  a«  ntaDici^  Dan  und  befer  t)erbontbrieüe  einen  mit  ber 
fieibe  mciften  fcgete  unb  unfet  ampte  unb  gaffelen  fegelen  Befegelt  l^aten  unb 
in  unfet  getoalt  Bc^lben  folen  »an  »otbe  50  tootbe  inl^albenbe  fowic  »ur 
unb  na  in  bidme  feben  »etbontbtieüe  cfeetlidlen  gefd^teten  fleit. 

SSott  toete  fad^e  tat  eind^  befct  Detbontbriece  nfi  of  l^etnamald  jo  ein-' 
gen  jibcn  »an  ungefd^id^te  of  »an  einget  anbette  fad^cn  toegen  bi  eingen  un3 
ampttn  of  gaffeten  üutg,  be  ben  in  itte  gcioalt  befegeft  l^cbben,  »etbrant  of 
an  itcn  fegelcn  gcquat  joriffen  of  jobtod^en  unb  »ettoattoifl  tourben,  M 
got  niet  entt)iflc,  bat  adban  toit  anbete  ampte  unb  gaff  eleu  »utg,  jo  gefin- 
neu  unb  beben  bed  amp^  of  bet  gaff  eleu,  bie  bcnfeben  btief  a(fo  »enoatiujl 
l^ebbcn,  einen  anbetn  btief  toebet  in  bed  fiat  boin  getjen  fd^ticen  unb  befc« 
geln  folen  in  alle  ber  fotmen  unb  toife  fo  toie  bid  btief  »an  tootbe  jo  toorbc 
innel^elt  gefd^te^en  fleit  unb  befegelt  id  fonbet  »ebettebe ,  mer  bod^  up  cofl 
bed  amptj  of  bet  gaffeten  üutg  bie  ben  »utß  btief  a(fo  »ettoatlujl  l^ebben 
fonbet  atgelifl. 

(15)  SHIe  inb  ieclige  jjunte  unb  gefefte  t)ut  unb  na  in  bidme  untgain* 
tootbigen  btiet)e  geft^tetjen  l^ain  toit  butgetmeiflete  tait  ber  jiat  »an  ßoelnc 
unb  toit  amjjte  gaffeten  eine  mit  bet  ganfeet  gemeinben  in  Soetnc  t)ut§  unb 
»Ott  mit  allen  ben  g^enen  bie  jo  und  »eteit  unb  »etbonben  fint  unb  toit  mit 
in  ad  mx^  fieit  fementüc^en  inb  fonbetligen  öut  in  guben  ganzen  ttuioen 
üefilid^en  geloift  unb  gefid^ett  unb  na  mit  upgetedtben  »ingetn  (if tid^en  jo 
ben  l^eiligen  gefiooiten ,  geloiöen  fid^eten  inb  fweten  oecetmife  befen  btief, 
bat  toit  bie  gen(j(id^en  unb  jomaile  fo  toic  fi  üut  unb  na  in  bidme  »etbont* 
btie^e  etfliett  unb  gefd^teöenen  fieent,  »ajte  ftebe  inb  unöetbtud^fid^n  ^aU 
ben  boin  unb  »olüoeten  foten  jo  etoigcn  bagen  unb  battoeber  niet  jo  raben 
50  boin  nod^  jo  fprec^en  jo  eingen  jiben  mit  eingetleie  atgeliflen ,  nutoen 
»unben  of  quabet  bel^enbid^eibe  bie  etbad^t  fint  of  nod^  etbaät  »erben  moi* 
gen  in  eingec  toife.  unb  umb  bat  bit  fel^e  »erbont  unb  aide  unb  ieclic^e 
punte  ba  inne  begriffen  in  ganzer  »olfomenere  mögen  unb  mad^t  unbet  un^ 
be  »efllid^et  gel^alben  »etben  30  etoigen  bagen  unb  oud^  ttKint  bitfefoe  oev* 
bont  oeüetmi(j  und  unb  mit  unfen  »iUen  tt)ifi  unb  üolbott  gefat  gefaifl  ge* 
ftebiget  geloift  unb  gefmoiten  tt)otben  fint  a§  toutg  fieit,  fo  l^ain  toit  butger-- 
meiftete  unb  tait  »utg  50  einte  etflid^et  beflebungen  alte  mx^  fad^en  unfev 
ftebe  meifte  fiegel  an  befe«  btief  boin  l^angen ,  unb  toit  alle  ampte  gaffelen 
unb  gemeinbe  mx^  ^ain  »ott  50  mette  fieetgl^eit  unb  ganjet  Dolfomenre 


A.  Urfunbcn.  ccxxvir 

»laid^t  unt)  fld^crl^eit  a(rc  unb  iccltd^r  ber  turg.  puntc  unt)  fad^n  mit  unfer 
aixt  unt)  icctiger  »ifl  tütllen  unb  flcl^ciffc  unfcr  amptc  unb  gaffclcn  fcgctc  mx 
unö  unt)  oucft  jo  beben  ber  anbete  amptc  unb  gemeinbe  öurg  bte  geine  fegele 
«nl^aent  unb  jo  un«  »ereit  unb  ijerbonben  fmt  unb  tüh:  mit  in  a«  t>ur§  fleit 
«inbreii^tttd^en  an  befen  trief  boin  l^angcn  jo  ewigen  bagen ,  unb  »ir  äße 
Anbete  a»H)tc  unb  gemeinbe  6utgete  bie  geine  fegele  enl^aent  unb  jo  ben  an« 
beten  ampten  unb  gaffefeii  t)ut§  bie  ite  fegcIe  l^aint,  »eteit  unb  t>et6ont)en 
flnt,  fo  toie  mx  i)an  un^  gefd^te^en  fieit,  befennen  bat  xoxx  alle  unb  ieclid^e 
pfinte  unb  fadben  in  befem  öetbontbtiete  gefd^teöen  eine  mit  ben  Dutß  bur* 
getmeifleten  taibe  ampttn  unb  gaffeten  getoift  geftc^ett  unb  jo  ben  l^eiligen 
lifßd^n  geftDoten  ^ain  unb  bat  toit  batumb  bet  flebe  unb  be^  taift  meifle 
fegetö  öut§  unb  oud^  bet  amptc  unb  gaffelen  öutg  fegele  \>nx^  jo  ben  »it 
t)etbunbcn  fin  ad  tjutg  fieit  in  alle  befen  üut§  punten  unbe  fad^en  bi«  t)et« 
bonbfe  einbred^tlid^en  gebtuid^en  jo  etotgen  bagen  tüild^e  fegele  batumb  jo 
unfet  alte  beben  unb  gefinnen  an  bifen  btief  gegangen  flnt. 

jE)te  gegeben  unb  gemad^t  iö  in  ben  jaiten  und  l^etren  buifent  btui^on^^ 
t)ett  feifd  unb  nfiin^id^  jaite  up  bed  ^eilgen  ctfifted  bad^  ben  man  jo  (atine 
fd^ttft  Exaltatio. 

*  [^aäf  bem  Originat  im  @tabtard^iö,  auf  einem  großen  nur  auf  einer  @eite 
bef(j^riebenen  $ergamentb(att ,  tDoran  bad  <Stabtftege(  unb  22  (Sieget  ber 
Remter  Rängen.] 


4.  3unftbtief  bedSRat^«  füt  ba«  öadtamt  d.d.  I397aug.  10. 

(3u  @.  CVXI.) 

SSSit  butgetmeiftete  inb  tait  bet  fieebe  t)an  Soelne  boen  !unt  aßen 
iuben ,  be  befen  bteiff  f ofen  fein  off  l^oeten  (eefen ,  bat  toant  unfe  Keöe  ge* 
ttutoe  mitbutgete  be  gemein  btoebete  bet  btobetfd^aff  t>an  bem  badtampte 
binnen  unfet  fiat  efelige  puncte  inb  attif le ,  bie  fi  »an  goibet  gewoenben  inb 
Dan  albern  l^et!omen  gel^at  inb  gel^alben  l^aint  umb  ))etbetfli(|eit  itd  amptd 
al^it  JO  »et^oben  inb  bat  bat  in  eten,  flate  inb  natungen,  ad  bat  Dan  albetd 
fletöejl  id,  »an  in  batumb  bebad  betoatt  inb  bet  gemein  man  ba  an  neit  be« 
btoegen  en  toetbe,  an  und  gefunnen  inb  tjtuntligen  gebeben  l^aint,  fo  l^ain 
»>ir  butgetmeifiete  inb  tait  üutgenant  ete,  fiait,  gemeinen  nuft  inb  eitbetd^eit 
unfet  jlat  »an  Soelne  joöotenfe  inb  na  bed  üutfd^tetjen  amptd  bainne  Dlifd* 
ligcn  bebad^t,  öutptoift  inb  angefein,  inb  umb  gantet  begl^etben  inb  leifben 
iöiHe  bet  öutfd^tet)en  gemeinte  btoibete  in  aKe  inb  eidtlige  puncte  in  btdme 
untgl^aintootbigen  btieüe  begtiffen  öetleent  inb  gegunt,  Detlenen  inb  gunnen 
oüetmife  befen  bteiff,  alfo  bat  fi  batumb  jo  emigen  bagen  tjolfomen  gantje 
möge  inb  mad^t  l^aoen  f ölen ,  bat  Dutfd^teioen  ite  ampt  in  inb  na  allen  punc« 
ten  bid  btiefd  jo  tegieten  inb  jo  nu(^e  inb  eren  bed  gemeinen  mand  ^eimfd^ 
inb  ufdtocnbid^  na  goibet  albet  gewoenben  inb  l^etfomen  in  motten  falben 
folen,  bod^  bebelteniffe  und  butgetmeifleten  inb  bem  taibe  jetjit,  of  eintd^ 
befet  punctc  ein  gemein  befie  neit  entoete  inb  bat  l^etnamaild  Dunben  toutbe, 
bat  bau  jo  lengen  inb  50  f utten ,  a^  bed  noit  toete ;  »ild^e  puncte  toit  mit 


ccxxviii  ©cilagen. 

^u(pcn  inb  ratte  tjtutibc  metjlerc  int)  broitä'C  t?e«  üurfc^rcöcn  att^^tö  tan 
rootte  50  tDorbe  clcirttgctt  tnt)  trutbetigcn  in  ein  g^tttettt  bcfic  "^ain  boin  (ce* 
fen,  corrigeren  inb  ot)crfcin  kiffeti,  toc  jl  ^cma  gcfc^rroert  ficerit : 

äumc  irftcn  bat  man  aüt  iairc  ftefcn  faß  jttjenc  meifter  jo  Slir^Bnrt^ 
tnb  <5tt)cnc  meijierc  jo  Siebend^,  inb  bi  bic  fetoenc  mcifterc  in  cifCtgcm  tcrmine 
gefocTcn  fal  man  aüe  lah^  ficfcn  ^»cnc  man  »an  ircti  broibcrcn,  be  fi  bun» 
fent  itme  ampte  nufeligcn  fin,  inb  tüön  t>m  man  »an  ben  gcfocren,  fi  fin 
mcijlerc  off  bififterc,  fmt  cinbte(3^tid^  t»0Tbcn  cind^er  fad^n,  bcr  bcme  anqjte 
noit  i^,  fo  mögen  bc  Dier  cinbred^tigcn  ben  anbeten  metcn  trcn  gefefien  bocn 
gebieben,  ix  p  umb  bie  fachen  jo  fomcn,  inb  voüä^  meifter  tjcrfeiffe  inb  neit 
natjolgbe,  bie  fa(  gelben  eine  mardf  jo  boiffen,  inb  eind&er  fcip^  neit  na  en* 
Dolgbe^  be  fa(  eine  ^atoe  motdt  }o  boiffen  Reiben,  o^  bncfe  bat  gefc^e;  in^ 
tt)i(^  meijter  of  bift^er  ber  boiffen  neit  gelben  toulbe,  be  faC  »ertoeten  ^ain 
fme  broberfd^aff  inb  aße  bat  red^t,  bat  l^ei  an  bem^  badfam^5t  l^ait,  inb  btme 
brud^igen,  bie  a(fu^  ftne  broiberfd^aff  inb  fm  rec^t  »etfoeten  l^it,  enfaH  g^ein 
gefinbe  bienen  ad^tet  benie  bage,  bat  ib  eme  »erboeben  toirt,  inb  of  bat  gc^ 
pnbe  ban  beme  bmd^igen  bienbe  achter  ber  git ,  bat  ib  eme  »erboeben  toat, 
fo  enfal  bat  gefinbe  binnen  6o(ne  an  beme  badfam}3t  nummer  narunge»gc» 
»innen ;  inb  »ie  bat  gefinbe  l^clt  ad^ter  beme  bage,  bat  ib  üerbeeben  toerc, 
be  gilt  jo  boiffen  eidfü^d  bage^  eine  mardt  inb  jo  eid((iger  naif^t  eine  mard, 
alfo  lange  l^ei  bat  üerboeben  gefinbe  bi  eme  l^ait.  SSortme  toild^  broiber  neit 
g^eüen  toulbe  alfuld^  gelt,  a«  l^ci  fd^ulbid^  »ere  i)an  beö  ampt«  »egen,  ib 
tt)erc  »an  boiffen  of  »an  anbeten  fad^en,  fo  toie  beme  toete  binnen  fttoen 
toec^en  ita  beme  ^tx  gemant  toete  oitfunbe  ^tveiet  meiftete,  be  fdU  fine  btoi* 
berfd^aff  »erloeren  ^ain  inb  aUe  bat  ted^t,  bat  ^ei  an  beme  badtampt  Ijiait. 
(Sioet  n)i(d^  btoibet  »ntbtoit  gl^eit,  be  fall  get)en  bet  btoibetfd^aff  eine  matdt 
50  boiffen,  inb  betgl^ene,  in  be^  f^nxi  man  bat  btoit  bittt,  fa(  ff^toeti  jo  boiffen 
ben  bitrgetmeifleten  eine  matd,  ai  bittfe  bat  d^fd^^Ö*^-  ®ott  toa  iematit  toete, 
be  tittic^em  btoibet  gelt  fd^ulbid^  »ete  ban  btobe  inb  tontbe  n^it  einte  ai^en 
btbit  neimen,  ee  l^ei  bem  itjien  genoid^  gebden  l^tte,  fo  enfal  eme  bet  änbet 
neit  borgen,  o^  bette  eme  ^cx  itjtc  bat  fuVit  beit;  inb  »ete  bat  ^el  bat  en^ 
boeüett  botd^be,  ft)  gilt  betgl^een,  bie  beme  bat  gelt  fd^ulbi(i^  i«  ihb  bot^, 
eitte  mätÄ  jo  boiffen,  a^  burfe  bat  gefd^ege.  SJott  vbM^  man  fdtt^  gefoeten 
tt)itt,  ib  fi  JO  ntetjlet  of  jo  bifit^et,  be  f(il  bc4  neit  toeberfjjted^en  nnbet  einte 
pitien  )oan  einte  ntatif  jo  boiffen.  3fnb  »at  bic  beite  meiflete  inb  bc  t>eit 
biftfeete,  bie  be«  jait«  geifoeten  fmt,  fefeent  of  boent  in  utb^  itö  ampti,  bat 
fall  ein  etdflid^  btoibet  fiebe  'fyatbeti  unbet  einet  pinfen  t>an  einte  mattf  50 
boiffen,  ai  bndte  be«  nbit  gebtitt,  Dü^  ifl  tjctbtagttt,  bat  g^ein  btoibet  jdtt« 
jtne  ftiappen  mieben  nod^  bef\)ted^en  faß  tout  fertt  Äat^ctinen  bage  mit  cihid^er 
lifi  of  be^entget,  be  man  bat  jo  ptötben  of  etbenfen  mochte,  inb  tt)ie  bat  bebe, 
be  öilt  ^cih  matt!  jo  boiffen,  a«  bltie  bat  gefi^ge.  3nb  mit  tötld^me  btbit^ 
ouc^  einid^  fna^j^  fid^  t)etmeit  inb  finen  toinf 01^  btindh,  bcme  fal  l^ei  t}olgett 
inb  bie  btoibet  fal  bert  fno^jpen  oui^  l^alben,  inb  up  beiben«  pbeit  tan  einte 
pinett  ban  tjeiti  matdfen  30  boiffen,  ib  etitocre  ban,  bat  itte  einid^  tttboeben 
toete  of  tjctboeben  tbutbe  t)an  btud^beii ,  bat  bc«  neit  fin  moipe.  SJottme 
njcme  in  befet  btoibetfd^äff  but  be  itteiflete  geboeben  toitt,  bie  fal  nm>olgäi 


A.  Urfunben.  ccxxix 

itCt)  off  l^ei  nett  nat)olgbe  jd  t)eme  KM^irbei;  ge^oebe,  fo  gilt  ^et  einen  ember 
»in«  jo  fcoiffen,  a«  burfe  \>at  gefd^ege.  SSortmc  fo  toanne  pie  broibcre  jofa* 
men  fint,  t)ingent  of  toilj^nt  bingen  in  iren  fad^en  na  irre  getooenben,  inb  bie 
metjiere  gebiebent  mattic^,  bat  l^ei  ftitte  fl,  eintoerff,  anberioerff .  birbetoerff  inb 
tjeirbtoerff  oüer  red^t,  fo  toild^  broiber  ba  fpted^e  6uif[en  oirloff,  be  gilt  einen 
«mlber  loind  jo  boiffen,  a«  budte  a«  bat  gefd^ege.  SSortnie  fo  enfaü  gl^ein 
Broiber  nod^  ire  geftnbe  ben  ntuetneren  vüp  ben  moten  nod^  vop  beme  9iine 
meele  off  fom  gl^eben  of  in  (aiffen  neinten  mit  eind^erteie  ix\t  of  bel^entgeit, 
bie  man  bar  ju  pxofytn  of  benfen  mod^te.  3nb  toitc^  broiber  l^ie  an  brud^id^ 
töurbe,  be  l^ait  pne  broiberfdbaff  »ertöten ;  inb  toild^  tnco^pt  ba  an  brud^id^  tourbe, 
bc  fna^pe  enfaH  an  beme  ampte  binnen  Solne  nnmmer  broit  nod^  narnnge 
gewinnen ;  inb  toild^  broiber  ben  !napj)en  l^eCt  ad^er  beme  bage  bat  l^et  oer« 
boeben  i«,  be  brober  gilt  eidffid^«  bageö  eine  mardf  inb  jo  eidfitger  nad^t  eine 
mardf  50  boiffen,  a«  (angc  a«  l^ei  ben  fna})j>en  l^e(t.  SJortme  »i(d&  man  in 
tH^me  ampte  fine  broiberfdbaff  ijerloeren  l^ait,  bie  mad^  fi  toeber  toinnen  umb 
toetrinbtjtoen^id^  marf .  SJortme  fo  ifi  oüerbragen,  fo  »at  boiffen  oelt  t>an 
ben  meifleren  inb  öan  ben  bip^eren,  be  serjjit  flnt,  inb  eine  l^atoe  mardf  oan 
bem  üurbrobe ,  inb  roat  boiffen  bar  enboeoen  tdt  in  toild^er  toiö  bat  ge- 
fdbuit,  bie  boiffe  faß  geüd^e  l^ialff  up  ber  fieebc  rentfameren  fomen,  inb  bie 
anberc  l^elfte  fall  irme  gemeinen  am'ptt  toerben ,  inb  aUe  befe  boiffen  üaKen 
in  So(«  paimenl,  a«  jerjit  genge  inb  geoe  i«.  SJort  toifd^  broiber  finre  tafe* 
(en  neit  na  enuolegt  inb  finen  broiberen  neit  genoid^  enbebe  tour  ber  tafelen 
t)ur  be  anfjyraid^e,  bie  up  in  loelt  inb  banne  fd^eit  mit  toraoele,  bie  broiber 
gilt  einen  ember  toin«  jo  boiffen ,  inb  off  l^ei  be«  neit  get?en  n)U(be ,  f 0  l^ait 
^ei  fine  broiberfdbaff  oerloren.  SJortme  fo  fo(en  bie  oeir  meiftere  inb  bie  mx 
btfl^ere,  bie  jerjit  gefoeren  fint,  alle  jair«  ftoeiren  jo  ben  beiigen,  bat  fi  umb 
leiff  nod^  umb  (eit  gl^einen  broiber  nod^  gl^^inen  fnappen  einidfeer  fad^en,  bie 
6oif«tt)ortid^  fi,  pfpred&en  folen,  fi  enmogen  in  ber  fad^en  ot)er^ugen.  SScrt 
fo  toü6:f  meifter  of  broiber  off  iemant  an  bi«me  amjjte  in  einc^en  jjuncten  bi« 
brief«  brud^d^  of  boi^üeHid^  tourbe  inb  ba  inne  toratjelid^  inb  ongel^oirfam 
iDcre,  fo  foten  toir  burgermeiftere  inb  rait  jer^it  30  gefinnen  inb  umb  beeben 
toillen  ber  meiftere  inb  gemeinre  broiberfdbaff  burfd^retjen  ben  brud^igen  of 
ungel^oirf am  unbertoifen  inb  fuld^  l^alben,  a«  be«  noit  geburt,  bat  be«  inb 
t?cr  gelid^  be  min  inb  neit  me  gefd^ie  inb  ein  anber  bar  an  gebenle.  SJcrt 
l^aint  atte  bie  öurfd^reben  meiftere  inb  broibere  aHe  inb  eidflige  puncte  in 
tefem  brieiöe  begriffen  inb  Asan  »orbe  jo  »orbe  mit  iren  boiffen  befd^reten 
isynx  un«  in  goiben  trutoen  our  getoft  inb  na  hx  iren  eiben  be«  gemeinen  tjer* 
Buntbrief«  gcfid^crt,  inb  oud^  alle  ire  nacomelinge  tyan  nu  oort  an  in  goiben 
ttnXDtn  geloetoen,  fidleren  inb  ben  gemeinen  oerbuntbrief  mit  upgeredEben 
i[>ingeren  lifflid^  jo  ben  l^eilgen  fxoeren  folen,  ee  fi  be  broiberfdbaff  »innen 
inb  an  beme  ampte  meiftere  toerben  o^  ouc^  fid^  geneiren,  a«  \>ux  inb  na 
fcmenclid^  inb  befunber  gefd^reoen  fieit,  jen  ewigen  bagen  t)afle  inb  flebe  30 
l^ben.  -Snb  alle  befcr  binge  jo  ganzer  oirfunbe  inb  beflebinge,  fo  l^ain  toir 
burgcrmeificre  inb  rait  ber  fieebe  'oan  ßolne  in  ber  maiffen  tourfd^reoen  un* 
fcr  fieebe  »an  Solne  met^e  feget  an  befen  brieff  boin  l^ongen, 

^e  gegetjen  toart  in  beme  jaire  un«  girren,  bo  man  jalte  na  Sl^riftu« 


ccxxx  ©cKagen. 

geburt  bufent  bri^unbert  fooen  tnb  nutnftid^  up  teö  gotben  fcnt  Saurcntiud 
bad^  bc«  l^cilgcn  martder«. 

[(Sopiarbud^  im  ©tabtarc^iö  A  VIII  48  no.  XXVIII.] 


5.  3unftbrief  bc«  Siat^fürba«  glcifd^amt  d.d,1397©ci)t.l2. 

(3«  @-  CXLI.) 

3Btr  burgcrmeiflere  inb  rait  jerftit  bcr  ftcebe  »an  ßolne  boin  funt  aflen 
luben,  bie  befen  bricff  folcn  fein  of  Igoren  Iccfcn,  bat  öxint  unfc  üctjc  gctru»e 
ütunbc  inb  famcntbutgetc  bie  broibcre  gcmeinligen  bcr  gemeinte  broiber* 

[d^aff  Dan  beme  üleifdbampte  eilige  jjuncte  inb  artide tba«  golgenbe 

i%  fo  treu  bie  Einleitung  gebt,  glei^kutenb  mit  bem  borigen  $rief] : 

äunic  irften,  bat  »ir  nmber  beS  jair«  in  ber  baften  tnfd^en  l^alffapen 
inb  palmebage  fefeen  inb  tiefen  folen  einen  nntüen  martmeifter,  bie  t>an  irme 
ampte  fi  inb  bie  nnfe  bnrger  30  Solne  inb  ein  eirber  man  [i,  ben  un«  bundt 
ber  ganjjer  gememben  nu^ßd^  jo  fm.  -önb  a8  tüir  ben  martmeifter  atfo  ge^ 
foeren  l^ain,  fo  faß  ^ei  a«  Dort  barnp  finen  eit  boen  önr  nn«,  bem  raibe,  fo 
a^  fid^  bat  l^eifc^t,  up  bat  aKe  fad^en  in  nufe  inb  oirber  unfer  fteebe  inb  ge« 
meinben  inb  ir  ampt  inb  mart  in  eren  trntüefid^  a(^it  gel^alben  ö)erbe ,  fon^ 
ber  argelifte.  33 ort  fo  toild^  man  off  toiff  ire  broiberfd^aff  toinnen  toilt,  bie 
fad  joborentj  unfe  bnrger  fin  inb  ban  mad^  l^ei  bie  »innen  mit  fee^  9tinfd^cn 
gniben  inb  mit  ^»en  »irbel  »in«,  nf^gefd^eiben  ein«  meifter«  of  ein«  Stoiber« 
f on ,  bie  mad^  befe  »nrfd^teben  broiberfdbaff  »innen  umb  l^alff  gelt ;  barjo 
fad  maUid^  fin  l^arnefd^  ^aben  na  fime  vermögen,  inb  berfetee  fall  oud^  nie* 
man«  eigen  no(^  oud^  neit  in  bem  banne  fin.  SSort  fo  faß  gein  man  noc^ 
»iff,  bie  ir  broiberfdbaff  neit  untfangen  ^ette,  inb  ond^  barinne  neit  en»ere 
inb  oud^  biegl^ene ,  bie  ir«  fe(f«  gemiebe  benfe  neit  enl^etten ,  bat)an  nnfet 
fteebe  jair«  jtn«  gebnrbe,  g^einrefunne  öleifd^  beile  l^ain  binnen  nod^  buiffeu 
mar(j,  l^eimüd^  nod^  offenbair,  inb  bat  mit  j>nnbe  inb  mit  pcnne»etbe  in 
g]^einre(eie  »if en  jo  »ertoiffen,  »ie  man  bat  gebenfen  mod^te.  3fnb  »cte  fad^e, 
bat  man  tuntligen  bunbe,  bat  ieman«  bat»ebet  bebe,  fo  folen  it  meifiete 
•jer^it  of  ant»er  bieg^ene,  bie  ban  ir«  ampt«  »egen  batjo  gefd^tdft  pnt,  bat* 
feloe  üleifc^  neimen  mit  fnlgl^et  boiffen  batnp  gefat,  mit  namen,  a«  manid^ 
fiudf  Kjleifd^,  a«  manid^  bti  fc^iHinge,  inb  bat  genoemen  i)leifd^  mögen  fi  öott 
feren,  »ar  fi  üoic^tid^  bunft.  3nb  »er  fid^  bar»ebet  »etbe  of  »tat>elbe,  bat 
man  ben  jetflunt  mit  unfen  be«  taife  boeben  j>enben  fall  t)ut  bie  boiffe  bur^ 
genant.  SJort  fo  enfatt  nieman«  »eber  man  nod^  »iff  mit  in  bendte  Iof[en 
nod^  Dleifd^  t>eiie  l^aöen ,  »eber  burre  nod^  groinc,  in  gl^einreleie  »i« ,  unbcr 
ber  boiffen  tjnrfd^recen ,  l^ei  enfi  ban  nnfe  bnrger  inb  en^be  oud^  irft  bie 
broiberfdbaff  ge»onnen,  geßd^  öurfd^recen  fteit,  nf«gefd^eiben  bod^  biegl^ene, 
bie  nfi  ba  an  pnt.  SSort  fo  fall  alle  man  ban  in,  bie  ir«  felf«  ©leifd^  jo  benfen 
mk  f)axnt,  ib  fi  binnen  of  butffcn  mar^,  gel^oirfam  fin  in  allen  inb  eidtligen 
punten  inb  gefetjen  ir  ampt  anrorenbe,  inb  fal  bie  trn»eligen  falben  inb  be^ 
»aren.  a«  ftd^  bat  geburt;  inb  fo  »er  fid^  ©an  in  bar»eber  led^tc  of  »ra* 
K?elbe,  l^ei  »ere  »ie  fei  »ere,  bat  bie  jo  boiffen  fal  geben  fce«  9iinfdbe  gulbcn 
np  genabe  ir«  gemeinen  ampt«,  bat  i«  jo  öerflan  alfo,  na  beme  l^ei  gebrüht 


A.  Urfunbcn.  .    ccxxxi 

^ctte.  Stern  fo  fott  ein  tidiiii  fned^t  int)  üurfienber,  t>ie  finre  l^cirfd^aff  an 
bemc  matte  mit  bienjie  öerbunben  i«,  tmtoelic^en  biencn  bie  jituf«,  bie  ^et 
fic^  Dermett  ^ait,  inb  fall  fi(ä^  btc  ftit  uf^  nieman  anber«  öcrmicben  inb 
faü  oudb  bemc  ann>tc  in  allen  fachen  inb  })uncten  ge^oirfam  pn ,  inb  be* 
fonber,  fo  enfal  nieman  ban  in  beme  anbete  fmen  fned^t  affmieben  bin* 
nen  finte  gemiebet  ftit ,  ib  enfi  ban  mit  »ift,  tüiöen  inb  öolbntt  be^gl^e* 
nen  »an  in ,  bie  ben  fncd^t  t)an  itfte  gemict  l^ette ;  inb  toie  l^ie  inne  btnd^* 
(ic^  Dunben  toutbe,  ib  »ete  meifiet,  btoibet  of  fned^t,  ba  an  man  be«  funt* 
(igen  getoat  tontbe,  bat  batoöet  ite  meifietc  jetjjit,  na  beme  bie  btnd^en 
fmt  gelegen,  bat  tid^ten  folen,  fo  toie  bat  gebntt,  up  bat  aUe  man  be  butbet 
in  tteben  bUbe.  SBete  bott  fad^e,  bat  eini(^  fned^t  of  butftenbet  jo  einc^en 
jiben  in  fm«  ^itfd^af«  bienfie  mit  unttntoen  bex^nnben  toutbe ,  a(fo  bat  ^ei 
ftnte  ]^itf(]^aff  a«  goit  neme  of  untfitnbe,  a«  bti  of  »eit  fc^iQinge  toett  toeten, 
bat  bie  fned^t,  ba  an  man  be«  mit  funben  geioat  toutbe,  jo  boiffen  gelben  faU 
bti  gnlben ,  inb  batjo  enfatt  l^ei  pd^  binnen  eime  beme  neiften  mainbe ,  na 
beme  l^ei  bat  begangen  l^atte,  an  itme  ampte  neit  geneiten  nod^  bie  toile  ba 
an  bienen,  bat  i«  a(fo  jo  betftaen,  an  bleifd^matte  nod^  an  biematte,  inb 
nieman«  ban  iten  gefetten  enfatt  ben  fned^t  bie  §it  uf«  nett  30  bienfte  unt* 
fangen  mit  geinen  faii^en.  3nb  toete  fad^e,  bat  ^ei  fid^  ^ettoebet  toetbe  of 
mit  eincl)cn  fad^en  totebelbe ,  befe  »utf d^teben  boiffe  jo  g^eben ,  f 0  l^aint  ite 
meiftete  jetjit  bie  mad^t,  benfelben  nngel^oitfamen  mit  unfen  be«  xai^  boeben 
50  ^3enben ;  batjo  enfatt  l^ei  neit  an  it  ampte  toebetcomen ,  l^ei  enl^aioe  ban 
bet  boiffen  itft  gen^jligen  genoid^  gebain.  SSott  fo  en  fatt  gl^ein  man  nod^  toiff 
t)an  itme  ampte  gl^einen  btemben  noc^  nftoenbigen  fned^t  ban  anbeten  lan* 
ben  an  bie  benfe  feljen  nod^  mieben  anbet«  ban  mit  bitten  inb  goitbunfenbet 
mattmeiflete  §etjit.  SJott  fi  jo  n)iffen,  bat  bie  Dutfd^teben  meiftete,  bt oibete 
inb  toat  jo  in  in  bit  bteifd^ampte  gel^citt  femenclid^  nnbet  einanbet  in  oSitxi 
butfd^tetjen  punten  inb  gefe^en  folen  gutligen  einbted^tig  fin,  inb  mattid^  »an 
in  fatt  ben  meifieten  ^et^it  gel^oitfam  pn  inb  beme  geboebe  inb  itme  ampte 
ttunjetic^en  nabolgen ,  fo  toanne  inb  toild^e  (^it  in  geboeben  toitt,  unbet  fn(« 
c^en  boiffen  batup  gefat ,  mit  namen  feef«  fd^ittinge ,  a«  pd^  bat  l^eifd^t  inb 
gebutt.  SSott  fo  toild^  meipet  of  btoibet  of  iemant  in  it  ampt  gel^otenbe  in 
eind^en  pnnten  bi«  btief«  btnd^id^  of  boi«bettid^  bunben  »utbe,  of  oud^  toebet 
bat  ampt  totetoeüd^  of  ungel^oitfam  toete,  fo  foien  toit  butgetmeipete  inb  tait 
getjit  30  gepnnen  inb  umb  beben  toitten  bet  meipete  inb  gemeinte  btoibete 
be«  üntfdbtecen  amp(j  ben  btnd^igen  of  unge'^oitfam  unbettoifen  inb  in  aU 
fu(c^  l^alben,  a«  Pd^  noit  gebutt,  up  bat  be«  inb  bet  gelid^  be  min  inb  neit 
me  gefd^ien  inb  ein  anbet  bat  an  gebenfe.  SSott  folen  atte  meipete,  btoibete 
inb  njat  50  in  gel^oitt  un«,  bem  taibe,  inb  »ott  bengl^enen,  bie  ban  unfet 
»egen  bi  p  gef^idft  »etbent,  mit  ttuioen  ge^oitfam  pn  hi  iten  eiben  inb  pdb 
mit  gl^einen  fad^en  jo  tot«:K?eIen  nod^  50  legen  toebet  fuld^e  gefe^e  inb  boiffen, 
a«  in  geboetent  ju  gecen.  SJott  fo  "^aint  atte  bie  üutgenanten  beibe  meiflete 
inb  btoibete  bi«  butfd^tecen  ampt«  atte  inb  iebet  punte  inb  attic(e  in  biefem 
untg^aintootbigen  btiebe  begriffen  inb  t)an  tootbe  jo  njotbe  mit  iten  boijfen 
befd^teben  but  un«  in  goiben  ttutoen  but  geloft  inb  na  U  iten  eiben  be« 
gemeinen  betbunt«bticff  gepd^ett,  inb  oud^  atte  ite  nacomelinge  »an  nu  bott 


ccxxxii  »ctlagcn. 

•Ott  t)atfelft  tn  gmben  trinken  gdoeoen,  ftd^eren  inb  ten  gemeinen  loerBunt^ 
brteff  mit  iten  u^geredten  t>tngeTen  Ufligen  jo  ben  l^eUgen  fkoeren  folen,  ee 
tan  iemand  befe  lourfd^reoen  iirotberfd^  toinne  ütb  ft^  boron  tut  nteiftete 
fe^en  of  geneiren  foten,  od  Dur  inb  na  cleirtk^  gefd^teDen  ^dt,  jo  einigen 
bagen  (iebe  tnb  »afie  jo  l^dbcn,  funbet  a(re(eie  argelifle  inb  geterbe.  -Stern 
ft  }o  tDtff ^ ,  fo  tDot  l^in  off  gebart  ju  t>allen  ir  ant))t  antreffenbe  na  beme 
t)urfd^reocn  i^,  bat  fo(cn  ir  am^Jtmeiflere  jcrftit  »orbcren  inb  u^l^eöcn  tu 
oirber  irre  gemcinre  broiberfc^aff  burfd^re»eu  oin  olc  gcöcrbc.  3nb  afie 
befcr  burfd^rcocn  fad^en  jo  einrc  oirfarabe  inb  ganzer  b^^nngcn,  fo  l^ain 
toir  6urgcrm«Pere  inb  ber  rait  jerjit  unfer  ficbe  »an  6o(ne  meifte  fcgel  unifc 
groiffer  beeben  inb  liefben  nxll  nnf er  getrui»er  tnunbc  inb  fornenburgere  ^er 
gemeinrc  broiberfd^aff  ixm  beme  t)leif(bann)te  tmrfd^reöcn  an  befen  brieff 
boen  i^angen. 

3)cr  geget>cn  inb  gefd^retoe«  toart  in  beme  joirc  nn«  l^irrcn,  boi  man 
^alte  na  Sl^riftud  geburt  1300  feben  inb  nuin^id^  rvp  ben  goibe^tad)  na 
unfer  broutoen  bage  nativitas. 

[%.  a.  O.  no.  XXXm.] 

6.  Jran«fi^brief  d.d.  1513  S)ec.  15. 

(3n  @.  ccxii). 

3m  namen  ber  l^tHiger  uuberbetlter  bribelbid^tt,  amen.  ®o  bat  toefen 
ber  minfc^en  ban  angebomer  not&tr  gebred^Iic!^ ,  bie  gefd^icflid^eit  unb  üer^ 
ftentnt^  ungelid^  in  unberfd^eibonge  ber  t)urfaHenber  fad^en  unb  l^enbele  jo 
jtben  burd^  natuirüd^  begerte,  bie  gemeinlidb  fneU  tfi  30  boefen,  oud^  butd^ 
öernufft  inb  oirfad^en  anber^  tnb  anber^  benjegt,  ge^oigen  unb  geleibt,  bair* 
burd^  ber  gemein  nu^  untl^atben  aber  gemeirt  off  ge!rendEt  »irt ,  unb  acer 
bie  gered^tid^eit  ünt  fiant'^affttge  moiber  ber  btnge  aller  regerinne  unb  glid^« 
meiffid;inne  iji,  eime  ieberen  gifft  bat  fine,  oud^  fribt  unb  einid^eit,  oen  üt 
ber  gemein  nu(j  niet  befd^ien  mad^,  fS(d^g  allet  fleit  in  gemüebe  ber  minfd^en, 
bie  ungeltc^er  fxn,  öerftentntf«  unb  meinünge  ftnt,  bairumb  ifi  noit,  nu^  int 
gäbt  gettjefen  unb  30  ]^u(ff  ber  gebec^tntfg  gefe^e  unb  orbnung  jo  mad^en. 
bie  in  fd^riften  jo  berüajfen,  bairburd^  bie  »emfifft  gefter dft,  red^t,  fribt  unt 
etnid^eit,  aud^  treutoe,  ge^oirfaml^ett  unb  (ieffbe  unber  ben  bürgeren,  bae  iune 
ber  gemein  nu§  fteit,  meir  unb  meir  geptanfe,  untl^alben,  gel^antl^afft ,  bat 
toretjeüd^e  gemuebe  gegempt,  arge«  inb  otjeH  fo  bin  moegetid^  t)er]^oibt,  m-- 
toiffenl^eit  unb  i^ergef«  uif«gebret)en,  erfioeret,  uff  bat  ou(^  bie  biuge,  fo  uif« 
ungetid^en  berftanbe  eine  jit  l^er  in  irtomb  inb  miföbruid^  gefallen,  toeberumt 
in  g&be  orben&nge  uffgerid&t,  geftelt,  bie  frebefamer  unb  guebe  minfd^en  be? 
fc^irmpt  unb  bie  boefen  gejtraifft  toerben.  inb  toant  bau  eine  jit  l^er  burd^ 
fuld^e  boefe  mif^bruid^onge  etltd^er  oberfien,  bie  in  regument  biefer  l^illigcr 
unfer  frier  ftat  Soelne  getoefen  ftn,  biefe  ^iHige  ftat  niet  aüeine  am  gSete 
unb  narongen,  fonber  oud^  uf«  boefe  infell  nit  allein  in  irem  gemoebe  gel^at, 
fonber  oud^  mit  ber  getoatt  inb  bait  30  toerdf  geflalt  inb  in  meinongen  gc^ 
toeft,  etligen  uf«  einer  erberen  gemeinbe  mit  getoatt  toiber  30  beftoeren  inb  je 
oberfaKen,  bairumb  ein  gan^e  gemeinbe  inb  aBe  gaff  eleu  boin  bergabercn, 
in  bem  bertroutoen,  bie  bair3o  »erftant  gegeben  inb  ire«  »rebefid^n  gemoif 


A.  Urfunbcn.  ccxxxiii 

fcultcn  gefolgt  ^a»en,  tt)i((i^^  eine  eirber  gcmeint)e  tun  irre  Derga^erong^eun 
tmt)er  ittxaäiit  unt)  bur(^  fuld^e  getoeltU^e  unrebeUd^  affjo&d^  unb  nie  mifd^ 
bruic^onge  be^  gemeinen  gueb^  in  loergefiS  irre  ))lid^t,  ^ntbonge  unb  eibe, 
l^oiii^UcJ^,  groif^Ud^  inb  fter  nae  unöcrtoinlici^  ertoaffen,  »erl^tnbert  unb  jorugge 
geflab  unb  bed^lid^^  mel^e  k>erl^inbert  feulbe  toorben  ftn,  toanne  get  t)an 
|emelt,  2Wario  fin  lieöe  moiber  unb  aHe  (ieöe  leidigen  in  biefer  l^ittiger  [tat 
untl^Iben  ful<i^  bur^  ben  l^iQigen  geifl  in  eine  eirkr  gemeinbe  burd^  in- 
geben  unb  toerl^ndeniffe  bc^  atmed^tigen  go§  in  irre  Dcrgaberonge  niet  an* 
ber«  betrad^t  inb  mit  ber  l^ftlffcn  goft  »urtomen  teeren,  bairbur^  biefetöen 
nae  feiferred^tenn  mit  fd^ffenurbeH  inb  fuifl,  allen  iren  nafornclingenttjur 
ein  e^empeH  unb  etüid^  gebed^tniffe  geflraifft  toorben  fin.  S)em  nae  unb  fuld^g 
ourba«  mel^e  gemibt  unb  einid^it  getoor^elt  unb  unber  eine  eirber  gemeinbe 
ge^)(an6  njerbe,  fo  ^aint  tüir  burgermeifter,  rait,  öort  bie  ganffe  eirber  fromme 
gemeinbe  t)an  atten  omptcn  unb  gaffeten  binnen  unfer  feiferüd^er  frier  ftat 
6oe(ite  mit  l^oem  flif«  unb  jitiger  tourbetrad^tonge,  ou^  mit  guben  t)urraite, 
gobe  jo  (oe^e  unb  eien ,  jo  öorbemiffe  gemeine^  n&^  unfer  fiat  unb  aller 
gemeinbe,  bairuff  oHe  unfe  forge  unb  bctrad^ten  ftcit,  crafft  be«  gemeinen 
redeten,  i>aif«lid^er  unb  Sicimfd^er  feiferlwj^er  unb  funiglid^er  fri^eiten  unö  inb 
unfer  jiat  t>erlel^ent,  unb  oud^  uif«  oöerid^eit  unfer  flat  inb  unfern  regumcn^ 
mit  »iji,  teilten  inb  belieöonge  atler  am))ten,  gaffelen  unb  einer  eirberre 
fromer  gemeinbe  bicfe  l^erna  gefd^reten  })unten  inb  orbenunge  »ur  unfer  ftat 
reici^t  gefefee,  ^>oCici  loernuteet,  reformeirt  unb  bie  attefampt  in  unfer  ftat  unb 
hnxd!ihoiXi  burd^  un^,  unfer  bürgere  inb  inteoner  inb  aüe  unfer  nad(>f^omen 
in  unfcrcn  gerid^ftjteengeti  inb  bcnben  begriffen  gel^atben  unb  öoDensoigen 
teißen  l^aoen,  unb  off  ie^  aber  l^rnamaiU  in  biefer  unfer  reformacio^it,  orbe- 
nongen  unb  fa^onge  einid^  irtl^omb,  gebred^,  3teit>eII,  ungeüd^  loerftant  aber 
fäft  tjurfieH  bie  l^ienne  niet  bcbad^t  nod^  uif^gebrudt  teeren,  bel^atben  wir 
un8  bie  jo  befferen ,  jo  luiteren  inb  jo  erclieren  unb  teibcr ,  teie  bißic^  unb 
red^t  ip,  50  meiffigen,  jo  orbenen,  jo  fefcen  unb  jo  untfdbeiben,  30  meirren 
unb  30  minren ,  oud^  me^e  anbere  gefc^je  50  mad^en  teanne  inb  tecld^e  git 
unö  inb  einer  eirbere  gemeine  unfer  ftat  bie  noittfirfft,  ou^  gelegeni^eit  ber 
(euffe  unb  geflalt  ber  fadben  ecforberen  inb  bebundft  näfe  inb  guebt  pn ,  mit 
t>urbcl^alben  aUer  unb  iedfUd^er  unfer  K?urorbenunge,  t)erbuntbriet)e  inb  ge* 
fe^e,  bie  teir  l^iemit  niet  gefteed^t,  fonber  bie  mit  biefen  unb  biefe  mit  ben 
befrefftid^t  unb  beflebtd^t  ^  teiHen  l^atjen ,  in  bem  inb  fo  »erre  biefebe  jjunten 
be^  üerbuntbrieff«  unfer  ftebe  nu^Ud^  unb  biefer  orbnunge  unb  t)erbraige 
niet  fd^ebelic^  nod^  go  nad^beitt  reid^en  aber  erteaffen  teurben,  unb  teiber  niet. 

Unb  i\t  alfo  50m  irflen  unber  un«  öerbraigen  inb  tefWid^n  gefd^kfjen, 
bat  tan  nu  loorton  ein  eirfam  raibt  gl^ein  l^eimli^  raibt,  ib  p  in  ber  fd^idtonge 
ober  in  imanft  l^fiife,  nod^  oud^  gl^ein  öergaberonge  nod^  frenf^gin  mad^en, 
nodb  i}urgef})reed^e  uj>  einid^e  fad^e  ein  gemeine  aber  be^  raibtj  fa^e  betrcffenbe 
teere,  md^  ^(ben  fall,  fonber  «tte  jit  in  offenbairem  raibe  einbred^tftd^en  bi 
einanb^en  fi^n  inb  raiben  in  maiffen  bat  bie  claufuta  in  bem  ))erbuntbriet)e 
Gegriffen  fu(d^  etUd^er  maiffeti  t^ermad^  inb  ui^teip. 

S)od^  off  einid^e  briet«  t>an  furpen,  i^erren  aber  Peben  an  bie  leeren 

1.  bcflebebiAt. 


ccxxxrv  Scitagen 

burgermcifier  jor^it  qucmeu,  i(cnt)cr  anttDort  jo  geöcn,  aber  gcfprccd^c  tair= 
u))  jo  l^alben  tan  noet)en  mere ,  tat  adban  t)te  leeren  burgermeifter  }o  fu^ 
nioigcn  l^cif(!^en  t)om  bic  leeren  rcntmcifler,  fihnmctftcr  inb  gctoetbrid^tcr  jor« 
$tt,  gefptccdbe  tnb  taibt  bairup  jo  l^alcen.  inb  off  a«ban  t>an  nocbcn  löcre, 
einen  eirfamen  taibt  bairumb  jo  Dergaberen,  bat  fl  futd^^  ungetjerlid^en  boin 
nioigen. 

!Defdg(id^en  off  oud^  teman^  in  rai^ftat  mit  einid^n  parti^ien  tebt  }o 
l^anbelen  beboefen  »ftrbc ,  bat  btef efoen  item  bebell  nagl^ain  inb  toa«  bie 
noittftrfft  erf orberen  toutbe ,  ungefetrüd^  l^anbelen  moigen ,  inb  »ibcr  niet 
^anbeten  nod^  pd^  eintd^er  f adften  annemen  ^ ,  bann  in  in  raibfeflat  befoclen 
tt)ere. 

Sötber  tft  berbratgen  inb  beftlid^n  gefloffen ,  bat  ban  nfi  oortan  ein 
eirfant  rait  greine  raib^^frunbe  ntel^e  tiefen  fall,  fonber  bie  feutentlid^e  biet* 
inbbiettjicfi  jot(jit  ban  irre  gefelfd^afft  unb  gaffelen  gefoeren  »urben,  ttwmie 
be^  ban  noeben  ift,  jo  raibe  fi^en  berboibt  inb  gel^eifd^t  fnUenn  »erben,  niet 
^inberenbe  nod^  roeberftainbe,  bat  biefetoen  bierinbbier^id^  bur^iüen  i)e« 
raib^  niet  getoeft  »eren,  toant  bie  unnu^bar,  nnorbenc!(id^e  getooinKd^it  nfi 
bortan  böit,  mac^ttoif«  fin  fall .  inb  füllen  baimmb  alle  ampten  unb  gaffe« 
(en  bairup  bebadbt  pn,  bat  fi  bi  iren  eiben  fuld^en  toife,  berfienbige,  ^ome 
luibe  50  bierinbbierfeid^  ftcfenn,  bamit  ber  raibt  geeirt  inb  bat  gemeine  gficDt 
gebef[ert  teerte. 

Dud&  ift  beftlid^en  gefloffen  inb  berbraigen,  bat  ban  nä  bortanne 
greine  bef (offen  briebe  ban  furften ,  l^erren  aber  ftebenn ,  toae  bie  oud^  l^et 
quemen,  ban  nieman(j,  ber  loere  burgermeifier  aber  ^^rotl^onotariuö  mit  u))* 
fa(je  niet  (anger  ban  bi«  11^5  ben  nieften  railjbad^  berl^atben,  ffinber  ban  flfint 
an  burd^  bieg^iene,  bie  ben  untfangen  l^etten,  bi  iren  eiben  funber  ber^ou(^ 
in  raitjflat  gefiebert  inb  gelefen  toerben,  11^5  bat  unfer  ftat  nod^  unferen  bur* 
geren  bairuf«  g^ein  lajl  ncc^  fc^abe  ertoaffe,  in  maiffen  bur(jiben  gefd^iet  i% 
inb  off  ieman^  bair  untboeben  einit^e  briebe  mit  upfalje  berl^ielte  inb  in  »ut« 
fd^reten  maiffen  niet  (efen  (ieffe,  bairburd^  unfer  jiat  einidb  (aft,  berbrie«  aber 
untoiüe  untflunbe,  füllen  bie  leeren  burgermeifter  jor^it  aber  bergl^iener  baitan 
brfiidbtid^  funben  »firben  ffinber  gnabe  up  jo  ri(|ten  ber))Iidbt  fin. 

SBiber  l^aint  toir  berbraigen  unb  toiHent  oud^  beflücben  gel^alben  l^abcn, 
bat  man  alle  jit  ein«  eirfamen  raig  camer  mit  eime  eirUd^en  geüerten  bcctor 
prot^onotario  inb  fecretarten  cteiben  unb  befe(jen  faß,  toie  bat  ban  aiuxi 
gel^aiben  unb  gemoinlid^en  getoeft  ift. 

£viä}  fa(  oan  nfi  bortan  bie  })refencie  np  ber  rentl^fameren  niet  me^ 
gegeben,  nod^  bat  effen,  bat  man  up  ber  billiger  fpeer  inb  cronen  bad^  30 
falben  pkit,  ge^Iben  beerben,  ffinber  ganf«  geboit  inb  ate  fm  unb  niet  toeter 
an  50  fetten,  ib  fi  bau  mit  toiffen  inb  toiüen  afler  ampter,  gaffelen  unb  einer 
ganffer  gemeine. 

SBtber  unb  borber  l^aint  njir  beftUd^en  unber  un«  berbraigen  inb  ge* 
floffen,  t}at  toant  eine  jit  l^er  bieg^iene,  üt  bau  un«  gaffelen  unb  gemeintje 
50  raibe  gefoeren  njorben  fin,  niet  fo  bapper  unb  frimoebid^  ire  gefoeten  unt) 
guebe  meinongen  bem  gemeinen  gube  30  ftfiire  mit  »orben  aber  fuift  in 

1.  annen. 


A.  Urhtnben.  ccxxxv 

tait^fiot  ^aint  burren  fjjred^eu  unb  fid^  l^ocren  (oiffcn  ter  oirfad^cn  garten, 
ft  fi(|  betörten  f oer  t)cr  ritmctftetf(i^afft :  um6  fu(d^^  jo  t)urfoincn  unb  up 
bat  ein  ieber  raibftman  bic  frier  fm  gficbt  geffiefen,  meinon^e  unb  get)aflen 
fagen  möge,  fo  füllen  Dan  nfi  Dortan  bie  ritmeijlere  alfu^  gefoeren  toerben, 
a«  jottt  ierjien  fuöcn  bic  leeren  öanime  toftttenampte  betbcr  ^ftifer  Slir«6erd^ 
unnb  Äried^mart  nfi  bit  iair  jtcein  irre  gefoeren  leeren  ben  rit  boin  tnb  rtt* 
meifter  fln,  inb  alfo  »an  gaffefen  50  gaffeten,  a8  »an  ieber  gaffelen  einen 
ade  iair  jo  einem  ritmeifter  gefoeren  toerben,  alfo  50  t)erftain,  bat  in  bem 
leflen ,  toanne  bie  f oer  an  bat  jied^amjjt  tortXft,  einer  oan  ben  l^erren  tam^ 
me  »üllenampt  inb  einer  t)amme  jied^ampt  ben  rit  jofamen  boin  ffißen, 
nnb  alfo  t)ortan  tan  gaffeten  jo  gaffelen  gel^alben  inb  gefoeren  ttjerben.  inb 
faß  ieber  ritmeifter  ben  ribt  jo  bcin  niet  toiber  ban  mit  jtoeilff  perben  be* 
fioeirt  [xn,  inb  ben  rit  felff^  boin,  ib  beneme  ieme  ban  go^  getoalt,  fo  mad^ 
l^ei  einen  in  pnne  ftat  fiellen  inb  anber«  niet;  bod^  alfo  bat  berfelt?e  jortjit 
be§  raife  pn  fad,  ben  ber  in  fine  ftat  ben  rit  30  boin  ftetlen  toärbe,  unb 
bairumb  fo  fall  man  benfelcen  ritmeifter  inb  ftnen  frunben  50  ben  eren  up 
benfclten  tai^  in  pn  l^uifö  inb  toononge  uif«  bem  rai^f eller  burd^  ben  fc^rd^* 
gret)en,  fme  frunbe  bamit  froelid^  50  mad^en,  öänfinbjtoen(^idb  l^oefen  toin« 
fd^ncfen. 

Defggelid^en  ift  öerbraigen  int)  oeftlid^en  geftoffen ,  bat  ein  raibt  jortjit 
fi^enbc  tjan  bem  gemeinen  güDe  gl^eine  gelt  mel^e  uifSgetjen  füllen,  t)an  paeffen, 
fciferen,  nod^  funingen  aber  fuift  einige  priüilegien  jo  erlangen  nod^  toeröen 
laiffen,  ib  totxt  ban  mit  toiffen,  teilten  inb  confent  bergl^iener,  bie  t>an  ben 
anH3ten  inb  gaffelen  jo  t)ierinbt}ier^id^  gefoeren  toeren ,  inb  bat  fuld^en  jjri* 
öilegium  unfer  ftat  nftt^lid^  inb  bequeme  toere  inb  anber«  niet. 

Dud^  ift  toeftlid^en  t)erbraigen  inb  uif^gefloffen  bat  off  fad^e  toere,  ie* 
man^  oan  finer  gaffelenn  geeirt  inb  jo  raibe  gefoeren  toere,  inb  in  raibijftat 
etlid^  gef})reed^e  fieU,  bat  niet  manierlid^  nod^  formlid^,  fonber  ))artl^ilid^  ge= 
loffen  tourbe,  bairbärd^  unoerfd^ulter  oirfac^en  finen  mitburger  laft  inb 
»erid^eit  untftain  moid^te,  bat  joourfomen,  toanne  l^ei  pnen  teeberfin  bairup 
offentlid^en  in  raibfeftat  gefad^t  ^ette,  inb  a«ban  in  finer  mad^t  niet  entoere, 
bat  berfelce  fftld^«  fänber  einid^e  ftraiffc  finö  eib(^  pnen  mitgaffelgenoiflen  bi 
pme  eibe  ffinbt  boin  faK,  umb  bat  jo  ourfomen  inb  toiberen  fd^aben,  laP 
unb  fioerid^eit  bairuifö  untftain  moid^te ,  jo  t)er^fieben ,  unb  toiüen  bairumb 
t?an  nu  tjortan  t)epiid^en  gel^alben  l^atjen,  bat  ein  ieber  gaffelmeiper  in  bem 
oaöe  JO  gepnnen  irre  gefelfd^afft  ben  g^emeinen  gaffelbroeberen  geboiber  bcin, 
ire  gefelfd^afft  bi  einanberen  l^eifd^en  inb  toe^  x>an  noeben  toere,  l^anbelen  inb 
»erfangen  füllen  inb  moigen  oud^  bef«  l^aloen  »an  einte  raibe  ungePraifft  inb 
unbefioeirt  bliöen.  toere  a»er  fad^e,  ieman(j  moittoittentlic^en  uif«  tt)re»e* 
lid^em  gemfiebe  00er  einen  eirfamen  rait  ciaigten  inb  pne  gaffelgefelfd^afft 
unbiUid^er  toife  ain  rebelid^e  oirfad^e  npxotxt  50  mad^en  oergaberen  bebe,  ben 
fall  man  nae  luibe  be«  »erbuntbrieff^  Praiffen  boin. 

Defgglid^en  ip  oud^  oepiid^en  unber  un«  oerbraigen  tnb  einbred^tlid^en 
geflogen,  bat  man  alle  unfer  Pebe  ori^eiten  inb  jjrioilegien  anbeginne  inb  bie 
meinonge  bae»an,  toat  bie  »ermoigen  inb  innl^alben,  beföglid^en  oud^  alle  inb 
ied lic^e  clauffilen  be^  brieff«  in  eime  boid^  regiperieren  inb  copieren  faß,  unb 


tot  «n  M  iaux  in  rai^fut  mdt  äma  Uxäi^,  cuA  tot  Scu^  mit  ebne  f(o 
|o  flieffen,  int  iDome  tcr  ■€$£!  in  Ta^^jUt  traq^  ü&nb  ftc^  a2)er  Dem 
inr^djfettoMnen  ater  fcaeutka  )c  enoes  int  «ac  Um  ae^ä^tt  U§  xai^ 

Ciu^  tot  mom  unter  ^d^  ^atätcn  am  roite  t«r  ta^^gelierten,  f  obalte 
^ot  vDegdii^  i^,  fall  cttentlic^  fe^  int  ttndfn  laifKn,  fo  bot  ein  teter 
toi^nun  int  bär^rr  fu^  toirniic  M^en  nnt  ttiffen^  ^en  meige,  n>ie  Iftei 
ftntn  mithnrger  int  bnr^trffe  Dototin^  int  H  bnrgerfn^t  ^tl^afften 
nnt  ^(ten  mocge.  r 

Snrbofd  i^  gefbff en  int  ixßl«^n  Deitroigen,  tot  oQe  <9iF)inffe,  ad  im« 
me  fcuff^&iffe,  iN>n  unn,  biet,  Sroct,  |a((,  ^onl(,  fctien  int  ontei  {nritKuite, 
tt)ie  man  tie  in  eini^tr  tmfd  nennen  ater  noemen  mct^e,  in  alle  ntet  tae- 
)Dün  nif^efc^en,  tedgltc^  om^  alle  nn^ngen,  boiRen,  itt  iperen  gODelt- 
ticktet,  meierten,  fod^en,  ^cui^^en  ater  fal^^en,  nni>er$cid^(((^en 
turc^  tiefeli^en  fcnter  eini(b  mittel!  Si  iren  eiten  )c  ten  gemeinen  nu^e  \^ 
unfer  ftete  rent^comer  oioermi^  einen  ^teH,  lyan  loem,  kDoeoan  int  koie  ptfl 
tan  einem  iecfltc^  umfangen  n>crten  tocxt,  ge(ia»ert  toerten,  int  <^tan 
tao^n  einen  ieteren  ftnen  lein  geoen,  mt  billig  tfl. 

Surbof«  ift  ond^  »ertroigen,  tot  tie  a^injfe  oc^^ter  tiefem  taige  niet 
me^  Der^oid^t  nix!^  n))gefa^  noi^  ond^  tyan  nn  loorton  niet  loeqHul^t  no4 
utf^etain  fuQen  toertenn,  tan  mit  n>ijt,  n>illen  nnt  confent  aQer  am)>tere 
nnt  gaffelenn  mit  einer  ganzer  gemeinte. 

Cn^  ift  teftiv^n  oertraigen  int  geflojfen,  tat  tie  ^en  burgermeifter 
loxi^it  mit  flifd  fuHen  u))ge^ei>en  int  inforteren  toin  atte^  tedgl^tenen,  M 
tan  ten  )>ifteren,  becferen  nnt  ter  cUefdmatffen  iaird  infaüente  ttirt,  nnt 
tat  up  unfer  ftete  rent^camcr  liet>eren  nnt  oitte  ticrteH  iair^  taeioan  ret^en^ 
f(^afft  toin,  bc!^a(tcn  to<!^  ten  ^eren  burgenneiperen  iiTc  gered^tid^eit  kt 
ten  tieneren  iren  gctooinficben  loin. 

3Biter  ifi  oertraigen,  tat  achter  tiefer  jit  greine  unfer  jlebe  tienft  tuvd» 
tie  ^eren  burgermcifter  noci^  rent^mcifter  niet  me^e  tan  tie  mutter  ml 
farcnbenter  tienft  tergeten  fußen  »etten ,  tan  ttanue  eini(i^  tienft  tcöitö 
toirt,  fall  turd^  einen  eirfamen  rait  in  rait^jtat  int  niet  anterö  tcng^ienen, 
tie  te«  toerftant  l^etten  int  tairfeo  bequeme  »eren ,  fonter  etntd^c  gate  off 
genof«  taetan  jo  nemcn  tergeioen  teerten,  unt  fall  oud^  ad^ter  tiefer  jit  g^inc 
tiener  me^  tan  einen  ticnff  l^aten,  uifdgef(ä^eiten  mutter  unt  nad^^toet^ter 
moigen  jofamen  jtain  unt  beiter  tienjt  gebruit^n,  unt  loenn  man  tairotei 
befunte,  faß  puen  tienjt  »erbuirt  ^oen. 

fOntb  ift  tejtlid^en  gefloffen  int  t>ertraigen ,  up  tat  unfer  ftete  »>erd 
tebaf«  tjertoart  int  ein  ieter  pnen  loin  l^ci  tjan  tem  gemeinen  gute  URt- 
fendtt,  nuftbarlidb  tjcrtient  teerte,  anter«  tan  btfdl^er  gefd^iet  i|i,  tat  unfer 
[tat  gecleite  unt  meitte  teerdfluite  tan  nu  t)ortan  niemand  anterd  arbeiten 
nod^  teirdten  fußen,  tan  in  nfi^,  urber  int  be^oiff  unfer  ftat  unt  fuDen 
tairup  oud^  äße  l^alte  iaire  ire  getootnlid^e  eitc  toin ,  unt  off  icntan^  fcair« 
teeter  tet>e,  ten  faß  man  a«  einen  meincitigen  fSntcr  gnate  jhraiffen  toin. 

Dnä^  ift  tertraigen  unt  tjejtlidben  gefloffen,  tat  man  ten  bciten  leeren 
rentl^meifteren  jor^it  a«  eime  ieteren  einen  fluffel,  oud^  ten  fementli(^n  hi- 


A.  Urfunben.  ccxxxvii 

fixeren  t)cr  guebcn^töd^gventl^camcren  üitber  in  fömcn  oxtä^  einen  fluffel  jo 
t)en  gemelten  rentl^comeren  t)an  nä  t)ortan  (ietjeren  faß  in  futd^er  niaiffen, 
'tat  jl  bie  rent^camet  niet  fuflen  offenen .  irre  »ercn  ban  a«  50m  ntinfien 
einet  bairti,  at)er  bie  fiften  inb  böiger  füllen  niet  geoffent  toerbenn,  irre 
»eten  bti  6i  einanberen  inb  anber^  niet.  SBerc  ater  fad^e,  bat  einid^  rentf)* 
meipCT  francf  aber  uf^njenbic^  Soefne  »ere.  faH  aKe  jit  beffelüen  flfiffeD  bem 
elfien  bifi^er  bet  gemetten  rentl^cameren,  inbcm  l^ei  be^  anbeten  flfiffefö  niet 
en^ebbe,  befoelen  fm  unb  glichet  maiffen  fall  ibt  oud^  mit  bet  ftibad^ötent)^* 
cameten  gel^aiben  toetben,  inb  fuHen  onij  attc  buid^et  unb  tegiflet  bet  tentl^* 
cameten ,  »annc  bie  l^eten  »an  banne  fd^eiben,  ^ingelad^t  inb  Beftoffen  inb 
niet  e^c,  ban  »anne  bie  l^etten  baebi  toeten,  gcoffent  toetben.  up  bat  [tat] 
gemeine  guebt  beffet,  ban  bif^l^eet,  t)ettt)att  inb  jo  bem  gemeine  nft^  getüant 
inb  gefiett  teetbe. 

SBtbet  ift  ijefMid^en  gef (offen,  bat  man  ban  nfl  tjottan  ui^  bem  taibe 
50  nientani  gepimen  imanbfe  uif^  bem  gemettten  gube  tann  bet  tent^cameten 
gelt  §ö  geüen  utfunben  fdl,  ibt  toctc  fac^e,  bat  fuld^e  up  einen  jebell  öan 
pncätn  jo  petctim  ange^id^cnt ,  u>aitt5ut  fuld^  ge(t  aifggegeten  inb  in  be» 
^oiff  btt  flat  fomcn  »ete,  bel^Iben  bod^  bcn  l^etten  flimmeifletcn  jot|it  itte 
a(bet  ötbetiftngett  unb  gctooinl^eit,  »ie  bat  bif^l^et  gc^fcen  thb  gebtftic^t  ift, 
unb  infDnbeti|eit  faffi  matt  o^tet  biefem  baige  niet  mel|e  loer^engen  n^  jo« 
laiffen ,  bat  »an  einet  tentl^cameten  vcf  bie  anbet  jo  einid^n  föd^n  ge(t  je 
(ieöcrcn  uif«  bem  taibe  geutfunbt  wctbe ,  oud^  öan  einet  tentl^cameten  np 
[bie  «ibet  bie]  ^  bifi^et  niet  jo  öetfeften  nod|  jo  liefen,  oud^  t)abet  inb  fonn, 
nodb  jtoene  gebtoibet,  nod^  btoebet  abet  fuifie?:  (inbet  jofammen  ujp  ben 
tentl^cömeten  jo  fiften  gefoeten  füllen  toetben;  inb  toct  «(fo  gefoeten  toutbe, 
fall  niet  (angct,  bau  jtoei  iait  bifi^t  bliöe« ,  inb  binnen  itte  jit  niet  »et* 
Mengen  nod^  jolaiffen ,  bat  einid^  fummen  yxp  bie  btebet  >  »ie  öut  gefd^iet 
ip»  gcfd^tet)en  toetben. 

£)ud^  ifi  einbted^tlid^en  gefloffen  unb  Detbtaigen ,  bat  bie  ^eten  tent^* 
meiflet  unb  bifl^t  bet  guebeötad^^tentl^cameten  jo  allen  toierbeH  iait^ 
tec^enfd^fft  boin  fufien  tjan  allen  beng^ienen ,  bat  up  bie  tent^camet  ge* 
Uetett  inb  uif^gegeioen  toitt,  bi  benn  eiben  fi  baitu})  (uibe  be«  eibtboid^^  ge« 
t)ain  ^aint  inb  boin  njetben,  jo  toilc^et  ted^enfd^afft  aße  iait  einet  »an  ibet 
gaffelen ,  bet  be«  tai(^  jottjit  niet  emoete»  gefoeten  fall  »etben,  ein  uf feigen 
50  ^aöen  inb  baitbi  jo  pn,  bat  bie  ted^enf(|afft  niet  langet  tev^Iben  toetbe, 
in  maiffen  a^  biföl^et  30  deinen  nufee  be«  gemeinen  gueb§  gefd^iet  ift.  inb 
toanne  alfuldften  ftunbe  jo  bet  ted^enfd^afft  gctoeren  an  bet  tec!^cnf^afft  tet* 
mitdten,  eine  l^ißige  fiat  jotugge  ginge,  bat  an  ite  gaffelgefelfd^afft  ix  iten 
eiten  jo  btengen,  wp  bat  futd^^  niet  tt)ibet  in  enj>(an^e,  (onbet  bi  jibe  öet* 
^oiDt  toetbe. 

SSutbad  ifl  einbted^tlid^en  gefloffen  inb  toetbtaigen ,  bat  man  ade  but* 
gere,  butgetffe  inb  ingefeffen  bi  butget  fti^eibt  ^ant^fften  inb  ^Iben  faH, 
in  maiffen  bie  a(be  (oeoelid^c  cetbtaige  inb  gefetje  bat  »etmoigen,  in^alben 
inb  uiftoifen,  oud^  up  niemand  daigte  nod^  anbtengen  geinen  butget,  but» 
getffe  nod^  ingefeffen  binnen  baige  obet  nad^t  uif«  finen  butd^ftebe»  mit  bet 

1.  dti$  im  Pergament. 


ccxxxvni  ©cüagen. 

itmait  niet  f^otitn  no(^  np  ber  fhaiffen  antafien  noc^  angriffen  botn ,  b  m 
^  ban  ftne  mtf^bait  ierfi  Der^ctrt  int)  baet)an  fnntlic^  fc^in  int)  betoifd,  aber 
futfi  {iat!&nbid^  inb  offenbatr  toere,  nod^tant  fall  man  greinen  bürget  no^ 
burgcrffe  aber  ingcfeffen  mit  ber  gemalt  niet  jo  t^oirne  fueren  boin,  fmiter 
ierft  bi  ftme  eibe  )o  t^oime  jo  gl^in  gerieben,  ibt  loere  ban  facj^e.  bat  \vii6fi 
liff  inb  ieten  aber  offenfcaire  flraiffe  uff  fic^  ^ebbe,  aber  icmanft  ii  fime  cibc 
jo  t^oirne  jo  gain  bet)oeIen  inb  find  eib|  t>ergeffen  loere,  aber  vop  ber  blicken» 
ber  bait  ot>er  gemalt  aber  motoidige  oterfaren^eit,  bie  l^i  tgl^ain  ftnen  mit' 
burger  aber  burgerffe  off  ingefeffenn  off  fuijl  tgain  ieman^  uifdtoenbic^  be- 
gangen l^ebbe  t>an  ben  ^eren  geioelbrid^teren  bi  baige  aber  nac^t  begriffen  int) 
betreben  mürbe,  adban  moigen  bte  Ferren  gemeibrtc^ter  ben  angriffen  inb  jo 
tl^oime  brengen  boin  unb  anberd  niet.  inb  off  alfo  einid^  burger  }o  t^cime 
ge^etfd^en  aber  geleibt  m&rbe ,  fad  man  benfeit>en  niet  ft^^en  laiffen ,  fonber 
t)an  fl&nt  an  ben  nieften  raib^bad^  burc^  bie  t^ornmeifiere  boin  t)erl^oeren 
inb  np  ftne  fac^e  f))re4en  inb  mie  bidid^  inb  reicht  ift  meberfaren  laifjen. 

äS^ere  oud^  fad^e,  bat  einid^  rai^man  in  raib^fiat  einid^en  ftnen  mit» 
burger  ^inberrfigged  ixp  flne  ere  inb  qümp  f))rie(^  aber  mit  unmair^apgen 
reben  belefterben ,  be«  l^ei  ieme  mit  mairl^eit  niet  oterbrengen  nod^  beiöifcn 
tunbe,  f uld^d  fad  man  g^ein  ^aid  gebtebenn,  in  maiffen  bat  eibtboid^  uifduifi, 
inb  benfe(t)en ,  ber  a(fo  bef änben  märbe ,  fad  a&  eine  meineibiger  gefiraifft 
merben  inb  ftn  let)en  landE  ader  eren  t>ermifi  ftn. 

Dud^  ift  öerbraigen  inb  »eflüd^en  gefloffen,  bat  üortmel^e  gl^ne  gefe^^ 
^eren,  a«  nemeüdben  jo  ben  brftilofften  inb  fuift  jo  einid^erleic  fd^egongen, 
bairburd^  bie  gemeinbe  eine  jit  l^er  treffüd^en  bef neben,  gefd^egt  inb  bat  irc 
untjemelid^er  mife  abegebrongen  toorben,  bod^  up  bie  rent^cameren,  ben  ge- 
meinen nfi^  jo  üurftant,  bae  man  ful^«  bidid^  getieüert  fude  l^en,  gar 
toenid^  in  öergef«  inb  atebroid^  irre  eibe  getieüert  nod^  fomcn  ift ,  niet  me^ 
ftn  noc^  gefoeren  toerben ,  fonber  ganf«  at^e  inb  bie  unnu^Ud^c  orbcnunge 
inb  gefefee  geboet  inb  üerbelid^t  ftn. 

Surba«  mant  ban  burd^  miffbruid^onge  beö  meiften  ^egel«  unfer  jlat 
biefeft)c  unfe  ftat  mirdflid^e  jurfigge  inb  ad^tcr«  fomen  ift,  bairumb  [ift]  cin- 
bred^tüd^en  toerbraigen  inb  gefloflen,  bat  toan  nfi  bortan  unfer  ftat  meifle 
ficged  in  ein  fd^aff  beffoffen  inb  gelad^t  fad  merben ,  inb  batfebe  fd^aff  mit 
briinbtjmenfei^  floffen  flieffen  inb  baet^an  ieber  gaffelen  einen  ffuffel  fiet>cren 
in  maiffen  bat  iefeoint  30  merdf  geftaft  inb  gefd^iet  ift,  ter  meinongen  inb  alfc 
jo  t^erftain,  bat  man  be«  fiegel«  nu  toortme  niet  gebruid^en,  nieman^j  einige 
t}erfd^rit5onge,  tifffefiid^t  nod^  erffftd^  ftegeten  noc|  getjen  fad,  ib  fi  ban  mit 
miffen  inb  miden  ader  ampter,  gaffelen  inb  einer  ganzer  gemeine,  unb  fuHcn 
bairumb  ade  amf  ter  inb  gaffelen  einen  unber  fid^  üefen.  ber  jor^it  be^  rai{ 
niet  enift,  bem  ber  fluffel  fad  beüoten  fin,  unb  off  ber  at^ettioid^  aber  jo  raibc 
gefoeren  mürbe,  a^ban  bfird^  bie  gemeine  gaffe(gefe(fd^afft  einen  anbcrcn  je 
fiefen,  a(f 0  jo  t^erftain ,  bat  niemand  ben  f (uffel  l^aüen  fad,  bie  mite  l^ci  be8 
raife  mere. 

®cf^glid^en  fad  man  oud^  Dan  nfi  t^ortan  gl^einen  furften,  leeren  nod^ 
fteben  nod^  niemantj,  l^ei  fi  dein  aber  groif^,  gl^ein  gelt  me^e  tienen,  noA 
erff(idb  no^  Hfftjui^t  aber  mangelt  t>erfc^rit)en  in  einid)er  mifö  bäiffen  toiji. 


A.  Urfunben.  ccxxxix 

koiKen  tnt^  confent  einer  ganzer  gemeine  xoiotx  nod^  tcrber,  ban  in  maiffen 
ber  )>er6fint6rieff  fftlci^d  inn^elt  inb  uif^mtfl.  boc^  off  ieman^  mere,  bet  fine 
t>erf(!^rit)onge  ti>eu(be  laiffen  tem&iDen,  alfo  }o  t)erfiain,  bat  man  ieme  greine 
lofe  bebe,  »an  ^fonbert  gnlben  tier  bel^atben  toeulbe,  ber  t)iit  tonnff  gnlben 
gehabt  l^te,  ond^  off  einici^  üff^&id^t  abefl&rffe,  a^ban  iceberum6  fo  t>\Vi 
üfffeäid^t  }o  »erfonffen,  unb  mit  bemfeifcen  gelbe  erffüc^e  rent^en  aöe  jo 
laigcn  inb  jo  locfen  inb  bie  fcrieöe  inb  ftegele  be«  erffli(i^en  geig  in  flat  ber 
tiffguid^tbrieöe  jo  laigen,  inb  anber«  niet,  bat  man  fuld^«  fonber  fwerid^eit 
pegclen  moege :  aüer  fo  balbe  nnfe  flat  ber  erfflici^er  rent^en  eriebiget  »ere, 
adban  bairad^ter  erfflidö  nod^  Uffguid^t  jo  toerfouffen,  ib  entoere  Dan  mit 
toift  inb  toilten  aller  amften  inb  gaffeflen  inb  einer  ganzer  eirber  fromer 
gemetnbe. 

SSurSaf«  iji  »erbraigen  ^inb  »eftüd^en  gefloffen,  »ant  ban  bie  bürgere 
inb  ingefeffen  pd^  l^oid^Itd^en  6eclaigt  ^aüen,  oud^  einer  l^iKiger  jlat  inb  ganffe 
gemetnbe  mirdflid^en  groiffen  fd^aben  inb  nod^  l^ube  6i  baige  unfleit  unb 
ertooffen  ift,  bat  man  bie  bürgere  inb  ingefeffen  ein^  beite  mit  geaalt,  ein^ 
bcil«  mit  breuworben  unb  t^omeleiben  üan  tren  angefangen  redeten  gebron* 
gen  aber  ire  red^t  bfiiffen  reben  geftof t  ^int,  umb  fuld^«  üurbaf«  me  jo  t)ur= 
fomen  inb  jo  miben,  fo  ifl  nu  üefHid^en  gef (offen  unb  öerbraigen,  bat  man 
einen  iedfüd^en,  ber  rec^l  begert,  geflnnet,  unb  mit  red^t  fprid^t,  U  pme  an* 
gefangen  redeten  untjer^inbert  bttcen  fall  laiffen,  inb  off  bairuntboet^en 
iemang  burd^  beceitt  ein«  raig  aber  be«  raig  toertoanten  fin  red^t  gefiept, 
gefiolt  aber  »an  finen  angefangen  redeten  gebrongen  aber  fuifl  burd^  einid^e 
urfunbe,  gebotl^  off  öerbot^  t^erl^inbert  tourbe,  bat  berfeloe  fo  balbe,  a«  l^ei 
an  eime  erfamen  raibe  fd^rifftlid^en  ftd^  beclaigt  unb  ieme  niet  entlid^  ge« 
l^oiffcn  tourbe,  fuld^«  flner  gaffelgefelfd^afft  unberl^inbert ,  fonber  einid^e 
fhaiffe  bef^l&altoen  jo  berwartcn,  funt  boin  inb  fld&  beclaigen  mac^,  bie  oud^ 
t>an  fiunt  an  jo  be«feloen  ir«  mitgaffelgefeHen  gefinnen  jtoene  aber  bri  30 
eime  eirfamen  raibe  toerorbenen  unb  fuld^en  öürgeoen  inb  t^erl^inberonge 
üurget)en  inb  offhten  unb  bemfeben  bi  fime  redeten  jo  laiffen  begeren  füllen, 
unb  off  fuld^«  a«ban  »an  eime  eirfamen  raibe  jorgit  nod^  »erl^alben,  oerad^t 
unb  niet  aüegeflalt  tourbe,  fo  moigen  bie  fementlid^e  gaff elgef elf d^afft  a^ban 
ade  anbere  amj)tere  inb  gaffelen  binnen  unfer  flat  funt  boin,  benfeloen  fuld^« 
JO  fennen  getoen  inb  a«ban  bairin  l^anbelen  unb  boin,  »e«  fi  fementlid^en  in 
irre  »ergaberong^en  flieffen  unb  jo  fuld^en  ^nbeU  bie  noittürfft  er^eifd^en 
»urbe,  toant  fuld^en  nod^  berglid^en  unbillid^er  t^er^anbelongen  binnen  unfer 
jlat  niet  me^e  gehabt  nod^  gebruid^t  toillen  l^atoen,  fo  bie  nod^  berglid^en  niet 
JO  burgerlid^er  einid^eit  no^  50  bem  gemeinen  nufee  reid^en,  fonber  jo  l^af«, 
nibt  unb  jweibrac^t  ftd^  ftredfen,  oud^  ben  gemeinen  gube  niet  jo  flaben  flain, 
fonber  mirdflid^en  nad^beiH,  a«  man  leiber  toaiH  geff oert  unb  befunben  ^it, 
erfd^ieffen  moigen. 

333ere  aoer  fad^e,  bat  eintd^  burger,  burgerffe  aber  ingefeffen  unber  in 
aber  mit  einid^en  uif^toenbigen  50  boin  aber  fd^affen  getoonnen,  ib  toere  mit 
red^t  aber  in  anber  toege,  »ie  fulc^«  joqueme,  unb  ein  bem  anberen  jo  otcr« 
legen  aber  fuifl  mit  toratjelmoit  bem  anberen  50  unnfiglid^en  coften  inb  fd^a- 
ben  noebigen  inb  finen  »eberbeifl  oerberfflid^en  inb  oerbiflert  burd^  fine  mit* 


CCXL  ©cllag«n. 

bfitffer  machen  »eulDc,  fo  t)at  flnem  »c^tt)ettt  Xxtt  reid^t  jo  öcrfoulgcn  }o 
f»air  üiett  unt)  bef«^(t}enu  if«  Soc(nc  »id^cn ,  mant  »arte  aber  ffiifi  einen 
etrfamen  ratet  aDcr  unfer  flat  bfirgere  mit  einic^eit  ttif«tt>ent>t(^n  geriete, 
it)  »ere  camergerid^t  at)er  örtgerit^t ,  flitgerit^t  üumemen  »ärbe ,  böirbärt^ 
unfe  flat  jo  einid^en  tajl,  cojl  inb  fc^aben  qfieme,  fo  ifl  J^efMici^en  untrer  im« 
tertraigen  int?  gef (offen,  bat  berfelbe,  bairuif«  fttt<!^en  moitiDilltc,  cofl,  fdbatc 
int)  tafl  untflfinbe,  m>  finen  coflen  funber  untgeCtniffe  unfer  flebe  braigcn, 
abeftellen,  und  tnb  unfe  ftat  fd^abe(oifd  }o  ^tbenn  berpüc^t  ftn  faQ,  xdxI^ 
(afi,  coften  inb  f(^abend  man  fid^  ouc^  ban  flfint  an  fftnber  eintd^  mibbeU  ca 
bcdg^ienen,  bairuif«  ber  (ajt  inb  ft^abe  ertoaffen  »erc,  (iff,  ^aöe  iub  gftctere 
erl^oe(en  unb  erfoberen  fall. 

SBere  aber  fad^e,  bat  imanfe  tt)ere,  ber  ffiifi  mit  einid^en  burger  ober 
6urgerf[e  off  ingefeffen  fmen  moittoiUen  briben,  un«.  unfe  bürgere  aber  in* 
gefeffen  mit  mrabelmoibe  mfdmenbid^  unfer  ftat  in  ber  ierfler  inflancien  loe« 
ber  unfer  fiebe  f)ribilegien  (aiben  aber  uifd^ifc^en  mürbe,  ib  koere  an  camer« 
gerid^t,  fli(gerid^t  aber  up  eine  ^at  betummert,  geJ^eOid^t,  uffge^alten  int 
funber  rebetic^e  oirfad^e  oberfaUeu  inb  befmetrt  tourbe,  benf eitlen  faU  man 
)o  ftme  geftnnen,  inbem  ^ei  futd^d  )o  red^er  $it  funt  bebe,  uff  unfer  inb  un* 
er  fiebe  cofl  inb  fd^be  unt^aoen,  berantU)orben  unb  fonber  eintd^  inbrac^ 
c^abelotfd  l^alben.  oud^  atte  unfe  fril^iten,  fiotfiteu  unb  gefe^,  bte  bem  otet 
ben  JO  flaben  flain  aber  fernen  moid^ten»  }o  fune  gefinnen  unoer^oid^tic^n 
mit  gan^  flifd  geben  unb  boulgeu  taiffen. 

Oud^  füllen  ban  nfi  Dortan  bie  fiften  jo  ber  utoe(entatffe(eu  unb  )oavxm 
ferne  u)>  ben  guebedtad^d  inb  fribod^rent^cameren  flainbe,  baeban  fuQen 
bie  bifi^er  einen  f (uffe( ,  bie  taiffei^eren  einen  f tuf[e(  ieber  jo  finer  f ijlen  ^* 
Den,  inb  aüt  iaire  eind  einte  eirfamen  ratbe  baeioan  rec^enfd^fft  boin  fußen 
in  bitoefen  ber  bififter  berfeber  rentl^ameren  inb  ber  »ier  ieren,  bie  ein  cir» 
fam  raibt  batrjo,  od  jo  ber  molentaiffelen  inffinberl^t  t>erorbent  ^ait  inD 
werben  ixp  bat  ein  eirfaut  rait  inb  gemeine  bergeßalt,  off  ire  etnid^  oDelitic^ 
aber  untfa^t  n^urbe,  toiffenl^eit  l^aoen  moigen,  mie  bie  gelegenl^eü  ft  unb  ein 
eirfam  raibt  jo  nu^  ber  gemeine  fid^  fui(^lid^r  unb  bequemelid^er  toife,  fun« 
ber  ftoericbeit  inb  fd^aben  einer  gemeine  bairin  jo  l^albeu  toiffen  moigeu. 

®ef «gelitten  fall  oud^  füllen  crfflid^e  berfc^ribonge  inb  funbacie,  Die 
burd^  ben  eirfamen  toilne  §einrid^  $aid^  jo  bel^otff  ber  armer  foene  int 
boec^ter  binnen  unfer  fiat  geteilt  inb  geboeren  fint  aber  »erben,  jo  irem  k- 
ftetteniffe  gcifüid^en  aber  »erentftd^n  flaibft  f^>red^enbe  iair«  up  feefö^untett 
gulben  erfflid^«  gelfe  »erorbent  inb  betirmj)t  ifl,  »an  nö  öortan  in  eine  fijie 
up  bie  fribad^renti^camer  gelad^t  »erben ,  baeean  ein  ieber  probif oir  moBiil^ 
einen  ftuffeH  mit  einen  befunberen  floffe  unb  bie  bifi^er  oud^  einen  fluffell 
l^aeen  ffiÜen,  unb  aUe  iaire  einen  eirfamen  raibebaeban  red^enfd^afft  boin 
unb  alle  quitancien,  bie  bef^l^afoen  gegeben  »urben,  bi  bie  l^ufftöerfd^ribonge 
in  bie  fifle  eine  mit  bem  oberigen  gelbe,  off  bc^  jo  einid^en  jiben  oberi^ 
hk\)t  inb  niet*  aüentlic^en  uif^gegeben  tourbe,  gelad^t  »erben,  unb  up  tot 
ban  ein  ieber  <)robifolr  »iffen  moige,  »ie  ^fei  pd^  in  flme  bebeill  jo  finer 
fielen  fe(id^eit  ben  armen  jo  nfife  ^(ben  fuHe,  fo  faU  man  aUe  jit,  »anne 

1.  i^tatt  'nijet'  ftif)t  *mit',  »on  fpdterer  ^anb  in  hicit' rertcffert. 


A.  Urfuttbctt.  ccxLi 

ein  n&tüt  <)romf oit  gef octcn  toitt,  benfcbcn  bic  f unbacie ,  oud^  t)tcfc  ott)e* 
nungc  baitoüer  begriffen  in  tai^flat  üurlefen  unb  finen  cibt  baimj)  boin 
laiffen ,  up  bat  bie  funbade  unb  lefie  tDiUe  be^gl^ienen ,  bet  bie  in  maif[cn 
t>urgef(ötet}en  »erorbent  f)ait,  gel^alben  inb  nagegangen  »erbe ,  »ant  toit  bie 
^fiemit  6et)efiigt  unb  ber  gl^einen  abebtotd^,  fonbet  üorber  befrefftid^t  unb  it^ 
pebiget  toiüen  l^aben. 

SSurtaf^  iji^  t5erbraigen  inb  gef (offen,  bat  bie  provisores  ber  armer 
minfd^en  in  ben  l^o^pitatcn  binnen  unfer  jiebe  6oe(ne  6i  tven  eiben  inb 
fielen  felid^eit  berf  lid^t  inb  »erbunben  füllen  ftn,  aUtt  batg^iene,  bat  ben  ar* 
nten  jofleit,  oud^  toe«  in  in  teftantenfe  tt)ife  aber  fuiji  in  einid^er  tt)if«  gegeben 
ifi,  aber  naid^ntait^  gegeben  tourbe,  mit  flif«  in^oforberen  inb  ben  armen  jo 
ber  meifler  baten  burferen,  fo  bat  fi  fu(d^«  mx  got  ben  leeren  üerbabingen 
unb  beranttoorben  moigen,  oud^  ben  armen  batgl^tene  jo  geben  inb  bamit  jo 
(at^en,  in  maiffen  bie  t^erfd^riüonge  inb  ctaufulen  ber  tejiamenten  inb  gl^ifften 
bat  innel^alben  unb  uif^toifen  teeren ,  toant  ben  armen  bat  ire  eine  jit  l^er, 
a«  funbid^  inb  offenbair  ifi,  mit  manid^erleie  nutoer  funbe  unb  lijiid^eit  in 
peridfeH  ber  fielen  abege^oigen,  berbijiert  unb  untfrempt  iji,  be^  nian  nS 
bortane  niet  mel^e  gcl^engen  nod^  niemand  »erftoigen  nod^  jo  gube  laiffen 
enfaH. 

Unb  füllen  oud^  bie  provisores  50  ben  melaiten,  oud^  alle  anber  provi- 
sores eins  imme  iaire  eime  etrfamen  raibe  bairtjan  red^enfd^afft  boin ,  inb 
bairumb  fußen  ad^ter  biefem  batge  geine  provisores  mel^e,  bau  ober  Jtoei 
hospitales  provisores  flu,  up  bat  ben  armen  bat  ire  bie  flifpger  ingeforbert 
inb  gel^antridft  loerbe. 

Dud^  ijl  üejWid^en  gcf(offen  inb  berbraigen,  bat  nae  »ermoigenl^eit  unfer 
albcr  Ioet)e(id^er  fril^eiten,  jiatuten  inb  getooinbeiten  tan  nu  tjortan  aUe  bie*= 
gl^iene,  bie  binnen  unfer  ftebe  prioanbe  brengen  loerben  binnen  ben  öier 
mainben  feptember,  october,  not^ember,  becember,  tri  firadt  burtoarbe  inb 
gtcibc  bur  icberman  l^aüen  fuHen,  a«  man  bat  oud^  billit^  fuiji  lange  gel^al^ 
ben  fülle  l^a^en.  bod^  teer  üur  fme  eigen  proper  fd^ouU  mit  unfercn  burge»= 
rcn  go  boin,  beS  l^ei  fid^  binnen  unfer  flat  50  be(jai(en  üerloifft  inb  üerfc^re^^ 
t)en  l^ettc,  oud^  biegl^iene,  bie  in  paefS  banne  inb  f eifert  aä^t,  bef^glid^en  bie 
nnfe  fiat  öerteirdft,  oud^  up  unfer  ftat  inb  burger  f(^abe  geteejl,  be«  fi  nod^ 
ungeflid^t  inb  ungefoent  teeren,  fuHen  in  bem  »au  uifSgef (offen  unb  niet  be* 
griffen  Pn. 

SSiber  iji  einbred^(id^en  berbraigen,  bat  man  in  fiat  fu(d^er  jiacien  inb 
proccfpen,  bie  man  tjurfeiben  up  ben  (eften  öaftatoent  jo  ]^a(ben  p(iet,  bie  nu 
aüe  inb  niet  ftn  fad,  fonber  \>an  nfi  üortan  aüe  iaire  up  ber  l^iUiger  brei 
foeninge  atoent  ein  gan«  rait  mit  ben  toierinbbiert^id^gen,  iren  boctoren,  pro* 
^onotarien,  feaetarien  inb  gedeiter  bieneren  fid^  unber  bem  raitl^uife  t5er«= 
gabcren  inb  ban  banne  jo  fant  ÜWarien  in  Capitolio  gl^ain  fußen  mit  ge« 
tooin(id^en  gebebe  ]^a(ben  unb  üan  banne  bortan  jo  ben  l^ißigen  bri  funingen 
in  bie  boimfird^e  mit  orbendf(id^er  proceffien  jo  gl^ain,  ben  l^ißigen  bri  funin« 
gen  ire  gebetl^  jo  offeren  unb  ban  teeber  fement(id^en  inb  einbred^t(id^en  an 

1.  JDie  SBorte  *unb  beflebiaet  »iaen  l^aven.  93urBaf«  ifl'  jlel^en  tu  engerer  @%ift  »on  flteidier 

«^atib  auf  einer  9lafur. 

6tabtc(^ronifen.  XIV.  #**#|2 


CCXLII  ©«lagen. 

mtfer  fl^  rattl^äife  in  tte  ca)>eQe  30  gl^atn ,  t)atr  fld^  niemand  in  tDetgeren 
Xityii  6i  ftme  eibe  nif^fnnbtd^  moci^n  faD,  boe  man  odban  eine  fermoene  mit) 
eine  fingenbe  miffe  jo  gobe  bem  Ij^eren,  ftner  toerber  (ieüet  motber  inb  allen 
^mdfd^en  l^re  jo  eime  etoigen  gebed^tniffe  l^ben  faß. 

Z)viil  ijl  toefHid^en  üerbraigen  inb  gefloffen,  toant  eine  jit  l^er  unfer 
flebe  gtatjen  an  Beumen,  brit^en  unb  jäinen  inb  fuifi  bfirti^  bat  toift,  batrin 
gefaxt  inb  ge^oigen  toorben  ifl,  j^emerlid^en  toerbeflrfiiert  nnb  üerberffK^n 
gemad^t  fint,  bat  ad&tet  biefem  baige  gl^etne  jad^t  nf  nod^  in  nnfer  flebe 
grauen  toan  niemantj,  ^ei  ft  gtoif^  aber  deine,  ntel^e  gefd^ien  fall,  oud^  gl^efai 
toiU,  qA  ^vc%t,  l^inben,  Isafen  aber  canin,  np  nod^  in  ben  grat>en  gefaxt  no(^ 
ge^oigen  tDerben  fnflen.  inb  off  ieman^  bairtoeber  bebe,  benfeteen  fall  man 
alfo  batrt^m:  anfeilen,  bat  anbcren  bairan  ejcempell  nenten  ntoigen. 

Ofid^  off  fad^  njere,  bat  einid^  Bnrger,  fcurgcrffe  aber  ingefeffen  biefer 
nfttoer  reforntacien  aber  jhaiffe  l^alüen  bergl^iener,  bie  imme  nntgl^aintoor* 
bigen  iaire  anno  tofinff^ien^nbert  inb  brfii^ien  fid^  Bcget?cn  ^ait,  ib  tocre 
burd^  fd^effenurbett  aber  anber«,  loie  fn(d^«  mit  gnaben  aber  pintid^er  fhaif* 
fongen  fld^  erget^cn  l^ait  inb  gcfd^iet  ip,  binnen  ober  Buiffen  unfer  jiat,  mit 
red^t  6efummert,  mit  toorben  aber  loerdfen  off  fuijl  in  einid^er  toif«  beftiscirt, 
an  liüe ,  ere  inb  gfibe  beleftiget  aber  berfiid^tiget  lofirbe ,  f 0  l^aint  loir  unö 
be«  einbred^tlid^en  alfo  toerbraigen  inb  üefUid^en  geflogen,  inb  toillen  fufd^3 
oud^  jo  ben  etoigen  baigen  untoeberroifflid^en  gebalbcn  l^atoen,  bat  toir  ben 
aber  btegl^iene  affo  ber  maiffen  beftoeirt,  angejirefft  aber  befejliget  loerben, 
uff  unfer  jiebe  cofl,  forge  inb  an^  »erbabingen,  »eranttoorben,  untreuen 
unb  genfetid^en  ffinber  fin  aber  ire  untgelteniffe  fd^abetoif«  falben  fuHen, 
oud^  biefetoen,  toair  toir  bie  binnen  aber  buiffen  unfer  fiat  anfomen  fönten, 
a!fo  boin  praiffen,  bat  fuld^«  üurbaf«  ücrl^oibt  bliüe,  funber  alle  argetifl. 

Snb  up  bat  biefe  unfe  orbenunge,  reformacion,  fefeonge  inb  berbrad^, 
oud^  alle  inb  iedftidfee  artifeH  ^ieinnc  begriffen  bie  üejilid^er  »an  un^  ampten, 
gaffefen  inb  gemeinbe,  oud^  bengl^ienen,  bie  nä  fint  unb  nad^maitö  fomen, 
gel^alben  »erben,  fo  fuHen  loir  bfirgermeifler  inb  raibt,  öort  toir  alle  anbet 
ampter ,  gaffefen  inb  ganfee  gemeinbe  burfic^eren  inb  nae  mit  unfcren  uj)* 
geredften  üingeren  jo  gobe  inb  ben  l^iHigen  ftoeren,  biefe  üurfd^reben  punten 
gelid^  ben  tjerbuntbrieff  »aji,  jlebe  inb  untoeberroifüd^en  30  l^alben,  bairtoebet 
niet  JO  boin,  noid^  boin  boin  mit  toorben  nod^  mit  loerdten,  l^eimlid^  noc^ 
offenbair,  oud^  off  loir  nfi  off  l^emamaite  befunben,  bairtoeber  gebain  »utbe, 
allen  moegelid^en  flif«  öurjoloenben ,  an  bem  aber  ben  fuld^cn  broid^  int) 
oberfarenl^eit  befftnben  tourb,  alfoe  jo  firaiffen,  bat  anberen  bairan  qcempell 
nemcn  unb  ^toen  moigen. 

3nb  l^aint  bairumb  toerbraigen  inb  üejilic^en  geflojfen,  bat  toir  a«  ein 
rait  jerfeit  ber  jlebe  ßoelne  unb  toir  anberen  alle  ampter  inb  gaffelen,  t)ic 
ire  fiegete  an  bief en  brieff  gel^angen  l^aint ,  a^  ein  tedtlid^  »an  und  bicfet 
brieüe  einen  mit  ber  jlebe  meijle  fiegeU  inb  unfer  aller  ampter  inb  gaffelenn 
fiegefl  befiegeft  l^atjen  inb  in  unfer  getoalt  bel^atben  fuHen  unb  aUe  ^lolüc 
iaire  gcfid^  bem  t)erbuntbrieff  up  ben  gaffelen  lefen  (aiffen. 

3nb  l^aint  bairumb  a?  loir  burgermeifler  inb  raibe  jor^it  inb  toir  alle 
anbere  gaffelen  inb  gemeinbe  unfer  jlat  t)ur  gefid^ert  inb  nac  mit  upgeridben 


B.  ©röänjungcn  unb  Erläuterungen.  OCXLIII 

t)litgcren  üjf Ud^ti  jo  gobc  tnb  bcn  l^ittigcn  gcftoocrcn ,  gdotecn  tnb  ftocrcn 
oi)ermi|  biefcn  Bricff  alle  üurfd^reüen  puittcn  in  bicfem  6riet)c  begriffen  üafl, 
jiebc  inb  unüerbruc^Iid^  jo  ben  etoigen  bälgen  jo  l^albenn ,  inb  l^ant  be«  jo 
öafler  emiger  fieitgeit  unfer  ftebc  meifie  fiegeH  mx  an  biefen  6rieff  gel^ongen, 
inb  toit  ade  anbete  amtiere,  gaffelen  unb  genteinbe  l^atnt  tjott  jo  meine 
pd^er^eit  alter  t)urf(^ret5en  j>unten  ^ieinne  begriffen  mit  unfer  aller  toijl  unb 
toiUcn  unfer  amptere  unb  gaffelen  fiegeH  üur  un^  inb  ouc^  jo  beben  inb  ge* 
finnen  ber  anber  amptere  inb  gemeinne ,  bie  gl^ein  pegeH  ^aint  unb  jo  un^ 
»erbunben  pnt,  jo  etoigen  gebe(i^teniffe  einbrecbtliti^en  an  biefen  brieff  boin 
l^angen,  unb  mir  alle  anber  amptere  inb  gemeine,  bie  gl^ein  fiegett  l^aint  inb 
JD  ben  ampten  inb  gaffelen,  bie  ire  pegeff  an  biefen  brieff  ge^^angen  l^aint, 
Dcreibt  inb  tjerbunben  fmt ,  bef ennen ,  bat  toxx  aÜe  inb  ierf lid^  fachen  inb 
punten,  toie  Durfd^reöen  begriffen,  eine  mit  ben  ^eren  burgermeijleren  inb 
raibe,  axttptm  inb  gaffelen  inb  ganjfer  gemeine  getoifft,  gefiti^ert  inb  jo  ben 
^iQigcn  geftooeren  l^aint ,  unb  bat  tüir  bairumb  ber  jlebe  meijie  fiegeH  inb 
oud^  aHer  anberre  amptere  inb  gaffelen  fiegett  in  atten  öurfd^reöen  punten 
biö  brieff«  gcbrfiid^en,  biett)il(i^e  fiegett  ^o  unfer  atter  bebe  an  biefen  brieff  ge* 
l^ongen  fint. 

®eftof[en  inb  öerbraigen  in  ben  iairen  unfer«  l^erren  buifent  üunff* 
Ijfunbcrt  unb  brfiifeien  up  ben  üunffjel^enbcn  bad^  be«  mainb^  decembria. 

[Original  im  ©tabtard^lt)  mit  bem  ©tabtfiegct  unb  22  ^lemterpegctu  toerfc^en.] 


B. 

©ifganjungen  unb  ®rlduterungen^ 

55anb  l  @.  i— vi.  @8  lonntc  fetbjlt)evjlättbti^  nid^t  meine  %b\i6)t  (ein^  auf 
fcd^«  2>ru(Ifeitett  bie  ©efd^i^te  be«  rßmifd^cn  (58tn  ju  erfd^öpfen.  2)iefc  ip  l^ier  nur  afö 
95orgefd^t(!^te  für  ba«  mittelattcrlici^e  (5öln  unb  beffen  S3erfaffung«gefAi^te  in  furjer 
Ueberfi^t  be^anbett;  \>oä}  ijlt  tttoa^  mefentüd^e«  barin  »o^^t  nid^t  üocrgongcn  unb 
anö)  toon  $>.  ?Jrof.  2)ünfeer  in  feiner  Sleccnflon,  ©onner  ^a\)xh.  $.  57  @.  162—169, 
nic!^t  bert)orge]^oben  ttjorben,  oußcr  bcn  'l^ßd^fl  toid^tigen  ©rgebniffen  ber  Slu^grabun* 
gen  an  ber  £)fl»  unb  Sfiorbfeitc  be«  2)ome«',  öon  benen  noÄ  »etter  gu  rcbcn  ifl. 
©cnaucrc  ilWitt^eitungen  über  bie  gaßifc^c  Äaifcrl^crrfd^aft  in  (5otn,  Slufflärungen  aus 
rSmifdJen  Sufc^rifteu,  xt>ü6ft  SRec.  öermigt,  marcn  meine«  ©vaci^ten«  ^^ter  an  unrid^« 
tigcr  <SteIIc.  Söenn  aber  berfelbe  über  bie  Sage  ber  9l8merflabt  gegen  mici^  bemerft, 
baß  bie  9!8mer  fic  \>o6)  jetoiß  nidbt  fern  t)om  gtuffc,  bloß  on  einem  ^>ier  eine  3nfe! 
bilbenben  Slrme  be«  9l^ein8  toerben  gebaut  l^aben ,  f o  läuft  bie  ganje  2!)iffereng  nur 
ouf  bcn  SBortpreit  ^inau«,  baß  $err  ©ünfeer,  »a«  i^  einen  Slrm  be«  burd^i  bie  toor« 
licgenbc  3nfe(  get^eilten  ^ll^einftrom«  l^ciße ,  aU  ben  gluß  felbft  genannt  tüiffen  toiff. 
3)cnn  baßbicSt^^etninfel,  ba«  fpätere  Snfelreüier  ber  itittelalterUci^en  @tabt,  ni^t 
jur  SfliJmcrftabt  gel^örtc,  wirb  \>o6)  tcol^I  t)on  il^m  felbft  nid^t  bejtceifelt. 

@.  VI.  'Siioci^bem  er  (3uUan)  bie  5ttamonnen  am  Oberrl^ein  jurüd^etoorfen 
^atte ,  toanbte  er  jtd^  nad^  (Söln  unb  gen>ann  bie  @tabt  n>ieber,  n>te  e«  fcifiemt  burii^ 
Vertrag  mit  ben  granfenlönigen'.    S)iefc  SBorte  bebürfen  ber  (Sriouterung  unb  jum 

1.  Um  Ut  93ottfldnblgf<it  ttjiUen  ijl  l^ifrunter  riu(^  bo8  Bereit«  in  ben  «Rac^trägen  93b.  Xll, 
443  9(ngenierfte  n}ieber^o(t. 

* 


ccxxxiv  ©cilagcn. 

burgctmcificr  jor^it  quemcu,  ilenbcr  anttoott  jo  get^cti,  aber  gcfptecd^c  bair= 
u<)  JO  falben  tan  nocbcn  toerc ,  bat  adban  bic  leeren  fcurgcrmcijtcr  jo  ft(^ 
moigcn  ^eifcä^cn  boin  bic  leeren  rcntmcijtcr,  pimmeijtcr  inb  gctoetbrid^tcr  jor* 
^it,  gcfptecÄc  inb  taibt  battup  jo  galten,  tnb  off  a^ban  t>an  nocbcn  tocrc, 
einen  eirfamen  taibt  bairumb  jo  öcrgabcren,  bat  fi  futd^^  unget)er(t(^en  boin 
moigen. 

S)efdg(id^en  off  ouci^  icman^  in  rai^ftat  mit  einid^cn  f^arti^ien  icbt  30 
l^anbeten  betocfen  tofttbe,  bat  biefefeen  item  baoett  nag^ain  inb  toa«  bie 
noittärfft  erf orbcrcn  loutbe ,  ungcfeirlid^  ^anbeten  moigen ,  inb  toiDer  niet 
^anbeten  no^  fi(i^  einiti^et  fadfeen  annemenS  bann  in  in  taitjftftat  bcfoelcn 
toere. 

SBiber  ift  ücrbraigen  inb  tcftCid^n  gcfloflen ,  bat  tan  nfi  oortan  ein 
eirfam  rait  gl^einc  taibt^frfinbe  mel^e  fiefen  fall,  fonber  bie  femcntlid^e  öier* 
inboierfeidb  jorfeit  tan  irre  gefelf(i^afft  unb  gaffeten  gefocren  »urben,  toonne 
be^  tan  nocbcn  ift,  jo  taibc  fifeen  tcrboibt  inb  gcl^cifd^t  fuBenn  tocrbcn,  nict 
l^inberenbe  nod^  loebcrjiainbe,  bat  biefeltcn  tierinbtiergic^  tur^iüen  te« 
taib^  niet  getoeji  toercn,  toant  bic  unnn^bat,  unorbendf (id^e  getooinlid^it  nü 
tortan  boit,  mad^tloif«  fin  fad .  inb  fuHen  baimmb  aOc  ampten  unb  gaffe* 
ten  bairup  bebacf^t  pn,  bat  fi  6i  ircn  eiben  fu^en  »ife,  terflenbige,  ^rome 
(fiibe  50  ticrinbtier^id^  Kefenn,  bamit  bet  raibt  gecirt  inb  bat  gemeine  gueW 
gebeffert  »erbe. 

Ducb  ift  teftlid^en  gcf (offen  inb  terbraigen,  bat  tan  nä  tortanne 
gl^eine  bef (offen  briete  tan  furfien ,  l^crren  aber  ftebenn ,  »ae  bie  oud^  ^er 
quemen,  tan  niemant^,  ber  tocre  burgermeifter  aber  protl^onotariu«  mit  u))* 
fa^je  niet  langer  ban  bi^  uf  ben  nicflen  rai^bad^  terl^alben,  fänber  tan  flänt 
an  bürd^  bieg^iene,  bie  ben  untfangcn  l^ettcn,  bi  ircn  eiben  funber  terfeou(^ 
in  rait^jiat  gcfietcrt  inb  getefen  tterben,  uf  bat  unfer  jiat  nod^  unfercn  bat? 
geren  bairufi^  gl^ein  laft  ncd^  fd^abe  erttaffe ,  in  maiffen  tur^iben  gefd^iet  if^, 
inb  off  ieman^  bair  untboeten  cinid^e  briete  mit  upfa^c  tcrl^icCte  inb  in  tut« 
fd^reten  maiffen  niet  lefcn  (ieffe,  bairburd^  unfer  jiat  einid^  (aft,  terbrie«  aber 
untt)itte  untfiunbe,  fuHen  bic  leeren  burgermeifter  jor^it  aber  bergl^iener  baitan 
bruidblid)  ffinben  ttfirben  ffinber  gnabc  uf  jo  rid^ten  ter^>ndbt  fin. 

SBiber  l^aint  ttir  tcrbraigen  unb  ttittent  oud^  tcfllicbcn  gel^atben  l^aüen, 
bat  man  aße  jit  ein«  eirfamen  raitj  camer  mit  eimc  eirüd^en  geiierten  bcctor 
j)rot^onotario  inb  fecretarien  clcibcn  unb  befc^en  faß,  toie  bat  tan  altera 
gcl^aibcn  unb  gcwoinlid^cn  geitefi  ift. 

Cud)  fal  tan  nu  tortan  bie  prefencie  u<)  ber  rcntl^famcrcn  niet  me^e 
gegeten,  nod^  bat  effen,  bat  man  up  ber  leidiger  fpeer  inb  cronen  ba^  jo 
falben  )f>kit,  ge^albcn  toerben,  ffinber  ganf«  geboit  inb  ate  fm  unb  niet  toc^ 
an  JO  fetten,  iD  fi  bau  mit  toiffen  inb  »iüen  alter  ampter,  gaffclen  unb  einer 
ganffer  gemeine. 

aBiber  unb  torber  l^aint  »ir  tef^lid^en  unber  un«  tcrbraigen  inb  ge* 
floffen,  bat  itant  eine  jit  l^er  bicgl^ienc,  Die  tan  un«  gaffclen  unb  gemcinDe 
JO  raibc  gefocren  »orben  fin,  niet  fo  bapper  unb  frimoebid^  irc  gcfoelcn  unb 
guebe  meinongen  bem  gemeinen  gube  jo  fifiire  mit  itorbcn  aber  fuift  in 

1.  annen. 


A.  Urfunben.  ccxxxv 

taitfefiat  ^atnt  bürtcn  fpreci^en  unb  jtd^  Ijfocrcn  taiffcn  ter  oitfad^cn  l^a(t)en, 
fi  fi(^  itooxttn  foer  ber  ritmctficrfd^afft :  umfc  fu^«  jo  öurfomcn  unb  u^> 
bat  ein  icbcr  taib^man  bie  frier  fin  gficbt  gcfficfcn,  meinon^c  unb  getjatten 
fagett  möge,  fo  füllen  \)an  nfi  bortan  btc  ritmeiflere  a(fuö  gcfoeren  »erben, 
a«  jom  ierflen  fuHen  bte  leeren  bamme  toMenamptc  beibcr  ^ülfer  ?lir«fcerci^ 
unnb  ^ied^mart  nfi  bit  iaxx  jwein  irre  gefoeren  leeren  ben  rit  boin  inb  rit* 
mcijier  fin,  inb  alfo  ban  gaffe(en  jo  gaftelcn,  a^  öan  teber  gaffelen  einen 
ade  iair  jo  einem  ritmetfler  getoeren  toerben,  alfo  50  berftain,  bat  in  bem 
(efien ,  toanne  bie  foer  an  bat  jied^ampt  fom^Jt,  einer  oan  ben  l^erren  bam* 
me  »uUenampt  inb  einer  »amme  jie^ampt  ben  rit  jofamen  boin  fuHen, 
unb  a(fo  üortan  »an  gaffelen  jo  gaffelen  ge^lben  inb  getoeren  »erben,  inb 
faß  ieber  ritmeijler  ben  ribt  jo  bcin  niet  »iber  bau  mit  jtoeilff  perben  6e* 
fioeirt  fin,  inb  ben  rit  felff^  boin,  ib  Beneme  ieme  ban  go^  gewalt,  fo  mad^ 
^)ci  einen  in  finne  ftat  fleflen  inb  anber«  niet;  bo(i^  a(fo  bat  berfeftje  jortjit 
be«  rai^  fin  fall,  ben  ber  in  pne  flat  ben  rit  jo  boin  fteHen  tofirbe,  unb 
bairumb  fo  fall  man  benfeben  ritmeifter  inb  finen  frunben  jo  ben  eren  up 
benfeiten  bac^  in  fin  l^uif«  inb  toononge  uif^  bem  rai^fellerburd^  ben  fcftrd^* 
greben,  pne  frfinbe  bamit  froelid^  50  mad^en,  bfinfinbjtoen^idb  ^oefen  loin« 
f^encfen. 

S)ef%nd^en  ift  Derbraigen  inb  üeplid^en  gefloffen ,  bat  ein  raibt  jorfeit 
ftfeenbe  »an  bem  gemeinen  gfibe  gl^eine  ge(t  me^e  uifSgcüen  füllen,  ban  paeffen, 
fciferen,  nod^  tuningen  aber  fuifl  einid^e  pritoilegien  50  erlangen  nod^  tt5ert5en 
laiffeit,  ib  toere  bau  mit  toiffen,  toiflen  inb  confent  bergl^iener,  bie  ban  ben 
amf ten  inb  gaffelen  jo  tjierinbbiertjid^  getoeren  »eren ,  inb  bat  fu(ci^en  j)ri* 
üilegium  unfer  pat  nä|Iid^  inb  bequeme  toere  inb  anber«  niet. 

£)ud^  ip  Depiid^en  üerbraigen  inb  uif^geffopen  bat  off  fad^e  toere,  ie* 
man|  »an  pner  gaffetenn  geeirt  inb  30  raibe  getoeren  toere,  inb  in  raib^pat 
etlid^  gefpreed^e  peH,  bat  niet  manier(id^  noc^  förmlich,  fonber  partl^ilid^  ge= 
floRen  »urbe,  bairbfird^  unoerfd^ulter  oirfac^en  pnen  mitburger  lap  irib 
ftt>erid^eit  untftain  moid^te,  bat  joüurfomen.  »anne  l^ei  pnen  toeberpn  bairup 
offentüd^en  in  raibfePat  gefad^t  l^ette,  inb  a^ban  in  pner  mac^t  niet  entoere, 
bat  berfeloe  ffttd^«  fänber  einid^e  Praiffe  pn^  eib^  pnen  mitgaffelgenoipen  6i 
pme  eibe  tfinbt  boin  faH,  um6  bat  jo  üurtomen  inb  toiberen  fd^aben,  (ap 
unb  ftoerid^eit  bairuif«  untpain  moid^te ,  jo  Der^fieben ,  unb  toitten  bairumb 
tan  nu  »ortan  Depiid^en  gel^atben  l^aöen,  bat  ein  ieber  gaffelmeiper  in  bem 
üatte  30  gepnnen  irre  gefelfd^afp  ben  gl^emeinen  gapefbroeberen  geboiber  bcin, 
ire  gefetfdbafft  bi  einanberen  l^eifd^en  inb  tot^  bau  noeben  toere,  l^anbelen  inb 
»erfangen  fuflen  inb  moigen  oud^  bef«  ^füen  mn  eime  raibe  ungeftraifft  inb 
un6eftt>eirt  bliben.  »ere  at5er  fad^e,  iemanfe  moittoißentlid^en  uif^  torebe^ 
üd^ent  gemftebe  oüer  einen  eirfamen  rait  ctaigten  inb  pne  gaffelgefetfd^afft 
un6inid|er  »ife  ain  rebelid^e  oirfad^e  uproere  30  mad^en  »ergaberen  bebe,  ben 
fad  man  nae  luibe  be^  ocrbuntbrieffig  Praiffen  boin. 

©ef^gtid^en  ip  oud^  oepiid^en  unber  un^  oerbraigen  inb  einbred^ttic^en 
gefloPen,  bat  man  alle  unfer  Pebe  bril^eiten  inb  Privilegien  anbeginne  inb  bie 
meinonge  baet^an,  toat  bie  »ermoigen  inb  inn^(ben,  bef^glid^en  oud^  aüe  inb 
iecfüc^e  cfauffifen  be«  brieff^  in  eime  boid^  regiperieren  inb  copieren  faH,  unb 


Ccxxxvi  ©eil(igen. 

bat  an  bie  (ettev  in  tai^fiat  mit  ei^ev  fettigen,  oud^  bat  bpid^  mit  eime  f(of^ 
jo  f (ieffen ,  inb  toanne  ber  m^iflcr  in  xaifeftat  fpm^)t,  bfirdb  fid^  aber  bem 
^rpt^notaricn  aber  fecretarien  jo  offenen  inb  nae  bem  ai^efci^ibt  be^  xaxti^ 
ipeber  30  flieflen. 

S^nd^  bat  man  nnfer  fiebe  ftatnten  mt  t^ibe  ber  recj^^S^lierten,  fobalbe 
bat  moegelid^  ift,  faU  otbenMic^en  fefeen  inb  brntfen  laiffen,  fo  bat  ein  ieter 
rai^man  inb  burger  ftd^  batrnae  leiben  unb  tmflenllfeit  ]^at)en  moige,  toie  (ei 
fmen  mitburger  inb  burgerffe  öerbabingen  inb  bi  buvgerfril^eit  ^antl^afftcn 
unb  ^(ben  moege.  c 

SSurbaf^  ift  gefloffen  inb  oeftUd^en  »erbraigen,  bat  aße  o^jinjfe,  a«  im* 
me  fouff^uiffe,  »ort  toin,  bier,  broit,  \a%  l^oul^,  foefen  inb  anber  ))riüaiitc, 
töie  man  bie  in  einid^er  l»if^  nennen  aber  noemen  meldete,  in  alle  niet  tae* 
toan  uif^gefd^eiben,  be^glid^en  oni)  alle  näfeongen,  boifjen,  ibt  ipcren  ge^welt* 
rid^ter,  me^erl^eren,  foell^eren,  ^oulfel^cren  aber  falftl^en,  unüer^pid^Iid^cn 
burd^  biefelüen  fonber  einic^  mibbefl  bi  iren  eiben  jo  ben  gemeinen  nu^e  uf 
unfer  ftebe  rentl^camer  otjermig  einen  jebeH,  oan  toem,  toaecan  inb  toie  Pill 
»an  einem  iedfücj&en  untfangen  toorben  toeve,  geliefert  toerben,  inb  a^tan 
baepan  einen  ieberen  finen  lotn  geoen,  »ie  billig  ifl. 

S3urbaf^  ift  oud^  üerbraigen,  bat  bie  ajcjinffe  ad^ter  biefem  böige  nict 
mel^e  iDerl^oid^t  nod^  u))gefa^t  no(^  pud^  )>an  nu  toortan  niet  t)er)>ad^t  nc4 
uif^gebain  fußen  toerbenn,  ban  mit  toift,  toitten  unb  confent  aller  anopttxt 
unb  gaffelenn  unb  einer  gant^er  gemeinbe. 

SDud^  ift  loejtUd^en  öerbraigen  inb  geftoffcn,  bat  bie  leeren  burgermeiftcr 
jortjit  mit  flifg  füllen  u^gel^eüen  inb  inforberen  boin  alle«  be^gl^ienen,  M 
'oan  ben  pijteren,  bedferen  unb  ber  olief«maif[cn  iair«  infaüenbe  »irt,  mt 
bat  np  unfer  ftebe  rentl^camer  lieberen  unb  ade  üierbeK  iair«  baet)an  reellen* 
fd^afft  boin,  bel^alben  bod^  ben  leeren  burgcrmeifteren  irre  gered^tid^eit  iut 
ben  bieneren  iren  getooinlid^en  loin. 

SEBiber  ijt  öerbraigen,  bat  adl^ter  biefer  ^it  gl^eine  unfer  jlebe  bienft  bfird) 
bie  leeren  burgermeifter  nod^  rentl^meifter  niet  mel^e  ban  bie  mubber  unt 
tarenbeuDer  bienft  öergeoen  fuHen  toerben ,  ban  toanne  etnid^  bienft  t>M 
tßixt,  fall  burd^  einen  eirfamen  rait  in  raib^jtat  inb  niet  anber«  bengl^ienen, 
bie  üe«  terftant  l^etten  inb  tair^^o  bequeme  »eren ,  fonber  einid^e  gaoc  ofi 
genof«  baeöan  30  nemen  Dergeüen  »erben,  unb  fall  ouc^  ad^ter  biefer  jit  g^inc 
biener  mel^e  ban  einen  bienjt  l^aüen,  uif^gefd^eiben  mubber  unb  nad^ltted^ter 
moigen  ^ofamen  ftain  unb  beiber  bienft  gebruid^en,  unb  toenn  man  bairoücv 
befunbe,  faU  finen  bienft  »erbuirt  l^aoen. 

Dud&  ift  i^eftlid^en  gefloffen  inb  toerbraigen ,  up  bat  unfer  ftebe  tmi 
bebaf^  »ertoart  inb  ein  ieber  finen  loin  l^ei  »an  bem  gemeinen  gube  UHt- 
fendtt,  näljbarlidb  öerbient  xoerbe,  anber«  ban  bif%r  gefd&iet  ift.  bat  unfer 
ftat  gecleite  unb  tiereibte  »erdfluibe  »an  nfi  »ortan  niemand  anber«  arbeiten 
noc^  »irdfen  fußen,  ban  in  nu^,  urber  inb  be^oiff  unfer  ftat  unb  füllen 
bairup  oud^  aße  l^abe  taire  ire  getooinlid^e  eibe  boin ,  unb  off  iemaa^  bair* 
toeber  bebe,  ben  faß  man  a«  einen  mein  eibigen  fftnber  gnabe  ftraiffen  boin. 

Oud^  ift  t^erbraigen  unb  öcjilid&en  gefloffen,  bat  man  ben  beiben  leeren 
rent^meifteren  jorfeil  a«  eime  ieberen  einen  fluffel,  oud^  ben  fementlid^n  hu 


A.  Urtunben.  ccxxxvii 

jt^ercn  bcr  guebcn^tad^^rentl^canicten  uitbct  in  famcn  ctiä}  einen  f(uffe{  jo 
ten  gemdten  tent^cameren  t)an  nft  t)ortan  (ieöeren  fall  in  futd^er  maiffen, 
bdt  fx  bie  tentl^camet  niet  füllen  offenen ,  irre  teeren  ban  a«  jom  minflen 
einet  bairfei,  atoer  bie  fif^en  inb  böiger  fußen  niet  geoffent  »etbenn,  irre 
»ereil  bri  ix  einanberen  inb  anber^  niet.  i83ere  acer  fad^e,  bat  einid^  rentfj* 
meiflet  frand  aber  uf^toenbid^  Soefne  teere,  faß  aße  jit  beffelöen  flftffeß  bem 
elften  Sift^er  ber  gemelten  rentl^cameren,  inbeml^ei  be^  anberen  ff&ff^fä  niet 
enl^ebbe,  Befoelen  [xn  unb  glic^er  maiffen  faß  ibt  cud^  mit  ber  fribad^^rent)^? 
canteren  gel^Mben  »erben,  inb  fußen  oud^  aße  buid^er  unb  regifler  ber  rent^^ 
canicren ,  »anne  bie  leeren  'oaxx  banne  fd^eiben,  l^ingelad^t  inb  beffoffen  inb 
niet  e^c,  ban  tüanne  bie  l^erren  bacbi  teeren,  geoffent  teerben,  up  bat  [bat] 
gemeine  guebt  Beffer,  ban  Bif^^eer,  terteart  inb  jo  bem  gemeine  nfi^  geteant 
inb  geüert  teerbe. 

SBifcer  ijt  öeftlid^en  geff offen,  bat  man  tan  nft  t?ortan  ui^  bem  raibe 
JO  nietttatt^  gefinnen  imanbfe  uif«  bem  gemeinen  gube  tann  ber  rentl^cameren 
ge(t  jb  get5en  urfunben  fall,  ibt  teere  fod^e,  bat  fuld^e  u^)  einen  jcbeß  toan 
perceit^n  jo  ))ercelen  ange^id^ent ,  teairtur  fuld^  ge(t  uifegegei^en  inb  in  be« 
l^oiff  tMh:  jtat  fomcn  were,  bel^Iben  bo<j^  ben  l^ctren  |Wmmeijteren  jot|it  irre 
atber  ötbetiftngen  unb  gcteotnl^eit,  teiebat  bif^^et  gel^altcn  inb  gebrftid^t  ift, 
unb  tttfonber|eit  faO  matt  ödster  biefem  batge  vkt  mel^e  iset^engen  no(^  jo^ 
(aiffen ,  bat  »an  einer  rent^camercn  up  btc  anber  jo  einid^n  fad^n  gett  j© 
lieöerctt  uif«  bem  raibe  geurtunbt  werbe ,  «ud^  öan  einer  rent^cameren  uf 
[bie  ftnber  bie]  ^  bifi^er  niet  jo  t)crfe^en  nod|  jo  tiefen,  oud^  üaber  inb  fonn, 
nodb  jteene  gebroiber ,  nod^  broeber  aber  f uifie^r  finber  ^ofammen  u^)  ben 
rentl^camcren  jo  flften  gefoeren  fußen  teerben  5  inb  teer  «(fo  gefoeren  teurbe, 
faß  niet  langer,  ban  jteei  iair  bifi^r  bliiöen ,  inb  binnen  irre  §it  niet  »er* 
Mengen  nod^  jotaiffen ,  bat  einid^  fummen  up  bie  breber  -,  teie  t>ur  gefd^iet 
iptr  gefd^ret)en  teerben. 

£)ud^  ift  einbred^tüd^en  geflogen  unb  4)erbraigen ,  bat  bie  ^eren  rent^* 
meifler  unb  bifl^er  ber  guebe«tad^«rent]^cameren  jo  aßen  toierbeß  iair« 
red^enfc^afft  boin  fußen  'oaxx  aßen  bengl^ienen ,  bat  u<)  bie  rentl^camer  ge»» 
liefert  inb  uif^gegetjen  teirt,  bi  benn  eiben  fi  bairu^)  (uibe  be«  eibtboic^«  ge* 
bain  ^aint  inb  boin  »erben,  jo  teuerer  red^enfd^afft  aße  iair  einer  »an  iber 
gaff  eleu ,  ber  be«  raife  jor(jit  niet  enteere,j  gefoeren  faß  »erben,  ein  uffe^en 
50  ^aüen  inb  bairbi  jo  fm,  bat  bie  red^enf(|afft  niet  langer  oer^Iben  teerbe, 
in  maiffen  a«  bif^^er  jo  deinen  nu^je  be«  gemeinen  guebt^  gefd^iet  ift.  inb 
»anne  alfuld^en  frunbe  jo  ber  red^enfd^afft  gefoeren  an  ber  red^enf^afft  ter* 
mircften,  eine  l^iflige  fiat  jorugge  ginge,  bat  an  ire  gaff elgef elf d^afft  bi  iren 
eiten  jo  brengen,  vcp  bat  fu(d^«  niet  »iber  in  enplanlje,  fonber  bi  jibe  toer^ 
IfoitJt  »erbe. 

35urba«  iji  einbred^tüd^en  gef (offen  inb  oerbraigen ,  bat  man  aße  bur* 
geve,  burgerffe  inb  ingefeffen  bi  burger  fri^eibt  l^antl^afften  inb  l^alben  faß, 
in  maiffen  bie  a(be  (oeöeüd^e  oerbraige  inb  gefet^e  bat  oermoigen,  in^aiben 
inb  uiftoifen,  oud^  u<)  nieman^j  ctaigte  nod^  anbrengen  geinen  burger,  bur» 
gerffe  noc^  ingefeffen  binnen  baige  ober  nad^t  uif«  finen  burd^frebe»  mit  ber 

1.  tRi^  im  ^ersamcnt. 


ccxLVin  ©ellagcn. 

im  (^Uni^öftn  St\x6fm\ivo^'\ni  f)e^9rten,  fo  fd^etnt  e9,  bag  anäf  bufe  m  bem  ^erjog« 
tt^um  (^on  Sefifalen  unb  @ngem)  mit  begriffen  tiHiren'.  3n  ber  ^ier  unb  9fter  ctt. 
<^rift  t>on  gtder,  Engelbert  ber  ^.  ^.  233  ftnb  bte  ^rünbe  für  biefe  Snft^t  ange* 
geben,  ol^ne  bag  botj^  ber  Serf .  felbfl  fxäf  fttr  fie  entfd^feiben  mill.  ^a^  mid^  bogu  be* 
flimmt,  jte  fttr  bie  rttj^ttge  gu  galten,  ftnb  bie  übereinflimmenben  %u9fagen  ber  ®t* 
f(^i(!^tfd^reiber,  toeld^e  ber  3cit  toie  bem  !Sanbe  felbfi  angel^örten  ober  na^e  fianben. 
2)ie^nnaten  ))on  $egau,  fttr  bie  fäd^fftfc^e  @t]6)i6ftt  um  1180  eine  Duelle  erfien 
9{anged,  geben  bie  ©renken  ber  betben  ^er^ogt^ttmer  in  @a(^fen,  meiere  auf  bem 
©elnt^aufer  9{ei((dtäge  bem  (trafen  8ernbarb  t)on  Snl^alt  unb  bem  @rj(b.  $^Ui|>]^ 
^uget^etlt  njurben,  am  befümmtefien  an :  ber  erflere  erhielt  bas  ^erjogtbum  ^ac^fen 
d\iü6)  toon  ber  ^efer  (circa  orientalem  partem  fluminis  Wisera),  ber  le^tere  baS 
$er)ogtt^um  in  ^eßfaten  im  Sßeflen  bed  tfluffed  (ducatum  ad  occidentdem  plagam 
ejnsdem  fluminis  in  Westfalia.M.  G.XYI,  263.  Uebereinfitmmenb  Ij^iennit  tDietooffl 
weniger  beflimmt,  fagcn  Ann.  Colon.  Max.  XVII,  790,  baß  ber  (Srjbifiä^of  jum 
©erjog  befieClt  »urbe  in  feiner  3)iöcefe  (b.  i.  füblid(f  ber  2tppi)  unb  in  gang  SBeftfoIen 
unb  dngein,  ®raf  ^em^arb  aber  in  bem  ttbrigen  @a((fen  (reliqna  autem  pars  per 
omnem  Saxoniam),  unb  mit  fürjerm  3(u8brutf  bie  ©taber  ^Innalcn  XVi,  349: 
8ernbarb  ®raf  t>on  ^n\)alt  erlt^iclt  ben  ®ucat  loon  ©ad^ffen,  ^l^tU^))  t>on  (Soln  ben 
i)on  SBeßfaren.  Sle^nUci^  bie  ©päteren.  «uf  biefe  Seugniffc  geftttfet,  l^at  fid&  SBeiknb, 
^a9  fäc^ftfc^e  ^erjogtbum  @.  172,  für  bie  Auslegung  ber  gtteibeutigen  <©telle  ber 
^aiferurtunbe  t>on  1180  (unam  partem,  eam  Tidelicet  que  in  episcopatnm  Golo- 
niensem  et  per  totum  Pathelrunnensem  episcopatum  extendebatur)  im  toeiteren 
@inne  erHSrt,  bem  i6)  bei^flid^fte.  (Sine  anbere  grage  ifi ,  u>ie  bie  l^erlj^ältniffe  bed 
^ergogtlt^umd  Sefifalen  fid^  in  ber  folgenben  3^it  factifd^  unb  red^tlic^  gehaltet  baben, 
n)orauf  t;ier  nic^t  nä^er  einzugeben  ift.  3n  ber  neuefien  (hierauf  bezüglichen  @4rtft 
toon  ©raucrt,  2)ic$ergog«gett>aa  in  SBeftfalen  Z\).  1  {^aberborn  1877)  ijl  auöfübrli^ 
^on  ben  $erbä(tniffen  ber  norbn^eflfälifci^en  ^idt^ümer  ge^anbelt,  moraud  beriefen 
n)erben  fott,  bag  bad^erjogt^um  in  benfelben  nici^t  bem  Srjbifd^of  t>on  (£ö(n,  fonbent 
bem  8ernbarb  \)on  ^nbalt  unb  feinen  ^aä^tcmmtn  t>erlieben  Sorben  fei. 

@.  xxxiii  ©tabtcrujeiterung.  SRod^  Urf.  ©ermann«  I  toon922,  f.  o.  ju@.xxii, 
(ag  bad  Softer  ber  b-  3ungfrauen  ober  (^t.  Urfula,  alfo  mit  biefem  anS^  bie  ganje 
SSorflabt  SRibeiicb,  bamal«  noä)  extra  muros  Coloniae. 

^k  Urtunbe  berici^tet  i^on  einem  furg  t)oraudgegangenen  ^ertDÜflung^zuge  bei 
Ungarn  am  9{ieberrt;ein,  n>obei  ba«  ^^onnenHofler  @erredt;eim  bei  2)üffeIborf  üoufian* 
big  \)ertt)üfiet  unb  aufgebrannt  iDurbe.  2)ie  ^onmn  flüchteten  ft4  in  ba<S  ^tofler  ®t. 
Urfula  ju  (5öln,  roel^e«  (Srgb.  .©ermann  mit  bem  öon  ©errcö^eim  i)crcinigte.  6« 
tDirb  bie«  ber  Ungarngug  Don  9 1 7  gctoefen  fein,  beffen  ber  Continuator  Reginouis 
M.  G.  I,  615  —  usque  ad  flnes  Lothariensis  regni  pervenerunt,  unb  Ann.  Augienses 
ib.  68  gebenfen. 

«anb  m.  @.  xcm.   (Srjb,  Slbolf  II  1363  3uni  bi«  1364  St|)rit  15. 

Dr.  (Sarbaun«  bcmerft  bicrju:  'SSom  SCobe  grjb.  SBil^etm«  (1362  @e^t.  15) 
bi«  jur  3lbt>ication  Slbolf«  II  (1364  3l^ril  15)  -retj^net  Chron.  praes.  irrig  20 V2  SWo» 
nate.  2)ie  mebrfac^  abmei(!^enbe  Trierer  $bf.  fe^t  bie  (Ernennung  ^bolfd  1363  3uni  21 
unb  bie  Ernennung  Engelberts  III  auf  benfelben  Sag  tpie  ^bo(fd  ^bbication\  3n 
ber  Zi^at  fci^Iiegen  iene  2)aten  nur  einen  B^iti^aum  Don  19  9J{onaten  ein.  S^  füge 
l^^inju,  bag  ^bo(f  II  bie  9tegierung  bed  Srj^iftd  aucb  U9  Wlittt  @e^tember  noc^  ntd^t 
angetreten  l^aben  lann.  !&ie@  gef^t  aud  einer  Urt.  bed  (Sr^b.  (Suno  ton  Syrier,  d.  d. 
@t>renbreitftein  15.  @e^)t.  1363,  hü  Hontheim,  Hist.  Trevir.  dipl.  U  p.  230  bewor, 
XDonaä}  Suno  fci^on  bamald  jum  ^(bminiflrator  bed  (Srjftiftd  (Sö(n  ernannt  toor,  itt 
meld^er  (Sigenfd^aft  er,  mit  33€jug  auf  ein  ©rcöe  Don  $a^fl  Urban  V,  fid^  administra- 
tor  ecclesiae  Colon,  per  sedem  apostolicam  deputatns  nennt  UUb  bie  Sertoaltung 
ber  ©d^Iöffer,  @täbtc  unb  Einfünfte  an  fcinerpatt  an  ben  ©ubbiacon  glorentiu« 
Don  SBcDelingbofen  unb  ben  SRitter  9lulmann  Don  ©infeig  überträgt:  ut,  wie  c« 
tDciter  b^igtf  reverendo  in  Christo  patri  domino  Adolpho  electo  ecclesiae  Colon. 
seu  gentibus  suis  debito  tempore ,  videlicet  cum  lltteras  apostolicas  transU- 
tionis  suae  ad  ecclesiam  Coloniensem  ostenderit,  possimus  facere  assigaari, 
prout  nobis  in  quibusdam  aliis  litteris  apostolicis  est  injuctum.  Erfi  am  26.  DctO' 


B.  Srgänjungen  unb  Erläuterungen.  ccxlix 

Ber  fd^Icg  Hbolf  a(d  electus  ben  ern>&^nten  ^rgtetd^  mit  3o(ann  toon  ^imeburg, 
bcm  er  fein  frühere«  @ttft  ÜRünRer  abtrat.  2[uc^  l^eißt  berfelSe  in  ben  f^äter  am 
10.  2)ec.  1363  unb  23.  gebr.  1364  (bei  Sac.  III  no.  649.  651)  immer  nur  electus, 
termutl^li^  todi  er  bie  ^rieflerloeibe  niemal«  erhalten  l^at  unb  barum  aud^  ni(!^t  aU 
(grgbifcifeof  orbinirt  »ar. 

(Srab.  (£uno  öon  Xrier,  5(bmini|lrator  t)on  (£ö(n  1348—1371. 

Dr.  Sarbanu«  tbcitt  bierju  ba«  folcjenbe  (El^ronifenfragment  au0  ber  SBfirjbur« 
ger  $bf.  ber  Cron.  pres.  mit:  Ex  alia  Chronica  extractum.  Mortuo  Engelberte  ces- 
savit  coadjutoria  Cononls  supradlcti,  sed  capitulum  Colon,  ipsum  constituit  ad- 
rainlstratorem  generalem.  Die  vero  sabbati  23  mensis  Septemb.  electus  est  coii- 
corditer  per  eos  qiil  ellgere  volueront  Fridericus  de  Sarwerden  qui  se  gerebat 
prepositum  ecclesle  s.  Marie  de  gradibus  consanguineus  Cononis  supradicti.  Do- 
minus autem  papa  prOYisionem  differens  ecclesiae  Colon,  permisit  etindem  domi- 
num Cononem  in  administratione  predicta  .  .  .  deinde  a.  d.  1369  dominus  papa 
fecit  predictum  dominum  Cononem  vicarium  generalem  eccl.  Col.  in  spirit.  et 
temp.  Super  quo  in  crastino  Remigii  (2.  Oct.)  in  synodo  annali  cleri  Col.  tuhc 
Bonne  ex  causis  predictis  (n>egen  bed  ©tieitd  mit  ber  @tabt  (Söln)  celebrata  littere 
papales  fuerunt  publicate,  quibus  litteris  domini  capitulum  et  derus  Col.  reve- 
renter  obedierunt.  —  Et  postmodum  a.  d.  1370  idem  papa  Urbanus  Y  ipsam 
eccl.  Col.  dedit  VI  cal.  Apr.  (27.  3)f?ärj)  pontiflc.  sui  a.  VIII  Rome  eidem  Cononi 
in  commendam  ad  duos  annos  et  post  ad  sedis  apost.  beneplacitum  tenendam,  su- 
per quo  littere  fuerunt  ibidem  clero  existenti  ex  causis  predictis  publicate  et  litte- 
ris paritum  fuit,  die  14  mensis  Junii. 

^m  ifl  in  biejer  (Srgäblung  bieSBabI  griebrid^«  öon  ©aarioerben  am  23.'Btpt. 
1368,  na^bem  }u\}or  (am  28.  ^ug  )  ba«  iapittl  ben  bi^berigen  (Soabjutor  (Suno  lium 
^bminifirator  bed  Srafiiftd  ernannt  b^tte;  tgt.  ©ürj,  9legeflen  bed  @r)b.  toon  ^rier 
@.  102.  3ene  ^ab(  aber,  melcben^ie  ed  fci^eint  nur  burc$  einen  Xf^eit  be9  QEa^iteld 
erfolgte,  b^tte  feinen  Effect.  Erjb.  (£uuo  banbette  fortbauernb  aU  Stbminiflrator  ton 
(£öln,  f.  bie  UrW.  au«  3.  1368  Ui  ®8rj  Sieg.,  »urbc  no^  1369  3uU  30  toon  ^a^fl 
Urban  V  jum  ®eneralt)icar  be«  Erjflift«  ernannt  unb  »ieberum  1370  9Jiärg  27  (tgl. 
oben)  toon  bemfelben  jum  SScrmcfer  auf  jmei  3a^>vc  befiettt.  Slud^  naäfhtm  griebri* 
toon  @aartoerben  bereit«  toom  $a^|l  1370!»oto.  13  betätigt  toar,  blieb  (grjb.  (£uno 
noä)  Slbminiftrator  (Urf!.  toom  ll.u.25.2(:prin371)  unb  entücg  erfl  am  2.3uU  1371 
alle  Amtleute  be«  (Srjflift«  ibrer  Eibe  unb  ^flicbten  ^egen  i^n  mit  ^u«nal^me  ber 
@d>l8ffer,  bie  er  fidjf  für  feine  gorberungen  an  griebricb  nod(f  toorbebicU  (©örj,  9leg. 
@.  106),  nacbbem  letzterer  am  20.  3uni  feinerfeit«  il^n  aller  2(nf^rüd?c  begügtij!^  ber 
Einnabmcn  unö  5(u«gaben  »ä^renb  feiner  S^ermaltung  tebig  gcf:|prodi>en  unb  bie  auf 
bem  Ergflift  ru^enben  ©d^ulben  übernommen  batte,  f.  bie  Urf.  bei  Hontheim  II,  252. 

@.  ex.  @übne  jtt>if(^en  Erjb.  griebrid^  III  unb  ber  @tabt  naäf  Urf.  toom  16.  gebr. 
1377.  !^er  ber  Äürje  wegen  im  SDe^ct  gebrauchte  2lu«bru(f :  beibe  Parteien  follen  für 
ben  angeri(btetcn  ©droben  auftommen,  ifl  migtoerftänbücb.  ^eflimmt  tourbe  juerfl, 
ba§  beibe  %i)tiit  i^ren  ^rieg«fcbaben  tragen  ober  gegen  einanber  aufrechnen  foKen : 
2:obte  gegen  2^obte,  Sanb  gegen  Sanb,  SRaub  gegen  lÄaub  u.  f.  ».,  unb  baß  alle  be- 
fangenen auf  beiben  leiten  lo«  unb  tcbig  fein  fotten ;  f obann  aber  auc^,  bag  man  toon 
bciben  @eiten  jebem  fein  Erbe  unb  ben  Pannen  ibre  ?e]^en,  ben  ©ürgem  i^re  SBür* 
jerfd^aft  wiebergeben  foÖe  (*inb  oud^  fal  man  manlid^  fm  ertoe  unbefroibt  webergetoen 
mb  toolgen  latffen  jeflunt  inb  ben  mannen  ir  leene  inb  ben  bürgeren  ir  burgerfdjiaf 
toebcrgctoen  toan  bciben  fiten'). 


Uthtt  htn  ütttn  ^om  kiott  Q>Un  itttb  bie  (S,Untx  @)|ttobett  kiott  870sttib  873* 

93anb  I  ®.  x.  'Sern  crjicn  ßtjbifd^of  Don  6öln  toirb  getoö^nlid^  bie 
(grtanung  Der  $au^)tfird^e  toon  ®t.  ^cter  jugcfd^rteben.  Sluffattenb  tft  jtoor, 
bag  SHcuttt  in  einem  ©etegenl^cit^gebic^t  nur  ertoäl^nt,  $ilbebalb  l^abe  auf 


CCL 


Xt«^  ffl  i^tcnfalld  tfr  %esKm  tct  Saüff^oit  nm  Hefe  3^  (fscmien  toots 
tcn*  tt.  f.  w.  $tcr$R  He  Sb«.  1  — 4. 

&  iß  pDOtxin  yi  imtetf d^etten ,  erßenS  tte  XraHticii  bed  f^^oteren 
SRittckCteci,  toek^  ^ttfie^oü)  M  (bbaaux  t}t»  alten  S>oiiid  nennt,  iuü>  fo« 
txmn  He  9^id^rh^  ter  lettgencfftfc^  Cneflen  Den  ter  SmiDet^g  bed  2)om9. 
Se^ngÜdb  Ux  eigenen  ^o^  k^  onf  ©elennu^  nnt  Snnen  tenotefen,  6e$oglu^ 
ber  (enteren  nttc^  onf  Annales  Fuldenses  a.  $70  nnb  He  @l^not>aIacten 
üen  873  Sentfen.  9Kit  Unreif  n>iTft  mir  tüifa  Xnn^erd  dUc.  @.  165 
üoT,  n!^  ^ötte  mii^,  ßott  onf  einen  locas  dassicas,  onf  neuere  2)arflenim« 
gen  geßi^. 

3(^  ^oBe  ter  Snft^t  Xnn|er«,  toie  er  pe  juerfl  in  einem  Sbtffa|: 
'Xod 6a)Hto(,  HeäRorienfirc^  nnt>  ber  alte Xcm  )n  (Bin,  Bonner Ool^ib. 
39.  40  (1866)  an«gefü^  ^,  Bereit«  in  Snm.  4  hir^  gebaut.  Xerfdbc 
iß  nix^  einmal  tKtranf  jnrni^ümmen  in  ber  oben  cit.  SS^blnng  über  bie 
neu  entbe(ften  Siefte  alter  Sauten  auf  bem  Xcm^figel  ^.  53  u.  54  (1873) 
nnb  }Hle^t  in  ber  Stec.  $.  57  (1876).    @egen  ben  erßen  Suffa^  ift  ber 
»cn  Snnen,  unter  berfelben  UeBerfc^rift.  in  ben  TOeterr^cin.  9nnalen  $.  18 
gerichtet.    Snnen  IfSdt  an  ber  Xrabition  fefi,  ba§  bod  romifc^  6af>itol  an 
ber  Stelle  ber  ftird^  St.  3Raria  im  6a)>itoI  geftonben  ^abc  nnb  i>ertl^ibigt 
ebenfo  He  anbere .  ta%  Der  alte  Xom  Den  Sr^.  ^ilbebolb  erbaut  unt)  hn 
3.  873  eingODei^t  iDorben  fei.    Xun^  l^ingegen  teill  bie  SteUe  bc«  6a)jü 
tetö  auf  bem  Xcml^ugel  beioeifen,  n>o  anc^  bie  erfte  bifc^i>f(i(^  ßirt^  er< 
richtet  nwrben  fei;  bie  Irabition  t>cm  Xombau  ^ilbcbalb«  erflärt  er  fSr 
unglaubtDurbig  nnb  )um  X\^{  lugenlf^ft. 

Sdf  ffaltt  e«  für  gan^Iid^  unuü^  über  bie  ?age  be«  remifd^n  ßapitoW 
ju  Ihreiten,  ba  nic^t  einmal  feine  S^flcnj  gefd^it^tüt^  bezeugt  iji.  ®ic  Jia^ 
Htion  über  ben  Xombau  aber  ftnbe  id^  an  ftc^  loeber  g(aubu>ürbig,  nod^  m 
gloubicitrtig.  Sie  iß  nic^t  ungloubioürHg  be^^Ib,  ti?et(  in  einer  Schrift  tKi 
ßäcilienfKftd  and  bem  15.  da^r^nnbert.  bie  ß(^  jUKir  auf  einen  antiquos 
über  beruft,  o^ne  ©runb,  toie  c«  ftbeint,  berit^tet  toirb.  bie  alte  Äat^cbvale 
fei  urfprunglic^  ya  ®t.  Sacilien  getoefen ,  hi^  bie  neue  Don  ®t.  ^ctcr  wn 
$i(bebalb  begonnen  nnb  Don  Sßillibert  eingeioci^it  tourbe  (f.  hierüber  Xünjet« 
Äritif  ^.  53.  54  ®.  216  f.),  nod^  glaubtoörbig  bc^ljfalb.  toeil  ber  33if^of«' 
f atalog  bi«  1369  ben  alten  Xom,  an  beffen  Stelle  6rjb.  ßonrab  Don  $cc^ 
ßaben  ben  9?eubau  grfinbete,  bem  ©r^b.  ^Hbebalb  jufd^reibt:  dejecta  igi- 
tuT  et  demolita  basilica  Hildeboldi  archiepiscopi  (f.  Ouellen  )Ur  @6|c^- 

Don  Solu  n  S.  282);  abgefe^  Don  anberen  ä^Ägniffen  jtoeifel^fter  SRa« 
tur,  He  man  bei  (Snnen  in  bem  ctt.  äluffa^  S.  300  ftnben  fann. 


B.  (Sr.qänjunfjen  «nb  SdSuternngen.  ccu 

®lau6»ÄTt)ig  unb  mcr  jlnb  attem  bie  ganj  befiimmten  SRod^rid^ten  bcr 
iCitgcnöfflfi^cn  OucHctt  Über  bic  ßintoeil^ung  be«  Dom«  auf  ber  SMner 
Stfttobc  im  3.  870  na^  Ann.  Fuldenses:  etiam  domum  S.  Petri  eate- 
1U8  minime  consecratam  dedicaverunt,  Mon.  Germ.  SS.  I,  383,  unb 
mf  ber  (SMlter  ®^nobe  im  d.  873:  ob  nostrae  ecclesiae  dedicationem 
-aciendam,  nadf  ben  ®l)nobafactcn  bei  Hartzheim,  Concilia  Germ.  II 
3. 357,  toomit  übercinpimmcnb  aud^  ber  Sifd^of  «f  atalog  I  au«  bem  12.  Sal^rl^. 
[jur  @bition  in  Monum.  Germ,  benimmt)  unter  Willibertus  angicbt:  hie 
iomum  beati  Petri  Colonie  dedicavit.  Unb  e«  fragt  fid^  nur ,  ob  bamit 
ne  frül^eren  unb  fpätcren  l^iflorifci^en  S^nfftif\t  über  ben  alten  S)om  wr* 
iinbar  ftnb,  unb  toie  e«  fid^  nitr^avcft  mit  bem  ©ombau  im  9. 3a]^rl^unbcrt 
jer^lten  l^abe. 

^ören  toir  SDünfeer«  Äritif . 

3n  bem  ©ebid^t  älcuin«  mit  ber  Ucberfd^rift  'Ad  aram  sancti  Petri 

apostoli',  Opera  ed.  Frohen  II,  216  no.  115,  toirb  bie  ^ird^C  @t.  ^ter 

atö  alma  domus  donis  solidata  supernis  ge^riefen  unb  gefagt,  ba^  ^ilbe« 

klb  ben  $au^>taÖar  auf  ©el^eig  tarl«  be«  ®ro^en  mit  fofibaren  äBetaüen 

Sej(i^mü(ft  l^abe,  unb  in  einem  anbern  ©cbid^t:  *Ad  aram  ab  Hildebaldo 

omatam*,  ebenb.   p.  225  no.  207,  rül^mt  berfe(be,  baß  ^itbebalb  auf 

gleite  SBeife  einen  anbern  Sötar  ju  Sl^ren  Sl^rijti,  ber  f).  SKaria  unb  be« 

3Ret)(trbu«  gefd^müdft  ^be.   S«  fei  nid^t  anjunel^mcn  ,  meint  3).,  bag  bie 

Äit(^,  bcren  ältäre  $ilbeba(b  fd^müdtte,  \>on  il^m  jum  äbbrud^  bcflimmt 

ä^toefen  fei.  SBid^tiger  ijl  jebod^  bie  9?ad^rid^t  in  Annales  Fuldenses  a.  857, 

ö)o  (Srjb.  ©untrer  an  bie  Sftamjer  ®i)nobe  fd^reibt,  feine  Äat^ebrate  (basi- 

lica  s.  Petri)  fei  t)om  Slife  getroffen  unb  burd^  benfetben  feien  brei  5IRen=' 

Wm  t)on  ber  in  il^r  »erfammelten  SWenge  an  brei  üerfd^iebenen  ältären  er* 

W^en  toorben,  mobei  auö)  ertoäl^nt  ifi,  baß  »äl^renb  be«  Untoctter«  bie 

®Mcn  gelautet  tourben,  signis  ecclesiae  concrepantibus.  SOfo  mar, 
WKegt  !D. ,  bie  Äird^e  öon  ®t.  ^eter  bamal«  fd^on  im  gotte«bienfHid|en 
®«^raud^,  fogar  mit  ©todfen  üerfel^en  unb  getoiß  öottenbet :  l^iermit  *fattc 
^<^9anje  ©crebe,  SiKibertö  SBeil^e  873  l^abe  erft  ber  üon  ^ilbebafb  begon«« 
««nen  $eter«!ird^e  gegolten'.  ®iefe  toar  "oktmt^x,  tt)ie  man  annel^men  müjfe, 
^n  (angfi  »or  ^ilbebalbö  ^txt  t>or^anben,  toir  »iffen  nid^t  öon  toem,  mU 
^^^t  üon  S^rentinu«  (in  ber  jmeiten  §älfte  be«  6.  öal^r^.)  erbaut  unb 

i^x  unjtocifcl^aft  auf  berfelben  ©teile,  mo  fid&  einfi  ba«  römifd^e  Sa<)ito( 

^t!b  bie  erpe  bifd^öflid^c  tirc^e  be«  ^.  9»aternu«  ju  6onjiantin«  Seit  be« 

fajib(§.  39  u.  40  @.  110). 

5)te  ©nmeil^ung  SBittibert«  im  3.  873  galt  alfo,  mie  S).  »eiter  fd^tiegt, 

ti(§t  einem  neuen  5)om,  f onbern  bem  alten  avi^  ber  SWeroöingerjeit,  unb  fie 


ccLn  ©eilagni. 

toar  titd^t  eigentlcd^  eine  dedlcatio,  fonbem  (ebtgßd^  eine  reconciliatio  t.  i. 
Sicinigung  ber  Äirc^e,  nad^bcm  fie  burc^  @rjb.  ©üntl^er  baburd^,  ba§  er  tro| 
bem  f  ird^nbann,  unter  bem  er  flanb,  nod^  fird^lic^e  ^anblnngen  in  i^r  ber« 
riddtete,  enttöeil^t  toorben  toar  (§.  39.  40  @.  108),  ober  aber,  tocnn  m^ 
bo(^  an  ber  Sebeutung  ber  dedicatio  atö  consecratio  fefil^alten  woHe ,  fo 
fönnc  biefelbe  miJgüd^er  SBeife  einer  umfaffenben  9?eparatur  ber  Älrd^  noc^ 
ben  ©türmen ,  bie  fle  unter  ©üntl^r«  Siegierung  erfahren  unb  naci^  bcra 
©d^aben,  ben  ber  Sli^d^tag  857  angerichtet,  gegolten  ^ben  ($.  53.  54 
®.  214).  Seibe«  toirb  »on  S).  in  ber  JRecenfton  §.  57  ®.  165  gtcic^^ 
fam  }ur  SBa^I  gefieHt  unb  l^ier  fogar  bie  SRöglic^Ieit  etne^  ju  bem  alten 
Dom  ]^in}ugefügten  9ieubaue^  zugegeben. 

S)ie  ^^pot^efe  beruht,  toie  man  fielet,  allein  auf  bem  fd^toaci^n  ®runtc, 
ba^  bereit«  ju  ^ilbebalbö  unb  Slkuin«  ^eit ,  eine  Äat^ebrate  ju  ®5ln  tot* 
^fonben  unb  ju  ©tint^ier«  ^txt  im  gotte^bienjiüd^en  ©ebraud^  toar.  Slnflatt 
bie  jtd^re  ^ijiorifd^e  Stad^rid^t  bon  ber  Sintoei^ung  be«  3)omd  burd^  SBiOi' 
bert  jum  äudgang^unft  ju  nel^men  unb  bamit  jene  anberen  ä^itgwiffe  be* 
jügtid^  ber  Äird^e  bon  ®t.  $eter  burd^  eine  jureid^nbe  ©dfCärung  ju  ux^ 
einigen,  toirb  »ielmel^r  ber  $erfud^  gemad^t,  bie  ^atfad^e  ber  (Sintoei^ung 
»egjubeuten.  Diefer  Serfud^  jebod^  iji  toenigjien«  nad^  ber  einen  Seite  l^in 
gän^lid^  migg(üdft. 

Den  falfd^en  ©ebanfen  bon  ber  ©nttoei^ung  be«  3)om«  burd^  ben  ge« 
bannten  ©untrer  nämlid^  ^tte  3).  bejfer  gleid^  ganj  fallen  gelaffen ,  nad^^ 
bem  fd^on  ©nnen  mit  9?ed^t  l^ierüber  bemcrft  l^atte ,  ba^  eine  Äir^e  baburii^ 
nid^t  enttoeil^t  »erbe,  ba§  ein  gebannter  Sifc^of  Krd^Ud^e  §anblungen  in  i^t 
i^errid^tet,  9tieberr^ein.  änn.  $.  18  ©.  302.  Ueberbieö  n)ar  ®ünt^|er  fc^on 
869  t)on  $.  ^abrian  II  ju  SKonte  Safftno  »ieber  in  bie  Äird^engemeiit* 
fd^aft  aufgenommen  toorben,  Hincmari  Ann.  SS.  I,  481,  unb  l^atte  fettjl 
feine  3uf*immung  jur  SBabI  feine«  Siad^folger«  SBittibert,  bie  gu  3)eu|  am 
7.  3anuar  870  erfolgte,  gegeben  unb  fid^  fogar  Ui  ^apfl  §abrian  11,  ali 
biefer  bem  ©eioä^lten  ba«  Pallium  tjerweigerte  unb  erji  nod^  bie  8lnf<)rüc^ 
be«felben  unb  ©üntl^er«  j)rüfen  looKte,  auf«  eifrigjie  für  i^n  t)ert»ent)et, 
f.  bie  S3etoei«(leaen  bei  Dümmler,  ®efd^.  be«  oftfränf.  SReid^«I,  731.  745. 
Dal^er  loirb  aud^  auf  ber  ßölner  ©ijnobe  bon  873,  bei  SSeftötigung  ber  oon 
©untrer  getroffenen  Sinrid^tung  ber  geijMid^en  Stifter,  be«  SSerjlorbcncn 
ton  ben  anioefenben  Srjbifd^öfen  unb  Sifd^öfen  mit  ben  el^rentoBjien  äu«* 

brÜdEen  al«  venerabilis  pastor ,  beatae  et  dignae  memoriae  vir  et  divini 
consilii  inspiratione  admonitus  gebadet,   Hartzheim ,   Concilia  Germa- 

niae  11,  357.  «lle«  öou  3).  über  bie  Snttoei^fung  ber  Äird^e  burd^  ben 
gebannten  ©untrer  ©efagte  ijl  l^iermit  l^infoBig. 


B.  (grg&npngen  nitb  (Sr(&Hterungen.  ccLin 

5)ic  anbcrc  t>on  S)ün^  üorgcfd^tagcnc  SDcutung  t)cr  (Sintoeil^tttig  t)c« 
S)om«  auf  eine  Steparatut  ober  einen  Steubau  an  t)em  alten  3)om  tfl  freiüd^ 
on  fidtf  tool^t  tnoQÜdi,  aitx  toenig  toal^rfd^einlid^.  (Scjb.  Oüntl^er  toürbc  in 
fcmcm  ©(^reiben  über  bo«  burd^  t)en  SSUfe  857  ^»ctUTfad^tc  Ungtüd  fw^er 
nid^t  baöon  gefd^miegen  l^abcn ,  »enn  auc^  t)ic  fiird^  bebeutent>en  ©d^aben 
genommen  l^ätte ,  ober  aber  bie  notl^menbige  ^Reparatur  ber  Äird^c  toürbe 
pd^  nid^t  bt^  nac^  bcm  Sobe  ©antiker«  loerjögert  l^ben,  nnb  nod^  mel^r  fielet  - 
ein  fonfiiger  SKcubau  an  ber  alten  tird^e  üßtlig  in  ber  Suft.  SDie  bejtimmte 
Äuöfoge  ber  Ann.  Fuld.  in  ber  angefü^en  ©teHe,  bag  ber  ÜDom  bi«  870 
no^  nid^t  getoeil^t  toar :  eatenus  minime  consecrata,  in  Serbinbung  mit  ber 
glcid^f  aHg  bort  er  jaulten  8Jolf«fage ,  bag  in  ber  9iad^t  »or  ber  ßintoeil^ung 
bie  bofen  ©eifler  ftd^  barüber  foDen  bcllagt  l^aben ,  bag  fte  nun  tl^ren  feit 
lange  betool^nten  Slufeutl^alt«ort  »erlaffen  müßten  (se  ab  obsessis  diutis- 
sime  sedibus  expelli  debere) ,  läßt  ungejioungen  nnr  an  einen  9leubau 
bed  S)om^  benfen ,  toeld^er  jum  erjlen  mal  für  ben  gotte^bienfllid^n  @e« 
broud^  eingett>et^t  n)urbe.  S)iefe  toid^tige  SetDei^fleKe  aud  ber  f^ortfe^ung 
ber  Annales  Fnldenses  a.  870  n>ar  S).  offenbar  nod^  unbefannt,  aU  er 
jnerfi  feinen  Angriff  gegen  ben  $ilbebalb«bom  unternahm,  benn  bie  SSotte* 
fagc  öon  ben  böfen  ©eijiem,  für  »eld^e  fle  allein  bie  Duelle  ift,  fannte  er 
nur  au«  SBin^eim  ($.  39.  40  @.  109)  unb  fpater  aud^  nur  au«  Gesta 
episcoporum  Leod.  (§.  53.  54  ©.  214  Änm.) ,  erfl  in  ber  SJecenfion 
über  meine  Einleitung,  too  16}  mid^  auf  bie  »irflid^e  Duelle  berufen  l^abe, 
toirb  loon  il^m  ber  Serfudb  gemad^t  tro^  ben  Annales  Fuld.  Siedet  }U  be^ 
^tcn:  bie  bort  jum  3.  870  gegebene  Siad^rid^t  nSmlid^  über  bie  ßölner 
©tjnobc  unb  bie  (Sintoeil^ung  ber  Äatl^ebvalfird^e  fott  auf  bloßer  ßonfufion 
bed  Autor«  ober  ber  $anbfd^riften  berufen,  benn  fte  gel^öre  bielmel^r  in  ba« 
3.  873,  unb  bie  äu^fage  be«  äutor«,  baß  bie  Äird^e  bt«  bal^in  nod^  nid^t 
göoeil^t  toar,  fott  nur  feine  Unbefanntfd^aft  mit  ben  S?er]^altnif[en  ber  6ßl* 
ner  Äirdbe  öemt^en  (f>.  57  @.  168).  Unfd^toer  laffen  ftd^  auf  biefe  Wla^ 
nier  bie  ä^^^Ö^^iff^  ^^^  i^^tn  Duellen  einer  vorgefaßten  SWieinung  ^u  ?iebe 
befeitigen.  5Rur  bamit  ^ilbebalb  ben  S)om  »on  6öln  nid^t  gebaut  l^at,  fott 
bie  l^ijiorifd^  beglaubigte  Sintoeil^ung  im  3.  870  unb  873  nid^t  einer  neuen 
Sat^ebralfirc^  gegolten  l^aben ! 

Slel^men  toir  nun  bie  juberläfftge  9?ad^rid^t  t>on  ber  (Sinvoeil^ung  be« 
neuen  S)om«,  ben  mir  ben  §ilbebalb«bom  nennen ,  jum  äuggang^punft, 
fo  fielet  il^r  fidler  nid^t  entgegen,  baß  Sllcuin  nod^  nid^t«  t)on  einem  9teubau 
ber  Äatl^ebrale  gemußt  l^at.  Sllcuin  l^örte  fd^on  804  auf  ju  bid^ten,  ba  er  in 
biefcm  3aiftc  am  19.  9Kai  flarb;  (£rjb.  $)ilbebalb  regierte  bi«  3.  ©q>t. 
818  ober  819  (f.  über  bie  abtocid^enben  Angaben  ©imfon,  Subtoig  ber 


CCLIV  ©fiiagcn. 

Sromme  n,  232);  er  tarnt  ben  Kenboit  jkoifd^  804  uat>  8t8  tnttemom« 
meii  mib  begonnen  ^6en.  9(cnhi  nannte  bie  Stixdft  alma  donms ;  in  btefti 
IteB  Stall  ber  @roge  Dnrc^  ^(ttBalt)  ben  i^nptaüar  mit  et>(en  9Retaüejt 
belegen ;  Don  bem  anbeten  Sltor,  »e(c^  ^(bebolb  ebenf o  f ^ntüdte,  mü^n 
ton  nidft,  ob  er  gIei(^faB0  ber  dot^raCfir^  angel^orte,  lote  S).  ol^ne  (Shnnü) 
annimmt. 

Semer  bte  basilica  s.  Petri,  loetc^  gnr  3ett  bed  Srjb.  @ftnt^  857 
bntd^  ben  Stt^firal^I  getroffen  tonrbe ,  xoax  fle  bte  alte  ober  bie  nene?  Säi 
^be  im  £qrt  bad  le^tere  angenommen  ttnb  bajn  bemerft,  bog  il^te  feterlt(|e 
Sintoet^nng  ftd^  bi9  873  Derjogerte.  ®o  lonrbe  beifpieldiveife  bie  ^oiq^t« 
tix4ft  }n  Srnlba  fd^n  t>on  Sonifacind  begonnen  unb  bon  bem  erflen  96t 
@tnrm  DoUenbet.  EigU,  Vita  Stormi  SS.  n,  375 ;  bie  Sei(^  be9  ^.  So« 
ntfad»9  koitrbe  in  basilica  majore  beigefe|t,  ebenb.  p.  372 ;  btefe  SofUifa 
mar  nnter  ben  folgenben  bebten,  toelc^  nod^  meitere  Tanten  ^jnfügten, 
fi^on  (ängft  im  gottedbtenf}(t(!^n  ©ebranc^ ,  a(f o  anc^  confecrirt :  bo^  eif 
ber  vierte  Sbt  (StgU  Ue|,  nad^  SoQenbnng  ber  betben  St^pten,  bie  feierlt(|( 
(Shttoet^nng  ber  ^)>ten  mtb  ber  gongen  Sitö^  @t.  ©otoator  bttrd^  ^m 
Sr)b.  $ai{httf  bon  SKoin)  in  ©egenmart  gal^lreid^  Stf^ofe ,  9ebte  ttnb 
$riefter  im  3.  819  DoUgiel^,  Schannat,  Hist.  Fuld.  p.  97  naif  Yha 
EigiUs  Don  Candidas  in  Cod.  probat,  ebenb.  97.  t08.  &  ^bert  ober 
an(^  ni^  angnne^men,  bag  bie  Safttita  be9  (Srjb.  ©ftnl^er  no^  bte  aüe 
mar ;  bie  audbrftdlti^  Oemerbtng  ber  Ann.  Fnldenses,  bag  bie  nene  £hn^ 
bid  870  nod^  nic^t  confecrirt  toor,  not^igt  Dielme^r  bajit.  Son  ben  in  bem 
©(Reiben  ©üntJ^ierd  ermahnten  brei  aitoren  be«  ^.  ^jJ^md,  ber  ^.  3Rma, 
be^  ^.  S)ioni)ftnd  finbet  ftci^  ber  le^tgenannte  nid^t  in  ber  Sef^reibnng  ^ 
^Ubebalbdbom^ ,  Don  ber  mir  no^  metter  reben  merben.  iBegreifttc^ 
SBeife  mnrbe  bie  alte  fiatl^altirc^e,  me((^  9(cuin  tannte,  ni^t  froher  oi* 
gebroc^,  a(d  bi€  bie  nene,  Don  ^ilbebalb  begonnene,  DoQenbet  imb  ffir  bei 
©otte^bienfi  eingetoei^t  koar ,  mie  man  ed  f)>ater  ebenf o  mieber  mit  bem  $ü« 
bebatbdbom  bid  jnr  Sinmetl^nng  bed  nenen  S^ord  1322  galten  f^,  (SvA. 
XL  9{ote  3.  Snd  bem  g(ei(^  ©mnbe  fann  ber3)om  bed  9.  dal^rl^nnbettd 
aaäf  nid^t  anf  berf eiben  @telle ,  mo  bie  frül^e  bifd^oflic!^  Sirene  gefianben, 
gebaut  morben  fein ;  ba^  ed  anberd  gemefen  fein  muffe ,  ifl  eine  ebenfo  ge» 
magte  &^n)>tttng  S)än4er^ ,  a(d  nnbemiefen  bie  gmeite ,  bog  fiä^  nic^t  bie 
geringjlc  ©i|)ttr  bon  einer  alteren  ^fetcrdtirii^c  finbe  (|>.  53.  54  ©.  215). 

S)ie  bei  ben  Su^rabungen  bed  3)oml^ügetö  im  3. 1866  aufgefunbenen 
Snnbamentmauem  eined  umfangreichen  ©ebaube^  and  frantif^  3^ 
(f.  ben  ^nbberid^t  a.  a.  £).  203) ,  bei  melden  3)ün|er  an  irgenb  eine 
unbetannte  gum  S)om{lift  ge^Srige  ^aUe  benft,  erf^einen  immerl^in  flart 


B.  ^rgänjitngen  unb  (Srläuterutigcn.  CCLV 

gctiitg  —  tte  gunbamentmaucni  ju  6 — 1,  tk  aufgcl^cnt)«!  S85nt>e  ju  3Y2 
tl^ctn.  Sug,  —  um  eine  Sxx6)e  ber  ÜReroioingerjcit  üon  uiittdmSgiger  ©röße 
—  6ei  einer  ?änge  Don  77  gug  9  ^6Ü  im  Jicä^ten  —  ju  tragen :  bicfe  »or 
im  inneren  nodi  tnxäf  einige  Qwi^iicmnaviexn  m  ungtei(]^  ßntfemungen 
»on  ten  3lu5entoänt)en  abget^eilt  (f.  t)cn  ®runbj)lan  a.  a.  D.) ,  unt>  il^c 
ganje  ©efialt  S^nlid^  jenem  qual)ratifd^en  ©runbfcan,  ben  man  nod^  in  ber 
Äatl^brale  ijon  Erier  atö  ätteftc  Anlage  berfeften  au«  ber  SReroüingerjeit 
crfennt;  Sübfe,  ®ef<i^.  ber  Srci^iteftur,  ö.ätufl.  ®.  277,  Dtte,  ®ef(^.  ber 
b.  Saufunft  ©.  36,  t).  aBUmo»«!^,  S)er  S)om  ju  2rier  1874  unb  »on 
Ouafl'ö  ätnjeige  biefe«  SBerte  in  »onner  3a]^rb.  $,  58  ©.  189. 

3)^  i(j^  gebe  bieö  für  nici^t  mel^r  ate  eine  bloge  S5ermutl^ung.  Setennt 
unb  fidler  ifl  aHein  bic  83efci^retbung  be«  atten  Dom«,  ben  toir  für  ben  ^xU 
bebalb^bom  erf(5ren,  toeld^er  bi«  in«  14.  ^al^rl^unbert  al«  Äat^ebrale  t>ott 
®t.  '^ter  im  ©ebraud^  »ar,  au«  einer  $bf .  be«  S)omard^tb«  bei  Gelenius, 
De  admiranda  magnitudine  Coloniae  p.  231  unb  tmiaif  loieber  abgebrutft 
in  Mon.  Germ.  SS. XVI,  374  unbOueHeu  jur  ®efd^.  t)on  68In  II,  278. 
3)iefer  S)om  toar  'eine  SSafilifa  t^on  bebeutenber  85nge  mit  jmölf  Oberlid^* 
tem  auf  jeber  Seite,  mit  jtoei  ßl^ören  unb  barunter  bepnblid^en  Ärt)^ten' : 
ber  obere  Sl^or  toar  bem  1^.  ^etru«,  ber  untere,  j»if(i^en  ben  befcen  l^ötjer* 
nen  ©lodentl^Srmen,  ber  If.  Wlaxia  getoei^t,  jeber  mit  brei  großen  genfiern 
am  Slftar.  Äugerbem  ftnb  nod^  ertoäl^nt  ber  Altar  be«  1^.  ©te^jl^onu«  im 
2]^urm  jur  Siedeten,  ber  be«  1^.  SKartinu«  im  Sil^urm  jur  Sinfen,  femer  ber 
8Ktar  be«  ^.  ©eüerin  bei  ber  5lu«gang«t]^ür  gegen  @t.  9Kariengraben  ju 
unb  ber  öon  ßo«ma«  unb  S)amian  auf  ber  ret^ten  Seite;  »gl.  SSinterim, 
3)en!»ürbigfeiten  IV  S^.  1  ©.  66,  ©d^naafe.  ®cfd^.  ber  bilbenben  ^nfie 
2.  «ufl.  I,  550. 

Die  ©runbform  biefe«  Dom«  t>on  S6ln,  al«  Saftüfa  mit  jtoei  (Sl^ören 
unb  jtoei  ^pten,  pnbet  ftd^  auf  gleici^e  SBeife  toieber  in  ben  großen  Äir» 
d^enbauten  au«  ber  Karolinger jeit  ju  Sulba  unb  ©t.  ©allen.  @ie  iji  gleid^* 
fam  organifd^  ertoaii^fen  bei  bem  attmSl^liti^en  ?(u«bau  ber^@abatorfir(ä^e  ju 
Snlba,  an  toeld^em  ftd^  bie  Saulufl  unb  ber  auf  ben  Süßeren  ®lanj  geri<i^tete 
©inn  ber  aiad^folger  ©türm«  betätigte.  Slbt  »augulf  (bi«  803)  ertociterte 
bie  fd^on  loorl^anbene  ^auptürd^e  mit  bem  6^or  auf  ber  Djlfeite,  ber  bau* 
!unbigc  9?atger  —  tertius  abbas  Ratger,  sapiens  architectus  —  mit  bem 
auf  ber  3Beftfeite;  bgt.  Schannat,  Hist.  Fuld.  Cod.  prob.,  too  ber  eine 
unb  anbere  ßl^or  al«  templum  Orientale  unb  oecidentale  benannt  ftnb. 
äbt  Sigit  fügte  jwei  ^^J)ten  auf  beiben  ©eiten  l^in  unb  »eranflaltetc,  tote 
fd^on  ertt)ä^nt,  bie  feiertid^  Einweisung  ber  ganjen  Äird^e  im  3.  819 ;  bgl. 
SIettberg,  »ird^engefd^.  Deutfd^lanb«  I,  625.   Der  Äird^enbau  ju  gulba  l^at 


CCLVI 

@naams  «>m  3.  820  a^tcn  i^,  f.  fidler.  Sasiil  ))c#  Sl.  et  @a&a 
nt  toiUK^  tk  XbMmmg  anb  eifioxHiig  hd  £)tte  a.  a.  D.  @.  92  f. 
IkMfefbai  SeiWD  entfprk^  intn  oxi^  Mm^ad  ))fe  9cf (^mSosg  t>ed  alten 
2)mi9  90B  Sein.  Ifle  mifete  ^efc^uj^'^ietber  Der  Soabn^  ^odben  üba-' 
aa^immait  "tk  Mmaloffc  tiefer  ktcöfGAauun  oa»  ter  erften  ^otftc  M 
9.  dal^rl^tertd  ^enMrgc^oben,  mit)  tmi  3>Deiid  bc^^  6d  t^nen  txirnSer, 
1)a|  t)er  alte  dUnet  jOem  i>en  Sr)6.  ^(DeKiÜ)  erSont  t.  ^.  bcgenncn  im)) 
i>0n  Srib.  SilüBert  873  yioei^t  »orten  ijt:  8(^iiaa{e  a.  a.  D.,  ^!e 
2.  279,  £tte  ®.  92. 

lifo  filittt  m  tie  Bqmeifeüe  Xrattticn  Den  tan  ^IteSoIbdtfmi  fo- 
1M^  tarc^  tte  nnbefangene  Xnffaffnng  ter  ^t^orif«^  Stod^ri^^ten  «>on  fei- 
ner Sonvei^nng«  M  an^  mit  ntdf  mtipc  twcä^  ten  San  felBß  befiotigt. 
Senn  toc^  tie  @a(^  felbft  ftc^  bejen^  mit  (ebentig  Dor  9ngen  ftüft,  m 
nag  man  fie  tann  niMl^  befireiten?    Kii^t  taDon  lomi  loeüer  tie  9tete  fein, 
ten  alten  1km,  tejfen  Sefd^reibmig  imr  femien,  btö  in  tie  SteroDingeQeil 
inrfidj^roerfelen,  fontem  mir  taDon,  ob  er  nac^  feiner  SoHentnng  im  9. 
3a^r^nntert  mk^  eine  (Emenemng  oter  n^efentOc^  Seronternng  erfahren 
^t.   SSttt  man  tie  ^iflorifc^  ä^^^  über  tie  Serbrennitng  ter  Stobt 
»it  allen  i^en  ftirc^  nnt  filBftem  tnrc^  tie  Storwannen  im  3.  88t  unb 
tn#befontre  tie  ton  $.  &epffan  VI  gebron^en  nnfloren  SBorte :  basilice 
(ifl  tt>o^(  basilka  ya  lefen,  loegen  ted  folgenten  predicte  ecdesie)  et  om- 
nes  £abrice  domomm  Colon.  ciTitatis  una  cum  nomina  (nominibus?) 
predicte    ecdesie    igne  combuste    perienint    ( f.   (Sinleitnng  Sonb  I 
@.  xn  9nm.  2.  3)  bnc^ftoblii!^  nehmen,  fo  loäre  tomal^  anc^  tie  fi<# 
trale,  ba(t  na^  i^er  6in)»eil^nng,  ni^t  ter  Semic^tung  entgangen,  xomi 
femer  tie  92a^ri^t  ter  Annales  Fuldenses  a.  883  ^n  Derbinten  ifi,  ^ 
bid  to^in,  t.  \f,  {toei  So^re  na<^  ter  Sertonffamg.  nur  erfl  tie  @tatt  mit 
i^en  Sporen ,  noc^  nic^t  tie  fitrc^  nnt  filofter  tt>ieter^geflellt  UKtien. 
93ie  toeit  tie  fiat^trole  im  3.  881  mitterbrannt  tt>nrte,  bleibt  migm$; 
to^  ift  fo  Diel  ftd^ ,  tag  fte  bei  i^rer  99$id)er^erftel[nng  ebenfo  toenig  loie 
ter  alte  Stnntbon  Don  ©t.  ®ereon  eine  tt>efentli(^  Serontemng  erfaßten, 
Dielme^r  i^re  ten  fitr^enbauten  ter  6arolinger)eit  entf)>rec^te  @runbfom 
forttonemt  beibehalten  l^at. 

Sd  bleibt  no(^  übrig  tie  i^age  gn  erörtern,  tt>ie  ed  ftd^  mit  ten  beiden 
l^iflorifc^  3«i9J*Ml«n  ^^^  Annales  Fuldenses  jum  3.  870  nnt  ter©}* 
notalacten  ton  873,  Don  tenen  »ir  anögcgangen  pnt,  in  Snfe^ung  ter  an* 
fc^nent  toiterfi|)rc(l^nten  ä^itangobc  Derl^olt.  Seite  berid^tcn  Don  ter  6i»* 
toei^ung  te^  S)om«  bei  einer  6olner  8^note  im  3.  870  nnt  im  3  873, 


B.  ßrgäujuugeu  unb  (Erläuterungen.  CCLVII 

nt  e«  liegt  t>a]^cv  na!^e,  fie  auf  ein  unb  t)iefe(be  2t)uot)c  §u  bc^k^tn  unb 

inen  3rrt^um  in  t>er  ^^itancjabc  bev  Ann.  Fuldenses  an^^une^men.  3)aber 

at  fcf)on  Hartzheim,  Concilia  Germaniae  II,  356  in  einer  9iote  bemeift : 

Lnn.  Fuldense«  referunt  hanc  synodum  ad  870,  Sigebertus  Gemblac. 

d  871,    uterque  errore,   quia  Willibertus  ante  873  nondum  palliuin 

cceperat  ab  Joanne  VIII.     Sinterim,  ®cfd^i<!^te  bei*  beutfd^en  ßcncilien 

II,  143  f.  entfd^eibet  fid^  bagegen  für  jtoei  »erfc^iebene  (Eljtner  Si;ncben 

70  unb  873  unb  meint,  eö  fijnne  tüol^t  ber  ß^ronift  fic^  in  bem  Umftanb 

er  fiir^wei^e  geirrt,  b.  1^.  fie  unrid^tig  fd^on  ber  ©t^nobe  t>on  870  juge- 

i^ricben  l^oben,  ober  aber  e§  fcnnten  jn?ei  ijerfd^iebene  S'ird^en  ©t.  ^eter 

u  Sohl  genjei^t  toorben  fein.  Jefeterer  Slnna^me  l^at  fid)  aud^  ^efele,  Soiw 

iliengefd^ic^te  V,  477,  angefd>(offen.   3»it  ated^t  erflärt  fid^  jeboc^  ^ümm« 

er,  @ef(fe.  be«  oflfränf.  9feid^«  I,  806  änm.  27,  gegen  biefelbe,  njeil  an 

jeiten  ©teilen  unjtoeifel^af t  ber  S)cm  ®t.  *ißeter  be3eid)net  ift ,  unb  fteüt 

cie  SSermutl^ung  auf ,  ba^  'jene  erfte  SBeit^,  toeil  fie  t>on  333ittibert  t)or  ter 

Vävft^i*^^  Septigung  feiner  SBa^I  tJoUjogen  toorben ,  al«  eine  ungültige 

<mgefel|en  tourbc  unb  be^l^alb  toieber^olt  werben  mußte'.    3c^  l^abe  mic^ 

®.  X  älnm.  4  auf  bie  änfü^rung  biefcr  älnfid^t  b^fdbränft,  anbere  9)?öglic^^ 

feiten  offen  gelaflen.    ®ün§er  in  ter  9tec.  ©.167  loirft  mir  »or,  id^  ^ättc; 

t^urd^  §inti)eifung  auf  33interim  bie  fd^toierige  (Ba6^t  nod^  mel^r  t)erbunfclt 

unt  feine  ?cfung  gegeben ;  eine  offene  Äritif  muffe  ben  offenbaren  3rrtl;um 

ter  Annales  Fuldenses  aneilennen ;  bie  äfnnal^me,  bag  in  ben  3al^ren  870 

unt)  873  an  bemfelben  Sage  bxiöfelbe  üon  einer  Sölner  ©t)nobe  getl^an  toor* 

^^n,  fl^otte  jjeber  SBal^rfd^einlid^fcit;  bie  ganje  ©teile  fei  tool^rfd^einlic^  bloß 

fräterer  ^n^a^,  ber  burd)  SSerfe^en  an  bie  unrechte  ©tcDe  gefommen. 

S^e  \m  bie  9lad^rid^t  eine«  jut?erläffigen  äutor« ,  toie  ber  gortfe^er 

^er  SJuDolf'fd^en  ännoleu  t)on  gulba  ift,  burc^  oberfläc^lid^  Sritif  m^ 

^^n^n,  muffen  »ir  fie  rec^t  »erftel^en.    ©ie  lautet  in  feinen  SBorten  ju  5tn- 

\^H  fo:  Habita  est  autem  et  synodus  in  civitate  jussu  Hludowici  re- 

^8  Vi  die  kalendarum  Octobrium  praesidentibus  raetropolitanis  epi- 

^opis  provinciarum  Liutberto  Mogontiaciensium,   Berthulfo  Trevero 

^^,  Williberto  Agrippinensium  cum  ceteris  Saxoniae  episcopis.   Sie« 

^t  junäc^jl  im  guten  c^ronologifdben  3iifammen]^ng  mit  allem  übrigen, 

*ag  ber  (S^ronifl  au«  bemfelben  3a^r  870  genau  unb  juioerläffig  berid^tet: 

^  enoäljnt  bie  2Ba^I  (grjb.  äBiflibert«  ju  Anfang  be«  3a]^r«.  ben  ?lufent* 

^^It  te«^önig«  Suttoig  in  granifurt,  feine  Steife  nad^  äd^n,  »o  er  nac^ 

feinem  UnfaU  bei  glamerö^eini  hanf  log .  feine  3iifÄnimen!unf t  mit  Slarl 

^t^m^al^lcu  unb  andere«;  hierauf  bie  S^nobe  ju  (Solu,  toeld^e  auf  93cfe(;l 

^^  ffönig«  üon  ben  r^einifdben  ©r^bifcböfen  ju  ßnbe  ©eptember  abgel^alten 

StäJtcdjtonücn.   XIV.  ****  13 


CCLVIII  Beilagen. 

ttjuvbe ,  iüäl^rent)  tevfelbc  noc^  f ortbauernt)  —  üon  äuguft  btö  Dctober  — 
im  *iPa(aft  ju  Std^cn  üertüeKte;  Slufang  9Zoüemkr  fcbrtc  Sutiüig,  xok  ter 
e^rontft  5u(e(jt  anv3iebt,  nac^  Saievn  jurüd,  »o  er  über  ben  gefangenen 
ÜKä^renfürjlen  9tafti«(Qt3  ©erid^t  l^ielt.  Slbgefe^en  »ort  ttx  ©^note  »on 
ßödi,  teren  fein  anterer  getenft,  toirb  toie  9tic^tigfeit  tiefer  Sia^ric^ten  »on 
jiet)er  Seite  beflätigt;  Dg(.  Dümmler^  ©efd^.  be«  oPfränf.  Stteid^«  I,  73l- 
740.  9Znn  ijl  aber  bie  ßölner  ®^nobe  üon  870  nic^t  mit  $ar(j^eim  M-- 
i)M  ju  ijertoerfen,  toeil  ber  electus  ffiiHibert  banml«  no6^  nidjt  ba«  ^aUium 
erhalten  l^atte.  Annales  Fuldenses  fagen  »eber,  bag  aBiÜibert  fie  berufen, 
nod^  baß  er  pc  alö  SSorft(jcnber  geleitet  ^be:  fie  tourbc  jussu  regis  Ludo- 
wici  b.  i.  burd^  Äönig  t'ubtoig,  ber  im  ^alaft  ju  äd^en  franf  lag,  berufen 
uub  unter  bem  S?orfi(j  ber  Srjbifd^öfe  t3on  aWainj,  Ürier  unb  ßöln  abge^al* 
ten.  Willibert  tft  l^ier  erft  an  untergeorbneter  britter  ©teile  genannt;  au(4 
a(^  electus  fonnte  er  auf  ber  ©i^nobe  ben  beiben  anderen  affiftiren,  untere 
»erhält  e«  fid^  mit  ber  ©i^nobe  t?cn  873.  Diefe  »urbe  r^an  Srjb.  33?il(ibert 
berufen :  synodalis  conventus,  quem  simul  nobiscum  hodiemo  die  col- 
lectum  habuimus  ob  nostrae  ecclesiae  dedicationem  faciendam  et  ob 
plurima  divina  tractanda  negotia,  fagt  berfelbe  in  feiner  Sefanntmatag 
ber  ©^nobalbefd^lüffe,  Hartzheim  11  p.  357 ;  er  l^at  bie  SSer^anblungen 
biefer  ©^nobe  al«  SSorfiftenber  geleitet  unb  ba«  ^rotofoü  an  erfter  ©teile 

—  qui  hoc  praesens  conscriptum  fieri  jussi  —  oor  ben  anberen  StJ» 

bifd^öfen  unb  33ifc^öfen  unterf einrieben.  Offenbar  ijl  alfo  ber  33eric^t  ttx 
Annales  Fuldenses  nic^t  auf  biefe  ©ijnobe  ju  bejiel^en ,  f onbeiTi  e«  fint 
not^wenbig  jtoei  üerfd^tebene  Sölner  ©i^noben  im  3,  870  unb  873  anju^ 
nehmen:  bie  erjle  toar  eine  föniglid^e,  toeld^e  bie  r^einifd^en  ©rjbifc^öfe  ju 
ßöln  abl^ielten ,  bie  jweite  eine  fjjecieH  ßölnifd^e,  toelc^e  ber  @rjbifd)of  ton 
6öln  tjeranftaltete,  tooju  er  außer  ben  fäcj^fifd^en  Sifc^ßfen  anif  bie  SKetro- 
politen  üon  9}iainj  unb  Srter  einlub. 

Ueber  bie  ßölnifd^e  ©^nobc  i)on  870  gtebt  äüentin«  ß^ron«  S3uc^  IV 
nöl^ere  ^Zad^ric^t,  toelc^e  baburd^  nod^  nid^t  berbäd^tig  toirb,  baß  aud^  Srjb 
3lbel»in  üon  ©aljburg,  ben  Ann.  Fuldenses  nid&t  nennen  ,  al«  anwefent 
genannt  tüirb.  Uebereinflimmenb  mit  Ann.  Fuldenses  l^eißt  e«  l^ier:  Co- 
gitur  VI  Oct.  jussu  regis  nostri  conventus  ecclesiasticus  apud  Colo- 
niam  Agrippinensem ;  bann  tioirb  in  ber  ^rje  ber  Snl^alt  ber  ©ijnobal» 
befd^lüffe  angegeben:  33if(^i5fc  unb  ©eijllid^e  foHen  fid^  fern  ^Iten  bon 
$abfuc^t  unb  üppigem  ?eben,  fic^  ber  SBiffeufd^aften  befleißigen,  il^re  ©d^fe 
toeiben,  nidbt  bie  ^iilc^  fangen  unb  bie  SBclIe  fd^eeren,  öor  attem  aber  für 
bie  Slrmen  ©orge  tragen. 

ÜBeiter  ift  in  ber  tjon  Mabillon,   Vetera  analecta,   ed.  nova  Paris. 


B.  (Srgäujiiucj^^n  unb  ©rläuteiungcn.  CCLix 

1723,  I|crau«gege6enen  ßononenfammtung  be«  2l6o  üon  Sleutl)  aU  Cap. 
LVI  ex  coRcilio  Coloniae  p.  143  ein  93ef(fe(u6  gegen  t>eu  aWißbraud^  bc« 
Äirci^enbannö  mitget^cilt ,  njetd^cn  t?er  Herausgeber  gteid^faßö  auf  ba«  ßcn* 
cif  870  bejiel^t;  eteufo  S)ömmler  T,  744.  2)ie  l^ier^er  gel^örigcn  ©teilen 
fint)  jufammen  fcei  ©tnterim  a.  a.  £).  144  abgebrurft,  auf  toMjtn  i6)  beö* 
^al6  in  3lnm.  4  t?er  für$e  ttjegcn  mit  gutem  ©runb  üerttjiefen  ^aBe. 

S)ie  t>on  Ä.  Jubtüig  berufene  rl^einifd^e  ®^nobc  t>on  870  l^atte  bem^ 
nad^  eine  allgemeine  Sebeutung ;  c^toax,  irie  SKabiUon  fagt,  ein  concilium, 
quod  in  causa  ecclesiasticae  disciplinae  celebratum  est.  Slnberö  bie 
Specialft^nobe  ber  Sölner  Äird)en|proüinj  t?on  873.  S)er  einjigc  unb  ^avcpU 
befd^lug  bcrfelben,  ben  bie  bei  §ar(j]^eim  abgebrucften  Slcten  entl^alten,  betont 
(ebiglid)  bie  33eflätigung  ber  üon  Srjb.  ©üntl^er  getroffenen  Slnorbnung 
über  bie  S^eilung  be«  Äird^cnüermögenö  mit  ben  SJebenftiftern  ju  Söln, 
bencn  bie  felbjlänbigc  SSertoaltung  unter  ben  üon  il^nen  gewäl^Uen  ^röpflen 
üerftattct  »urbe.  'iDaju  ift  nod^  eine  lange  Steil^e  tyon  SSerwünfd^ungen  unb 
glücken  gegen  bie  Uebertretcr  biefer  3?erorbnung  l^injugefügt,  worauf  bie 
Unterfd^riften  beS  t>orfi^enben  Srjbifd^of«  SBiÜibert  unb  ber  übrigen  folgen, 
gemer  ge^iJrcn  l^iel^er  jtoei  falfd^  batirte  Urfunben  t>on  874  ber  Srjbifd^öfe 
oon  9Äain5  unb  Srier  über  bie  ä^^ntbered^tigung  beö  ©tift«  ®t.  Kunibert 
in  il^ren  Diöcefen,  toeld^e  gleid^faß«  auf  ber  t>on  Srjb.  SBißibert  berufenen 
St^nobe  auögefteßt  lourben,  um  berenttoißen  Sinterim  unnötl^igertoeifc  nod^ 
eine  britte  Sölner  ©i^nobe  t>on  874  annel^men  tooflte :  Sacomblet,  Urf.  I  no. 
66.  67  ügl.  bie  Serid^tigung  t?on  Dümmler  a.  a.  D.  3lnm.  27;  fobann 
bie  fd^on  »on  SJfabißon  für  unecht  erflävte,  jebenfaflö  fpäter  abgefaßte  ©tif« 
tung«urfunbe  be«  §i(be«^eimer  Sifd^of«  Slltfrib  für  bie  äbtei  (Sffen ,  toeld^e 
ba^  S)atum  877  V  kal.  Octobr.  in  ipsa  die  dedicationis  basilicae  s. 
Petri  trägt:  ?ac.  I  no.  69,  »gl.  Tümmler  a.  a.  £).  änm  28. 

S)er  S'^td  ber  jtoeitcn  ©^nobc  t?on  873  betraf  lebiglid^  angelegen* 
l^eiten  ber  Äird^e  unb  ®iöcefe  »on  ßöln;  eö  njar  eine  genjöl^nlid^e  "iprotjin* 
^ialf^nobe,  n)ie  mele  anbere,  ol^ne  aßgemeine  Sid^tigfeit :  begreif lidjernjeife 
wirb  bal^er  nur  bie  erfte  bon  870,  beren  l(;ert)orragenbe  ^ebeutung  gezeigt 
würbe,  in  ben  ännalen  beö  jeitgenöfftfd^en  ©efd^id^tfd^reiber«  erwähnt. 

Snblid^  tjl  nod^  bie  wieber^olte  Sintoei'^ung  beö  S)om^  bon  ®t.  ^eter 
5U  erflären.  S)ie  Sijnobe  bon  873  würbe  t>on  SBißibert  ob  nostrae  eccle- 
siae  dedicationem  faciendam  einberufen,  ^dd)  Ann.  Fuldenses  aber  War 
bie  Äird&e  fd^on  auf  ber  ©\jnobe  üon  870  geweift.  9Ban  brandet  beö^alb 
nid^t  mit  ©ümmler  anjunel^men,  baß  bie  crfte  Sirc^weil^c  für  ungültig  an* 
gefeiten  würbe,  weil  fie  Don  SBiflibcrt  üor  feiner  Sejlätigung  tooßäogen  wor* 
ben,  benn  Ann.  Fuld.  fagen  nid^t,  baß  ber  electus  »on  Söln  fie  üoßjogen 


CCLX  8ei(agcn. 

^ahe,  I  entern  tic  genannten  St^bifcfeofe  unD  Sifcbcfe  etiam  dorn  um  s.  Petri 
eatenus  mmime  consecratam  dedicaverunt.  3&at  tet  ntnt  S)om  [(ben 
tamol^  tJcHentet,  fo  »urte  er  natürlid^  au(^  bei  @e(egcn^cit  tiefer  Senate 
für  ten  gottc^tienftCi6en  (Sehrand^  confccrirt.  3Btßi6ert  fclbft  aber  foimtc 
^ur  3cit  ^^^  Äir(^  nic^t  eintpei^n,  »eil  er  nur  electus  n?ar,  unl)  eben  te^* 
l)aib  njcüte  er,  nacktem  er  ta^  'ij^aEiunt  erlangt  ^attc,  tie  feierlich  SimDci- 
bung,  tie  il^m  ai^  Sr^bifc^of  an  feinem  ^rc^nft^  gebührte,  auf  einer  Bio- 
tin ^ialftjnote  »icter^olen.  ®ie^  iDar,  tt>enn  ni^t  tcr  alleinige ,  toc^  ein 
^aupt^TOcrf  ter  Stjnote,  unt  tie  ^ierju  eingelatenen  Srjbifc^efe  unt  Sifcbefe 
erfc^ienen  tabei  nid^t  bloß  alö  S^^B^^'  fontem  al«  SWitroirfente :  Marlene, 
De  ecclesiae  ritibus  T.U,  670 :  Dedicatio  ab  episcopo  dioecesano  facta. 
Episcopi  Don  solum  ut  testes  sed  ut  coadjutores  ministri  dedicationi- 
bus  intererant. 

ßntlic^  tood  ten  3citpunft  ter  jnjeiten  St^note  angebt,  fo  toar  tiefer 
eben  i^re^  ^tocd^  wegen  gerate  turc^  ten  3a^re«tag  ter  crften  Äirc^ioei^, 
26.  September,  beftinunt.  3)ad  3^f^""^^^>^^^ff^tt  tiefer  ^Daten  ^t  fo  toenig 
Unioa^rfc^inli(i^e«,  tag  i}ielme^r  to^  ©egentl^eil  auffallen  mügte :  ter  an- 
niversarius  dedicationis  ecclesiae,  auc^  fc^Iec^ttoeg  dedicatio  genannt,  f. 
Du  Gange,  Glossar.,  n>ar  überaü  ein  ^c^c^  Äirc^enfefl;  mit  ter  geiet 
te^felben  \?erbant  fic^  alfo  auf  ter  Stjnote  oon  873  tie  toieterl^olte  @in* 
ujei^ung  turc^  ten  anerkannten  ßr^bifcj^cf . 


Ueber  bte  ä^ittijer^^aniSgenoffeti. 

3?gl.  33b.  111  @.  xLviii.) 

Xk  flc^ente  Benennung  tcr  il^ün^cr  al^  ^u^genoffen  —  moneiarii 
qui  husgenoize  appellantur  —  beweist ,  tag  fie  t)on  i^nen  im  bef enteren 
Sinne  mt  i}on  fetner  anteren  (Korporation  gebraucht  n>urte.  3)ie  ©efeü' 
fc^ft,  ©emeinfc^ft,  SrüterfAaft  —  societas,  consortium,  universitas, 
Iratemitas —  ter  §au^genoffen  fommt  feit  tem  13. 3a^r^untert,  nirgent^ 
fo  »iel  i(^  finte  früher,  fo  in  ßöln  toie  in  Straßburg,  Speier,  SBonn^, 
äRain^,  Srf urt,  Slug^burg,  granff urt,  9iegen^burg,  SBien  unt  ante  ren  Orten 
t)or.  6«  fragt  fu^  toie  tie  ^Benennung  $au«gencffen  ju  erfläven  fei,  na* 
mentlic^  ob  tie  SRün^er  fl(^  taturc^  al«  ü)ttnifierialen  ju  erfennen  geben? 
Xie  älteren  Sd^riftfteHer,  »etc^e  oon  i^nen  l^anteln,  ^aben  feinen  ^vi\am^ 
men^ang  jö>if(^en  beiten  angenommen,  fontern  tie  ^au^genoffenfd^aft  ter 
ÜRün^er  letiglic^  oen  ibrer  ©emetnfc^ft  im  ÜRünjer^aufe  abgeleitet :  f o  it^* 
mann  in  ter  Spe^rer  S^roni!  (Slu^g.üou  gu(^«  16%)  ©.  278  f.,  Schan- 
nat,  Hist.  episc.  Wormat.  I,  205:  Hinc  a  domo  seu  officina  illa  mo- 


B.  (grgän jungen  unb  (Sdäutcrungcu^  CCLXI 

netaria  nomen  husgenossen  vel  etiam  muntzgenossen  —  sodales  do- 
mus  sortiti  sunt.  On  Uebereinfiimmung  l^icrmit  erflärt  J.  G.  Münch, 
Diss.  de  monetanis  principum  ac  civitatum  Germaniae  dictis  ^aufj* 
genoffen,  praeside  Ch.  G.  Budero,  Jenae  1751,  p.  3  5Rotc  Jpau^gencffen 
a  certa  doma  vel  aedibus  publicis  in  quibus  conventus  suos  agebant, 
mit  SSertoeifung  auf  ®(i^i(ter :  quod  sint  socii  unius  domus  et  collegii. 
^oltauÄ'  ©loffar  ^itht  t)iefelbe  S)cutung,  »enn  quc^  jugleid)  mit  93ejug  auf 
ta^  fürfilüe  ^an^  oter  t)ie  Sammer :  a  domo  sive  palatio  et  in  specie 
a  parte  palatii,  scilicet  camera  imperatoris  vel  principum  imperii  et 
quae  Laie  adjuncta  erat  fabrica  monetae,  qnidam  ministeriales  impe- 
rii, mobei  iebcnfate  unttd^tig  tic  SReinung  ift,  bag  t^ic  ^au^genoffen  über* 
^ctwpt  9?eic^^miniftcrta(en  getoefen  feien.  Sluc^  ^üUmann,  ©tätteirefen  t^eö 
5IR.*3l.  »D.  II,  24,  ^alt  tie  frühere  »bttitung  üon  t)cm  aKün^et^aufe  al^ 
Dem  SSerfammtungö*  unt)  ®efd^äft«gcbäube  Der  ©efeßfc^aft  aufredet. 

älntjer«  Die  Steueren.  SBie  ber  SSerf affer  Diefe^  felbfl  bie  $au«genoffen 
in  ®|>eier,  tote  in  ffiorm«  unb  SiJln,  aU  eine  befonber«  pritjilegirte  ßlaffe 
ber  ÜKiniperialen  angefe^en  l^ot  (Oefd^.  ber  ital.  Stäbteberf.  II,  432), 
ebenfo  ^molb,  ®ef(^.  ber  greiftäbte  I,  273,  ©ierfe,  ©enoffenfd^aftörec^t  I, 
189:  'eine  bienflred^tUd^e Innung  —  fie  ^ieß  be^l^atb  eine§au«genoffenfd^aft, 
benn  fle  gehörte  jur  familia,  jum  §au«gefinbe  beö  §errn';  b.  äWaurer, 
©efd^.berStäbteberfaffung  in  ®.  I,  300:  'Sie  gehörten  uämlid^  ai^^an^-^ 
unb  ^fbiener  ^im  $aufe  unb  jur  gamiüe  i^rer  Ferren  unb  \üaren,  toie 
att^  anberen  SKiniperialen,  t)k  5)auögenoffen  il^rer  Ferren  unb  andi  ©enoffen 
unter  \i6)';  unb  ma«  fpecieU  ®)(n  betrifft,  Snnen,  @efc^.  I,  430:  'S3ei  ben 
äRün^er^ttögenoffen  beutet  ber  5Rame  §au«genoffen  fc^on  barauf  l)iji ,  baß 
fie  urfprÜÄglic^  ju  ber  familia  be«  (ärjbifc^of^  ge'^ijrten  unb  fomlt  in  mini* 
fletiaCem  SJerljältntffe  ftanben'. 

®o  uol^e  liegenb  nun  bie«  alle«  fc^etnt,  fo  ift  boc^  faum  ju  fagen, 
marum  bie  oHgemetne  93ejeid^nung  ber  ÜDienftmannen  a(«  §au«genoffen 
aöcin  an  ben  ÜRünjern  ^aften  geblieben  fein  foßte.  S)ie  Srflärung  Slrnolb'« 
a.  a.  O.  'XDtii  fie  tit  einzigen  S)ienflmannen  waren,  bie  nod^  in  ber  ©tabt 
»oren^  ift  t^atfäci^tici^  unl^attbar,  tra«  ju  betoeifen  nid^t  erft  nijtl^ig  ift. 
Ueberbie«  fragt  e«  fl(i^  gerabe,  ob  bie  SKünjer,  »eldje  ^au^gencffen  Reißen, 
überhaupt  SDienj^mannen  geioefen  finb.  SWan  beruft  fid;  jioar  auf  ba«  alte 
©trafeburger  ©tabtred^  au«  ber  erften  §ä(fte  be«  12. 3a]^\]^unbert«  Slrt. 
63 :  Nulkis  facere  denarios  debet,  nisi  qui  sit  de  familia  hujus  eccle- 
sie  —  beutfd^:  *et  enfi  ban  bej  gefinbe«  befe«  gotteöl^uf ed' ;  unb  toieba« 
SDtihijeramt.  fo  tourten  bamal«  aud^  bie  übrigen  iJffentlid^en  ©tabtamter 
»en  tem  33ifd^of  an  ba«  '©efinbe  be«  ©ottee^aufe«'  terliel^en:  S^ron.  »on 


CCLXII  Beilagen. 

etrapurg  (Sint.  ®.  19.  Seil.  ®.  924.  «Hern  eö  toirD  t^abei  ü6crfe{>cn, 
tvi§  Derfd^iebcn  üoti  fcen  ®otte«l^au«t)icnftIeutcn  eben  t)ie  $au«genof[cn  tcr 
f^>äteren  3^^^  tioaren.  ®iefc  befianten  im  13.  3a^rl&unt)ert  ju  ©traßburg 
o(g  (Korporation  ber  ÜJiünjer,  t).  i.  einer  Slnjal^l  üon  Sürgem.  xod6^t  au8* 
fci^(ie§Ii(i^  jum  SWünjamt  bere(^tigt  toaren  unt>  ftd^  felbjl  burc!^  Vererbung 
oter  SEBal^I  ergänzten ;  nur  t?aö  9Wün jnteiPeramt  üerKel^  ber  SSifc^of ,  aber 
aud^  (entere«,  nad^  bem  ©runbcertrag  tcr  Stabt  mit  Stfci^of  ^einrid^  »on 
1263,  nid^t  an  einen  ®otte^^au8t?ienPmann,  fonbern  an  einen  ^an^gcnof« 
fen,  t>.  i.  an  ein  SWitglieto  ber  Korporation  felbjl.  S)er  SSurggraf  foK,  fo 
ifl  barin  benimmt,  immer  ein ©otte^^au^bienftmann  fein;  ba« ©c^uttl^eigcn* 
amt  mag  ber  Sifd^of  ebenfaüiS  einem  fold^en  ober  aud^  einem  Sürger  geben, 
ber  3ötoer  aber  foü  ein  S3ürger  fein  nnb  'fo  fo(  man  in'  b.  i.  bcn  Sür« 
gern  'einen  §upgenof[en  ju  eime  SRün^cmeifier  geben* :  ©d^ilter,  ^onig«» 
l^ofen  Slnm.  III  (5.  730;  ÜRünjmeifter  unb  5>au«genof[en  ftanben  burA 
bag  üKünjamt  im  Dienft  be8  Sifd^ofö,  fo  lange  biefer  bie  9Künje  l^atte;  aU 
er  fie  aber,  »ie  e§  fd^on  feit  @nbe  be«  13.  ^al^r^unbert«  i^\M^,  balb  an 
ben  9tat^  ber  ©tabt,  balb  an  eine  ©efettfd^aft  »on  Sürgcrn  pad^ttoeife  über* 
ließ ,  ftanben  fie  im  2)ienP  ber  jebe^maligen  SSeptjer  ber  9Wünje .  unb  ber 
diati)  nannte  fie  nun  feinen  SKünjmeiper  unb  feine  §auögenof|cn.  ©tra§6. 
e^ron.  S3b.  II  Seil.  5  ©.  989  f. 

3n  9Borm3  fennen  »ir  bie  aJJün^er  fd^on  in  fe^r  frül^er  S^it.  3n 
einer  Urfunbe  beö  Sifd^of«  Surd^arb  t3on  1016  ifi  eine  ©trage  ber  ÜKün^cr, 
platea  monetariorum  em)äl()nt;  Schannat,  Hist.  Eipsc.  Wormat.  C. 
prob.  p.  41;  eben  bort  befanb  fid^  ba«  aKünj^^auö,  platea  juxta  monetam, 
ib.  p.  61.  S)ie  9?ed^tc  ber  ©enoffenfdbaft  würben  burd^  ein  ^riüilcgS. 
griebrid^«  I  1165  ©ept.  24  beflätigt,  tocId^eS  nur  in  einem  fpäteren  beut* 
fc^en  Sran^fumpt  bei  Smeuerung  be«felben  burc^  Ä.  9tupred^t  unb  tarl  IV 
erl^alten  iP;  ß^mcl,  Regesta  Rup.  im  Änl^ang  ©.  187,  Schannat  1.  c. 
188.  Semcrfenfctoert^  ijt  l^ier  befcnber«  bie  ©teile:  'Slud^  geben  toir  ten 
munqern  bon  irem  alten  redete  unb  bon  machte  ire  frijl^cib  unb  befunt>cr 
redbt«  wegen,  obe  ein  feifer  ober  ein  funig  mit  großem  tjoHc  ju  aBormö  i« 
feme,  unb  ein  bifd^of  ju  SBormö  nid^t  biener  gnug  ^ctbe,  cime  feljfer  ol)et 
einem  funige  ju  bienen,  fo  foHent  bie  munter  üon  ber  miln^e,  bie  ba  iP 
eine«  feijfer«  camer,  ber  biener  gcbreften  unb  ftat  erfüllen,  alfo  baj  man  p« 
an  ein«  marfc^alfeö  ober  trud^feffen  ober  ein«  fd^enfen  ober  ein«  tamtci 
ampte  neme,  unb  man  fal  fie  ju  feinem  n^bern  ampte  in  bel^einc  to^fe  twin* 
gen* :  toorau«  fid^  beuttid^  ergiebt,  baß  fie  nid^t  eigentlich  jur  SDienerfc^ßft 
be«  SSifd^of«  gc^iJrten,  too^l  aber  für  ben  3)ienP  be«  tönig«  an  ©teße  t)er' 
felben  ^erangejogen  toeroen  fonnten.     Unb  toic  bie  ÜKünjer  burd^  biefc« 


-     B.  ©iganjungcn  unb  Siläutcrungen.  CCLXlii 

nxtdft  üor  anderen  bürgern  au^gejeici^net  tourtjen,  fo  xoaxcn  fie  anbcvcr* 
nidft  t)crj>fli(^tct,  antjere  UemUx  bcr  ©tabt  ol^ne  t^xcn  SBiflen  ju  über* 
en :  *5lu(^  fal  man  feinen  munter  ju  feinen  anbem  ftetbc  ampte  ober 
IX  fd^effen  bet  ftetbe  crtücin,  er  tooßc  ej  bann  mit  finem  toillcn  ^abcn'. 
Ratten  ftc  i^ren  befonbercn  ®eri(^t^jlanb  cor  bem  ÜKünämeifler  in  ben 
Dingen ,  ju  toetci^en  biefer  jä^rüd^  äße  feine  'unbertanen*  gebot ,  nnb 
Itt^eil  burf te  über  fte  nur  burd^  il^re  $au«genoffen  gefprod&en  »erben : 
al  fein  man  in  ber  fad^e  orteil  über  fie  fpred^en,  er  f^  bann  ire  ^u«^ 
'i!\  nurtnSad^en,  toeld^e  'S^re  unb  ?eib  antreffen ,  tt)ie  Jobtfd^tag. 
re  SSertounbung,  galfd^münjerei  unb  ©iebjlal^r,  toaren  aud^  fie  bem 
inen  ©erid^t  unterließt.  S)er  aßein  an  biefer  ©teße  unb  nur  in  ber 
t  beutfd^en  Ueberfe^ung  gebraud^te  äuöbrudf  $>aui3genof[e  für  ©enoffe 
noc^  nid^t  aU  bie  üblid^e  Benennung  ber  Sorporation  im  12.  Sal^rl^. 
i  Srft  in  ber  Urfunbe  üom  3.  1233,  toeld^e  üon  ber  SBal^t  unb  Sin* 
:ng  be«  ©tabtratl^^  ^anbett,  finben  xoxx  auöbrüdfüd^  bie  $)au^gen  offen 
Sint;  Böhmer,  Fontes  II,  222.  3)er  ©tabtratl^  foß  nad^  3nbaft  ber 
ibe  jufammengefe^t  fein  au«  neun  33ürgem  (cives),  toeld^e  ber  ©ifd^of, 
mö  fed^«  SKiniPcrialen,  ^ier  milites  genannt,  toeld^e  jene  neun  l^inju^ 
m;  bagegcn  foßen  aße  33rüberfd^aften  (fratemitates)  aufboren,  mit 
ra^me  ber  ^au^genoffen  unb  ^ürfd^ner:  husgenoz  et  wiltwerkere 
Bxceptis.  ^iemac^  bilbeten  bie  ^au^genoffcn  ju  SBorm«  eine  SSrüber* 
:  unter  ben  33firgern,  toie  bie  9Bi(btt)erfer  unb  anbere  ©etoerbtreibenbe. 
ben  ÜWünjmeiPer  unb  S3orfte^er  ber  Sorporation  ernannte  ber  SSifd^of 
)em  ©taube  feiner  äftinifieriaten,  Schannat  I,  205. 
3n  ©pcier  tourben  bie  §au«genoffen  nid^t  ju  ben  3Mtcw  gejault, 
m  bilbeten  eine  Slrt  üon  bürgerlichem  *ißatriciat  mit  befonberen  SJor* 
:n.  9Zad^  ber  9tat^«orbnung  tjon  1304  foflten  in  ben  9tat^  üon  24 
[liebern  13  au«  ben  äi^^ft^^  ^^'^  H  ^^^  ^cn  ^^aufigenoffen  unb  anbe* 
jl^rfamen  33ürgem  getoä^lt  toetben ,  unb  t>on  ben  jä^rlid^  toed^f elnben 
SürgermeiPcm  immer  ber  eine  au«  ber  einen,  ber  anbere  au«  ber  an= 
t  Slbtl^eilung  fein,  f.  Seemann,  S^ronif  »on  ©peier  (»erm.  Don  Sud^«) 
►88.  33efonber«  beutlid^  tritt  l^ier  bie  SSejiel^ung  ber  §au«genoffen  ju 
SDtünjerl^aufe  in  ber  Urfunbe  »on  1289  l^eröor,  toonad^  5Rat^  unb 
|er  ber  ©tabt  una  cum  nostris  concivibus  monetariis  et  Ulis  qui 
tttur  husgenossen ,   über  bie  Srbauung  eine«  neuen  SBün^erl^aufe« 

infamen :  quod  ipsa  domus  monetae  et  fundus  ipsius  monetae  est 
jse  debet  perpetuo  dictorum  monetariorum  et  husgenossen ,  ita 
l  eadem  domo  utantur  ad  eorum  communem  utilitatem,  sicut  mo- 
rü  et  husgenossen  hactemis  uti  consueverunt :  SRemling,  Urf.^Sud^ 


ccLXiv  SSeilagen. 

S.  384  no.  418.  (Sbenfo  in  t)cm  ^Mmleg  tje«  Ä.  Sutei^  twn  1330  für 
t)ie  ©peirer  ^ouögenoffen  unt)  il^re  mönnUd^cn  Srfcen  (ipsorum  liberos 
masculos  ab  eis  kgitime  descendentes)  uut  t?ie,  tödd^*  fic  na(^  $erfoin* 
men  in  i^re  Oemeinfd^oft  aufnclfimcn,  tro  mel^rfod^  t)on  i^cm  gemcinfamen 
$aufe  unt)  t?er  Uefccibaci^ung  t^e^lbcn.  ti?e((^c  'unter  bcr  ü)?iinjc*  l^ei^t,  — 
de  domo  communi  ipsorum  monetariomm  que  vulgariter  die  münssen 
appellantur  vel  de  ipsius  domus  supertectu  qui  vulgariter  under  der 
münsse  dicitur  —  tie  SRcjDc  ift.  Su^fül^TÜc]^  l^ontelt  Da^  'ißriüileg  fotto^l 
i)on  tjen  ©ef^äfteu  t)cr  SWünjer  6ei  tser  SKünjprägung,  kl  Dem  ®eIt)tDc#( 
unb  ber  Scaufpd^tigung  bet  3Ra§e  unb  (Scmd^te,  atö  auc^  üon  i^rem  k* 
foEbcrcn  ©exid^tpanb  Dor  bcm  9Rünjmeifler  unb  bea  ©cnoffen.  ^m 
3)iünjmeijler  ernennt  l^ter  nic^t  ber  93if(i^of,  fonbern  bie  ©cnoffenfdbaft  fettjl 
^at  ba«  9tecbt  il^n  aUjä^rtiti^  ou«  il^rer  SRitte  ju  »ä^len  unb  ber  SSifdicf  tljn 
nur  ju  bepdtigen  (§  4) :  fo  l^at  auci^  ber  SRüujmeifter  feibjit  feinen  @eri(^t* 
ftanb  bor  bem  älteften  SWünjer  (§  14).  Sürger  t)on  (BptitTC  nennt  t.  Jut- 
»ig  bie  §auögencffen :  monetarios  cives  nostros  Spirenses,  qui  vulga- 
riter die  Husgenossen  appellaatur ;  unb  fte  tonnten  auc^  atibere  bürget» 
tit^e  ®ett)erbe  treiben,  o^ne  barum  genotl^igt  ju  fein,  ftd^  in  eine  S^u^t  auf* 
nehmen  ju  laffen,  fonnten  aber  avi^  in  eine  3w#  eintreten,  borau^gefcjt 
bag  fte  felbfi  baö  ^anbmerf  ausübten  —  nisi  artificium  eorum  quorum 
societatem  habere  desiderat,  propriis  suis  manibus  operetur  et  in 
eodem  artiiicio  sit  instructus  (§19.  20):  f.  bie  Urf.  in  Seit.  5  ju  9Jau, 
9iegiment«t)erf.  ber  freien  Steic^pabt  ©peier  I,  32  f. 

S)a«  ÜKainjer  ©au^genoffenred^t,  toeld^e«  nur  in  einem  fpäten  3Bci8* 
t^um  tiDu  1365  überliefert  ip,  ijl  bem  bon  3IBormö  nal^e  bermanbt:  a^t-- 
brutft  tjon  Uxnoio  im  änjeiger  f.  Sunbe  b.  b.  ^crcydt  1875  no.  3  unb  4. 
SBenn  ber  Srjbifc^of  unb  bie  ©tabt  üKainj  ju  gelbe  liegen,  ^ei§t  e«  borin, 
fo  fönnctt  bie  ^auögenoffen ,  XDtiijt  mit  ber  ©tabt  auggejogen  finb,  ßon 
bem  (Srjbifc^of  ]\vc  §ut  feine«  Seibe«  unb  feiner  Kammer  gcforbcrt  »}crt)cn, 
wofür  er  i^en  bie  Äoji  geben  foK  (*tt)ag  ^u^genoffen  berni  mit  ber  jiabt  u§ 
mercn ,  bie  mag  ber  (grftbifd^of  »on  ÜKen^e  bi)  [xdf  manen  unb  fuKent  fini:« 
ttbea  unb  finer  famern  l^utten,  barumb  fa(  er  ine  bie  fofl  geben') ;  äpU 
tote  bie  SBormfer  |)aui&geni>f[en  für  bcn  Dienft  be3  Söuig«  in  5lnfprut^  8<* 
uommen  toerben  fonnten,  tcenn  e«  an  ber  ©ienerfd^aft  be«  93tf(|of«  gebra^- 
%19  3)?iniperialen  toären  ße  ol^ncl^in  ju  bcm  j)erfönlt(^e«  S)ienfl  t)er#(i^tet 
geioefen,  atö  33ürger,  bie  mit  ber  ©tabt  au^^ogen,  tourben  fic  befont^ev« 
baju  geforbert. 

6be»fQ  toenig  »ie  anbeoöärt«  befielet  ein  nac^toei^barer  äi^fö*"*»^"* 
l^ang  jwifd^en  ber  patricifd^en  (Korporation  ber  ÜKünjer^au^genoffcn  jU 


B.  grgänjungen  uub  (gdäutcrungen.  ccLxv 

So  In  unt)  bcn  SWinijlerialcn  i)on  ®t.  "ißeter  otet  tc3  Sr^bifd^ofö,  todiit  in 
tem  Sölnet  S)knftr€(^  dom€«tici,  ^u^genoffen  ^tgen.  Itnt)  tie^  fii^vt 
unö  cntlid^  nod^  auf  tie  nähere  gefipcBung  te«  SBortbegriff«. 

S«  ift  ein  ÜKißücrftäntJnig,  wenn  man  $au«genoffen  überall  unto  o^ne 
Unterfd^iet)  aU  glcit^Scteutcnt)  mit  familia  oter  ©eftnbc  be«  $en:n ,  ald 
§au«genoffcn  t?e«  tt)errn  unb  unter  fid^  ertlärt.  3m  ßötner  ©ieujlred^t 
»irb  ba«  SBort  niemals  in  biefem  ®inne  gebraud^t.  SDie  2Kinifteria(en  üon 
®t.  'ißeter  fmb  im  SSerl^ältniß  ju  bem  Srjbifd^of  feine  ÜKinifterialen  ober 
3)ienftniannen,  ober  and^  feine  familia  b.  i.  ©efinbe,  niemate  feine  §au«* 
genoffen  genannt,  ^au^genoffen  waren  unb  l^eißen  pe  nur  im  3?er^(tni| 
unter  fic^  a(«  pares  ober  ®tanbe«genoffen :  Jura  minist,  du.  I  ®.  212 
(ille  miles)  super  tectum  domini  sui  cum  testimonio  domesticorum 
suorum,  ®.  213:  si  autem  (ministerialis)  factum  negaverit,  arcbie- 
piscopus  testimonio  VII  domesticorum  suorum  —  eum  de  homicidio 
convincet,  loo  M^  S5eitDort  suorum  nic^t  auf  archiepiscopum,  fonbern  auf 
ben  ministerialis  gel^t;  ©.  214:  et  (ministerialis  s.  Petri)  omnes  ami- 
cos  et  domesticos  moneat  et  roget,  quatenus  pro  eo  intercedant,  unb 
öfter.  "iDer  beutfc^e  Slu^brucf  ijt  §au«genof[e  ober  3ngefinbe,  ®.  218: 
'gein  fent  ^eter«  bienjlman  mac^  mit  fime  ingefmbe  tempen  —  teere 
fac^e  bat  ein  er§6uf<i^of  einölen  fent  ^ißeter«  bienpman  anfpred^e,  bat  l^ee 
fm  ingefmbe  boit  geflagen  of  gebangen  Ifietbe';  ®.  220:  4ft  eber  fad^e 
bat  ber  buf^of  eingen  finer  bienft(ube  fd^u(t  gieft,  fo  bat  l^ie  pnen  l^u^geuof* 
fen  bobe  of  getjangen  neme';  ®.  221:  *fo  fal  ^ie  mit  pnen  l^uögenoPen 
manen  pnen  l^erren'.  ®emfelben  ©prad^gebraud^  begegnen  n)ir  im  äl^rer 
©ienPred^t  au«  ber  jmeiten  ^älfte  be«  12.  ^al^rl^unbert«,  Sacomblet  IV, 
774  no.  624 :  ber  @raf  bon  äl^r  pellt  barin  a(3  dominus  bte  9ted^e  fei* 
ner  ÜRiniperialen  in  Ueberein!unft  mit  il^nen  (inter  me  et  ministeriales 
meos)  fep :  (entere  pnb  nur  im  SJer^Itnig  unter  pd^  al8  domestici  ober 
compares  bejeic^net:  satisfaciat  secundum  consilium  domesticorum 
suorum.  qui  autem  comparem  suum  vxdneraverit  —  nisi  justicia  pa- 
rium  suorum  se  excusare  potuerit.  2)a4  SBort  f)au^€noPe  ^t  feine 
fpecififd^e  Sebeutung  für  ba3  genofteufd^aftUc^e  SJerl^äftnig  ber  SKiniperialen 
unter  pd^,  »ie  ba«  anbeve :  Qngepnbe.  ^auÄgenoffen  fonnten  ebenfo  gut 
toie  bie  3Kiniperialen  aud^  jebe  anbete  (Slafte  »on  älnge^örigen  eine«  §aufe« 
ober  §of«  genannt  toerben,  »ie  j.  S5.  bie  bei  ber  ^ofl^altung  be«  Srjbifc^of« 
angepeilten  SBerfIcute,  3)ad^bedCer,  3i^J"^^^iite  u.  f.  ».  f.  ob.  ®.  lxxvh. 
So  pnb  aud^  too^I  in  Urf.  beö  Srjb.  äbolf  bom  3.  1200  über  ben  S3erfauf 
feine«  ^o\t^  C)agen  an  ben  ®rafcn  üon  Slltena  bie  $au«genoPen ,  beren 
Sin!ünfte  teie  bie  ber  ®olbfd)miebe  üorbel^alten  toerben  —  Sinblinger, 


ccLxvi  Beilagen. 

iKünfierifd^C  SeitvägClI  ®.  241:  exceptis  praebendis  aurifabrorum  et 
eorum  qui  vulgo  husgenote  dicuntur  —  nur  Don  ben  t)ortigen  §of^an^* 
tDerfern  ju  üerfle^cn ;  i)gl.  anbcre  S3eifpiele  für  ten  ®c6rauc^  bc«  SSort« 
t)on  freien  unt)  unfreien  Scionen,  fotoie  üon  ©tanbe^genoffen  unter  bem 
Sfbcl,  im  Unterfd^ieb  üon  Uebergenoffen,  in  $)altau«'  ®(offar  unter  §auö' 
genoffen.  3m  fpecipfc^en  ©tnne  auf  bic9Kilnjer,  qui  vulgo  husgenoiz 
vocantur,  angettjenbet,  tüirb  ba^  SBort  in  bcn  (ateinifci^en  Urfunben  niemal« 
mit  domestici  überfe^t,  unb  e«  ifi  barin  feine  anbere  Sejiel^ung  al«  bie  auj 
ba«  gemeinfame  Slmt  unb  bie  ©enoffenfd^aft  bei  bem  aWünjerl^aufe  ju  crfen* 
nen.  gür  ben  9Winifteria(enftanb  ber9Bünjer  aber  fann  bie  SSenennung  a(« 
§au^genoffen  um  fo  tweniger  betoeifen ,  alö  fte  benfelben  erft  in  einer  ^tit 
beigelegt  »urbe,  tüo  fte,  wie  nad^geiüiefen  ijl,  überall  bem  ©tanbe  ber  S3ür* 
ger  angehörten. 

Ueber  ba§  eigentliche  ämt,  bie  SJeci^te  unb  Obliegenheiten  ber  §au«* 
genoffen  üon  6ö(n  ift  fo  gut  irie  m6:ft^  auö  bem  im  ©tabtarti^i»  A  VII  1 
aufbetoal^rten  Srüberfd^aft^bud^  ^u  erfal^ren,  toeld^eö  SJerjeiti^niffe  ber  §au«* 
genoffen  »on  1421  an  bi«  1719  unb  augerbem  bie  Sefd^lüffe  berfelben  a(« 
©tatuten  entölt.  Setjtere  ^anbeln  Don  nid^t«  ai^  Don  ben  Seiftungen  in 
(gffen,  Irinfen,  (Selb,  SBaci^«,  toeld^e  t>on  ben  neu  aufgenommenen  ÜRit- 
gliebern,  bereu  ä^l}\  im  ganjen  auf  26  befd^ränft  toax,  fotoie  üon  {e  2  jebe«* 
mal  jum  ®ienft  au«geloo«ten  an  bie  Korporation  gefd^el^en  mußten.  3^ 
tl^eile  l;ier  bie  ju  3lnfang  jtel^enben  33efc^lüffc  mit,  toeld^e  bie  Sefd^affenbeit: 
biefe«  6orporation^n)efen«  im  15.  3a^rl^unbert  auf  ergö(jlid^e  SBeife  !enn* 
jeid^nen : 


t 


3n  ben  jaeren  unö  l^erren  bo  man  fc^rief  bufent  t>eir  l^onbert  int:^^^ 
3tDeilf  iair  beö  neeftcn  baig«  na  fente  ©e^erin«  bage  beö  Eiligen  bufd^of^,  bc^  ^o 
\amt  unfe  l^erren  bie  ^ui^genoiffen  up  ber  munden  einbrec^telid^en  ot)erbra==  -^i* 
gen  in  l^ern  ©obelen  SBalraüe  l^ui«  jer^it  burgermcifter,  bat  man  'camiM^  -i" 
»ortane  niet  me  bienen  enfatt  bau  XXVI  ^ui^genoiffen  inb  barenboife 
geinc  mer  üertoufen,  inb  faß  eim  ieflid^cn  ^ui8genoiffen  jtocilf  gube  po 
Podtoaf«  of  mebewaf«,  bat  befle  bat  man  üinbcn  mad),  in  fin  ^uiö  fenber"  -^n 
einen  bad^  of  jttjeen  bur  bem,  bat  man  ben  bienft  boin  faB.  t3ort  up  tr^^n 
bad^  a«  man  bienen  fall,  fo  fal  man  irre  jnjen  getjen  einen  guben  tjetten  g^^^-' 

braben  antüoigel  gebraben  inb  iebermanne  fme  fd^uttel  pefferö  babi.    oo ^ 

bat  anber  geriefte  fal  man  geben  gube  ^eid^te  in  bie  galentine  begoffen      -**/ 
man  bie  binben  mad^,  inb  of  man  geine  l^ed^te  frigen  enmac^,  fo  fal  tncr^gn 
gube  bifd^e  geüen  bie  befie  bie  man  frigen  mad^.  inb  iebermanne  fin  ri«  t«c  * 
mit  judfer  befd^aben  inb  iebermanne  pne  Diaben  mit  judfer  befc^aben  i^mrwl) 
regel^beeren  gebraben  mit  judfer  befd^aben,  inb  guben  ttjin  Dirne  inb  nii"tr^ 
inb  fd^oin  broit,  inb  bie  gl^ene  bie  ba  bienent  bie  foelen  icber  ^ui^genoffen  rra 
ejfen  geDen  Deir  fd^illinge  jo  prefencien  inb  ben  boiben  ^abe  proDente  aen 


B.  ©rgänjungcn  unb  (Sriäutcrungcn.  ccLxvii 

roa«  int)  aen  })refencieu.  int)  »ort  fc^incf  int)  gefallen  ü(cifd)  cnfal  man 
numme  geoen. 

3tem  t)oxt  fo  »eint  jo  tjienen  gebart,  t)e  fall  t)at  t)en  fc^rinmeifteTen 
funt  t)oin  up  »at  baigö  fi  t)ienen  tüiüen,  int)  füllen  ouc^  jtoeue  fialen  x>an 
Deme  fcejlen  roaf«  bat  fi  frigen  funnen  a«  t)urg  fteit,  ben  fd)rinmeifteven  fien 
[aiffen  ee  fi  t>at  toaf^  umb  fenben,  \iat  fi  ui«  ben  jwen  palen  ein  nenien  ba 
n  mit  genoige,  int)  füllen  tjoxt  aße  fad^eii  toin  mit  raibe  int)  tüift  t)ev  fc^rin* 
neipere  jerjit  hi  iren  eiben. 

[©^ätec  mit  anberer  Sinte  i^injugcfügt]  3tem  Dort  fo  l^ain  n?ir  t)ert)ragen 
)at  t)ie  fd^rinmeiftere  t)ie  jerjit  »an  un^  gefoiren  fint,  bat  t)ie  al^it  üortme 
)ur  ^alffaften  ^toei  lofe  ui«  ncmen  f oilen  int)  bem  boiben  beteten ,  bat  ^ei 
»engl^enen  bat  (unt  boi,  bie  alfo  ui^  bem  (ofe  genomen  toorben  fint  inb  in 
jeüaöen  ig  jo  benen. 

•3tcm  cort  fo  ^in  toir  t>erbragen,  bat  bie  jtDein  bie  a(fo  geloft  »erben, 
^at  bie  ben  ^niögenoif[en  bienen  foilen  in  maifjen  a«  bat  ^ie  mx  eigentlid^ 
,ef(^riei}en  jleit,  inb  foilen  bat  boin  entnfd)en  fent  Stemei^  mif[en  inb  alte 
eiligen  miffen  np  einen  benanten  "oaöii  a«  man  anber^toa  in  ampten  of  in 
roiterfc^aften  niet  enbient. 

3n  einem  fpäteren  Sefd^(u§  üon  1466  ift  gefagt,  baj^  bie  jtoei  burd^ 
a^  Sooö  getroffenen  äftitglieber  ben  26  ©enoffen  auf  ^eifijmmlid^e  333eife 
a)ei  Oa^re  (ang  bienen  foKen,  iDofilr  i^nen  auf  fo  lang  ein  Sapita(  üon 
[inf te^atb  ^unbert  r^einifd^en  ®u(ben ,  für  »ctd^e^  fie  ^ürgfc^af t  ju  leiften 
abcn,  jum  ©ebraud^  überlaffen  toirb;  in  einem  anberen  t)on  1530,  ba§ 
at^  alter  ©enjo^n^eit  aud^  ferner  bei  bem  2lb(eben  eine^  ^auögenoffen  im« 
ler  ber  ältefte  c^elid^e  ®o^n  baö  5lmt  an  ber  üKünje  empfangen  f oH ;  unb 
n  einem  (e(jten  t)on  1597  »irb  bie  ^at^i  unb  93efd^affen^eit  ber  ©erid^te 
um  ©c^maufe  noc6  reid^Ud^er  a(ö  üorl^er  bemeffeu. 


iritolgnnge  oan  Den  toemf(t|en  keiferen  M  anmieten  Mngen.  a3(.237a. 

it  rocmfd^c  rid^  in  bcr  tourgcnantcn  uneini^cit  flonbc  anc  flurc  bi  23  Slqvii)^. 
unb  unber  allen  furzen  in  buitf^cn  lanbcn  »oulbc  ftd^  geinrc  un*  ^^'agfi^' 
(^8  toan  toortc  tocgen  bcr  ^)crcn,  bic  mit  fcifer  grebcrid^  inb  »cber  bcn   448). 

efl,  fo  xoaxt  be^  toemfd^en  xiä)^  maä)t  fere  gefmectt  inb 
antfd^aften  tnb  l^eirltd^ctben,  in  Stalten,  in  ®aüien  inb  in 
butmatte  tt)a^  ganfe  Stauen  nnbet  be«  toemfd^en  xxä)^  ge* 
ont,  ate  ond^  gefd^teben  fteit  in  decretis  63  distin.  Tibi 
m  feifet  Dtto  primus  ber  brad^t  ant  tid^  bie  lontnlrid^e 
ban  Salabrien,  ban  Slputtien  inb  8ucanen.  item  be^^ 
atbien  getoan  Dtto  primus  t)ut^  an  bat  tid^ ,  inb  ^e  bint 
atiu^,  ber  bae  ]^eirfd^a^)ie  ban  Sombatbien  l^abbe,  mit  fintc 
mit  fime  föne  Slbelbertu«  2,  inb  ^e  brad^t  fi  gebangen  in 
0  Sabenberd^,  inb  bae  ftatf  ^e  in  eüenbe. 
?ge(id^en  ^ait  Dtto  I  brad^t  an  bat  toemfd&e  rid^  bat  fo* 
Öot^ringen  inb  bat  loninfrid^  ban  SSutgonbien  3.  item 
gelegen  in  ®aüia  inb  piaö)  jo  fin  bntmaite  ein  loninfrid^ 
[antfd^aften  unber  fid^,  a^  bie  graeffd^af  ban  Su^elburd^, 
Suitger  (ant  :c.  atö  oud^  bürg  i^,  inb  3D?e^  i^  bie  l^euftftat 
t  foninfrid^. 

:fd^reben  fantfd^aften  fin  nu  jer  jit  bat  groifte  beil  gefplif* 
roemfd^en  rid^  umb  jn^eibrad^t  inb  umb  unad^tfaml^eit  ber 
ingen  inb  feifer ,  inb  fo  bie  fefbe  (antfd^aften  bürg  gl^ein 
en  roemfd^en  foningen  bertoarten  toaren,  fin  fi  oberbatten 
nberen  leeren  bie  bairumbtrint  gelegen  fin,  beibe  geiftUd^en 
i ,  bau  bem  oberften  bi^  u^)  ben  minften,  inb  l^aben  bie  an 
brad^t,  inb  bairumb  bat  roemfd^e  rid^  ein  bal  friegen  l^ait, 

(Sibc,  bcn  Otto  I.  ?5a:|)|l      gefangen.    2)cr  gleiche  3rrtl^um  f^on 
ipet  (c.  33.  D.  LXIII)      oben  SBb.II,  431. 
inque  Italicum  regnum  3.    Sot^ringen    ttjurbc    fc^on  burc^ 

^einric^I.,  55urgunb  erjl  bur(^>  Äonrab 
touibc  befanntUd^  ni(^?t     ll.  crttjorben. 

.  XIV.  41 


642  VI.  Äocll^offf^c  (S^ironif  1499. 

bcn  it  nutnmermc  Gewinnen  ma6).  tnb  bat  t^  ein  groi^  bctf  gefci(>ict  a^ 

bat  fctferbcm  l^ait  Icbid^  gcftanbcn,  tnb  bo  tafte  maüic^  felf^  jo  inb  bot 

2ign»p.  gcfd^icbe  in  tüelfd^cn  inb  in  bnitfd^cn  tanben.  bic  furflcn  in  S)uitWlantM' 

Äöniggs  teil  an  fic^  t>tl  flebe  bc8  xiä)9,  al8  oud^  befc  turß  Buf^otoc  toan  Soetten  ou(!^  gerne 

^of.  448.  get)Qtj|  i^abbcn  * biffc  clagc  quam  bidc  öur  bcn  )pai9  ©rcgortu«  bcn  X 5 

bo  geboit  bcr  lpa\9  bcn  furfurpcn,  bat  fi  binnen  cinrc  genanten  jit  ein  rocmft^enfo* 

ninf  focren of  l^c  ttjoulbc mit  ber  carbinailc  tt)itten  einen  rocmfc^en 

foninf  Jeljen. 

Anno  dni.  1273. 

tUn\>.  ?(Ifo  quamen  bic  !urfnrflen  gen  gianffort  jofamcn inb  forcn  ciiMO 

brec^üc^cn  gratoc  Stobolf  toan  ^aböburd^ inb  boc  cme  bic  betlc^af  quam 

bat  \)t  gcforcn  teere  go  cme  roemfd^cn  foninge,  fo  hxad)  \)i  \xp  inb  quam  jo  gvanf» 
fort2. 

Jöt237b.  II  [öilb  eines  Äönig«.] 

9?obotf  gretoe  t>an  ^absBurd^ regierbe  bat  x\6)  18  jair.  li 

[Slgri^^ina  98»  (tönig«^.  449).    2)ie  ^iotij  über  Jcinc  Krönung  au8  Chron. 
praes.  209.] 

Äöniggs  3tcm i)t  ma^tt  gucbcn  toreben  in  bcn  lanben  toan  bem  gebir(!^«  ui« 

i^of.  449.  20in]5(i|ri)ien3  i^ig  an  bat  engetf^e  gebird^jj  inb  mcirc. 

3tcm,  a^  bnrg  i« ,  f o  toa^  feifcr  gteberi^^  II  boit  f o  l^eimüd^  ber*  ^o 
ebt>.  450.  fn)cgcn,  bat  bil  labe  meinten  bat  l^e  nod^  tebebe.   fo  quam  aimo  domini  1285 

•Chron.  cin  brogcucr,  *|toan  tt)c[en  inb  :|)crfoenen  geaalt  gelic^  feifet  greberi^,  j*  inb  annam 
Mg!*    W  coninf  SRobulf  jotoeber,  bat  b«  Reifer  greberid^  »cre,  inb  t^ü^  bevcn  ^»efeten  in 

np,  fonin!  9iobulf  jo  (cibe,  inb  quam  jo  'üflmi  np  bem  9fiin  inb  babbe  bac  pn  too-- 

nunge.    bae  bteif  ^)e  2  jair  inb  ma«  ein  groiffe  tretfen  jo  eme  toan  ^»eren  inb  toan  25 
•Chron.  jicbcu  *|  bie  toan  fmre  paxt'it  toaren  inb  meinten  oud^,  \)t  »er  it,  burd^  jtnö  ft^onen 
Veg.'   t>crtoarcn8  claffcn  »ifle,  |*  alfo  bat  ber  beten  inb  ber  flcbc  ein  beil  meber  on  in  inb  jo 

cme  tocilcn bo  tegnabebc  l^c  [9JuboIf]  fi  [bie  ©ürgcr  toon  SBc^tar]  alfo,  bat  fi 

eme  getocn  4  bufent  marf  filtocr«,  baemit  fi  gejud^tiget  »urben. 

JJoniggs  3)efc  foninf  bebe  toit  ftribc cntooulbe  \)t  niet  go  »ctfc^en  lanbcn  uocfi  so 

^''^-  *^^-  gen  9lomc. 

«(.238ft.  II  3tcm  in  bcn  feltocn  jiben  bi^Ibcn  fi^  jofamen  15  gretocn inb  toart  bo 

^0^4^51'.  ein  goibcr  torebc  toan  Sombarbien  bcn  dt'm  a\  bis  gen  3)orbre(!^t. 

3tent  mx  ber  jit  e  ban  gtebe  $Robolf  jo  einte  toemfd^en  foninge  ge« 
loten  tüart,  bo  bat  xiä)  funber  foninf  of  feifer  roa«,  »art  ein  jlrit  gc^jalben  35 

tufd^cn  bem  foninf  toan  Ungaren  inb  bem  foninf  toan  33c^^cmen inb  foninf 

9ioboIf  behielt  bat  toclt  inb  erftoid^  bcn  foninf  toan  ©cbcmcn.   I^e  nam  emc  at>e  bat 

19.  'mcirg'  ftait  'meire'. 

1.  '3(18  ouA—  böbben'  3"f<i(5  ber  3.  Ä8nig«b.  'öon  bem  lam^arfd^en 
5lgri:|)^ina  ju  Äonig8^)ofcn.                        gebürgc  unt?  an  ba§  cngclfti^c  mcr\ 

2.  '®cn  m^e  3lgr.  u.  tßnigg^^. 


1273.  643 

^crjod^bDm  Mn  Deftcrtd^  ^emttn  tnb  ©teiermatf  tnb  bic  froen  ban  33c* 
^cm  bairgo  ^. 

[Ärtcgc  unb  Xoh  £>ttclat%  meijlcnö  au«  Scon.  bcr  ©äffen,  togl.  Aen.  Sylv. 
de  Bohem.  orig.  c.  27  uiib  ©c^ebel  216».] 

5  ^it  wnx^tn  Me  qttmn  mn  ^absbutd^  i^txjoqtw  nan  (De|tri4|. 

Unber  foninf  SRobotf  ftarf  ein  l^erjod^  bau  Deftrid^  2  jj^it  fd^ilt  tnb 
mit  l^etm  af,  inb  roaxt  bo  bat  l^erjod^bcnt  bur^  bem  l^tttigen  rid^  lebid^, 
tnb  lonini  SRcboIf  beteinbe  ftn  fonc  grabe  3l(bred^ten  ban  ^aHinxä)  tnb 
alle  fin  naelomefinge  mit  bem  but^  l^etjod^bom,  inb  ber  felbe  l^etgod^  W- 
10  5llbte&t  iDart  cudb  nae  ber  l^ant  toemfd^e  foninf.  alfo  njutben  ui^  ben  ©äffen* 
gtcben  ban  §ab«butd^  ^etjcgen  ban  Oeftetid^,  inb  ban  ben  fetoen  fin 
no6)  jet  jit  bie  l^erjogen  ban  Deftetid^. 

2)if[c  öurß  !onin!  9iobolf  ^jictt  flrengc  geriet  inb  ma^t  gucbcii  örebcn  in  buit«  Äönig«« 
fd^eit  lanbcn.    l^c  ^lielt  bic  lant^lraiffcn  in  torcbcn  inb  rein,    bo  ^)ei  öe*^45tf'^* 

15  ^cirft^^et  platte  ISjair  inb  »a«  ein  alt  man  tourben,  fo  tooir  ^t  gein  granf* 
fort  inb  machte  bair  ein  toergabcrunge  ber  furfurflen  inb  anbere 
laufenderen  inb  tt)ouIbe  fincn  fon  Gilbert  gcnocm:|)t,  ^icrjod^  toan  Ocflcrid^,  jo 
eint  foninf  gemad^t  ^latocn,  aU  \)t  cnä)  begerbe  t>an  ben  furflen.  mcr  bat  »art  eme  ge* 
»cigert  toan  ben  furfnrjlen  np  bie  jit,  »ictoail  \}t  naemait«  öan  in  tt)art 

20  geforen  Bi  inb  nae  foninfS  2(botf8  jibcn.    bo  eme  bat  geweigert 

»art,  joid^  ^je  ui«  granffort  .....  bo  ftarf  \)t  jo^ianfe  tool  a\  gueber  merf  nae  gofe 

gebort  1291. 

II  [33iib  eine«  «if^of«.]  g3l.2:i8b. 

@ifribu«  loan  SSefterburci^  töart  ber  52.  buft^of  jo  (Soetten  bi  ben  giben  ber  fo*  5191.94^. 

25  ninge  9loboif«  öan  $ab«bur(^  tour  inb  foninf  Slbolf«  i>an  S^affautoe  nae  anno  dni. 
12783  tijj)  i^efa«  ben  fioil  24  jair*  inb  5  maenbe.  bo  nu  buf(!^of  ©ngelbre^t  boit  toa« 
inb  begratoen  a«  t>urg,  fo  quamen  bie  thtt  :|)riore  :|)robfle  inb  beeiden  im  cod\6)m  flift 
gen  SSonne  einen  buft^^of  jo  fiefcn,  inb  foren  at«  tourg  ^jcr  @ifrit  ttan  bem  bni«  t>an 
SSßefierburd^.    ein  beU  foren  greöe  (Sonrait  toam  SBerge,  mer  ber  :|)ai«  ©regoriu«  con- 

30  firmiert  inb  bepcbiget  ©ifribum  mit  bem  bufc^bom. 

S)if[e  buft^^of  @iffrit  xca9  ein  fricgber  man  inb  l^abbe  ftn  jit  bcr  junf^ieit  fa-c  chr.  pr. 
jobrad^t  in  oeffunge  be«  orloge«  in  feit  inb  ^lifebe  2c.    fo  balb  a«  Jic  bufd^of  gemacht 
»a«,  fo  friege  b«  öU  tianbe  beibe  öan  geifilid^cn  )pttlatm,  a«  bufc^oijcn,  inb  ^an 
tDcrÜIid^en  furflen,  a«  l^ernae  bcfd^rei)en  toirt. 

35  SBi  befcm  buft^^of  boif  fid^  »eberumb  an  bat  atb  ungelurf  inb  ber  friege  ginf  5lgr.94b. 

Weber  u^  tufd^en  bem  bufc^of  <5iffrit  an  ein  inb  bem  gretocn  i)an  ©uild^c  inb  ber  flat 
öan  Soetten  an  bie  anber  fibe,  al«  ftn  t>urt>aren  gebaen  ^^abbcn.    inb  quam  bie 

öebe  alfn^  jo:  mant  grebe  ßonrait  ban  bem  Serge,  ber  <)roift  ts>a^  jo 
fent  ÜKarien  greben,  toa^  ond^  geforen,  bairnmb  ber  [grcbe]  ban  bem 

39.  'gretje' fcl^tt. 

1.  ©ö^men  er^jielt  Dttofar*«  ©o^jn  fd^e)  ^erjogs^iau«  toar  ft^on  1246  an«* 
SBengel.  geflorben. 

2.  (S«  ift  nid^t  flar,  ob  bamitOttofar  3.  1277  3lgr.   9ii*tig  1275. 
ferbfi  gemeint  ijl.    2)a«  alte  (babenbergi.  4.  '23  jair'^Slgr.  (Sr  jlarb  1297. 

^41* 


644  VI.  Stod\)oWi6ft  %onif  1499. 

Serge  nam  t)aft  ffoe«  in  in  finte  lanbe  \  ber  gteue  Dan  bet  ÜKarf  ttom 
ou^  in  in  finte  (anbe.  bufd^cf  ©iffrit  oDerjoid^  ben  gtet)en  t>an  ®ui(c^c 
nntb  bet  ^iat  \>an  Soetten  lüiüe,  batike  bet  biftonbe,  inb  oud^  ui^bem 
atben  l^a«,  ts>ant  l^e  jtDen  bufd^cDe,  fin  ^^ntüoren  beibe,  gegangen  ^obbe 
ate  butg  i^-  5 

Anno  domini  1277. 

3o  mit  qttnt  U^iliielm  uan  <Snil(t|e  mit  fmt  erltj^eborcn  fon  in)  468  rittermaifligdi 

M  rcifftgct  mannen  binnen  2<li(t|  erflagen  nrnrkn. 

3o  ber  feltocr  jit item  bairgo  moiften  bic  »an  Slic^en  ber  ©uitc^er  f>eir« 

fti^af  anbere  grois  beffcrunge  boin.  lo 

[2)ie  crflcn  Seilen  au8  Slgri^^ina  91^  (Chron.  praes.  211),  ber  9Jeft  au« 
ner  Sa^vb.  D  128.  ©ingef^oben  finb  einige  Sä^e  au8  Chron.  quor.  regum.) 

iB(.239a.  II  Anno  domini  1278. 


Chron. 

quor. 

reg. 


i)an 


II  Anno  aomini  licio. 

3n  ben  jiairen  un«  leeren  1278  xoaxt  grcioe  ©ugelbred^t  i)an  ber  Wlaxt  gefangen 
leeren  ^erman  »an  Sreiberturt,  inb  flarf  in  ber  gcfenfniffe2.  ts» 


V^it  bifdjof  Bifert  bat  lant  nan  <5nild|e  neriieirbe  inb  nerbarfte  inb  binac  gani;c 

nnber  inb  an  ftd|  bradjte. 

4 

Chron.  2)o  ber  gretoe  öon  Ouitc^e  alfo  jo  ^i^tn  tt)a8  boit  Mei)en,  fo  bud^tc  buf^oS 

^2*1^'  ©ifert  nu  »dl  gelegen  fin,'  bat  ^e  \i6)  inb  fin  i)urfaren  fulbe  »re^en, 
inb  ^)e  toa«  i)erbunben  mit  ber  flat  toan  ^iö) :  bairumb  goid^  l;e  int  lant  i)an  ®uit^< 
unb  ladjit  fw^  t>ur  bie  flat  ban  ©uitc^e  mit  eim  groiffen  fiarfen  ^>eire.  bi 
bat  be«  erflagen  greben  örunbe  unb  anber  me  goibe  maeg^  getoar  tourben,  fo  öerga«^**" 
berbcn  fi  fic^  unb  joigen  in  bie  flat  bürg  inb  beben  groiffe  ttjeberflant.  bie  belcget:==^^ 
i)runbe  goigen  ui8  ber  fiat  inb  quameu-jo  flribe  mit  beö-bifd^ofg  i)ott,  inb  bae  war  ^ 
ein  groi«  fhit :  gom  leftcn  ber  btfcjof  betitelt  bie  btctorie  inb  nam  bie  ftat  in,  inb  ba  -^ 
flarfe  fIo8,  bat  binnen  ber  flatmuiren  gelegen  tt)a«,  brad^  'fyt  im  grunbe  of,  a8  noc 
l^ube  jo  bage  jugen  bie  flurfe  bau  ben  muiren  bie  bae  ftain.  item  ^e  getoan  ouc^  bt 
ftat  toan  2)uren  inb  binae  aüe  bic  flog  inb  flebe  inb  befle  in  ber  graefd^af  öar 
@mi6)t,  tTtroiniö)  uiögenommen,  aö  ^iibetfc  inb  ^aimboid^,  inb  aU  ^>e  bic  graeffc^c 
unbcr  fid^  brad^t  ^jabbe,  fo  gint  l^c  mit  bem  tanbe  umb  »ie  ^c  »oulbc. 

c6cnt>.       '     3tem  ber  tourß  bifd^of  tt)an  oucj  S3ebebur  unb  24  öeflen  bie  bae  umbtrint  taget 
bie  \)t  einbeil  afbrad^,  bie  anbere  flerfte  l^e^. 

tUnx>.  3tcm  go  ber  felber  jit  flerftc  ber  bifti^of  bat  fletgin  S^lp^t  inb  butoebe  bair  ci 

f!ar!  flog  u^  fent  $etcr«  erbe. 

1.  ®raf  ^bolf  bonöcrg  erfti^cint  crfl  toeftf.  ©efd^.  II,  207),  bic  toon  einer  jwef- 

1277  Wßx,  1,  alfo  mehrere  ^a\)xt  nad)  jä^^rigen  gc^>bc  in  golge  ber  2)o^^>eltt)a-?/ 

ber  S3ifd^of8toa^^t,  unter  ben  ©egnem  be«  f:|)rid!>t. 
(grjbif*of8   (Sacombict  II,  409).    SBon  2.  SJgl.  ©b.  II,  31  ^ott  5. 

früheren  ^treitigteiten  ifl  nid^tS  befannt,.  3.  Quorum  alia  comminuit,  alia  sibi 

mit  2lu8nabme  einer  ^aä)vi(ift  ber  Cro-  subiugavit.   (Sine  $f.  fc^reibt  coramuni- 

nica  comitum    (©cibcrtj,   CueKen  ber  vit. 


1277—1283.  645 

©albe  bairnac  quam  bcr  l^crjod^  toan  ?iniBurc]^  mit  anbcrcn  torunbcn  inb  mac=  ehr.  pr. 
en  bc«  grctoen  tan  ©uilc^c  ber  crjlagcn  »a«  jo  'ä\6),  inb  joigen  mit  getcalt  in  bc«    ^^'' 
ifc^^of^  tant  'oan  (Soetten  inb  beladeten  Su'^^Ö^-  ^^  bifd^of  @ifert  bat  öernam,  fo  )t>tx> 
tmelbe  ^>c  ein  groi«  tooulf  inb  brcif  fi  af,  bat  fi  bc8  nad^tc«  afjoigcn. 

2)0  nu  ber  fricd^  tufc^cn  beS  giet)en  torunbcn  toan  ©uild^e  inb  bem  Bifti^of  toan  ehr. pr. 
Reellen  lange  gcftanben  ^abbc,  fo  »art  burd^  ir  beiber  tornnbc  bairtufc^cn  gebeibingt 
tb  ein  torcbe  gemad^t,  inb  bie  f  oine  mad^t  ber  pai^  ÜÄartinns  l  V*  alfo, 
ttt  bie  floffe  inb  toefiigung,  bie  jom  lanbe  toan  ©uild^e  ge^oirtcn  inb  niet  gebrod^en  ?lqt.  95» 
>aven,  gaf  ber  bi[^of  toeberumb.  praes!"' 

3tcm  bo  bcfe  toebe  getätigt  toaS,  [o  gcfc(;icbe  bairnae  umb  ctjUd^e  gered^tic^eit  chr.  pr. 
nre  !ir(*m  jo  befeftinnen,  bat  ein  anbet  orioge  m>ponbe  tufc^en  im  inb  (lerjot^  3of>an  ""*«!"• 
an  53robant,  inb  ^)c  fa^be  [jid^]  wcber  (jcrjod^  3o^)an  toan  ©rabant  inb  belad^  bat 
0«  Äer^eii  u^  ben  tourß  l^ergod^  toan  Trabant  inb  iaö)  bairtour  u'mbtrint  8  tüt6)tn, 
tb  ^c  gctoan  it  inb  flieö  it  anc  inb  toerbrant  bat,  toelc^  flo8  bcr  Ij^erjod^  gegolbcn 
abbc  toan  ben  ertoen  toan  ©emmenic^.  bat  [cltoc  f(oö  bebe  naemaiJ«  bcr  ^^crjoc^  toan 
3rabant  lücbcr  u:|)bumcn  unb  toU  fterfer  ban  it  tour^iu  gctocfl  »a«.  inb  bat  toaS  ein 
ümgin  inb  beginne  cind  groiffen  l^af^  inb  totantfd^af  tufd^cn  bem  bifci^of  toan  (Soctlcn 
tib  bem  ^erjogen  toan  33rabant,  bactoan  ein  groi«  ftrit  inb  manflat^t  quam,  a8  nae 
>oIget. 

Anno  domini  1281. 

Anno  dni.  12812  toart  gemacht  bie  |teineii  brucf  jo  Xriti^t,  inb  4  jair  bairnac  Fiorar. 
>art  gcmad^t  bie  flcinen  brucf  jo  $oi.  ^2S6)' 

)Pie  Hi  bir4l0f  Eifert  ^tpei  mail  ouer^oitt)  grcoe  AHolf  oam  6eri9C  M  bra(t|t 
)air|o,  Hat  l)e  }o  'Jtoliieim  inD  }o  illoni)Cim  ^mm  toetnc  afbrettjen  moille. 

II  S)iffer  bifd^of  ücö  noc^  niet  af,  mit  ftnen  nacbercn  jo  friegen,  unb  ^e  otoer»  ^^•2^^*'^ 
>ic]{>  jiDci  mail  greef  Slbotf  toan  bem  33erge,  inb  bcr  grctoc  tocberftunt  eme  f  0(chr.pr. 
eft  ^t  mocd^tc.    jom  Icftcn  ttjart  ber  torebe gemacht  inb  brad^t  ben  gretoen  bairgo,    ^^^^* 
:xt  l)t  jnjcn  torne,  ben  ein  jo  Wluii^dm  inb  ben  anberen  jo  iWon^eim,  molfl  af» 
ctti^m,  bie  bem  ftift  jotocber  gemad^t  ttjaren,  mtt  fuld^cm  tocrbragc,  bat  fi  niet  toeber 
emadf^t  fulben  tocrbcu,  jo  einre  ewiger  gebedjitniffe. 

Anno  dni.  1283. 

3o  mit  bifdjof  Bifert  nnUt  alleu  fnr|ten  mtiqtt^t  f\^  einre  gemeinre  fdje^unge 

intgcin  pais  inü  konink. 

3o  biffer  jit  l^abbc  foninf  9iobo(f  beroifcn  einen  groiffen  t>of  jo  SSirtjburd^,  inb  cbenb. 
jxam  bair  ein  groi«  toergaberunge  toan  geiflUd^cn  inb  tocrltUd^en  furften  unb  anbcrcn 

5.  *örunbc'  flatt  ^»runben'.        12.  *ji(^'  fc^tt. 

1.  35en  einer  95crmitt(ung  bc«  ^ap>  2.  Fiorar.  temp.  |^at  1280,  bagegen 

jle«  f^rid^t  audf>  bie  Cronica  comitum  bei  $oc|cmiu8  (ChapeaviUe  II,  313)  über* 

©eibcr|j218.  Slbcr  bie  @übne  tam  f(^?on  einflimmenb  1281,  boc^  fe^lt  ^ier  bie 

1279  ju  @tanbc  (Sacombkt  II ,  429),  gf^otij  über  bie  Sörüdtc  ju  §u^. 
löä^ircnb  iWartin  IV.  erjl   1281   ^a^fl 
njurbc. 


646  VI.  Äoel^offf(^e.(£^>ronir  1499. 

](ieren,  tnb  bat  toaxt  loerbragen  mit  pai&  Sßartinud  bem  IV,  bat  ein  gemein  ft^e^ung 
burd^  ganfe  3)uitfci^lant  gefaxt  toaxt  bejer  bifc^of  @ifcrt  toaö  ber  eir|ic  bcr  ful^  k* 
fwcrung  weberf^rad^  inb  in  ftme  flift  of  lant  niet  tooulbe  jolaiffcn,  fo  bat  bic  lanbc 
iyan  bcr  felöcr  Bcfioerange  bis  nod^  jcr  git  fin  entkbiget  geweft,  al  i«  bat  bitoilen 
toeberumb  berfoic^t  getoefl  tnb  ouc^  betoiltiget  Dan  einbeil  fur|ien.  6 

Anno  domini  1288.  »an  Dem  V^otinqtt  fitilt. 

IPie  bifd)0f  Bifert  in  eim  flriDe  bi  U^oringen  gefangen  toart  unD  7  iair  in 

gefenkniffe  gel)aUen. 

5liir.  95b  3o  ber  jit  ftarf  ber  ^>crjo(!^  öan  Simbnrd^  fonber  lifggeburt,  inb  bairtoan  quamc 

^^2\s)^'  ^^^  Q^^^^  '^"^  ^^^  gttJcibra^t  tufd^cn  \ftvio(S)  3o^)att  toan  ©rabant  inb  grcöen  ^cinalt  lo 
•wiih.  öan  ®etre  umb  be8  felöen  ^jergod^bom«  »illen.    *|ber  gre^e  iyan  ®clrc  unbeitüanbc 
chen"ö.  P*^  bes  üurg  tierjod^bom«  aö  toan  fime  ^iui«frautt)cn  toegcn|*  inb^jabbcbie 
floejfe  tnb  anbcre  ijeftigunge  ingenommen  unb  l^ielt  bie  mit  gc« 
»alt.    gracf  3(botf  öan  bem  S3erge  »aö  ber  ncejte  cröc  jo  bem  t>urß  ^>crjod^bom,  inb 
bie  gerec^tid^eit  ber  crffd^af  go  bem  wirg  lauDe  galt  eme  ai)e  ber  l^crgod^  toan  Trabant  ts 
umb  gereit  gelt,     ein  igti.c^  i)an  ben  iüegebe  up  a\  fin  torunbc  inb 
*  wiih.  t)  r  u  n  b  e «  ö  r  u  n  b  e.   *!  in  ben  [elften  leufen  betagte  grefte  9?einoIt  öan  ®elre  bie  pat 
*  t>an  2^ile  inb  gen>an  bie  inb  jcrftoerbe  bie.|*  nu  ftonbe  bifd^of  @ifert  mit  ber  ftat  toan 
(Socncn,  a6  ftn  tourfaren  oud^,  in  untoijtte«  inb  in  gtüeibrad^t,  a8  umb  ber  jtat 
chr.pr.  tocgcn.    ^ierumb  fterbant  jld^  ber  öurß  Ij^ergod^  toan  SBrabant  mit  fime  broeber2o 
*    @otf  rit  mit  grabe  2lboIf  ftam  ©erge  inb  mit  §enrid^  t>an  SBinbecfe  ftme  broebcr, 
mit  grotoc  SBatratoe  »an  ©nild^e  unb  mit  graftc  ©er^art  fime  broeber,  ^>ere  öan 
(Safter,  mit  grabe  ©öcr^art  öan  ber  9Karf  inb  fime  broeber,  mit  ber  fiat  »an 
(Soctten,  mit  bem  bi  fd^of  banSuitge,  mit  bem  greöen  bau  ©im^ol  — 
bat  iö  ban  fent  ^autu«  — ,  mit  ben  gretoen  »an  $!ogi  unb  mit  M  anbe»  25 
ren  ebelen  inb  med^tigen  bereu,  l^crtoibber  toerbant  fid^  ber  greöe  t>an  ©etren  mit  bem 
bifd^of  »an  (Soetten,  mit  gretoe  §enrid^  toan  Sutjefburd^,  bc«  f on  nacmait«  foninf  »art, 
tnb  mit  SBatratoe  ftme  broeber,  mit  3o^an  ^lere  jo  ?imburd^  inb  mit  ^enrid^  l^ere  go 
Sefterburd^,  mit  bem  leeren  »an  33alfenburcb,  mit  anbcren  toil  tned^tigcn  leeren  ritte* 
reu  inb  fned^ten.  3o 

«1.240*.  II  [@d^(ad^tenbilb.] 

i8l.240b.         II  2)iffe  gttjae  :|)art^iie  öurß,  a«  ber  ^>ergod(>  ftau  Trabant  unb  ber  greDe  toan  @el» 

Ib. 214.  jgjj^  bebretoen  allerlei  fried^Sleufe  go  beiben  pben  unb  orlodjitcn  u:|)  ein:  nu  bc^iclben 

bie  bat  öelt,  nu  bie  anberen.   inb  tuSant  btfd^of  ©tfctt  fid^  botjen  anbeten 

ernftfid^  betoi^be  tntgl^ein  l^erjod^  Sol^an  r>an  Trabant,  in  jo  fci^ebigen,  35 

5igr.  9öb  g^^  :^e  ond^  Dntl^tn  in  angetaft  l&abbe,  affo  gom  leften  rudtt  ber  »urg  ^»ergod^  mit 

^l^n  1*011  • 

praes.)  ftn  örunbeu  mit  mad^t  int  flift  toan  Soeflen  inb  fter^eirbe  bat  laut  an  atten  cnben, 
inb  quam  tour  bat  ftetgin  SBoringen,  nu  gcr  git  ein  bor:|),  inb  ladete  ftd^  öur 
bie  burd^  bie  ber  bifd^of  bair  ^labbe  boin  mad^cn  go  twebermoit  ber  ftat  Dan  QEoetten, 

1.  3ol^ann  toon  Süttid^  mar  1287  mit  Rymkronyk    ed.     Willems,    BruxeUes 

Trabant  ein  «änbnig  eingegangen,  bie  1836,  p.  449.  280.  244.     3)ie   gleite 

Orafen  @ui?  unb  $ugo  ioon  ®t.  $ol  Eingabe  in  ber  Cronica  comltum  Ibci  ©ei- 

fotpie  @raf  Slrnolb  t>on  Sog  »aren  in  ber  ber^  214. 
<Bä)la(Sft  auttjefenb.  S3gl.  Jan  van  Heelu, 


1288.  647 

*|mit  bcr  ^e  ftecb«  ftombc  in  jtolbra^t.l*    bo  voaxt  toan  bcm  ^>evjogcn  toan  JBrabont  *chion. 
inb  toaii  bcr  pat  toan  iSocIIen  inb  ircn  i)runbcn  bic  fclüe  burd^  30  Soringcn  betagt   ^^^^^' 
mit  cimc   groiffcn   flarfcn   ^eirc.     cinbcil  ^)iporicn  fc^riöcn,    bat 
*|bcr  \}txio6)  t>an  Trabant,  ber  gretoe  t)an  ©uilc^c  inb  ir  ^lulvcrc  quamcn  int  jlif  t  *eßtn. 
5öan(5ocUcn  bis  jo  ^iobcnfird^cn  inb  boc  baebcn  fi  ^jcrfd^aunjungc,  iub  öan  ban^*i^28*^ 
boren  fi  alfo  »ort  inb  bic  pat  t>an  (Socilen  mit  in,jo  Söotiitgcn  unb  bclagen 

bat  fcitoc  ^>ui8 1*  :c.  einbeit  anbete  croniden  fd^riüen,  bat  bifd^of  ©tfert  mit 
jtnen  i>runben  trefltc^  beladet  bie  [tat  Soetne  anno  1288  u^)  fent  83ont=^ 
faciu^  bad^  umbtrtnt  9?obenfitd^cn  inb  bebe  albae  l^eirefd^auiüunge  1.  3un.  5. 

"icber  bifd^of  lic«  bic  pat  inb  quam  mit  pncn  ^ut|)crcn  inb  »olt  bic  bu^dj^  cnt» 
fefecn,  (0  bat  beibc  )(>axt^k  mit  ein  traifcu  inb  quamcn  go  eime  prit,  iub  bat  gcfd^at^ 
np  }cnt  35ouifaciu8  bad^  bc3  billigen  bifd^of«,  bcr  roa9  up  ein  fateröbac^^2^ 
anno  1288,  inb  entponbc  ein  groi«  Moibid^  friec^  inb  tt)urbcn  t>i(  erflagcn  toan  bcibcn 
pbcn.    gom  kpen  fo  behielt  bcr  ^crjod^  öan  S3rabant  bat  i)clt.    bo  bletoeu  büit  cbelrc 

t5  jjereit  ritter  inb  fncd^t  mc  ban  8  ^^onbert  tnb  iDurben  begraben  bi  ©oritigen  mit  (®oin. 
bil  ^unberben,  beibe  titter  unb  fned^t,  inb  i^  nod^  ^ube  be«  bage«  bair  "310* 
,ein  ca^jefgin  bae  bie  begrefniffe  gefettet  i«  '^,    in  bcr  bifd^ofcronidfcn  »an  (£oe^  ^^*','-p^- 

Icn  pcit  gcfd^rcöcn,  bat  up  bc«  bifd^of«  pben  aüein  boit  bletocn  mc  bau  1000  cbelrc 
mennc  inb  mc  ban  1000  gefangen,    bo  bteif  boit  bcr  grctoe  bau  !2u||ctburd^  inb  pn 
20  broebcr  SBatratoc  inb  ^enrid^  öan  Sßepcrburd^  ritter,  be«  bifd^of«  broeber. 

Stem  ^erjüdfe  Sol^an  ban  Srabant  but^  tDatt  butget  jo  Scefne, 
inb  eme  tpatt  gegeben  jo  einte  betgetbunge  binnen  Soellen  Scftin  gteben 
l^ui^,  ein  fc^oin  l^etbetge,  but  fin  eigen  bti  i)m^,  in  bem  oud^  bie  mi^* 
bebige  minfd^en  bti  fin  f 0  toanne  fi  baitin  lomen ,  unb  i«  baitumb  ge- 

25  noempt  bat  btil^uiö  bau  Stabant*,  aU  oud^  batan  gefd^teben  fteit,  inb 
»itt  bod^  nod^  nu  jet  jit  genoempt  Softin  gteben  ^ui«  of  'jo  bet  gutben 
froin',  ein  bau  ben  foeftfi^ften  l^etbetgen  binnen  Soeüen  but  futften  inb 
^eten.  inb  fo  toanne  ein  ^etjo^  bau  SStabant  jo  Soeßen  tnmpt,  fo 
juic^t  f)t  bae  in  a^  in  fin  eigen  toonunge,  inb  ttjat  ^eten  baitin  legl^e, 

30  bet  moi«  betbuifen,  a«  bi  unfeten  jiben  gefd^iet  i«.  item  bat  fetbe  l^ui^ 
l^aben  in  tel^enfd^af  ban  eime  Ijetjogen  bau  SStabant  tittetmaiffige  man 
im  ftift  bau  @oeC(en. 

3n  bcm  mx^  pribe  toart  gefangen  ^icr  @ifrit  öan  SBcPerburd^  btfd^of  öan  (Soel*  iiflr.96a. 

len.    grctoc, Steinalt  öan  ©che  ttjart  oud^  gefangen  inb  fere  geiüunt,  inb  mit  inwiih.de 

35  ttjurben  gefangen  bit  ritter  inb  fned^tc,  a8  oud^  öurg.  Berchen 

3tem  naebem  a6  got  bettenet  l^abbe  bie  tt)innunge  obet  ite  bianbe 

1.  S)icfc  SJerpott  ip  offenbar  nur  eine  3.  S5gl.  ben  Stu^jug  au«  bem  2Bor« 

toerbcrbtc  gaffung   ber   öor^ierge^cnbcn  ringer  SDlcgbuc^  bei^einrid;  öon^erforb 

^aöfxiäft  bcr  (SiJlncr  Sa^irbüc^er.  ed.  ^^ott^ap  212. 

2  S)icfe  genaue  Eingabe  entna'^m  ber  4.  2)er  ^erjog  befaß  ben  SBrabanter 

(5(>ronip  xüo\)\  ber  ©b.  I,  230  mitgct^cil«  ^of   fd^on    lange   öor   ber  äBorringer 

ten  3nfd^rift.  ©d^lad^t.  @nnen  il,  246  9i.  2. 


648 


VI.  Äüel^>offWc(£Mnin499. 


bcm  l^ctjoaen  t>an  Stabant,  fcem  l^crjogcn  i>am  Serge  inb  ber  \iaim 
Soeüen ,  l^ietben  ft  bie  fetben  ite  bianbe  gef enf üd^  inb  fd^a^ben  in 
goit  a\,  a«  l^ernae  gefd^reben  fteit. 


Vdai  lantfd^aften  Un  gefangen  lan^iieren  afgefd^a^t  mitrHen. 

wiih.  de  $erjO(^  3o^)an  I  'oan  Trabant  fregc  mx  fm  butc  bcn  grcteu  toan  @clre 5 

^8^82°  ^"^  'txiir^o  ein  groiffe  fumme  geHv 

331.241«.  II  Stein  Qxtct  3lbülf  loam  SBerge  nam  gefangen  bifc^of  @ifert  tan  (Soellcn  nnb 

^^eaf"  *^<»^t  5"^  flo«  geöoirt  inb  »a«  fm  gefangen  7  iair  1  tanf,  inb  tüoulbe  lieber  ftemn 

in  ber  gefenlniffe  ban  ftd^  bairjo  ergeben,  bat  l^e  bie  fd^e^unge  gebe  bie  eine 
angefunnen  voaxt  hoä)  bo  bie  7  jair  untb  njaren :  iDoutbe  ^e  ui^fomcn,  10 
fo  ntoifte  l^e  baft  flo[fe  inb  ^ertid^eit  berjieu  inb  oDergeben,  a^  ^e  oud) 
bebe,  unber  anberen  ntoifte  l^e  geben  bem  greben  bnrß  ben  3)iui^})at, 
bat  i«  bat  (ant  inb  bat  Delt  ober  5Rin  unber  bem  gebirg^ ,  a^  ban  ©en^- 
berd^  bi«  an  ben  SRin,  inb  ben  Sinpat  ben  9iin  np  ban  S)uf[eIborp  bi«  50 
©iburd^ ,  inb  bairup  njart  gegeben  ber[d^ribunge  inb  berfid^erung ,  beibe  v^ 
ban  bem  bifd^of  ban  Soeßen  inb  ban  bem  capittel,  bat  ber  grebe  inb  \\\\ 
naefomeünge  fntben  ben  bur^  SWui^pat  bel^afben  inb  anber  meer  fanb«^ 
inb  alfo  toart  bae  bie  fird^e  ban  @oetten  inb  bie  graeffd^af  t>an  ®etren 
ganfe  geoitmobiget  inb  jaem  gemad^t,  inb  njart  in  beiben  bit  lanbe^  af» 
genomen  inb  gejd^a^t.  20 

3tem  bif d^of  @if ert  obergaf  bie  l^erlid^eit  nnb  bat  eigenbom  ber 
jtoeier  borpere  Sltbefird^en  nnb  9?uö)etird^en  3,  bie  gelegen  fin  bi  bem  lanbe 
ban  Sem^)en,  be^  bi^bom^  ban  Soeüen,  greben  9?einott  ban  (Selre,  bat 
l^e  bie  erflid^  befifeen  fulbe,  umb  fid^  fin^  fd^aben^  jo  ertoberen,  ben  ^c 
l^abbe  ban  ber  neberlaege.  25 

3tem  bie  befte  jo  ©oringen  inb  bat  flo^  brad^  men  af  mit  gen^alt, 
inb  fal  gl^ein  anber  fto^  toebernmb  bae  gemad^t  toerben. 

3tem  bifc^of  ©ifert  moifte  bie  [tat  ban  Soetten  ui^  be«  pax^  inb  be^ 
feifer«  ban  befteüen  ^. 


i.  2)iefe  Eingabe  ifl  übertrieben.  M. 
«b.  II,  129  ^.  2. 

2.  S3on  biefen  ©ebingungen  enthält 
ber  griebenS^ertrag  nid^t«.  @nnen  II, 
248  9i.  3.  2)ieCronica  comitum  bei@ei* 
ber^  209  fd^reibt:  terras  Linpat  et  Mus- 
pat  in  Rheni  ripis  sitas  inter  Tuitium 
et  Düsseldorp.  Sabrfc^cinüci  fc^mebte 
bie  S3ertrag«claujel  (Sacomblet  II,  510) 
t>or,  ber  (Sigbifc^of  bürfe  am  'Stf^dn  ^toU 
fc^en  ber  ^ieg«  nnb  ^nger « SWünbung 


nnb  fonfl  im  bergifd^en  ?anbc  feine  SBe^ 
fefligung  errid^tcn,  ma«  tüobt  mit  bcn 
^^etjogli^en  Sfiec^ten  be«  (Srgbifci^of«  in- 
fammen^ängt. 

a.  mMtxt  nnb  ^iicnferf.  Ucbrigen« 
ifl  t>on  einer  berartigen  Slbtretitng  ganj 
unb  gar  nichts  befannt,  nur  l^at  toicber 
bie  Cron.  com.  214  bie  gleid^c  9ia(]^ric(^t. 

4.  3n  ber  @übne  mit  ber  @tabt  hti 
Sacomblet  II,  517  jle^jt  bieg  ni(]&t. 


1288.  649 

3tcm  binnen  bcr  jit  bat  bifc^of  @ifcrt  alM  Q^^awQtn  la6),  jotci^  greöe  3öalratoc  chron. 
»an  ®mi6)t  öur  bat  jlarfc  fIo8  go  äul^b-    ^c  getoan  it  inb  gerbrad^  it  oud^.  ''ou!* 

3tem  greöe  @öcr(>art  t)an  ber  ÜJlar!  goit^  in  SBepp^^ateii  in  bat  ^jerjod^bom  öan  3lgr.  96* 
ISngmn  inb  gc»an  bae  oud^  toil  t>cflc  inb  {loffc  inb  gcrbra^  bic.  ^p^ra^o! 

5  3tcnt  bif^of  ©tfrit  t^etloit  bte  acnf^)taed^c  up  bie  [tat  t)an  @ocüen, 
toant  ]^e  meinte ,  a^  oud^  einbeit  öan  finen  t)utf aten,  bte  burg  [tat  l^oert 
im  jo,  bie  fi  im  mit  tamp  inb  titterlid^en  afgetDonnen  of,  beffer  jo  fagen, 
»an  fime  obetbal  be^ietben  inb  befd^irmben,  a^  l^ernae  gefd^reben  fteit. 

W\t  Mc  bürgere  oan  doellen  ir  flnp  jo  Her  |tat  in  Hcn  uur^  flriHc  brauten 
t<j      iip  eiine  karren  nac  km  nisfprud),  mnb  bat  eigenbom  bcr  felucr  ^at  mit  ge- 

melbiger  l)ant  ^o  befd^irmcn  unb  |o  t)alben. 

2)0  nu  bi|d^of  @nge!bert  öur  inb  bifc^of  @ifnt  nac  batten  bie  flat  »an  Socflen    (5ötn. 
in  ben  roemf^cn  ban  inb  in  be«  !cifer8  ad^t  brad^t.  a«  t>an  ber  flat  tvcgen,  t—  tüant  129  „ 
bcr  tourg  bifd^offc  fricc^  xct^  bic  jlat  maS  allein  bairumb,  bat  fi  Soctlcn  mcberumb  in2iflr.96»>. 
^5  ir  gelralt  ttjoutbcn  ^)a»cn,  —  fo  ttjaö  it,  als  i(^  ^)aitt  bocrcn  fagcn  inb  oud^ 
in  cinbcii  boid^cn  gclcfen  Ij^atje,  bat  ber  bifd^of  fo  öcrrc  eröold^t  babbe  an 
bcm  rocm[d^en  foninge,  bat  bic  bürgere  öan  Soettcn  fulbcn  bcm  bifc^of  bic  ^oX  tocbcr 
in  ftn  gcnjalt  Icöercn  of  bie  fluffele  toan  ber  jlat  jmac  milcn  mcgeS  in  bat  »ett  tjoiren  ^ 

inb  mit  einem  offenbaren  ftrit  bie  fefcen  finffet  ritterlid^  gewinnen  inb 
21»  falben,  inb  ti>er  ben  ftrit  afbac  gemunne,  ber  fntbe  ber  ftat  inb  fluffele 
bairjo  oberfte  ftn,  inb  ber  ban  bie  fluffel  alfn^  genommen  ^ebbe,  ber 
mced^te  mit  ben  ftuffelen  bie  ftat  npftieffen.  inb  mant  ber  bifc^cf  ber 
ftat  fo  nae  lad^  a^  bur^  bi  JRobenfird^en ,  entt)onlbe  bie  gemein  be^  niet 
üben ,  bat  men  f 0  nae  bi  ber  ftat  fulbe  umb  bie  fluffel  ftriben  ate  ber- 
25  jaigte  man,  bie  ui^  irre  ftat  niet  burften  treben,  fonber  fi  tootben  eirlid^en 
int)  ritterlichen  nae  bem  ni^fprnd^  ir  ftuffel  inb  ftat  gewinnen  inb  be^at* 
ben.  inb  bem  nae  beoen  bie  bürgere  ban  Soeüen:  fi  (ad^ten  bie  fluffet  yxp 
ein  larren,  inb  ber  nja^  mail  bertt)art  mit  ftoeffen  inb  ben*  11  ben  inb  «1.241b, 

vjoirten  ben  farren  mit  ben  fluffclcn  in  bat  i)clt  50  SBoringen  jom  l^erjogen  ban  3ai^rb. 

30  ©rabant.    fi  berbranten  ffioringen  inb  fturmben  bat  ^ui«.    be^  n)art 
ber  bifd^of  getoar  inb  brad^  mit  allen  finen  brunben  np  inb  qnamen  jo^ 

famen  JO  ftribe  a^  burg.  bic  bürgere  »an  Soeaen  bcn)i«ben  [xö),  a«  biKid^  toa9,  %%xM\ 
toromclid^^n  a«  getrnwc  gelcber  be8  billigen  roemfd^cn  rid^ö,  bairanc  fi  in  fnnbcr^^cit 
gcürict  ftnt,  bat  fi  aU  anber  geöricbe  bürgere  nnb  anberc  bienflntannc  bc«  billigen 
35  roemfd^cn  rid^«  unbcr  bem  rid^  meren  inb  niet  unber  geifllid^cr  getvalt  bcr  bifd^offc. 
fo  ban  aßc  toictoiic  öam  IS>emel  i«,  fo  gunbe  got  inb  gaf  ben  bürgeren,  bat  fi  ben  ftrit 
gewonnen  inb  behielten  irc  finffcl  inb  irc  »ri^cit  inb  öoirten  ir  fluffel  mit  örcubcn 
njcbemmb  in  (Soeflen,  inb  behielten  ban  ber  jit  an  biö  nod^  l^er  anno  1 499, 
bat  fi  ftd^  fd^riben  inb  fin  ^eren  ber  ftat  oan  Soellen  inb  bri  bürgere, 

1 .  'Of  einen  ftrit  leöeren  jttja  milen  t>an  bcr  ftat  Soclnc'.  (SiJIn.  3a^rb. 


650  VI.  ÄoeI^offf(i^c(5^ronif  1490. 

a«  ou6)  in  bcr  ^tbiingc  bc«  f ontn!ö  cf  be6  btfd^of«  ui^gcf ptod^en  loirt  K 
tnb  untb  befer  burß  ^erUd^cr  inb  cirKd^cr  btctotie  tüitten ,  bat  bet  niet 
bcrgeffen  tüerbc  inb  bat  got  jo  bcn  ciüigen  bagen  bairumb  gelobet  inb 
geettt  tputbe ,  beben  bunjen  bie  [etben  leeren  ban  Soeüen  ein  cccptüt  u|) 
[ent  ©ebertn^  [trat«  in  fent  Sonifaciu«  ete ,  u^  iDeld^en  bad^  bet  mi^  5 
ftrit  gefd^ad^.  tnb  nod^  aüe  iair  ber  rait  bet  ftot  ban  ßoetten  up  bc« 
bur^  l^ißigen  ba^  mit  einte  tobelid^et  <)toceffien  bait  geit  inb  l^oett  bat 
am^)t  bet  l^ißigen  mif[en  2. 

• 

So  oic  Qteoe  Moi^  mn  6crge  be^entlid)  M  ungetnivieütt)  gcfaiigen  »ort  non 
bif(t)of  äifcrt  unl)  f^enUitt)  in  Her  gefcnknifFc  mati  le^ankü  inü  |tarf  in  Her   10 

gefcnkniifc. 

^Qx'm.  3)obic(oincgcma(^>ttt)artinb  bifdj^of  <Sifert,  aö  tourß  i«,  ui^gebeibingt 

^^  •  trag  unb  [ulbe  fncüid^cn  öan  S6cn«berci^  go  (Soctten  ribcn,  fo  Bcgcrbe  f)t  toan  bcm  gre* 
toen  Dam  53ergc :  fo  ^  emc  bcn  9Jiuie:|)at  unb  onbcr«  atocgcfd^cfet  ^>cbbc,  bat  IJe  in 
bo(^  bt8  jo  3)uitfc^  u:|)  bcn  9iin  gclcibcn  moulbc.  ber  grcto«  toa«  »illtt^is 
inb  bebe  bat  gerne,  bo  nu  bcr  grc))e  mit  bcm  bifd^of  bid  go  S)uitf(]^  quam,  |o 
tt)a8  be8  bifd^ofö  ma^t  in  cime  groiffen  reifigcn  gcjuid^  in  2)uitfc]^  »erborgen,  bat  ^c 
burd^  bie  fin  lijiliiö^  bcflalt  ^>abbe3,  jnb  im  gclouüen  fonber  aÜc  t>cbe  unb 
in  bcr  foinc  öingcn  fi  bcn  grctcn  t>am  33erge  inb  ^)iclbcn  in  gefangen  bis  in  ben  Ml 
inb  manne  a«  ber  bifd^of  bcn  öurg  greöcn  inmanen  futbc  inberJo 
fommerjit,  fo  ^attc  bcr  bifd^of  ein  iferen  !orf,  ber  toa«  mit  ^onid^  gefmtert: 
fo  nam  man  ben  greöcn  inbfat^tc  inmit  bloiffcm  Übe  bairin,  batin 
bie  stiegen  biffcn.  inb  quälten  inb  :|)inic^>ten  bcn  gretoen  mit  atfuld^en  fachen  # 
lauge  bat  \)t  jiarf  *. 

Stern  l^te  i^  jo  mitlen :  ate  id^  l^ain  ^oeten  [agen,  f 0  etboit  fid^  ber  25 
but^  gtebe  lüebetumb  jo  obettebeten  ben  ÜKui^pat  inb  anbete  bat  ^e  ban 
bem  bifd^bom  ^abbe,  bat  l^e  toebet  tebid^  iDUtbe  unb  ui^  bet  quafe  queme. 
antlDotbe  eme  bifd^of  ®if ett:  Jent  ^tkx^  fitd^e  i/^ttt  nod^  genoid^  }o 
betjeten,  of  l^e  be^  niet  enl^ebbe:  ^t  tDcutbe  in  leten,  tote  l^e  ein  bifd^of  gc* 
fenfiid^  l^afben  fulbe.  '^ 

«benb.  ^tcm  mcu  tt)i(t  fagcn,  bat  bie  ^erfd^af  toam  ©erge  unb  bie  bcic^ft^ra 

^ereu  bcm  flift  t>an  (SoeUcn  ftbcr  bcr  jit  nie  gunflld^  würben,  tnb  18  ein  alt  \)^i. 

inb  af«  ein  beil  fagen,  fo  l^abbe  bet  but^  gtebe  bem  bnt^  bifd^of  befjelbcn 

23.  'quattcn*  flatt 'quottcn'.       24,  *gat' ftalt  *baf .' 

1.  SSgl.  bie  gormel  S3b.  I,  335.  t)or  fid^  ^attc. 

2.  gSgl.  (Sunen  II,  246.  4.  2)ic  gänjlid^e  ©runblofigfcit  bie« 

3.  2)icfcr  äufat?  gur  Slgr.  tcIS^rt  aud^  fer  «Sage  ^)at  @nnen  II,  259  ^.  3  über* 
in   bcr    Cron.  com.  bei  (Seibert^  209  jeugenb  nad^getüicfcn.    SSgl  audb  3Ro» 

(disposuerat  ibidem  per  ainicos  militum       uatSfd^rift  für  rt)einifd^»tOcfif.  ©cfd^ic^töj. 
insidias  fortissimas  locari)  toiebcr,   bic       I,  87. 

alfo  ^ier  unjnjcifcl^aft  bic  ÄoeH^.  (5^>ron. 


I 


1271-1295.  651 

geftd^^  ouä)  gcbain  mit  einte  fuertid^en  gefenlniffe :   bairumb  gefd^iebe 
bem  gret>en  bat  toeberuntb. 

Stent  e^älid^e  anbcr  <)nnten  )oan  bifd^of  ©ifert  Dinftn  bcf^reijen  bi 
foninl  5lboIf^  jiben. 

6  Anno  domini  1271. 

II  [33ilb  cincö  ©crjogö.]  iBt.242a. 

Wilh.de 

SReinoIt  bcr  eirfl  öan  bcm  namen  inb  bcr  10.  grei)c  tan  ®clrc inb  flarf  Berchen 

Ottd^  in  bcr  gct)enfniffc  anno  domini  1326  idibus  octobris  i,  bat  i«  u^  fcnt  ©ion^jiuö  Oct.  15. 
bad^,  inb  »art  begraben  in  bem  cloiflcr  jo  ®rct>cnbale  bi  bcn  »ocffcn  fin«  t>abcr8.  ^^^  ^* 
i  o  inb  babbe  bic  öurg  graef[d(iaf  regiert  nac  fime  öaber  56  jair. 

V^tlö^t  pais  ingcfa^t  l)alt  ^ts  l)iUi0en  factamen^  üatt). 

[«ilb  eine«  ^a^peö.] 

Urbanu«  IV  ....  .  Slemcn«  IV  .  .  7  .  .  Orcgoriu«  X  . .    .  .  3nnoccntiu8  V  suppi. 

aU\)t  pai«  geforcn  tt)a0.  ^"^^ff* 

IS  5lbriattu8  V ^olfianne«  XXI jlarf  in  bcm  8.  macnbc  jin«  ^ai8*  siebet 

boni«.  215b. 

II  Anno  domini  1292.  m. 

242b. 

[«ilb  eine«  Äönig«.] 

5(boIf  gret)e  öan  ^f^affautüc ^jc  quam  mit  groiffer  ^)crfd^af  jo  3(ic^cn 

^o  inb  bae  wart  ^z  lS>eirli(^en  gewict  inb  gefattoet  toan  bufc^of  @iffcrt  üan  Soetlen. 

[5lgri^^.  98b  (Äönig«^>.  453).    Rudim.  (Sd^IußJalj  au8  Chron.  quor.  reg.] 

3n  bem  anbeten  jair  fin«  tid^«^  j^id^  fonin!  Slbolf  mit  groif[er 
mad^  int  fant  Dan  3Jitffen  inb  bejtoan!  bie  inb  brad^t  fi  unber  bat  ric^. 

3tcm  jo  ben  giben  xoai  ein  groi«  jtt)etbrac!(>t  inb  fric^  tuf^en  fonin!  $^ili:|)«  chron. 
-^  öan  granfridb  inb  fonin!  Sbwart  tan  Sngelant.    fo  fd^ret)e  bet  [elüe  foninf  @b*    VeZ' 

matt  'oan  Sngelant  an  foninf  Slbolf  be^  toemfd^en  rid^ö  umb  l^ulpe, 

inb  l^c  nam  Dan  emc  anber^alf  bufcnt  mar!  goullj,  alias  l^nnbertwerf  bu*  JJßniggs 

fent  mar!  filtoer« inb  baemit  leflerbc  ^c  bat  ric^  inb  fic^  felöer,  inb  ^e  üyatt^°^'^^^' 

bairumb  ot)crf(^rcöeu  inb  t)erf|)rod^en  öan  ben  furflen. 

io  Anno  domini  1295. 

©airnac  o«  men  jalte  1295  tt>art  groi«  tiantWaf  tnjc^en  fonin!  3lboIf  inb  ^cr*  cbenb. 
joc^  ^ibxcdft  i)an  Dcjicric^ fo  bat  in  allen  lanbcn  tt)art  groi«  fricc^. 

1.  VI.  idus  octobris  miiftim  (Oct.  Oct.  9. 
10).   ®ic$amburg.§f.SBl.  212a  [einreibt  2.  5Den  gclb^ug  naä)  aj^cigcn  trat 

gor  VI.  ydus  novembris.    9^a(^  Nijhoff,  5lbolf  ^nbc  1294  an. 
Gedenkwaardigfaeden   I,    p.  yiii    fc^tt 


652  VI.  ÄocH>offf(i^e  (S^nif  1499. 

Anno  domini  1296. 

3ÖI.  242b  [53ilb  eine«  ^erjog«.] 

—  243». 

Fiorar.  3o(>anne^  bei*  16.  gicöc  öan  ©ottant biffc  tourfd^reöen  grcüc  Ijabbe 

Anno  domini  1297.  d 

ib.  264»>.  [^ilb  eine«  ^önig«.] 

265» 

(297).  So^annc«  11  ^^cijodjf  toan  Trabant  Wart  Iftv^oöf  anno  1297 1 anno  1302 

V ^6Ude  ^^^^  ^^^^^  ©obcfribuö tour  (Sortrit^  boitgcflagen  öan  bcn  glcmmingen. 

R'ain  II,  item  befc  üur^  ^erjoc^  3o]^an  ber  anbete  Derfoint  tnb  mad^te  btebcn 
gtaije  9topert  ijan  glauberen  fiuen  oenten  mit  bem  (ance  glanberen  inb 

Fiorar.  mit  fOHluf  ^^itip^   Dan   i^ranfric^  2      ^eqod^  3ot)an  bei-  anbere  öur§  la* 
(297).  lange  jit  hanf  an  bem  ftein  inb  Parf  bairan  anno  1312.'  f)t  iiä)t  bcgrawnjo 
©rujel  apud  sanctam  Godelam.    \)t  ^^abbe  regiert  bie  ^erjoc^bom  18  jair. 

Anno  domini  1298. 
V^it  konfnk  Moif  »an  Un  knrfnrflen  aoegefa^t  tvart. 

chron.  2)o  nu  foninf  Slbolf  ficijj  fafete  fo  toerme«U(^  tntg^icin  bie  buitfd^cn  furjlen  inb 

VeZ'   fadste  ungctooenüc^en  tribute  inb  ft^^e^ung  in  ben  lanben,  fo  toa^  bufi^of  ®ep 

^att  t)an  äJJeii^,  einte  Dan  Sppeftein,  bet  fptad^,  l^e  tDoufbe  ben  touiirf 
fo^f"455  öetoitmobigen,  tnb  ladete  bat  Dut  ben  hitfutften,  inb  bie  furfurjlen  Mirftcit 

nac  ^crgod^  Sltbrcd^t  tan  Oejlerid^,  bat  ^e  queme  gen  SWentj  g  0  i  n bie  fur^ 

furften  quamen  alle  gen  SJlaintj,  ain  bufd^of  2)icter3  t>an  2^rierc,  bcrwaö  bc5- 
foninf«  brober,  inb  ain  ^crjot^;  9toboIf  Dan  53eieren  inb  :|)alt$gretoe,  ber  wa* 
be«  foninf«  eibem 

cfcenb.  3)er  ^ergodjf  öan  Oejleric^  »a«  ber  botfd;af  Dro oud^  freid^  ^e  jo  (^ulpen. 

n:|)  bem  9iin  ®  er^art  bufd^of  Dan3Jiain|5,  ^er  Sigbolt  buf(^>of  jo  (Soellen*^ 

931. 243»  ^>er  Sonrait  Dan  Sic^^tenberc^^  bufc^oj  jo  <Strai«burd^ inb  foren  jo  eime  roenr^ 

— 243b.  j^^^  foninf  50  Wlaini^  in  bem  biergarbens  bi  bem  boim  gelegen  ^er* 
3un.  23.  jod^  ^llbred^t  Dan  Oefleri^  Durß np  fcnt  3of)an«  ba^tifen  aDent  anno  1298. 

Anno  dni.  1298. 

Vdit  konink  ADolf  »an  ftme  naeoolger  l)cr|od|  Albted^t  »an  0e|letid)  mti      ^' 

erflagen. 

üDo  ^etjod^  5ltbted^t  gefoten  toa«  jo  eime  toemfc^en  foninf,  fo  joldj 

7.  *MCCCCII'  ftatt  ^1302'- 

1 .  1294  Flor.  f&a^l  nid^t  anttjefenb,  gur  (gr^^ebung  »l* 

2.  95gl.  @(^?mibt,  ®e[ct.  Don  granf*  brec^>t«mit  inbcm  er  ©cr^jarb  Don äÜain^ 
rei(^  I,  689.  (Sraf  t)cn  gtanbern  mar  3Soümac^>t  ert^^cilte.  ^cpp,  ®ef(^.  ber  cib' 
bamal«  nod(>  ©uibo,  üiobert«  33ater.  genöff.  8ünbe  III,  264. 

3.  2)ietber  Don  9iaffau  folgte  erft  5.  In  horto  ferarum  al«  Ort  bet 
1300  auf  ^oemunb.  SBa^l  nennen  and)  bie  Ann&les  Mogunt. 

4.  Sübolb  mirfte,   obtt)o^^I  bei  ber  Mon.  Germ.  SS.  XVn,  3. 


1296—1298.  653 

treber  utö  SWatn^  mit  fimc  t)oIf ,  tnb  bct  bufd^of  tnb  [tat  ban  SDiatn^ 
5cn  mit  cmc  inb  tredten  in  bat  2Borm[fer  gautüc  bi  ein  [tat  Sitten  ^ 
ititmft,  inb  bae  namen  fi  iten  leggct  inb  [logen  it  ^)antt)etnin  up  inb 
«uften  bie  [tat  fnnbet  bat  fto«. 

2)0  foninf  Slbotf  öernam,  bat  bic  futfurjlcn  einen  nntoen  foninf  geforcn  i^ah"  Äönig«* 
.  fo  nam  l^c  bie  flebc  50  eme  bie  emc  tonr  ge^iutt  ^abbcn,  al8  @:|)ire,  SSorm«,  ^'^^*'*^^* 
inffort,  0:|):|)en?icim  inb  jln  toott  bie  l^c  tour  l^abbe.    ]^e  l^abbc  onä)  JO  ]^nf^)e 

jodfl  9?obcIf  t>an  Seteten  inb  ^)affegteben  fin  eibem.  loninf  Slbolf 
d^  ftnen  tegget  inb  tenten  jo  D^)^)en]^eim  inb  laä)  bae  efelid^e  bage  inb 
gabetbc  ein  groi^  t>off  t)an  allen  fanben,  n^)  bat  f)t  bem  nngeforen 
int  moid^te  lüeberftant  bctn  inb  ni^  bem  tanbc  t)erbrit>en,  of  Ketzer 
ec^t  ]^e  bat  jobringen,  bat  l^e  in  moed^t  im  tanbe  bel^afben,  inb  of  fid^ 
nulDe  foninf  but  gtanffott  toonfbe  legen,  bat  l^e  ben  moed^te  af* 
Jen. 

üDaitnae  oüet  9  of  10  bage  ungeuertid^  naebem  at^  foninf  3ltbred^t 
oten  \oa^,  n^)  ben  anbeten  bad^  jnnii  ^  fo  brad^  ber  nntoe  foninf  up  inb 
•d)  entoenid^  ban  fime  legget.    jo  ber  febet  jit  nja«  foninf  Slboff  niet 

ftriben  boüen  bereit,  inb  ente  roai  bod^  fo  noit  inb  fo  gae^  ^o  flriben ebcnt>. 

t)ae  xcaxt  ein  groi«  flrit  inb  toerbe  toaii  ein  ^^altoen  bad^,  inb  foninf  Slbolf 

iit  fere  menfid^  inb  ftrengtid^.  inb  bae  it  fd^ene,  bat  ^z  bie  Dertoin* 
ngcfonfbe  friegen,  fo  begonnen  ein  beil  i>an  finen  fo  Dfien,  inb  affo 

foninf  2lbotf  afftonbe,  fo  toaxt  f}t  erffagcn item  ber  t>an  Sfenberd^, 

louinfö  Slbolfö  oöerfie  tcnre  toa«. 

J)iffe  t>nr^  ftad^te  i^  gefc^iet  in  bem  SBurmffer  gantoe  tufd^en  eim 
^3e  genoemt  (Sißenl^eim^  inb  bem  t^rauioendoifter  genant  Slofenbate 
Unis  premonstratensis ,  inb  bae  toart  foninf  Slbolf  begraben  inb 
t^t  bae  begraijen  ligen  alfo  fange  bi^  ber  ebele  §enrid^  gret)e  jo  in^zU 
^^  oan  ben  furfurften  einbred^tlid^en  jo  eim  roemfd^en  ||  foninf  gefo*  «r. 
^  toart :  ber  fetoe  tie^  foninf  2lbo(f  ui^graöen  inb  fin  gebeinfee  jo 
>tre,  bae  ber  roemfd^er  foninge  begreffeni^  i^,  in  fin  inb  finre  l^ni«* 
tinoen  SWargareten  gegentoerbid^eit  begraben,  bafetf«  ondl^  an  bem 
feeren  bage  baebur  foninf  Sltbred^t  toa^  begraben  tourb^n ,  njant  l^e 
id^e  jit  n)a«  bteben  figen  an  ber  ftat  bae  l^e  toart  erf lagen,  ate  l^ernae 
^d^reöen  mirt. 

(gfeli(!^e  fagen,  bat  alle  bie  bic  tocber  foninf  Slbolf  fttjoien,  bat  ber  nie  gein  goife 

9.  na^V  flatt  *ta(^\       19.  inb  foni^cf. 

I.  Slljei.    2)a6  bic  SBurg  \i^  \)U\t,  2.  5Dic  @*Iad^t  am  ©afcnbü^I  fanb 

mir  au«  anbcrcn  SBcrtd^tcn  nid^t  ht*      am  2.  3uU  fiatt. 
at  3.  @8fl^>eim. 


1 


654  VI.  ÄocH^ofPe  df^xonit  1499. 

bci^  er^artoe !omnf  Siibred^t  toaxt  txfla^n  ban  ftnd  brober  föne,  als  ^emae 

gcfacj^t  teirt. 

[^M^\).  457  mit  mc^^reren  3Jli6\5eiflänbnif[cn.] 

So  tnie  bufd)of  älffert  ItcHc  bumcn  uan  grünt  up  Hat  flos  ^om  6rnel,  item  Den 

tornc  ^0  ßcrk.  5 

«gr.  96»  3)o  bufd^of  ©iffcrt  »cbcrumb  uiö  bcr  geöenfeniffe  gequit  inb  gctoriet  toa8  al8 

"irae^"  ^"^'6'  f*^  '^^^^  ^^  "'^'^  "^^*  ^'  ^"^  Buöjcbc  gan^  toan  nutt)c8  it[>  bat  Woln  inb  parf  (lo8 
214.    jont  S3ruil  mit  groiffcm  lojlc  inb  gemalt  jtnre  ritterfd^af  intgl^cin  bic  jlat  toan  (Socficn, 
ber  jo  trofe  inb  bie  bacmit  go  Bejmingen.    item  bcSgelici^en  bebe  l^e  mad^cn  jo  SSerf  * 
buiffen  ber  :|)or<3en  n^  bem  otoer  bi  bem  flog  ein  groiffen  jlarfen  tom  jo  eimc  ((i^irmc,  lo 
umb  bcn  3fiin  30  toertcaren  in  ^aöftn  bie  eme  moed^ten  otoerfomen.  nter 
bodjf  »art  ber  niet  gant?  ui«gema(^t  bi  ftnen  gibcn,  funbcr  buftj^of  SBigboft,  pne  mt- 
bolgcr,  bebe  !oeptid^  enben  ben  tourß  tom. 
chron.     '      3tem  bufd^of  @iffert  parf  inb  »art  jo  Sunne  begraben,  mant  umb  ber  tour6 
^ITb'    frieti^ögefd^it^ten  »itt  n?a8  toan  ^ai«9iicolau8  bem  IV  intcrbict  gelacht  in  bcr  15 
pat  t)an  (SoeHen,  bat  men  niet  fange  nod^  (ad. 

[«ilb  eine«  «ifd^of«.] 

Chr.  pr.  Söigbolt  öan^oult  ttjart  ber  53.  bufc^of  gcforcn  annodni.  J2982.   bijjc 

^ar.99b.  SBigbottma«  einSöePfelinf  geboren  öan  bcn  ^ofliiben  bie  genant  fin  öam^oulte^ 
inb  tt)a8  ein  geleirt  man.  ^e  mag  tour  bombcdjien  jo  (Soctten  inb  mart  geforen  go  9iui8  20 
an  bat  bnfd^bom,  alremeip  toan  ben  ebetcn  inb  toan  ber  ritterfd^af  beS  pift 
toan  Soetten.  bie  pat  toan  Soelten  ttoa«  ^jo  ber  feltoer  jit  nod^  in  bem 
ban  inb  interbict  a8  toan  bufd^of  ®if  fer^  »egen.  ^le  froenbe  fonin! Sß» 
bert  jo  Slid^cn  inb  joid^  bairnae  mit  bem  !oninf  jo  S^iurenberd^  inb  froenbe  bae  bie 
foninginne  mit  groiffer  ^joeflid^eit.  i)t  n^a«  ein  alt  man,  bem  friegen  niet  enbienbe,  25 
inb  tüa«  me  geftalt  inb  geft^idtt,  toant  l^e  ein  mi«  man  maö,  ein  goiben  rait  inb  an* 
flad^  50  toinben  ban  mit  bem  ^>arnefd^  umbgogain,  inb  bairnmb  mad^tc  be  pdf?  in  fime 
beginne  tomntlic^  mit  ber  pat  toan  (SoeÜen  inb  mit  ber  ritterfd^af  mit  giften  inb 
gatoen.    inb  toant ,  bic  pat  loan  Socllen  burd^  bie  tourg  fried^öleufe  ein  jit  im  banne 

3a^rb"b  Ö^toep  tt)a8  inb  funber  fanf  gepanben  lS>abbe  *|umbtrint  7  jair  7  maenbe  inb  9  bage,!* ;» 

129.^  fo  tt)art  huxä)  in  bie  pat  abfoltoiert  inb  ||  bat  feltoc  interbicte  relajierb'e  toan  be«^ai3 

cbenb.    toegen  bufd^of  Söigbolt  u^  unfer  lietoer  torautt)en  bac^  annunciationis  1299.    ^e  nwrt 

©iarj'is.  ijigetooirt  binnen  ber  miffen  in  bem  boim  inb  eme  toart  ge^)ulbit  binnen  bcr  jit 

®cvt.t4.  bed  intcrbict«  up  beS  ^lilligen  cruit?«  bac^  exaltationis*. 

Stein  iDteiDatl  be[e  buf(3^of  tocnid^  maäft  l^abbc  t>an  \xctf  fefcc,  iDont  k 
ifz  Mxi  fled^ten  cbelfuben  geboren  tt)a«,  [0  roaö  l^e  bod^  (tefjalid^  tnb  l^tte 
Dil  ijtunbe  bie  eme  ttef üd^en  bienben,  tnb  freic^  Daft  ftebe  inb  ftoffe  tcÄcr 
an  bat  ftift  in  finte  jit,  bie  ben  ünrfaren  afgefd^at  ü)aren. 

3tem  n)ieö)ait  befe  bufd^of  toerl^oit  inb  tourquame  Iried^  inb  oitlogc 

15.  '»ia'  flntt  'toia\ 

1.  9l^>einberg.  4.  gaft  toörtlid^  bic  wnpnntge  Sefung 

2.  @(^on  aJiai  1297.    Sßgl.  SBb.  I,  ^  ber  (£öln.  3a^rb.  D,  bie  im  Xert  corri» 
20  i^.  7.  giert  ift. 

3.  De  natione  nobilium  de  Holte. 


1298.  655 

oöermt^  fin  öurfid^ttd^ett  tnb  tot^l^it ,  f o  quam  ^e  hoä)  in  ytotxhtaäft  tnb 
unetnid^eit  mit  bct  [tat  ban  Soeüen,  ate  l^crnae  gcfd^rebcn  njtrt  bt  f oiünfö 

älbtcd^t^  jiben.    beSgcUd^en  toaS  bcr  grctoc  toan  bcr  Tlaxt  jo  bcr  jit,  bcr  ein  atjo  chron. 
ntbtge  inb  fei  biant  trad  M  ftiftö  toan  (Soellen :  mit  bem  quam  bu[d^of  SBigBoIt  ou(^    215. 
5  jo  !ricge.    'bn\6)o\  Sigbolt  toerfamelbe  fm  ritter^af  inb  anbere  fin  bu^^^i^  inb 
joid^  felf«  ^crfocntid^  mit  ben  jo  @oifi.    bo  bat  ber  greöe  toernam,  bat  bcr  bufd^of  int 
(ant  fernen  tDa9,  fo  ]paxt  i)t  ge(t  nod^  goit  inb  toerfamelbe  ein  med^tid^  ^olf 

mit  groiffcr  cofl  tnb  jotd^  bacmtt  in  bc«  bufd^of«  laut  inb  Bleif  ein  jit  lanf 

bac  ligcn,  inb  reiben  but  inb.njeber  inb  l^ebben  ben  bufd^of  mit  ben  finen 

0  gern  buiffen  ©oift  gel^at,  bat  fi  jofamen  geftreben  l^ebben^    mcr  bufd^of 

SBigboIt  lies  ben  greben  groiffen  cofl  boin  inb  Ij^e  bicif  ligen  binnen  @oifl.  bo  nu 
ber  greüe  bürg  ben  gejuic^,  ben  l^e  bicf  u^brad^t  l^abbe,  niet  langer  ge^alben  fonbe, 
toant  ber  reifige  gejuid^  enljiabbe  gein  boberung,  fo  üt9^t  ben  »eber  l^eim  trecfen. 
bufd^of  Sigbolt  friedete  u))   ben  greben  uis  @oifl  inb  aUit  mit 

^cleinrecoftinböurraebe.  bonuber  grebe  be8  friege«  moebe  »art,  *|fo  mad^tc  *2r(|rt»v. 
fidb  ber  bufd^of  up  mit  ftme  toolf  inb  joid^  bem  gre»en  in  fin  lant  inb  tooifle  bat  mit  p,ae8.K 
önir  inb  brant  inb  rouf,  inb  ber  gre»e  enfunbe  eme  gl^ein  toeberflant  boin.|*  inb  aö 
men  faibe:  »er  ber  bufd^of  niet  franf  »urbcn  inb  gefioröen,  fo  If^ebbe  ^e  ben  tourß 
greben  bairjo  brad^t,  bat  ^e  ftd^  gan^j  unber  ben  bufd^of  moifte  gegeben  ^aben. 

0  bufd^of  SöigboU  trart  franf  u^  ber  reiffc  inb  fo  fere,  bat  ^e  ban  nccbe  toegen  moifle 
toeber  Widmen  in  @oift,  inb  bae  lad^  l?e  e^lid^e  bage  inb  intfin!  bicftoit  bat  Ij^ittige  fa« 
cramente.  inb  a8  eme  fin  bid^tbaber  fachte,  it  n>cre  niet  ban  noeben  bat  ^e  fo  bucfe 
bat  ^>i^ige  facrament  intpnf,  antttjorbe  ^e  ein  mirflic^i  toort :  'min  feie  begert  bat  l^il" 
ligc  facrament  bicfmail,  tränt  it  i«  ein  goit  tt)egef:|)ife'.  jom  leften  ber  bufd^of  ftarf  inb 

5  ttHirt  begraben  in  fent  ?JatrocIu8  firdj^  jo  @oifl. 

[SBilb  eine«  ^^5at)fie«.] 

Si^icoIauS  III iWartinuö  IV $onoriu8  IV confir»  ec^ctd 

mievbc unfer  lieber  brautocn  brober  orben I^e  bettDanbelbe  it  cap*   ^*^^* 

^)en :  üurmaite  |3laegen  [i  jo  bragen  froatfe  cappzn,  nu  gaf  i)z  in  bat  fi  nu 
0  moegen  inb  fuüen  bragen  voi^  campen  ^.  ^e  »a«  pai«  gmei  jair. 

II  Anno  domini  1298.  $1. 

[SBilb  eineö  Äönig«.] 

Sllbrcd^t  ^txioä)  ban  Oefterid^ bat  aKc  benine  ginf  jo  bem  ouge  uiö  unb  Äönig«? 

gena«.    inb  »art  Qtnotmpt  foninf  Ougelin,  inb  baeban  toirt  oud^  ^^^^^^^^(siin.^' 
'»  flcfdbrcben.  3a&ib- 

129 

Stem  tüant  etjtid^e  ])pxatdi)tn,  ^t  toere  niet  ban  allen  fuerfurften  geforen jjonia«^ 

bo  ertüeilben  fi  in  alle  einbred^tlid^  anbermerf .  l^e  joid^  gen  Slid^  m  i  t  g  r  0  i  f  f  e  r  1^  e r » l>°f-  '*^'- 

30.  'üii«'  jlatt  'tti«'. 

1.  Chron.  praes.  fnrj:  exercitum  nad^  Suppl.  I97i>  ober  @d^ebeI207b  auf 
coDgregans  copiosum  archiepiscopumad  $onoriu8 111.  jurüdfgefü^rt.  @ie  erfolgte 
conflictum  sepius  provocavit.  auf  bem  ®cneralca:|)itcl  ju  ÜÄontijjeluer 

2.  S3I.  182b  toiib  bief^  Slenbcrung  1287. 


656  VI.  ÄocI^offf^e  (S^ronif  1499. 

*chr.  pr.  n  (ä^  e  i  t  i  n  b  f  o  c  jl  I  i  d^  e  i  t  inb  toaxt  bac  gcfrocnt  *|  toan  bifd^ef  SBigboU  i>an  Soel» 

suppi.   ^^"1*  ^^'"^  getooin^cit  i8.    ^c  gcfan  öan  bcm  :|3ai8  Sonifaciu«  bic  fvocnungc  t>an  bcm 

209*.   feiferbom  ^  ein«  jtoei  briwcuf,  mer  bcr  )ia\9  n?elgcrbc  cmc  bat  up  bie  git.    mer  bairnac 

maä)t  in  pai^  ©onifaciuö  up  ein  bac^  feniuf  öan  9iome  inb  foninc  toan  gran!ri(^, 

08  l^crnoc  gcfd^vcben  tt)irt.  5 

^c  l^abbc  jo  etnre  l^ui^frautoen  l^ctiod^  aWcinl^atl  bod^ter  ban 
Äßnifl«*  kernten  ^  inb  l^abbe  mit  ber  lOünber,  unb  batrumb  »a«  ^c  giricj^  nae  goibc, 

*  bat  ^>c  bod^  bem  rtd^e  nict  jofugcbc,  mer  fmcn  finberen. 

ebb.  457.  3tcm  bo  fonlnf  Sllbcrt  jo  Slid^en  gcfroent  nja« bat  ^e  fi  bcfd^cmten  [ulbc 

i)ur  gctüalt.  lo 

chron.  "  3tem  e^Iid^c  jit  nac  finrc  croenung  ladete  foninl  Sllbrcd^t  ein  ^of  30  ?Ruren= 
quor.  ^g^^^  ^^g  j^j^^j  jlj^  ^i-flujjje  jer  !oninginnc  getoiet  toan  bcm  t)urg  bifd^of  SGBigboIt.  u|j 
bemc  ^otoe  toaren  mc  bon  6  buifcnt  ritter^,  aln  ^crjogcn  !oninge  inb  grc« 
i)en.  item  bae  »a«  bcr  foninf  öan  3)enmorf  inb  ber  fonin!  i)on  9iortt)cgcn  inb  ber 
foninf  »an  ©tocben,  inb  »ail  6  buifcnt  ritterc  ttjoren  mit  ben  bair  fomen,  bie  emci5 
alle  geüd^  ben  furflen  Bulben  inb  ftüoren,  be8  rid^g  pebe  »eber 
bcl:|3en  jo  »innen,  alönae  gefd^ad^.  bcSgelid^en  quamen tic  öurß  bri  foninf 
mit  bem  marfgretocn  toan  ^ranbenburd^  ju  Stofiocf  unb  toerbunben  fid^  jofamcn  int= 
g^ein  bie  feeflebe  inb  beroitmobid^ten  bie  alfo,  fo  bat  bie  fid^  bairad^tcr  niet  me  cnbor* 
pen  legen  intg^>ein  ir  otoerflen.  20 

tPie  koninh  2llbre(t)t,  Ut  Hi  van  doeüeii  |o  l)ulpe,  liat  coclf(t)e  lant  fd)cliid)tc 
tnb  etU(t)c  jlcbe  inb  floelfc  itiebenimb  an  bat  ri(hc  braute* 

g3I.245b.  '     "  '  '        . 

Chron.  II  53if(]^of  SSigboIt  quam  in  jtüeibrad^t  inb  uncinid^eit  mit  bcr  pat  üan  (Socflcn, 

reg.*    a«  fm  öurfaren  gebain  ^abben,  inb  quamen  jofamen  go  friege.    bie  jtat  »an  (Soellen 

a^brb*.  ^^^^  ^"  fonin!  Sllbred^t,  *|ben  mcn  noemipt  foninf  Dugelin,|*  umb  bul^  inb  biflantü 

129.    go  boin,  inb  \)t  quam  mit  groiffem  »oulf  *|umbtrint  feut  9iemei8  miffe|*  in  batcol^ 

fchrl  pr?  W^  P'^*^  intgein  bifd^of  SSigbclt,  ber  in  »urmail«  gefrocnt  l^abbe  jo  5lic^,  unb  Mt 

216).    ftc^  neber  mit  fime  gejuige  bi  befen  brien  bor^jcren  ®urbc',  Siffe  inb  9lobenfir(icn, 

*(lütTi.  ^i^  gelegen  fin  boöen  Coellen  bi  bem  Stinc,  inb  bac  »art  alle  bat  lant  bair* 

Sa^rb.  ujnbtrint  »er^eirt,  toertooip  inb  groislid^cn  gefd^ebigct.    bo  bifdbof  SBigbolt  bic  unjcl«  so 

lid^e  jalc  bc^  »oulfö  fac^i  unb  \)t  gbcin  »eberftant  boin  moid^tc,  fo  n^art  ^c  »an  nolt 

bairgo  gcbrongen  inb  foid^tc  gnabe  inb  quam  go  brebcn  mit  bem  foninf  unb  mit  bcr 

[tat  »an  (Soctten,  bod^  nict  fonber  groiffcn  fd^aben  be«  flift«,  traut  bie  foinungcnnb 

bcr  »rebe  n^art  alfuö  gcbcibingt,  bat  \)t  »crjigcn  inb  ober^qcöcn  moiflc  bem  tourg  foninf 

Ougelin  bat  fonincUctjc  flo«  ^eiferötücrbe  mit  bcm  gotte  inb  mit  ber  jtat,  item  bat  fiet^  ^ 

giu  (g)injic^  gelegen  up  ber  Slrc,  bie  »elc^c  {lebe  inb  floffc  öurmailö  bc«  öurfi  foninl* 

tourfarcn  getücfl  toaren  inb  bem  ftift  »an  (Socllcn  berfa|jt  inb  öcripant  trurbcn  tour  3ft 

Chr.  pr.  buifcnt  mar!  ficrlin^'.    bic  ftat  S^^P^  "^it  bem  floffc  inb  irem  gogcboer  njart  tocr[a|t 

^^^-    bcm  leeren  »an  ©uild^c,  bat  (5ono  bif^of  go  Xxkx  inb  gubernatoir  be«  ftiftö  »fli^ 

Soetten  toeberumb  locSbc  annol368.  ^^ 

1.  Imperii  conflrmationem.   Suppl.  3.   Quinque  milia  militum.    2)lcK'^ 

2.  (Slifabett  12  i^rer  tinber  fmb  unb  ber  folgenbc  ®a^  beliebt  fidj  fl^f[ 
namentUd^  bcfannt ,  außerbcm  jiarben  auf  ben  9Joftodfer  gürj!cntag ,  nid^t  auf 
nocb  einige  furg  nad^  ber  ©eburt.  ben  9?eid^8tag  ju  Mrnbcrg. 


1298.  ,    657 

3tem  bi  fonin!  9(ber^  giben  toart  bat  fonmfrtd^  go  Ungarien  (ebtd^ tnb  itdnig«« 

bcr  Dcrvcbcr  irai t  joPunt  gefangen  inb  jo  Jhiden  jo^autocn.  ^^^'  ^^^' 

)PU  konink  Jllb^rt  (rflagcn  oact  oan  |lnm  neoen. 

^ontnf  ^Ibrec^t ^abbe  ein9  broeberd  föne  bt  fici^,  genant  (^erjot^  3o^an,  e6.  458. 

*|tnb  ben  (^abbe  ^e  loan  iun!9  upgejogen  coefllit^en  tnb  fucfiüc^en  bU  l^e  30  ftnen  ba>  *^^^' 
gen  quam.|*  bec  felioe  nct)e  gefan  bid  unb  manntd^toerf  find  erfbeitd,  bat  ^etjod^«  (30»). 

bom  öan  Dcftcttd^  tnb  mit  ben  reuten  bie  iattHci^^  baeöan  lomen  toaten. 
bairintgl^ein  anttDerbe  bet  fonin! :  ^e  ^ebbe  in  foftlic^en  u<)geiogen  tnb 
treflid^e  reife  inb  coft  burd^  fin^  lan^  n)tU  gebain  inb  geleben,  bairunib 
^c  eme  ban  ber  m>fominge  niet  fd^ulbic^  entoere.  ber  toninf  l^abbe  bil 
finbcr  unb  ftn  frautoe  bracht  eme  on ,  bat  ^e  fin^  f elf«  finber  baemit  6e* 

gat>ebe.  jolefi  loorberbe  ^rjoci^  So^an  cin^r  fm  ert>e}ai(e  an  bent  foninf,  tnb  ^e 
antmerbe  eme:  ^e  mere  eme  niet  fd^ulbid^  fo  gott  a9  ein  (afl.  inb 
babbe  ein  fren^gin  loan  miben  1  in  ber  ^ant  unb  toraegebc  bem  net>en,  of  ^e 
bat  l^a^en  tooutbe?  ^e  enfente  eme  ou(i^  niet  me  baetoan.  bat  mobe  ^er^ot^  $an« 
fen bae  fmoren  fl  jofamcn  mit  l^erjoc^  ©onfen  u^  beö  foninte  boit. 

Do  l^erjod^  §an«  bürg  ftn«  oemet^  fonitif  Sllbred^t«  roiüen  bernoni* 
mcn  ^abbe,  bat  ^e  ttjenid^  of  6i  abenturen  niet  ban  eme  foulbe  Wegen 
bau  pme  beberttd^en  eröe,  bairumb  nam  l^e  bur  ftc^  mannic^erlei  manier, 
tt)ie  ouc^  bie  toaren,  bat  ^e  eme  bat  bel^entlid^  io  ^ufe  bred^te  tnb  in  um* 
brcd^te. 

II  3t  quam  bairnae,  bat  lonini  äilbred^t  bergeben  tpart,  inb  bie  mM^, 

arfeeber  brad^ten  bat  benin  beme  lonin!  mit  fünft  in  ein  ouge  inb  l^eingen 

ben  f oninf  mit  ben  boeffen  u^)  inb  ftaid^en  eme  bat  ein  ouge  ui« ,  unb 

i  bairumb  toart  l^e  foninf  Dugelin  genant,  mit  n)i(d^en  bergifne«  efelic^e 

%gen  tourben ,  alfo  bat  ber  fonin!  fad^t  bur  fime  neben  inb  anberen : 

fme  tt)ere  bergeben,  got  toifte  mail  toer  it  gebain  l^ebbe,  inb  tper  eme  niet 

k^  leben«  en^unte,  bat  ber  bau  eme  ui«  fime  ^obe  rebe.  bat  bebe  l^erjod^ 

Raufen  toe  inb  ctad()te  finen  brunben  inb  pme  gefinne  ben  jorn :  ber  fiDoren 

«iUeit,  eme  mit  übe  inb  leben  Bijoftain  intgein  ben  fonin!  finen  oemen  2. 

3tem  bairnae  n>outbe  ber  fonin!  rtben  30  9linbe(t  go  ftnre  mober.  be9  n^art  l^er*  sti>m%* 

^^  §an«  f!n  net>c  gcttjar inb  berbard^  fid^  mit  fime  ^ere  inb  toege*  *°^' '**^' 

t^icj^be  !onin!  alberte  pn«  baber«  broeber,  !onin!  Sltbert  quam  !urfe 
'^itnae  ungewapent  inb  uubermarnfe  iitb  boir  mit  einbeit  pn«  bot!«  oud() 
^Tober  inb  tad()t  pd()  neber,  umb  ber  anberen  finre  brunbe  jo  ujarben 
bat  bie  oud^  ober  quemen.    unber  be«  fo  brad^  l^erjod^  ^an«  bürg 

34.  batrne. 

1.  Sdntg«^.  'ein  grün  f(^c^)}eltn'.         ©teile  getrennt  gegebenen  ©teilen  au9 

2.  ©crbinbung  jtreier  an   frlH>ercr      ÄBpig^^ofcn. 


658  ^'  StoOfofffd^  ^rontt  1499. 

mit  ftine  ^te  gctoaj>cnt  Wf  inb  crllod^  bm  fonfaif  fmcn  ocmen Äoniiqp' 

feit,  bae  toart  ber  foninf  Begrai»en  inb  batmac  oDer  Dt(  iair  gm  ^plxt  gcDoirt. 

Äöiifti*  3tcin  bic  bm  foninf  crflogm  ^abbcn bic  tontbm Dcrberft  otcr. 

niw^'roi^  foninf«  Gilbert«  Knbcr  nnb  macgc,  inb  ^crjwä^  ^an«  n>art  nac  frcigcn  »an 
fIS*    ^""*  ^"  ftt^Ibnni^  romifd^n  foninge  in  ber  fiat  ?ife  inb  »art  iemerlici^  gcfenf«  s 
ecbfbd  (i<!^  geladftt.   b<  enixirf  loan  bem  )>atd  (Stemm«  bem  V  genabe :  bec  ^  fa^t  enie  pmiUn^ 
^^^-   cie  20  botn,  inb  nxirt  go  $ife  ein  ntomci^  in  fmt  ^ngnßinn«  orben.  bae  ßorf  ^. 

Anno  dni.  1300. 

[i3tlb  eine«  iSifc^of«.] 

f)cntici^  ber  anbcr,  gtcDc  Dan  iBirncnbcrd^  geboren,  nxirt  jo  eim  iu  lo 
«flrii»««.  \(ffo\  geforen  jo  ßoetten  mit  maniere  a^  naeDotget.   naebem  a«  bif*of  Sig« 

(Chr.  pr.  l^ott  ge^or)»cn  ttM«,  n>nrbm  bri  geforen:  $enri<!^  )>an  Semmbert^  boini|>vot|t»  ber 

216).   onber  ^ein^art  twn  SBe^erbuni^  ein  ^roijl  gc  Sonne,  ber  britte  Sßil^etm  t>an  ©uiH 
ein  ptolft  go  Svic^t  go  fent@ert)ai«.  fo  befe  fuir  gefc^aci^,  u^ftunt  tredt  greioe  Sitl^elm 
toon  @nUc(<^  in  bm  frieci^  loan  Slauberen  intgein  bm  foninf  )>an  gran!ri(ib  inb  mi  i» 
ca^itein  int  firibe,  inb  (e  iDart  erflagen  in  bem  feliom  ßribe. 

e(>enb.  Sinnen  ber  \ttotx  jit  n>a«  onci^  befiebiget  {ine  fuir  t)an  bem  ))ai«  SonifaciuS 

Yin.   bo  nu  bie  botfci^af  quam,  bat  greioe  Sil^elm  boit  n>ei-e,  mad^ten  fi(i^  bie  anbete 
gtoen  gen  Stome,  bae  ein  igü<!^er  ^ofbe  conftrmacie  ftnre  fuir  go  em>ett>en,  inb  jloiit 
ber  floif  }o  (Soetten  (ebici^  21  maenbe.    inb  n>ant  grei»e  ^nri^  Dan  Stmmbei^  bur*  2o 
mail«  bi  bri  iairen  im  ^ot>e  go  9iome  geßanben  ^abbe  inb  befant  u>a«,  f reic^  (ei  bie 
conftrmacie  t>an  ))ai«  (£Iemm«  anno  burg^  inb  n>art  bifd^of  inb  n>a«  ^enrid^bei 
gtoeibe.   ^e  befa«  finen  fioit  unbcr  fonin!  Sllbreci^t  bem  )>urg  inb  $enri(!^  bem  VIII 
inb  Sobon)ic(  bem  IV  rocmfc^en  foningen  26  Jair.   fo  toat  ftn  confirmacie  nnb  i^erunge 
gefofi  (abbe  im  ^o)>e  }o  9iome,  fdfte^be  ^e  toeber  ni«  finre  ^ffd^af  be«  flif^  Dan  (Sod«  v> 
len.    l^e  fal)>ebe  ben  roemfci^en  foninf  {>mric(  inb  froenbe  in  go  %id^  )o  eime  roem* 
\6)€a  foninf  inb  goi^  mit  eme  gen  9{ome  mit  oil  Doulf«^.  bairnae  a(«  foninf  {^niid^ 
gefionoen  n)a«,  foir  bift^of  ^enric^  meberumb  go  eime  roemft^en  foninge  l^ergoc^  S^^ 
berici^  )>an  Oeßerid^,  a«  l^ernae  gefc^retoen  tvirt. 
«i.246b.         II  2)t|fer  bifd^of  ©cnrici^  ^^ielbe  ouc^  geinm  toreben  mit  ber  ftat  Dan  (Soetten  inb  3« 

100?'  hielte  fle^  fried^  intg^ein  bie  lan^^eren  bie  bairumbtr]nt  UgeUr  oA 

11.  Chr.  mit  gretoen  @er^art  Dan  ©ni^e,  mit  bem  gretom  Dan  ber  ^axi,  mit  ben  ebeles  inb 

^^^'  meci^tigm  toan  SBeftfalen  inb  mit  bein  gretoen  bau  (SIetoe,  inb  ^abbe  binae  al  pn  Utocn 

(auf  gcinen  torebm,   a«  onci^  I^ernae  bi  foninf«  !Üobon>td^«  giben  ber* 

rer  gefc(^rctoen  »irt  anno  1334.  n 

Fiorar.  Sßilbelm  III  toart  ber  18.  gretoe  toan  $ottant  iiat  ün«  toaber«  boit^ ^om 

(306)   J»f«n  ^m\  P*  ein  firit  in  Seelantunr  Slrjce» biffe  OtoeriPtnnunge  »0« 

u.  2fi7b.  ^^^^  tt>unberttc^  gegeben  i>an  got  ban  Dan  minfc^Iid^er  mad^t:  batrun* 

1.  9ladf  @(^be(  ^ifer  ^etnrt^,  bem  4.  SS^il^elm«  Sater,  3o^ttn  n.  boit 
ber  ?5apfl  ba«  Uvt^^eil  überläßt.  atoe«ne«,  ®raf  .toon  ©mnegau  nnb  $ol' 

2.  2)ic  SBaW  ©einrieb«  fSttt  1304,  lanb,  ifl  in  ber  Cbronif  übergangen, 
bie  ))ä^flli(i^e  Seßätigung  1305.  5.  Florar.  er^äl^It  bie  ©d^Ia^t  bon 

3.  '3nb  goic^  —  tooulf«*  irriger  3u*  3i«rifjee  rid^tig  no*  unter  Sodann  U., 
faft  ber  Slgrippina.  ber  furj  bartiuf  (1304)  jiarb. 


)Ul305. 


Iä00>-1306.  659 

tt)irt  gebec^tuiffe  ge^albcn  bct  fctoer  obcTOtnnungc  jatrüd^«  ra  bet  ftat 
3ttje,  boc  bcn  jungen  ünbetcn  in  bct  fd^olcn  bte  ^iftortc  tottb  i^urgcgc* 
^m  jo  lefctt  inb  jo  ftubtctcn,  inb  nae  bem  »ttt  jogclaiffcn  bot  fi  btoclki^ 
f^jielen  gain,  inb  bat  i^  todl  funbcn  nnb  ingefaftt,  bicfc  öut^  bictoticn 
5  in  ctoiget  memotien  jo  btiben.    biffe  grebe  ©itl^etm  regiert  ^oßant  30  > 

iair  inb  flarf  an  bcr  gtd^t.  Fior. 

269* 
(308). 

Wannt  M(  lantf^af  un)  M(  flat  ^oMsr  qtnütmpi  is  Un  Reiben  afgeioonnen 

nnli  unier  Her  crificn  gemalt  komen. 

3o  befen  jiben,  a9  3^erufa(em  inb  bat  billige  (ant  gen)cnnen  mad  t>an  ben  ^ei«  ^^tui 
10  bcn mcr  bic  XmUn  unb  ungcTcuöigen  biffcn  ji  inb  t)crbnt?cn  bic.  ^** 

II  Anno  dni.  1306.  ^^' 

'  247*. 

3n  bemtourg  iair  öeröroir  cöcr  bcr  '31  in  inb  bcr  SWcin  löur  granffurt.    (5öln. 
bat  ie  brad^  n^  unfcr  Iici)cr  torouttjcn  bac^  li^tmt«  unb  bebe  groiffcn  fd^abcn  "^J|5f 
an  bcr  {tat  inb  an  bcr  bruden  30  J$ranffcrt.   oud^  quam  affo  t>i(  i9  np  ben 
1 5  Durg  t>a6f  bur  bic  fiat  (Socttcn^ onc^  maS  bat  felioc  jair  ui«  buir  )it  inb  falt.     ebenb. 

3n  bem  bur^  jiair  toart  angel^aben  jo  bumen  bat  doifter  ber  crui^« 
broeber  binnen  Soeflen  \ 

$ie  i^  jo  tt)i[fen,  bat  bi  ber  jit  lonini  Sübredf^t^  ban  Defterid^  grebe 
^enric^  ban  Su^elburd^  ^abbe  bi  \x6f  ein  ar^eber  unb  xoa^  itmtmpt 

io  meifter  ^eter*,  ben  faute  l^e  ui^  jo  ben  pa\^,  bat  l^e  fime  broebcr  ©atbe/ 
mnu^  genoem<)t  fulbe  inn)etrieren  bat  bifd^bom  bau  äRenfe  bat  jo  ber  jit 
Icbtd^  ftonbe.  a^  nu  befe  meifter  $etcr  an  bem  ^)ai«  fin  botfdj^af  gebain 
l^abbe,  fo  toart  bat  afgeflagen  inb  geweigert,  mant  l^e  noc^  jo  junl  toa«. 
inb  bae  warf  ber  bürg  meifter  ^eter  bur  fici^  fetf^  inb  be^ielbe  bat  bifc^^ 

►5  bom  t>an  äßenl.  inb  bat  berbroid  grebe  ^enric^  fere  inb  xoa^  jornid^ 
wp  in,  mer  bod^  bat  berfointe  l^e  boirnae  inb  berfad^  bat  an  eime  anberen 
cnbc  toeberumb :  toant  bo  loninf  älbred^t  boit  toa^,  fo  »art  obermi^  be« 
t>vx^  meifter  ^eter«  tuer  inb  ber  nu  bifd^of  jo  SÄenfe  toa^,  ber  c\x6)  t%^ 
Kd^  anber  luerfurflen  jo  fid()  brad^t,  ber  bur§  grebe  §)enrid^  gefcrcn  jo 

14.  Sranifort. 

1.  Flor&r.^atrtci^tig  33  (1304—37).  bach  et  Müller  II,  202,  togl.  I,  praef. 

2.  ^[nd^  in  ber  Vorlage  mirb  bcriSid*  p.  xxxt),  ä^nlit^,  aber  mit  anetboteu' 
gang  gu  (Si^n  unb  ju  granffurt  in  ganj  l^after  Slu^fd^miidung ,  in  Trithemii 
a^nltti^er  Seife  burc^inanbergemorfen.  Chron.  Hirsang.  beim  3a^re  1306.   2)ic 

3.  SSgl.  Florar.  269b  (31 1)  jum  Sa^rc  böttigc  ®runblo|igfcit  bcibcr  «eric^tc  ^at 
1307.  2)er  ^u  begann  icbot^  nici^t  bor  ^eibcmann  in  bcn  Sorfd^.  %.  beutfc^en 
1309,  bgl.  Sacomblct  III.  58.  ©efd^.  IX,  309  übcrjeugcnb  nad^gemic» 

4.  'Sit  folgenbe  Srj&^Iung  über  bic  fen.  $g(.  m^  Sorenj,  ^eutfd^c  (defd^; 
(Emerbung  bef  Snainjer  (Srjftu^tö  bmd^  II,  620  unb^eibemann,  $eter  bon  %\)f>t\i 
fkter  9f^(t  fiet^t,  fafl  genau  überein«  (1875)  51.  S)ic  ^oel^.  (S^ron.  entnahm 
pimmcnb,  fd^u  in  einer  Trierer  $f.  be9  i^rc  eingaben  mo^l  einem  inter))o(ierten 
14.  3ö^^r^.   (Gesta  Trev.  edd.  Wytten-  (Sjfcm^Iar  bcr  Gesta  Trev. 

42* 


660 


VI.  ÄocI(>offWe  (S^ronif  1499. 


eint  tocmfci^cn  foninl.  inb  bat  fctJ>e  untbcbe  onä)  bifc^of  ^cter  bcm  dutb 
gtcbcn,  bat  l^c  bairnac  atbeibc  bat  ^c  loninf  toutbc,  ^c  tooutbc  cme  btftcn^ 

Gesta'  btdb  fin,  a^  bc  oudb  bebe,    itan  ©albeminu«,  greifen  ©enrid^«  broeber,  wart  ouc^ 

Trev    II 

igß.  '  baiinac  bifc^of  jo  Zxkx  gcforen  t)an  bcni  groijlen  bcil  bc8  ca^)itel8,  inb  ^ai«  Clemens 
conprmierbc  inb  beflcbit^^te  in  inb  bi«penfierbc  mit  cme,  xoant  ^>c  allein  23  jair*5 
alt  was. 


Florar. 
271b 

(312). 

Oesta 


Anno  dni.  1308. 

[^ilb  eine«  ^önigd,  in  at^beren  (Sjfem:|)laren  Silb  eines  ^aifeis.] 

^enricb  grebe  ban  Su^elburd^  wart  *|  in  bem  {eben  jlatr  al9  fonint  albert  t>an 

Treu   C)eperic^  crf lagen  n>Ärt,|*  geforen inb  wart  gefroent  mit  cinrc  ifer  fro«  m 

204.    nen*  go  9li(i^en ftn  toaber  wart  erf lagen  in  bem  Sovinger  ftribe  a9  t>ü\% 

6of.  4()U.          3t  gefd^iebe  balb  bairnae,  noebem  ad  ber  fonin!  toa9  gefroent,  fo  quam  (e  gen 
—247b.  ^traidburci^ alfo  würben  bie  boben  wail  uidgeric^tet. 

Trev?  2)iffer  feifer  $enri(]^  tfait  bie  flat  löan  J^rier  beleent  unb  begäbet,  bat  p  ein  örien 

207.    mart  ^alt  ^an  unfer  lieber  »rauwen  bac(^  nativitatis  bi«  go  fent  9icmei«  miffe.  i^ 

@e^t.  8. 

Ott.  1.  3n  bem  butg  jatt  np  ben  8.  "taäf  in  aüer  l^iüigen  maent^  ftarf  jo 
ßoeßen  ber  groiff e  fuBtil  boctor  Sol^anne«  ©cotu^ ,  ben  man  noempt 
doctor  subtilis.  ein  broeber  mm  ber  minrebroefcet  orben,  inb  toatb  bc^ 
grauen  jo  ben  minrebroeberen  im  c^oir  unber  ber  ctoden,  a^  ni^mifet  bie 
oberfd^rift  bi  fime  graf  ^.  20 

Anno  dni.  1309. 

eßln.  3n  bem  jair  und  ^txtn  1309,  bo  wart  bie  Pat  ^ed^enid^  gewonnen  t)an  ter  flat 

^Jjj^'  Soelne,  want  bifcbof^enrid^  toan  S3ernenberc(^  bie  ^^oid^  erfoid^be. 


130. 

Anno  dni.  1310. 

Bo  oie  M  oanne  )ie  grenen  nan  €tt|clbnr4  quamen  an  liat  honinkrid)  oan 

^e^emett. 

Gesta            3n  ben  jaircn  und  ^eren  bie^our  neip  gc}eid(>cnt^  fo  ^ielt  foninf 
'^2QH,'  ©cnric^  ein  greifen  foepiid^en  bad^  jo  ^^ir bat  p  in  mit  löreben  ließen. 

3tem  bairnae  nmbtrint  anno  dni.  1314,  a«  feifer  ^enric^  boit 


25  \ 


1.  3)er  (£^)ronip  benft  cntwcbcr  an 
bie  eiferne  Sombarben!rone,  ober  er  lägt 
p(^  loon  ber  feltfamen  ^udfübmng  bed 
Florar.  271  »>  (313)  beeinpuffen,  ber  Äi>* 
nig  erhalte  t>on  ben  ^rgbif(böfcn  ))on 
^iMain),  Strier,  (Söln  je  eine  ^one,  t>on 
benen  bie  erpe  aus  @ifen ,  bie  gWeite  an€ 
)oerfc^iebenen  iDi^etaUen,  bie  brifte  aus 
Silber  bepcbe. 

2.  2)ad  gleiche  Saturn  t^eilt  Gele- 
ums>  De  magnit.  Gol.  472  aud  ber  ta- 
bula, defuuctorum  patrum  bed  SD^inori' 
tencont>ente$  mit. 


3.  i^gl.  bie  ©rabfc^rift  Ui  Gelenius 
47ß.  mä)  ^raun,  ^ad  äRinoritenüoper 
unb  bad  neue  S^ufeum  gu  (Söht  (1862] 
94  würbe  er  ^uerp  am  (Eingang  ber  ©a* 
cripei,  fpSter  im  (&\)0x  begraben. 

4.  S)te  Gesta  Trev.  fe^en  ben@))eie< 
rer  ^^eic^dtag ,  bei  weld^em  ^etnri(^  bie 
©ebeine.  feiner  beibcn  SJorgänger  bect' 
bigte,  rid^tig  1309,  fd^inen  ibn  aber 
bann  mit  bem  ^weiten  ©peierer  24ge 
(1310),  auf  bem  bie  SBcrmä^ung  > 
bann«  mit  ^lifabet^  pattfanb,  )U  ^* 
wedbfeln. 


J308— 1310. 


661 


unb  bet  Bifi^of  öan  9Wcnft  toa«  l^cim  aejogcn,  fo  »ur^en  ^äf  cfetic^c  g«8u 

tcrl&cren  »an  bcm  lanbc  intgl^cm  in  tnb  »ontben  ben  l^crjogcn  toan 235.236. 
ntcn*  öuv  ein  !onin!  u^ncmmcn  inb  tooulbcn  bcn  !onin!  »cber  bc8 

s  toerbritoen inb  ^att  ban  Irccfbcn  beibc2  bifd^off  önrg'mit  bcm 

tt  t>an  ^e^^emen  tntg^ein  fonint  greberici^  loan  Oeftertci^,  a9  ^ernae  gefc^reben  U. 

3p  ber  feloec  }tt  a$  !ontnf  ^enrtcff  go  ^^ir  n>a9 ber  ftn  oemen  tontn! 

rt  erflagen  (^bbe. 

[©cgiabniß  ber  f  iJnigc  Slbolf  unb  «(bred^t  ju  ©^eier  nac^  Gesta  Trov.  209.] 

3tcm  befer  !oninf  toa«  ein  fcrtfamer  fcligcr  goiber  manne mit  flefe^e  Äönig«» 

ibe  ^of.4ö2. 


II  Anno  dni.  13tO. 


SL248ft. 


3n  bem  iair  und  l^^eren  1310  ^ielt  tonin!  ^enric^  eirlid^en  ^of  ^o  (Scetten  tnb  chron. 
^t  groiffcn  toreben  unbcr  bcn  furjien  inb  aüen  anbercn  leeren.    ^^°^' 

25o  lonini  ^cntid^  at  S)uitf(!^tont  in  ötcbcn  gcftatt  6abbc,  fo  fd^idtc 

in  bingc  umb  jo  fricgcu  bie  crocnungc  öan  bem  ^)aii8  inb  gord^ ^^ 

tcm  3o3  inb  untboit  bat  bem  pax^  burd^  ferc  foeftttd^e  ambafiaten,  211  if. 

)airnae  joidfi  ^e 30  SWeilan  tnb  bae  toatt  ^t  t>an  ben  (Simetingc 

(b  tntfangen,  met  bte  ®clf  waten  eme  conttarte,  inb  wart  bae  gefroent 

.  .  \)t  Beladete  oud^  bie  ftat  ©rijccn  genoem^t  tnb  lad^  ttjail  bti  öcitbel  jiair^ 

t)ut*.  inb  in  bem  (eggev  fante  pai9i  Siemens  jo  Ionin!^enrtci^  5 
inat  inb  l^e  tntfinf  bie  eirtoirbic^lidj).    inb  50m  lepen  beftrebe  ij^e  bie  burg 

Briden inb  mad^t  ft  gelic^  ber  erbend  inb  baeburc^  mürben  bie 

er  pebe  in  Stauen  ber  ber  t.  ^e  i^oic^  toortan  bur^  ^(acent  inb  anbei  toil 
in  Stauen  inb  Sombarbien,  inb  bie  aUcfamcnß  intpngen  in  eirlid^e ..... 
lae  quam  ^e  )o  Senf,  inb  bae  flarf  flu  ^uidfraume  anno  1311  inb  tvart  eirUd^en 
itoen  bi  bcn  minrebroberen.    bairnae  ^oid^  !?c  50  ^ifa  inb  jo  Sucana^  inb  ban-^^'ö^M^s 

)o  92ome inb  quam  in  9{omc  anno  1312  nonas  maij  inb  nam  fin  too*  iftaxi, 

l  up  bem  piat^  SD^iticiid  genoem^t.  ^e  mart  gecroent^ in  ber  ürd^en  30 

ÜJZarien  i^atranen,  mant  30  ber  feltocr  }it  ma9  ber  :^at9  nict  30  ^omt,  mer  in 


.  ^tinnö),  ©d^toager  ber  SUfabctl^ 
eS^men. 

!.  Petro  archiepiscopo  in  Bohemia 
inente.  Gesta  Trev. 
>.  2)ad  golgenbe  tft  tur^er  ^ud^ug 
Sesta  Tr.  p.  211—221,  boc^  fd^cint 
ben  nod^  eine  anbere  Ouellc  benu^t 
in. 

.  2)iefc  2(ngabe  ijl  übertrieben :  bie 
gerung  bauerte  bcn  Suni  bi?  @e^« 
er  1311. 

.   Ucbertreibung !   Gesta  Trev.  p. 

civitatis  muros  et  portas  funditus 

uere    et    fossata    planitiei    terrae 


praecepit  adaequare.  (Sine  Variante  l^iat 
ftatt  civitatis  irrig  civitatem,  togl.  ebenb. 
anm.  ih). 

6.  Gesta  Trev,  nennen  nur  bie  cives 
Jannenses. 

7.  Gesta  Trev.  222:  tunc  ante  Lu- 
cam  plurimos  probitatis  (bod^  tl^o^l  pro- 
batos)  viros  maximo  cum  exercitu  de- 
stinavit. 

8.  2)ic  S^ronif  toermec?>feU  bie  feier» 
lid^e  ©egej>ung  be«  ^fingpfcfle«,  »cldfrer 
©einriß  tiad^  ben  Gesta  Trev.  p.  223 
coronatus  beimo^ute,  mit  ber  er|l  29. 
Suni  toottjogenen  J^aiferfrSnung. 


I 


662  VI.  ÄoeHiofffci^e  (£(>renit  1499. 

bem  conciliumi  30  ^Dion.    feifer  $enrt<!^  fbtd^  baefe(f9  toil  fur^n  }o  ntteren, 
al9  berjoc^  9?obo(f  Dan  Zeteren  inb  ))al|^gretoen  bt  9tin  mit  anbeten  (an^l^eren. 

Anno  domini  13122. 

[8i{b  eined  ^r^og«.] 

Fiorar.  ^ol^anneS  III  l^er^od^  iyan  ^abant nam  30  etme  »if  foninfSo^s 

(3,"ß*    bomic^«  boid^tcr  toan  S$ran!ri(i^3 bic  berbc  l^icfd^  SRaria  fnb  trutuebc 

liier)0(i^  dtcinelt  t^on  @e(ce. 

ai.  II  Anno  dni.  1313. 

248b. 

IPie  keifet  i^tnti^  oiir^  oergeoen  oart  in)  liarf. 

MniQi»         2)aimae  t}cic  feifer  $enri(i^  ^ett  S^Punli bie  ban  ^oren^  ergai^en  ^  10 

^^^'     '  an  ben  feifer  inb  öetfotnben  [16)  mit  eme. 
eBenb.  ^airnae  l^oif  fid^  bet  feifer  np  mit  f!me  ^ere  inb  n)ouIbe  loaren  gen  $utte, 

toant  loninf  9?o^)crt  jo  ^iiüe  »a«  afgcfafet  umb  tl^liö)  mtffefcatt  bcr  ^ 
bcbreöen  ^afcbc,  inb  forcn  feifer  §)enttc^  mx  ein  ^eren.   aifo  quam  \ft  in 

bie  flat  ^ife bo  bergaf  eme  ber  :|priefler in  bem  felc!^.  ber  preifler  toa»  iü 

*£udiin.  ein  ^rebigermoeni(^  ^{^ernarbud  genoemt>t.|*  e|^(i^e  fagen,  bat  ber  ^aid  inb  ein 
bcil  flebe,  aö  bie  glorentiner,  bie  öan  Suca  inb  bie  toan  ber  $oien* 
f  innen*  2c.  groi«  goit  bairumb  gaöen  .....     bo  ber  feifer  öur§  bat  leidige 

facrament  intfangen  l^abbe,  \>an  ftunb  an  »art  ^z  franf  inb  eme  buci^te, 
bat  eme  mat  upftege  inb  burd^üef  a(  pn  inmenbige  gefiber  ate  ein  fatt  i^.  20 

*Rudim.  *|inb  fm  li^ani  »art  ^toaxt^,  inb  l^ieruiö  bejiefjcn  bit  be8  feifer«  bic^ttoaber,  bat  ^e  mit 
bem  focrament  bem  feifer  hergeben  ^>ebbc.|*   inb  aU  \ft  'can  bem  altair  ginf  an  fttie 

*Eu4im.  anbad^t inb  »art  )o  ^ife  begraben  mit  groiffcr  ckge  ♦jup  fcnt  ©art^^olomtu« 

^ug.24.  baci^l*  tu  bemiair  uns  It^eren  1313,  in  bem5.  jair  find  ric^d  inb  bed  anbe« 
rcn  fin«  feifcrbomö.  25 

3tem  umb  be«  feifer^  boit  lüurben  t)il  moenid^  »an  ber  ^jrebiger  or^ 
ben  »erjaget  inb  erflagen  inb  oud^  ein  bei(  öan  iren  doefteren  »erbarft 

Budim.  inb  ijerftoert,  IpietDail  ber  öurg  brobcr  53ern5art  brief  inb  ftegel  ?>abbcfmreum 
ft^ult,  ad  ^an  bem  foninf  'oan  $etfem,  t>an  bem  bufd^of  toan  Xrier,  loan  bem  bufc^of 
toan  aWeilan,  toan  ben  bufd^of  ban  Senf  5,  Dan  bem  bufd^of  toan  $cmfm,  toan  bem  3o 
bufd)of  toan  Sucan  inb  toan  ben  bufd^of  toan  (StraiSburd^,  mer  gre)}e  ^enrid^  t>an 
gfanberen  inb  bie  gemein  rittcrfd^af  inb  ^ofgeftnbe  fachten  ganfe  tourtrair,  bat  ^e  fc^ul» 

bid^  mit.   tt)ie  bem  nu  fi,  toiüen  totr  laiffen  ftain  bi«  an  bie  jit  bat  ber 
red^töerbii^fte  rid^ter,  bem  niet  »verborgen  i^,  rid^ten  fal. 

3tem  ^ie  ui«  fum^t  ond),  bat  unber  bem  gemeinen  ijoll  ein  fage  i^,  ^^ 
bat  bie  moenid^  »an  bem  <)reitgerorben  bat  l^iüige  facrament  niet  nieffen 

1 .  Sßa^rfd^einlid^  benft  ber  (S^ronifl  ter  bed    trafen  Subn^ig    t>on  (St>reui:, 
an  bad  (Soncil  toon  ^ienne.    S)er  gleid^e  <So^n  ^önig  $^i(ip))$  t>on  gvanfreid^. 
Srrtl^um  fe(^rt  m.  249»  tt?ieber.  4.  @iena.   S5gl.  <Ä8nig8^^.  464. 

2.  ]313Floiar.    9^id^tig  1312.  5.  Januensis. 

3.  Florai.  nennt  rid^tig  iDlaria,  Xoä^» 


1312-1315.  663 

ittb  intfain  moegen  ot>et  altair  mit  bet  reci^ter  l^ant  funber  mit  ber  (utt« 
fd^et  l^ant,  inb  bat  fi  bem  ganzen  orben  mx  ein  (aftet  gegeben,  tDant  ein 
mocnic^  öan  ivem  orben  l^abe  bem  feifer  »ergeben  mit  ber  red^ter  ^nt 
unber  bem  leidigen  facrament^  funber  bat  i^  attit  gelogen,  toant  bat 
^  pfaegen  fi  jo  falben  in  irme  orben  ee  ber  leifer  geboren  tx>a^,  inb  i^  alfu^ 
ingefafet  ||  ban  ben  beberen  beffetben  orben«,  niet  funber  groiffc  mirltid^e  »t.249». 
urfad^,  bie  nu  jo  tauge  ballen  l^ie  jo  berjetten.  item  be^gelid^en  boin  oud^ 
e^tid^e  anber  orben,  in  bem  oud^  bie  Brobcr  intfangen  bat  leidige  facra* 
ment  ui«  ber  ßnler  ^ant  :c. 

10  3n  bem  jalr  un«  ^>eren  tourß  florf «ß^Ui^«  »an  SBranfric^.  ?3o  ^»i(! 

B  33 

Stent  JO  ber  feltoer  gtt  toa9  ou4  bet  grotd  l^iont u))  ben  paifd^at^ent.        ebenb. 

Stent  in  bem  jiaere  tourg  md  ein  conciUum  30  9[t>loin2  in  melf  (i^en  tan  ben  ehr.  pr. 
.in  Sranfric^.    bufci^of  ©cnrid^  toan  ^Scirncnburd^  quam  ouc^  bair  inb  ttjart  eir»    ^^** 
li^en  intfangen  t^an  ^atS  <SUmen9  ben  tounften.  chron. 

'5  3n  bem  jair  uns  5«rcn  1314,  aU  feifer  ^enric^  geflorioen  toai,  quamen  bie  ^J.^***"* 

furfurflen  jofamen  gen  gronffort  umB  einen  nutocn  roemfd^en  coninf  go  üefen,  *|inb  *oe8ta 
bie  !ur  gefc^icbe  M  necä^flen  bage«  nae  fent  Sncog  bac^^  »j    b[e  furfurflen  ttjurben  ^j^.* 
gmeibreci^tid^  umb  ein  nun^en  rocmfci^e  !onint  )o  tiefen  inb  toaxt  grcid  urloge  t>an  ben  Ort  19. 
beiben,  inb  foninf  Sobomici^  nam  otoerl^iant  as  nae  toolgit. 

20  Anno  dni.  1314. 

[«ilb  eine«  Äoifer«.] 

Sobon>i(^  IV  \)txio6f  in  i^eieren  inb  ^a(ggret>e  bi  9tin tonint  greberic^ 

tt)ad  f omen  mit  ben  finen  l^ieraf  bid  )o  $unne  inb  bae  croenbe  in  bufc^of  $enri4  ^an 

(SoeUen.  biffe  uneinid()eit  inb  jtoeibrad^t  tufd^en  ben  lurfurften  buerbe  loail 
25  13  iair. 

[Ä0nig«!?.  465  unb  Gesta  Trev.  233.    SBgl.  and^  Florar.  275»  (317).] 

X^ufd^en  ben  jwein  geforen  loningen  gefc^agen  groi«  frtege  inb  flribe  mit  ronf  chron. 
inb  branbe,  toant  fi  beibe  treflic^e  ^ercn  inb  torunbe  Ij^atten.  Veg.' 

Stern  bie  jmene  ermeilbe  foningc  quamen  jofamen  in  ©toaDen  bi  (SffeUngen  ^onig«« 
30  inb  fireben  bae  mit  einanber,  bat  jo  belben  ftben  grois  bolf  erflagen  »art,  mer  grebe*  ^oesu^* 
rid^  moifl  toid^en*.  Trev. 

236* 

Anno  domini  1315. 

3n  ben  jaeren  un«  leeren  1315  loa«  ein  groi«  buir  jtt  in  buitfd^en 
inb  melfd^cn  tauben,  bat  men  ben  ormen  jolie«  bat  fi  moid^ten  broit  ne* 

1.  !^iefe  gabel  ftnbet  fid^  aud^  (Sdtn.  3.  3(uf  biefen  Xag  fe^en  bie  Gesto 
3a^rb.  C,  ©b.  II,  33  unter  ben  SSarion»  Trev.  irrig  bie  SSSa^l  ?ub»ig«:  griebrid^ 
tcn.  n>utbe  am  19.,  !?ubtt)ig  am  20.  Oct. 

2.  ^meint  ift  ba«  1311   eri$ffnete  Qtto&i)il 

(Sonett  toon  $ienne.   Chron.  praes.  ^at      '     4.  ^önigdl^.   'ba)  men  nüt  toufie, 
richtig  concilio  Viennensi.  »etre  gefiget  l^ette*. 


664  VI.  ÄocI^offf(i^c  &)ten\i  1499. 

men  t>an  ben  fenfteren  bae  men  (roit  berfod^te,  inb  ftur^en  k)t(  (übe 
öungcr«.  inb  bic  buir  jit  toerbc  anbcr^atf  jatr  ^ 

6(.249b.  II  Anno  domlni  1315. 

Gesta            3n  bcm  tourß  jair  .....  bo  »crBrant  f>crjo(f>  Jit^olt  toil  borget  umB  ©^jirc« 
235*^unb i"b  !onin!  greberid^  motfl  toic^cn. 

Jof.  465. 

Anno  domlni  1316. 


oesta  3n  bem  \a\x  un9  (^eren  1316  mad^t  foninf  !Sobon)tc^  mit  allen  furßen  inb  jieben 

Trev. 
237. 


^"^*   ein  gemeinen  m*cbcn inb  foninf  grcbcric^  toaxt  ctoer  jorncf  gcbrcben. 


Anno  domlni  1318. 

Der  ßtnti  belaßt  oan  bet  flot  doetten^.  lo 

Chr.  pr.  ©ufc^of  $enri(j^  toaii  33cinenburd^  tour§,  a(  tt>a8  !^c  nu  ein  alt  man  tourben*/ 

^flrt))!}.  umbtrint  60  jair,  fo  funbe  (»e  neci^  geinen  toreben  l^atoen  *|  inb  Bracff  ben  genuinen 

*Q^\   toreben,  ben  foninf  ^obomid^  bereifen  (>obbe,|*  Inb  quam  jo  friege  mit  bet  ftaiSoellcn, 

Trev.   aldoud^tour  geroirtid,  inb  bebreif  toil  moitti)i(tend  uidbem^ruel 

238-    u:^  biefiat  toanSoeUcn,  baitumb  ein  ftot  toan  (iSoetten  bebe  bcroifen  irre  torunbe.  u 

aU  foninf  3o(^an  toan  ^e^eni,  gretoen  Sitl^elm  toan  Foliant,  gratoen  So^an  toan  $cn* 

ncgaume  fincn  brobcr,  gratoen  ©er^art  toan  @mi6ft,  gratoen  ^bolf  toam  $erge,  graben 

3o^an  toan  ©eine :  mit  oßen  befen  tourß  inb  anbeien  mere  joid&  mit  groiffer  ma#  bit 

flat  (SoeQen  tour  $ruel  inb  ladeten  fi^  tour  bat  f(o9  gom  ^tmUt  inb  (aegen  4  maenbe 

bae  tour.  bod^  jom  leflen  »art  it  gebcibingt  inb  gefeint  inb  joigen  af.    in  ben  jibeix  *» 

roaxt  ein  lanttotcbc  gcmad^t^:  baebutd^  toatt  ^oeftcben«  gctounnen,  ba^ 
toit  fd^aben  ui«  gcfd^ad^,  inb  jobrod^cn. 

Anno  domlni  1320. 

Qöln.  3n  bem  jairun«  (>eren  1320  fricgbbe  toibbcrumb  bie  flat  toan  (Soc^^ 

^130^   Unmitirmebufc^of,    inb  »unnen  bic  burd^  SSrec^fem  inb  braec^en  fi  ii 
brauten  fi  af  inb  oud^  anbere  platten  im  flift  toan  (SoeHett. 

Anno  domlni  1321. 

Äöttig«'  3n  bem  jair  nnö  l&eren  1321 foninf  Sebottoid^  bleif  in  ben  toeficn  Inb 

^of.  466.  t)f„  fiocffen  inb  quam  niet  beruiö 

14.  '»irr  fiatt  *»ir. 

1.  S3gl.  33b.  II,  21  iRote  5.  4.  Sue  promocionis  tempore  sex»' 

2.  SBei  Äönig«]^.  fte^t  biefe  S^ad^rid^t  genarius. 
toor   bem  ©efc^t  bei  (Sßlingen.    3)ie  5.  2)urd^  ÄiJnig  Subtoig  ju  S3a^a» 
(i£f>ronif  folgt  ber  umgefelj^rten  Slnorb"  rad^  1317  3uni  22.   Sacomblet  III,  118- 
nung  ber  Gesta  Trev.  6.  !2)en  92amen  beii>a^rt  bad  M 

3.  g3gl.  ©b.  II,  21.  Reiften  bei  S^eug. 


1315—1323.  665 


Anno  domini  1822. 


3n  l)Ctt  iaercn  un«  ^even  tourß,  boc  wart  brober  Saltcr  öau  bei*  fe^cifc^oleu  Qöiti. 
cbrant  50  (£ocHen.  ^k?J.''' 

3n  bcm  bürg  ioir*  bcinf  bie  foninginnc  iian  @ngclant  Sfabela,  bU  chron. 
n  bod^tcr  »08  ban  SSranfrid^  ^biHpö  be8  IV  of  bc8  ^äfointn,  irren   ^,g^'* 
[cn  man  @bttjart  umb  t>cr!cirtbcit  inb  benwoefiungc,  bie  be  in  bcm  lonbe  mit  jlme 

i!  bebe,  —  l^c  cnl^iclt  ntct  bie  gefefe  inb  »ri^eit  tnfc  anbcr  loulxä)t  gc-- 
}in^ett  bc^  lanbe«,  —  inb  ladete  in  in  ein  fctfer  ||  ftn  letjcn  (anf.  2?üi. 
ninf  Sbmart  l^abbc  joijorcn^  bie  mober  mit  itme  fonc  Sbtuart  ein  jit 
ttl  ui^  Sngelant  üeriaget. 

3n  bcm  felücn  jair^  otcrbieP  bcr  ^>erc  ^aii  SSalfenburd^  bie  bürg  er  bon  Z\i6)t,  riorar. 

t  unber  bem  ^evjogen  \>an  ©rabant  binnen  Zxidft  gefeffen  loaven, 
ant  ein  beil  ber  üurg  [tat  in  fime  gebiete  ifib  l^eirüc^eit  i^.    bairumb 

icb  berjod^  Sobau  III  ban  SBrabant  otocr  bie  SWafc mer  ^e  [bet  $ert 

m  galfenburg]  ijerlore  ben  ftrit  inb  iDurben  get)angen  t)if  gueber  man  t?an 
m  finen. 

Anno  domini  1323. 

3n  bem  joir  »nrg,  bo  famelbc  !onin!  grebcri(b  eoer  ein  gioi«  f^cir inb  .^?"^|^** 

Wf  bo  foiiin!  ^oboö)i(i^  allein  reem|c^c  coninf  inb  b^tgocb  Supclt  »oir  bebiocft  tt>ib«u.  Oesta 
»^Wm.  '  ^/;; 

3tcm  bo  coninf  greberic(^  alfo  gcbangeu  Ia(!f^  up  cinre  feften bac  t>er*  »et.  250» 

«nt  bec  but)cl  inb  bat  pcrt  roa«  bac  mit  entocd^.  — 26ü»>. 

[Äöuig«]S>.  467,  iro  nur  bon  bem  fd^marjcn  $ferb  feine  SRebc  i|i.] 

3tem  bairnae  bebe  ^>erJod^  2u:|3oIt  bem  foninf  ?obotDi(ä^  aljo  njc  mit  friege,  bat  jjßnifl«« 
ottinf  grebciit^^  moijl  ui8  bcr  gcbcnfniffc  laiffeu.  bocb  moift  l^c  [ivcieu  inb  berbur«  '^"'f-^es. 
bat  (^e  foninf  ?obott)ic^  ungcirret  lic8  an  bem  n6}, 

3tcm  ein  beil  Ij^ijlorien  fd^ribcn  al|n8,   bot  foninf  Sobott)ic^  quam  chron. 
f»    jo  coninf  gveberid^  boc  ^e  gebangen  lad^,  iub  fprad^  mit  eme  allein  inb  fd^a|?t  ^^^' 
ict,  bau  nam  jtnen  eit  bau  eme  inb  ücö  in  mit  ben  fmcn  I08  inb  öri,  olfo  bat 
*^ic^^  allein  ein  roemW  foninf  blitocn  foulbc,  o«  b^  bebe,  inb  wo«  foninf 
ber  für  34  jair  (auf  ec  ^e  ffarf. 

3tem  bairnoc  toart  foninf  grebcrid^  ein  ^eimlicä^  geriebt  gemod^t  50  cffen,  SBfll.Qös 
tburc^  ^e  coninf  Sobowid^ö  frunt  foulbc  »erben*,    inb  als  grebc-  ^%^''^' 
bat  geffen  If^obbc,  »ouffcn  eme  alfo  belc  lufe  tufd^cn  ber  ^>uit,  bot  ^t  bocton  florf 
^o  domini  13475. 

^4.  *!on»)(f  ftatt  *!oninr. 

1.  SföbeÄa  lontctc  erfl  1326  in^ng««      lieber  (SrjäJ)lung  tl^ut  bie«  ein  9?ittcr,  um 
^b.  [i^  gricbiid^'«  ®un|l  »icbcr  ju  ertoerbcn. 

2.  Flor,  ju  1318  noc^  2)bntl^er  V,  5.  1330  Januar  13.    2)er  Cbronifl 
.  72.  106  (de  Ram  II,  496.  544).  bcnft  offenbor  an  Subwig,  beffen  2:ob  er 

3.  Exactionare  non  formidabat.  331.  259»  rid^tig  1347  fetjt. 

4.  '^laöf  ^önig«^ofen'9  übrigen«  S^n* 


Q 


666  VI.  jeoel^cfffc^e  Q^t^ront!  1499. 

Anno  donhii  1324. 

Gesta  3n  bem  jair  burg  toecbunben  [xA  jofamen  bufci^of  ^atbelom  )»an  Xtetr 

2lr2U.  inb  joigen  bur  iWcfe inb  rieben  ben  bürgeren  bange. 

Dan  Hern  l)0f  }o  Coellen  gemattet,  genant  lier  bof  oan  )em  Hofengarhn. 

2(flri»j).  3n  bem  öurß  jair,  naebcm  a8  fonin!  ?obotoici^  rcgniert  Ij^abbcSS  5 

*    iair*,  nom  coninl  Jobomit^  toan  ©eieren  greten  233iH>eIm«  botä^tcr  toan^ofiant 

gebr. 20.  inb  l^iefci^  SWargareta.  bie  toart  emc  jo  (Soetten  brad^t  in  bem  toajlabent:  bo 
^ielt  ^e  bruioft  inbi^of  an  bem  3cebenbu(^e(  genant  ber  9lofen!ran8^,  inb 
»aren  toan  beiben  ftben  mit  ber  bruit  inb  mit  bem  feifer  bi  bie  2  bu(ent  rainWen, 

*  inb  bie  boiften  bae  8  bage  lanf  mit  groiffer  eren,  bo  teberman  mit  groiffer  jui^ten  lo 

troctiert  inb  gebanbcit  toart3.    fetfet  Sobotptd^  (ante  nac  bcm  buf(!^of  »an 
Socflcn  inb  ber  entooutbe  ntet  jo  eme  fomen,  toant  f)t  in  t>an  be«  pai« 

tDegen  je  banne  l^ielte.    baimae  fd^ieben  ft  ban  ban  mit  breuben. 

Anno  domini  1325. 

^flrij)p.  3n  bcm  jair  un«  leeren  1325*,  naebem  a«  bie  Pat  ban  Soeßen  mit  ben  ^eren,  i5 

Chr.  pr  bie  mit  ir  ^ielben,  ttjeberumb  afgejogen  toaren  bon  bem  33mel,  al«  burß  iö,  f  o  unt« 

^^^-    jlunbe  baivnae  wibbcrumb  ein  gweibraci&t  tufd^en  in,  inb  bairunib 

bie  felben,  bie  inxx  bem  ©ruette  gelegen  l^abben,  joigen  in  Sefi^(^alen  bur  bat  flarte 

f(D9  $o(merftein  inb  laegen  batrbur  ein  lange  jit,  inb  ;em  teflen  n>art  tt  getDoitnoi 

inb  ui8  bem  grunbe  umbgenjor^en. 

J?önifl«s  3n  befen  jiben  Parf  Tlai^tn^  ber  t>ergod^  ban  SWeilan a^  nu  bai^ 

'  So^anne^  fonin!  Sobonjtd^  btde  gefd^tetjcn  l^abbe,  bat  f)t  jo  eme  queme  i 
93rantrid^  inb  Ite6  fid^  bae  tüien  inb  croenen^  fo  qnam  ^c  ntet  Inb  öcrctiti 

bat.  bairumb  bergaberbe  pa\9  ^ol^ianned  ben  foninf  ban  ^ranfrid^  inb  Ij^erjod^  Supol' 

burß,  inb  ber  pai^  beclad^be  fid^,  fotoie  loninf  Sobotoid^  beleint ^ebbi 
©aleatiu«,  ÜÄat^eu«  fon  ban  SIReitan,  mit  bem  lanbe  ban  öombarbici 
nae  bobe  fin^  baber^,  ber  geftorben  iDere,  meldte  ®a(eatin«  bem  pai^  fet 
jotoeber  toere,  inb  meinte  bairumb,  bat  \xäf  loninl  Sobowid^  be^  angenoraer  - 
931.251*.  ^ebbe  II  toeber  redf^t  inb  bat  ftn  belenung  mcr  ban  wntoerbe,  »ant  g^ei^^^ 

roemfc^e  foninf  eu^>ette  mat  jo  befd^idfcn  nod^  oudi;  einid^  red^t,  in  »eiferen  lanbt^^ 
iemant  30  beletnen  of  anberd  toat,  ^e  enivere  eirpe  ober  berd^  gemep  inb  9^ 

9?öme  feifer  ge»iH  inb  tat  en^ebbe  befe  nod()  niet  gebain,  toie  bidt e  ^e  fn 

bairumb  berfoid^t  l&ebbe.   inb  bairumb  ber  pais  loibe  !onin!  ?obott>id^  gen  2(bioff/ 

baeban  bat  l^e  l^abbe  ^amjjarben  ate  bur^  i^  gefeent  ee  ^e  leifcr  tocte 
^rurben.   foninf  ^obotuidb  cnad^te  be«  nict  unb  fdf^reif  bem  pax9:  f ine  carbi- ^ 

1.  ^gri:|)pina  fügt  am  <Sd^Iug  biefer  (S,Umx  furnier  am  Subcntirdi^I^of  1324. 
iWad^ric^t  bei :  '^^ei  ^abbc  reigeirt  33  jair',  3.  2)ic  ©auptfeicr  fanb  patt  gebt. 25 
n)a9  p(^  aber  auf  !Onbn>igd  ganje  Plegie»  unb  26.  ^opp,  @efd^.  ber  eibgenBÜ- 
rungSjeit  bejiel^t.  ©ünbe  V,  11. 

2.  Slgri^p.  100b  txl^lt  bon  einem  4.  <Sd^on  im  3a(^re  bor^er. 


} 


ik 


1324—1326. 


667 


nofe  i^ctten  in  getoiet  jo  Stomc  in  be^  ^)ai«  ftat.  baemtt  mer  e^  entc  ge* 
noid^  K  ber  pai^  meint  nict,  ^c  foulbe  [in  micnge  ban  eme  felf^  ent^ 
fangen,  xt  toa^  onäf  brcmbe,  a^  mic^  bunft,  bat  bet  pax^  ben  loninf 
toonibe  laben  in  ein  brembe  l^erUd^cit  inb  bat  l^e  niet  gen  9iome  felfd 
>  quam  of  iemanfe  bair  fenbe  ban  fint  toegen,  fo  bod^  bat  bur  inb  nae  ge* 
fdf^iet  i^.  ein  iglidf^  Ijunt  i^  foen  np  finte  miften.  bo  b«r  fonin!  nict  gen  Slmou 

quom bo  bebe  in  bcc  pai9  jo  banne ?>emae  öoir  bcr  !oninf  gen  9?cmc 

*|mit  t)U  furflcn  inb  ^eren,  a9  mit  l^rjoc^  ^Äenalt  ban  ®cire,  grcte  SBil^dm  tan* wiih.de 
©uild^e,  grebe  2)eberi(i^  'oan  (£(et>e,  grctoc  3)ebcri(i^2  <Qan  Sergej*  inb  n>art  toan  bcn     89. 

)  Slomercn  eirlid^en  cntfongen bat  interbict  ftonbe  bi  17  jair  in  »ncn  inb  bes 

ti(if9  peben,  bat  bie  4  oiben^  of  e  inb  eil  t>an  in  niet  »oulbcn  fingen,  bocä^ 
jungen  inb  loefen  ein  bci(  n)eber  beö  pai$  brietoe.    be«geUc^en  beben  mannid)c Stöni^i- 
ban  anberen  orben  inb  bie  toerltüd^en  gaffen,  oud)  jnjeiben  fid; Raffen  Inb^''^* 

moenc^e [Subtoig]  jwang  bifc^offe  inb  t>xtiatm,  bat  fi  irre  le^en  »an  eme  moiften 

5  intfangen,  toant  a8  in  bem  beil  f o  »aren  fi  unber  finrc  geborfam^cit. 

3tem  in  befer  fairen  »aö  ^>erjD(3^  8u^)o(t  attet  ein  urfa(i(>e,  ber  bat  breif  inb  «^enb» 

ierbe  an  bem  pai9i  furfien  inb  leeren,  inb  mci6)i batbeSpai«  briebe 

gelefen  njurbcn. 

3tem  bcfe  ^erjod^  gnpolt,  al8  f}t  'oii  inb  Unge  {;abbe  im  lanbeumb^  ebenb. 

^'^  S^jogen,  fo  i)oir  l^e  gen  @pire bo  »avt  ^c  franl  inb  uufninic^  inb  flarf  ain 

riime  unb  ain  biegte  nae  go|5  geburt  ||  1326.  bie  anber  ^cipd^c  toan  Oefievid^  unb  ber  Sl.25ib. 

No(^  ?u^olt  flort)en  alle  ain  finber.    ber  ^)di^  So^anne^  tjutg,  ber  ben  feifer 
^crBannet  l^abbe,  ber  ftarf  jo  3lbion  anno  dni.  1 334  inb  be^gelid^en 
lonint  $^ilip«  r>an  granfric^  ^.  ui«  bem  a«  fd^inet  nomen  fi  ein  erfc^rcct- 
^^^  cnbe,  bie  foninf  Sobotoicfc  jomibber  n?aren. 

Anno  dni.  1326. 

[53ilb  eine«  $erjog8.] 

Stenalt  II  gretoc  inb  ber  eirfie  ^ergo^  ban  ®elre a«  \)ixio6}  Sobonjic^  wiih.  de 

"oati  Meieren  rocmfc^e  foninf  »oulbe  tredfen  gen  9lomc  burd^  ^ombarbicii,  fcbrcif  \)c  ^^sv'^J^" 
btm  V)mg  gretoen,  bat  bei  jo  eme  queme  inb  im  bebutpUcb  »ere,  inb  fc^rcif  eme  ein 
^M  alfu«lubenbcinlatin5: 

Lodowicus  dei  gratia  Romanorum  rex  spectabili  viro  Renaldo  duqi  Gelrie  co-  ib.  b». 
miti  Zutphanie  ac  vasallo  suo  predilecto  gratiam  suam  et  omne  bonum.     Cum  ex 


1.  Subivtg  toax  noc^  gar  nid^t  in 
ta  gewefcn  unb  ifl  auc^  \pcittx  nid^t 
bon  (Sarbinalen  gefrönt  morben. 

2.  Theoderico  Cliveusi  et  Monterisi. 

:^er  bamalige  ®raf  bon  i^erg  bieg  ^bolf. 

2)tc  Hamburger  $f.  m.  212^  fd;reibt 

däftlQ  Theoderico  Clivensi  et  Adolpho 

jifontensi. 

3.  2)ic  toicr  35<ttelorben.    Äönig8(^. 
^tyil  bt  alle  i5rben\ 


4.  3o^ann  XXII.  parbtoiiHi*  1334, 
W^^^PP  V.  fd^on  1322,  W^ipP  VI.  erfl 
1350.  Sabrfd^einlic^  benft  ber  (Sbronifl 
an  W^^PP  IV.,  ber  (ögl.  531.  249»)  im 
gleidjien  S^bre  njie  $a^ft  Clemens  V, 
(1314)  flarb. 

5.  2)ad  folgenbe  ©d^reiben  ifi  and 
unfercr  (Sbronif  abgebrurft  bei  Böhmer, 
Fontes  I.  196. 


668 


VI.  Äod^offf(^e  (S^rcnif  1499. 


divine  largitatis  munificencia  loiigc  plures  rivitates  et  castra  nobis  quam  dive  me- 
morie  quondam  Henrico  prcdecessori  nostro  fldelitatis  homagia  prestiterunt,  ita 
quod  imperiali  coronationi  nuUa  nobis  possit  difticultas  aliquo  modo  prestari  >,  fide- 
litatem  tuam  qua  nobis  et  imperio  teneris,  cujus  membrum  principale  te  cognovl- 
mus,  bis  precibus^  obtestamur,  quatenus  jubilate^  Lombardiam  advenias  cum  po-  5 
tencia  militaii,  recepturi^  nobiscum  palmas  imperialis  trinmphi  quas  sine  te  capere 
quomodolibet  nos  tederet.    datum  anno^  2C. 

wiih.  de  2)0  bcv  öurß  grcbc  bcfen  bticf  intfangen  ^abbc,  fo  nam  Jjic  mit  fit^ grete 

bM.     ^ebevic^  bau  (Sieoc,  grebe  ^^ebertd^  bam  ^erge^ tiib  reidbe  go  fontnf  Soboioi^ 

, tnb  bUbeu  bi  eme  ein  lange  i^it  2C.   vide  in l'ra  anno  13  38.  lo 


252». 


II  Anno  dni.  1327. 

Anno  dni.  1327  )oi((f  ber  l^ere  ban  {)einSber(i^  mit  ben  ban  ^rtc^t  in  bat 

(ant  ban  ^altenbuic^ inb  bat  gefd{^tebe  in  bem  jiair  un^S  l^^eren  1339  u^  ben 

9.  \)a6)  in  bcm  meicn. 

[3t»ciniölig€  (Sinnal^mc  bon  galfenburg  \ia6}  Florar.  273*.   3"  ©ninbc  liegt  is 
Xtfnt^iX  V,  c.  112.  113  (de  Kam  II,  550).   Sn^rcSja^jI  abmcic^fenb.] 

3o  ber  fclbcr  git  njibbcrfad^ten  16?  lonfebewn  ^crjoc^  3o^an  ban  53rabant,  al 
befc  nacgcWi*cöcn  freien:  Äorl  foninf  ban  53eb«m,  ber  h\\ä)o\  ban  Soetten.  berbi« 
fd^of  ban  Suitgc  Slbplf  gcnoemi^t,  ber  grcbe  ban  @mi^t,  ber  grcbc  ban  ©annonie  inb 
fm  brocber  3obannc8  ban  ©caJmont.  bcv  conftabilicr  bon  granfrtd^.  ber  grcbc  tan  20 
9kme^  ber  grcbc  ban  ?offenfi,  ber  grebe  ban  (£k^t,  ber  grcbe  ban  ®clre,  ber  gvctjc 
ban  <S^an]^eim,  ber  gretjc  ban  Äafecnelenbogcn,  ber  grcbe  ban  berSWarte, 
fjer  ©enric!?  ban  ©lanbri®,  ber  ^ere  ban  galtenberd^  inb  ber  ^ere  »an 
2D  u  e  ( ^  e  i  m  mit  meir  anberen.  batrgo  i)aip  ber  !ontn!  ban  gran!rt(^,  inb  ber  xooulbe 
bat  bed  bürg  bergogcu  ^o^and  {on  ban  Trabant  foulce  nemmen  [in  bod^tergo  eime2s 
xom :  mcr  ber  (»crjoc^  l^ebbe  lieber,  bat  l^e  genommen  (^cbbe  bed  greben  boci^ter  tan 

$annonie,  inb  bic  mad  ein  cinid^  fiiit,  inb  voa^  betroffen  bat  bat  ^etjod;* 

bom  bah  ©tabant  inb  bie  gtacffd^af  ban  ^annonien  fulbc  bercint  mcrben. 

met  i)t  moid^^t  bat  niet  boin,  fo  aüc  befc  burg  ^cren  eme  »ibbetfad^t 

l^abben.  bvfe  burg  ^eren  aö  fi  bergabcrt  tt?aren  jo  ge^c^^,  fo  bcrbrantcn  ft^annut"  30 
inb  ?onben inb  mit  bcm  bergienf  ber  unfricbe. 


11.  MCCXXVII.         12.   MCCCXXII. 

1.  Nobis  nullus  possit  difficultates 
aliquo  modo  prestare. 

2.  Presentibus. 

3.  Indilate. 

4.  Recepturus. 

5.  Datum  Rectis.  2)ie  $amb.  $f. 
©1.  212*>  übereinfiimmenb  Datum  etc. 

6.  Theoderico  Clivensi  et  Montensi. 
S)ie  Hamburger  $f.  rid^tig  et  Adolpbo 
Montensi.    S3gl.  oben  @.  ö67  Slnm.  2. 

".  3m  golgcnben  werben  17  genannt. 
3)^nt^)er  fagt  <§.  557,  e«  feien  außer  Äö* 
nig  3o^>ann  bon  ^iJ^men  16  getoefen, 
gä^It  aber  ®.  558  nur  14  auf,  unb  jwar 


auger  ben  in  ber  (S^ronif  genannten  ben 
@rjbif(3^of  bon  3^ricr  unb  bic®rafcn  wn 
©ar,  @ain,  SSirnenburg. 

8.  Comes  Namurcensis.  Hocsem. 
®raf  bon  ^ennegau  b)ar  bamalS  Sßi(< 
^elm  III.  bon  ^ottanb,  fein  ^3mber  tfi 
äol^iann  t>on  ^:aumont. 

9.  $icaeid^t  ber  bei  mti},  b.  Serd^. 
genannte  ®raf  bon  glanbera,  ber  aber 
Subwig  ^icg.  SBgl.  ba8  ©ünbniß  Bei  Sa» 
combict,  Urfunbenb.  III,  214. 

10.  SBefllie^  bon  ?ütti*. 

11.  @übü(^  bon  Sanbcn. 


1327—1334.  669 

[Hocsemii  Ghroii.  (Ghapeaville  II,  408}  itnb  Wilh.de  Bernhen  94.  ^gl.aud^ 
2)J?nt^er  V,  c.  120  (de  Ram  II,  558).] 

Bo  mit  t)erj0(t)  30i)au  oan  Trabant  moMt  (in  eigen  bif^iom  in  fmen  lanben, 

as  Trabant,  ni^riditen. 

3)0  nu  be«  foniiif«  bod^tcr  inb  ^crjot^^  So^an«  föne  jofamen  toertrutvet  n^arcn  Hocsem. 
....  toart  nict  bairui«. 


Anno  dni.  1330.  ^.^^ 

3n  ben  jaircn  un«  ^cren  1330,  bo  »a«  goit  win  getoaffcu.  i3o;  * 

3n  bcm  |c(t>en  jair  pont  ein  gefelfd^af  u^  inb  mac<>tcn  ein  fonin!  un»  etenb. 
0  bev  in  inb  ber  <>ietd^  3lnnleber.    bcr  fclöe  foninf  inb  bic  gefclfcftaf  bcvoui^» 
bcn  inb  beben  boitflain  atte  bie  Soeben  in  SSronfenUnbe. 


Anno  dni.  1332. 

3n  bem  jaiv  t)ur6  toaxt  jo  @trai«burc^  tocranberunge  be«  rait«,  bot  bie  ^ant*  Jjßniggs 
werf  in  ben  rait  tt>urben  gcfa^jt.  ^°^  ''^' 

s  Anno  dni.  1333. 

3n  ben  jairen  un«  beren  1333,  bo  tt)a«  alfo  öil  njins  gewaffen inb  ber  ßöi". 

^^iefd^  'ber  naffe  Sobomic^'.  ^f|lJ^- 

3it  bem  iair  )>urg  in  bem  maenbe  3u(iuS  n^art  bie  flat  üan  iD^ec^Ien  ))erfouft  Hocsem. 

bcm  greöen  t>an  ^lanberen bit  bet>agcbe  ^>ergoc]^  ^c^an  toan  Trabant  niet  581.^25*2* 

a bot  cloiflcr  toon  Slfünienfi«!  »ort  oerbront  bot  f(o8  9lobc2  »ort  bcloc^t,  0I8  -  2ä2»>. 

If^emoc  gefd^reöen  iö.  2öif  binnen  SWoötriii^t  jlerfbe  ber  ^^erjod^^  jnb  ber 
bif^of  [toon  Sütticä^]  beloc^t  SWoötrid^t.  jom  leflen  mod^t  ber  foninf  öon  gronfric^ 
trebe  inb  bie  flot  SWed^Ien  loort  gegeben  in  be«  foninf«  l^ont. 

Anno  dni.  1334. 

s  3n  bem  joir  »nrg  foulbe  in  Coeßen  ein  tornei  fm.  bo  bie  tomiere  u^  ben  mort  grgrit»»«. 

quomen,  bo  »oren  ber  bnrger  toon  QEoetten  me  bon  ber  onber  uiöwenbigcn  tnrner*    ^^^^^' 
meffigen,  fo  bot  ji  mit  ben  ritteren  inb  fncd)ten,  bie  burger  waren,  niet  looulben  tor« 
niren,  »ont  fi  florfer  inb  ir  me  »oö  bon  ber  toremben,  inb  n)urben  roit«,  bot  men  ber 
fiat  bonner  ui8  ber  flot  up  ben  Subbenlont  tooirt  int  toelt.    bit  gefti^iebe  olfu« :  b  e  r 

D  fiat  bonner  xoaxt  t>urgetooirt  inb  bem  rieben  fi  otte  noe,  inb  boe  tornierbe 
man  bi  bcm  3ubbenfir(^of.    bo  bot  geboin  n>oS,   rieben  ft  n)eber  in  (Soetten. 

m%  befen  tjutg  puntcn  i«f  jo  mirfen ,  tat  jo  ber  jtt  inb  bairbur  btl  gtoif« 
abcte  inb  »an  betDctten  Reimen  in  toinicien  in  (Soeüen  getoeft  t^,  a^  ban 
rittcrniaiffigen  mannen ,  a«  noc!^  ier  jit  betoifen  bie  rittermaeffige  mo* 
»  nunge  im  lirfpet  r>an  Si^firdf^en,  in  ben  genjoint  ^aben  bil  rittet,  inb  onä) 
up  anberen  ^la^en. 

1.  ^(fffigl^em.  3.  £odem  tempore  Visetum  flrma- 

2.  ^erjogenrot^.  tur.  Hocsem.  415.  35ifc  on  ber  SWoo«. 


i 


670  VI.  StotiJ)üfl\äft  (E^rontt  1499. 

So  mannt  in)  (nrd)  »en  M  fins  in)  )i(  gtaeffd)aft  oan  i^nl^ni^fi^^  <>"  ^<it 

flift  »an  dotUtn  körnen  is. 

3a^rb.  3n  bem  fcltocrt  jair  flarf  bifcijof  ©enric^  toan  35ernenber(it.  biffe  Bifcitof,  al  öoirbc 

ci»r.  pr.  ^^  ^^^'^  ^"^^^Ö^  ^"^  l)a\>^t  groiffcn  co^en,  nod^tant  fo  galt  \)t  mit  cimc  groiffcn  gcU  an 
2 IS.  bat  flid^t  bat  f(o8  tnb  bte  graefi(!(af  ^ulferabe,  umh  etit  flerfun«)  inb  i&efltgung  bc«5 
^urg  flift^,  tnb  bat  bebe  \)t  ot>ennit$  ein  ben)eirU^  groiffe  fd^a|^ung,  bte  (e  lachte  in 
bem  bifc^bom  u)}  bie  coUegia  tnb  flifte,  up  bte  abbien  inb  fnrtiid^  up  aät  pafM 
bie  bie  t)urg  (autfc^af  begailben,  toant  bat  metfie  bei(  ber  jeienbe  inb  ginfe,  bte  bie  H' 
fd^af  üan  (SoeQcu  ^ait,  is  in  bem  felMn  gebtebe  inb  baebi  gelegen, 
ib.  3tem  ber  tjurg  blfd^of  4>cnric^,  umb  go  befd^irmcn  inb  jo  toertoarcn  bie  enbe  be«  lo 

bi^bomd  t>an  anßoid  inb  ot}ert>aII,  flevtbe  tnb  befferbe  \)t  t}i(  bUden. 
ih.  Stolan^ede  tat  {(od  bebe  I;e  bun)en. 

ib.  Sed^eni(^  bat  f(o9  began  l^e  jo  mad^en.  unb  int  eirfie  (ad^te  \)t  ein  f)at!en  nutoen 

ib-     tonte  inb  n)oulbe  ein  f(od  baebi  mad^en,   bat  bod^  li  finen  giben 
niet  bolgemad^t  cntoart,  mer  ftn  naefomeliitge  bifci^^of  Sa(rat}e,  a9  ^ernacis 
)>ou(get,  bebe  bat  ui^bun>en. 
ib.  8in8,  Orbingen,  bcfe  jtt)cn  toteden  bebe  bi|d^of  ^cnrid^  Dan  S^ernenberd^  eirjl* 

n)erf  umbmuiren,   bat  it  flebe  gel^etfd^en  lourben,   inb  gaf  in  bairjo 
ftatred^t. 
ib.  210.  @cnt  Sarbaren  Ürd^c  go  öonnc  bebe  \)t  machen.  20 

ib.  unb  3tem  l^e  goid^  bairnae  in  bat  gemein  concilium  go  $ienne  in  gran!ri(i^,  bae 

^?üobI*  ^^^*  SIemcnö  VIII  toa«  \  unb  toart  eirUc^^en  eutfangen.  bo  be  »ibbcrquam  unb  mi 
ein  alt  man  tourben,  f  0  fiarf  l^e  inb  ügget  go  Sonne  in  f ent  Sarbaren  ca^tte,  bie  bi 
ftben  fieit  an  ber  üxäftn,  bie  l^^e  gan|j  ntttt>en9  up  ij^abbe  boin  ma6}tn. 

suppi.  iRicoiauö  IV toa«  pai«  4  iair.  25 

%U  II  [Silb  eine«  ^appe«.] 

@^rtcl  Selefiinuö  V »art  canonijiert  inb  in  bie  lail  ber  ^jiüigcn  geja^jt  burd; 

21 8b.   bcn  ^flig  (giemen«  V. 

manne  in)  mt  ingefn^t  i|ait  Hoä  gtiDen  jair  ^o  ttome. 

[Si(b  eine«  ^apfled.]  ^ 

331. 253a  Sonifaciuö  VIII bat  ^>e  balb  bairnae  bihnen  24  bogen  fiarf. 

—  253b 

[@d^ebel  219^  gegen  @nbe  aud^  Snpplem.  208»».    grrig  »irb  bie  (Sefangen« 

ne^imung  Sonifag  Vlll.  in  Slnagni  birect  t)on  ^^iJipp  bem  ©d^önen  crgS^flt,  »o^' 

renb  bie  beiben  Vorlagen  rid^tig  ^iarra  (Solonna  nennen.] 

[Silb  eine«  ^apjle«.]  3s 

fditui         Senebictu«  XI gaf  n)ebemmb  toninf  ^Ij^ilip«  ban  grantrid^  ftn  (ant« 

'^'*'^^*   f (i^af2 <>e  toa«  pai«  8  maent  17  bagc. 

mannt,  mit  lange  in)  )urd)  mem  )tr  floil  van  ftomt  in  irankric^  gelabt  »ort. 

suppi.  (£(emen«  V inb  quam  t>i(  ungelud«  bae^an  in  ber  I^ittigen  f treiben,  a8 

^•"'-   bat  bie  gefd>ic^^te  ui«tt)ifen.  40 

10.  *üeruaren'  flatt  *üei-tt)ai:cn\ 

1.  Concilio  Viennensi  per  .  .  .  Cle-      ber  ed^tc'. 
mentem  quintam  congregato  .  .  .  inter-  2.  Titulum  @c^ebel. 

fuit.  Ghron.  praes.  ^grippina  *(S(emen« 


1334.  671 

3o^>aniic«  XXII ücö  mcrc  fc^a|j  hart  ai  jin  touröaren.  suppi. 

II  [m\>  eine«  ©ifci^of«.]  «1.254«. 

SBalraöe  greöc  ?BiH>eIntS  brobcr  öan  ®uif(i6c  toart  geforen  ber  55.  bufci^of  jo    ^tgr. 
(SoeUcn,  inb  bat  gcfd^icbc  anno  1334i.  ^e  Bcfa«  ben  ftoil  16  jair  6  macnbc 

5  inb  19  bagc  unbcr  bcn  rocmfc^en  fonlngcn  al8  unber  tcifcr  Soboiüic^  iub  unbcr  fcifcr 
^arl.   ]{fe  XDa9  ein  ^roif)  go  lOuitge  inb  ein  thesaurarius  beS  bomd  go  (SoeUen.    fin  'oa* 
ber  ^fie|(!^  gretoc  ®erart  toan  Ouild^e.   ^>e  toa«  ein  jonf  man  'oan  28  jacren.  bat  ca^it*«  chr.  pr. 
tel  ber  Kreiden  toan  (Soetlen  Ifiabbe  Bcgert  inb  geforen  Bujc^of  Slbolf  toan  ?uitge,  mer    ^'** 
paiö  So^anne«  XXII  feirbe  fiÖ)  nict  an  bie  für  inb  gaf  bie  firc^  Dan  (Soeßen  l;er  SGBal* 

10  rat)en  tourg,  ber  ou^  go  ber  feber  git  niet  go  (SoeUen  toad.  inb  al  n)ad  ^e  niet  fo  cloif 
inb  erfaren  in  gitli^^en  Jad^en  a«  ber  flalt  eiferet,  —  »ant  ^e  l^abbe  öan  jinre  fintl^eit 
aljit  geflanben  in  ben  ^oid^en  fc^olen  jo  $ari9  inb  ^o  Orliend,  bae  ^t  (icenciat  n^aS 
»nrben  in  ben  geipiic^en  redeten,  —  fo  toart  ^e  nod^tant  geroifen  go  bem  bufd^oflic^^en 
flait  umb  fin  groiffe  fünft  inb  ftn  ^^oid^e  gebort. 

5  ^om  eirften  ad  Bufd^of  Sa(ra)>e  an  bat  Bufd^bom  quam,  n?ant  l^e  t>an  eim     ib. 

groiffe  cbelen  inb  med^tigen  gefledf^t  tüai,  fo  toart  nebergetad^t  friege  inb  ortoge  ber 
genre  bie  bat  ftid^te  t)urg  ))taegen  jo  oüer)>atten,  inb  ^e  regeirbe  bie  firc^e  in  groiffem 
örebcn  inb  raftlid^eit  11  jair  lanf.  inb  in  ber  feltoer  torebelic^er  jit  erfoöerben  fid^  fere 
beibe  ipaffen  inb  leien,  bie  ein  lange  jit  tDaren  gefd^ebiget  inb  t)erberft  geioeft  o  )>  e  r » 

0  mi^  uheinicit^eit  inb  toiantfdftaf  ber  Bufd^ot>e  intg^ein  bie  lan^« 
^eren  inb  bie  ftat  ban  (SoeHen. 

3n  ber  feltocr  torebelic^er  git,  toat  \)t  toan  floeffcn  öefien  [^labbe] ,  bie  öertoatten  ib.  220. 
»arcn  of  burc^  frigeSleufe  jerftoert  »aren  of  bie  Begonnen  toaren  inb  nod^  niet  gan^ 
ut^gema^t,  bie  )oernun)erbe  ^e  inb  Butoet  bie  n)eberumB  u^  inb  toolmacit^t  bat  g^ene 

5  bat  begonnen  tDad. 

9at  fios  €ed)eni4  gebnmet. 

3tem  bat  f(od  ^o  ^tä^miä),  bat  a()it  gen)eft  td  inb  ^emaemaitö  fin  mac^  ad  ein  ib. 
funberlinge  Befd^irm  ber  firc^^en  ^an  (Soetten  intgl^ein  bie  graeffd^af  Man  @ui(d^e, 
mant  it  11^  bn:  fanten  bed  coelfd^en  (anbd  ligget  inb  an  bat  ©uild^er  (ant  ftoeft, 
0  *|bat  fin  t)urtoaber  Bufd^of  ^enrid^  tan  SSernenBuriJt>  attein  mit  ein  torne  Begonnen  *ib.  218. 
^bbe,|*  bebe  ber  üurg  Bufd^of  Sßatraüe  mad^en  üan  grünt  up  inb  mit  aljo  fc^onen 
geButi^en,  bat  boc^  ftn  nat>o(ger  nod^  mere  Befferbe  inb  fierfbe.  inb  bat  bebe  ^e,  n)ie« 
ttHiil  it  fere  t)erbroid  pnen  Brober :  mer  bat  fc^un)ebe  \ft  niet  inb  bebe  bat  finen  t^run» 

ben  jo  toebermoit,  atö  l^e  ouä)  ^ntp^t  flcbain  l^abbc  t)ur  ttoenget  betber 

5  fanbc  burt,  bairumb  btt  leeren  inb  greben  fin  biant  »urben  nmb  fin« 

bannen«  inb  fricgen«  »it,  alfo  bat  ^ic  mit  bcm  ftift  nntgain  fin  biant  go 

gtotffcnt  ftrtbc  quam  inb  fc^abcn  (cit,  a«  l^ernae  gcfd^rcDen  toirt  anno 

1348  2C. 

Stern  ein  beit  f(oe«  flerfte  ^>e  mit  tornen  inb  jinnen,  a«  ©nbeöBerd^,  55ruel,  ©art.     ib. 
item  ^e  galt  oudf;  ein  beil  floffe  inb  ftebe  an  bat  ftift  'oan  (SoeHen  mit  groiffen  treflid^en 

22.  *^ab*c'  fe^U. 
1.  @d^on  1332. 


\ 


672 


VI.  Stoti\)of^äft  (i\)vomt  1499. 


fummcu  (\dt},  ai9  SÄeimba^  bat  flo^  mit  bcr  ftat,  Oibc  bat  JIo«  mit  ber  toacbie  jo 
Kempen  inb  io^unf  ^  ^oppel^borp  bat  {(od,  bte  f^dffc^af  ber  hnx6f  }0@etn9ber(^2  mit 
irrem  jogeftccrc,  bic  ^felffcitaf  ber  buid^  jo  92orbcrnai,  inb  bat  ge»an  \^t  t)an  bem  gra« 
t)cn  t)an  Salbed  mit  getoelbiger  ^ant.  ^tixanti^  bat  jfod  gelegen  u!p  ber  'SRo\tU,  bat 
(ofl  t)e  n)eberumb  t>an  bem  graben  tian  ^clbcnj^e  mx  ein  gtoiffe  fumme  gel^,  bat  ciu  5 
(ange  git  'oan  b  r  fird^en  ^an  (SoeHen  gen)eft  ^abbc. 
254b\  II  SJ^enben  bte  ftat  in  Seflp^alen,  bie  gelegen  i9  Vi  be8  gretoen  (ant  ban  bcu 

chr.  pr.  sWarf,  inb  tt)a3  öertjatten  inb  jcrftocrt  an  muircn  inb  anberen  finden,  no  ber  rci^bc 
bcr  t>urg  bufti^of  Salra^e  mit  cime  groiffen  med^tigen  üo(!  inb  mad^te  t>an  grünt  w? 
umb  bie  flat  nume  muiren  inb  ftcrftc  bie  mit  tocrnen,  ginnen  inb  iport^en.  lo 

it».  2)iffc  tourg  ftat  ÜKenben  wart  nae  bcr  git  »cbernmb  afgcrant  toan  gretoen  3lbolf 

txin  ber  'Marl  inb  \ian  gvet}cn  ©otfi  it  t>an  ^rn9bevd^  go  nac^tSgiben,  a9  h  ftonbe  in 
eim  beflant  tnfd^cn  iu  inb  bem  bufd^of,  inb  gewonnen  bie  flat  a(fu8  inb  gobraei^cn 
bie  roeberumb.  bo  goic^  bufd^of  ^al  *at}e  n>cbber  bair  inb  bebe  ein  anber  nutoe  muire 
baimmb  mad^en*,  inb  go  eime  groiffeven  befd^ufec  inb  befd^irme  bcr  flat  tourö  fo  lirt  is 
^>e  bi  pben  ein  flarf  fto8  leggen. 

Bo  Witt  M  darttinfercloefler  }o  doeUen  l)ait  boin  matten. 

ib.  3tem  bat  (Sartljfnfercloifter  binnen  (Soetten  l^ait  \)t  eirßen  anbegunnen  go  mad^en 

inb  bolmad^t  inb  groi«Iic^  bcgat>et,  bat  toö)  noemaite  t)an  tau^l^etcn/  rittet^ 
fd^aften  inb  »an  ben  bürgeren  Dan  ßoellen  ^oec^fic^cr  begiftiget  inb  gc*  20 
jicrt  i^  inb  funberltngc  mit  eime  fere  focfttic^en  inb  fd^oinen  crui^egange, 
ber  begonnen  i^  anno  1495  inb  nu  jer  jit  anno  1499  tjoteoirt  i^mit 
7  Dinfteren^.  »an  bem  fetoen  orben  binftu  oudf  toat  folio  145,  item 
folio  164. 

3tem  ^e  üe^  bat  fteinen  cruife  fe^en  tufd^en  ®ubedberd(;  inbSunne^  25 
bat  noc^  fteit  anno  1495.   bod^  fd^riben  ein  bei(,  bat  bnfd^of  SBil^efai 
ban  ®enne<> '  fin  naebotger  bat  fetbe  ^au  boin  mad^en. 

3tem  fo  l^ait  l^e  ouc^,  a«  id^  l^ain  ^oren  fagen,  gefaxt  bat  SDtarien* 
bifre  inb  ein  l^angenbe  (ud^te  bairbur  binnen  ßoellen  an  ber  oberen  ©ut-- 
tengaffen  ort,  inb  i«  genjeft  bat  eirfte  3Karienbitbe  in  Soellen,  bie  np  ben  so 
canten  Dan  ben  ftraiffen  ftain,  inb  id  oud^,  aU  xä)  i^ain  i^oeren  fagcii, 
aflaid  bairgo  gegeben  ber  ein  Slbe  ÜÄaria  bnr  bem  bitbe  \pxi(tft 

3tem  Dan  bufd^of  SBatrabe  bnr§  binftu  mere  ^ernae  anno  1343. 


1.  Cum  curte  in  Hnnt'  (Honnef  hei 
33onn). 

2.  ®en«berg.  Sinige  $f[.  ber  Chron. 
praes.  babcn  bie  rid^^ttge  Sd^reibung. 

3.  ä^Itingcn. 

4.  Ipse  tarnen  illad  denao  reparavit. 

5.  S3gl.  (Snnen  III,  755. 

6.  2)aö  '©oc^trcug',  eine  ©tunbe 
f ablief  ^ou  @onn.  2)ic  gleid^e  9^ad(ri(^t 
\^at  bie  Cronica  comitum  bei  @eiber^  II, 


240.  '@in  alted,  gegenwärtig  ber(oren 
gegangene^  9Jliffat  ber  3)orffird^e  ton 
grie«borf'  (bei  ©onn)  fott  bic  «ngobc 
enthalten  l^aben,  ed  fei  fc^on  Anfang  bcij 
13.  3a]^rb.  cnid^tet  worben.  iöretoer, 
SJaterl.  (S^n.  1826,  @.  387.  «gl. 
aud^$unbed(>agen,  Sonn  am  9l^ein204. 
7.  2)iefe  5Serf!on  finbct  fid^  in  einer 
furgen  bentfdben  Sifd^ofdd^rontf.  ^l 
33b.  IT,  38  SSarianten. 


1334—1338. 


673 


[SUb  eine«  «ßa^jleö.] 

^cnebktu«  Xll  toaxt  bcr  205.  ^ai«.    ^c  toaxt  toan  ben  carbindlcn  gelo»  Äßnig«* 
ren  cmbrc^tüdj  it^  fcnt  Saurenciuö*  atocnt/  inb  »a«  geboren  ban  3:^o(ofen  inb'^*^^*^^*' 

ma9  ein  moenid^  öan  fent  ©enebictu«  orben2 biffe  ^ai«  ujeberreif 

5  pa\9  3o^anne3  kicbe  ban  bcnt  jcinbcn  inb  ^robenbcn  burß^  inb  geboit,  bat  mcn 
niemant  tourber  enbmnge. 

3n  bem  mx^  iaix  scilicet  1334  bcgan  bat  orlod^  tufd^cn  33ranF* 
x\6)  inb  (Sngctant^. 

3tem  xip  bic  fctoe  jü  lad)  feifer  8obott)id^  inb  ber-  foninf  tjan  SScl^eme 
10  intgain  ein  jo  Dcfee. 


Anno  domini  1335. 


(Sötn. 


3n  bem  jair  unö  Ifieren  1335,  bo  loa«  bcr  groiffc  mint  u^  fent  (Simon«  inb  fent  ^{30.*** 
SubaSba^^  ber  bil  J^aben«  bebe.  Oct.  28. 


II  Anno  dni.  1336.  m. 

255a. 
15  3n  bem  jair  un8  <>eren  1336  umBtrint  unjer  lieioer  torannjen  lidjt»    Söln. 

miffeß  (ad^  bcr  grctoc  tian  ©uitd^e tour  bc8  l^crjogen  S^oibe inb  bat  ^^3^0.^* 

fIo8  ginf  bem  grcöcn  toon  ©uild^c  ant  Ifiant.  5ebr.*2. 

Anno  dni.  1336 '  up  bc^  leidigen  facramentj  bad^  toa^  bcr  groiffeawai  30. 
brant  jo  aWcd^etcn,  fo  bat  bie  gan^e  ftat  bcrbrant  t>an  bem  l^emelfd^en  bnir. 

20  Anno  domini  1337. 

Hie  (ri  iiilligc  kouingc  getragen. 

3n  bem  jair  un«  leeren  1337  broid^  mcn  bie  ^ittigc  bri  loninge  jo  Soettcn  umb    Cßln. 
ben  boim  mit  groiffer  n?irbici^eit.  ^u!k' 

Anno  dni.  1338. 

25           3n  bem  jair  nn«  ^cren  1338  quam  foninf  @btoart  II  ban  Sngctant  go  (5oeJ«   cBenb. 
Un bcr  foninf  ban  (Sngcknt  toertoir  fm  gelt,  vide  infra  1346. 


Anno  domini  1338. 
^an  tintt  groiffer  victoricn  Her  ($(ütrfd)cn  intgiicin  üie  i^uitger  M  ^tubtnUt,    wuh.de 

Berch. 

ftfö  tourß  i«  anno  1326»   bo  gretoe  9Jeinatt  öan  ®eire  jo  bicnfi  fomen  tt)a«     89. 


1.  *?ucien' Äönig«^. 

2.  'Söart  apT^tt  in  eimc  dojler'  ÄiJ» 

3.  %xt  frü^fcrer  @tcttc  ift  babon  ni^t 
bic  ^ebc  gctoefen. 

4.  2)er  Ärieg  jtt)i((i^cn  W^^^PP  VI. 
unb  (gbwarb  III.  bradff  erfl  1337  au«. 
@^mibt,  ®cfd^i*te  Don  granfr.  II,  19. 

5.  9^ec.  D  nennt  na$  B  ben  Dörfer» 
geljfenben  Xa^.  3)ic  Eingabe  ber  Äocl^. 

€täbtc(^ronifcn.  XIV. 


(S^iron.  fci^eint  bie  rici^tige  gu  fein.  SSgt. 
SBb.  II,  22  ««ote  1 . 

6.  *3o  unfer  örautoen  miffen*  (£öln. 
3a]^rb.  B  34,  togl.  bafeJbft  i)lote  2. 

7.  ?ebo(t  t)on  ifiortl^of  Chron.  comi- 
tum  de  Marca  (Srog  188)  \)at  biefelbe 
9^a(4ii(!^tgul342.  S)a«  gro^nlet^namS- 
feft  fättt  in  bciben  Sahiren  auf  ben  gleid^en 
Sag. 

8.  @.  667  ^eigt  e«  1327. 

•    43 


.  674  VI.  ÄocHiofffci^e  (S<noni!  1499. 

aSJ.  255» ]f)c  toart  ouci^  bitrd^  bic  öit  ritterliche  otocrtoinnunge,  bie  l^e  intgl^ein  fm  toianbe 

—255b.  1^^^^^^  1^^^  groc«Ii(i^  geeirt  bur^  bic  furflen  inb  »art  toer^atocn  ui8  bcrjale 
bcr  grei)cu  in  bie  ^cirlid^eit  ber  1^ er jog en,  aönaetooigct  anno  1339. 

Anno  dni.  1339. 

manne,  vis^t  \xi\  Imrd)  mcn  Me  grcnen  nan  ^t\xt  l)tr;od)e  wuritn  fin.        5 

®ctbr.  Anno  ijurfj  *  bebe  teifcr  ^obotoid^  beroifcn  in  ber  loaflcn  ein  feifcrtic^^en  bac^  jo 

^Va?  '  5^«nff ort  inb  quamen  balr  alle  fnrflen  ui8  2)nitf(i^(ant,  item  fonin!  (Sbtoart  i>an 
@nge(ant,  ber  oud^  toucntaitö,  a8  in  bem  t>nrg  iair  gefd^reben  t8,  ^ul^ean 
bem  feifer  gefonnen  l^abbc  intgl^ein  fcninf  ?^ili^8  toan  SSranftid^.  inb  n^  bat  feljcr 
^obotDic^  ben  öurg  fonint  öerl^oec^Ii^  eirbc  inb  eme  bie  buitfd^cn  fnrfien  Betoitti^bc,  io 
fo  mad^te  l^e  ben  fe(i>en  foninf  )oan  ^ngelant  einen  gemeinen  i}icarin9  inb  flat^elber 
fmre  inb  beö  feiferbom«,  inb  boebi  erforberbe  \^t  aße  inb  igüd^e,  bic  cmc  inb  bem  i\^ 
unbcrbain  fin,  bat  fi  cmc  Bcl^ul^ticj^  fin  tooulben.  u^  bem  fclt)cn  fciferlid^en  bad^  ^ait 
fcifcr  2obott)id^,  ptjenbc  \Xi  fmre  feiferlici^cr  maiejlaits  floit  mit  flnen  fcifcrlid^cn  Vonth 
ficalicn^,  gcnomen  grci)c  9JcinaU  toan  ®clre  ui8  ber  jalc  ber  grcbcn  inb  tocr^aijen,  '^ 
fc^cnbc  in  in  bic  orbenung  ber  l^erjögcn,  inb  bacbi  njarcn  i)il  furpen  inb  ificrcn,  ofö 
foninf  @btt)art  Dan  @ngclant,  Ijicrjod^  Steinalt«  fwaeger,  ber  bnfd^of  ti^vi  Söfiain^,  ber 
Bnfc^of  i)an  Giriere,  item  ber  ^alt^grctoc^  ber  ^icrjod^  i)an  ©äffen,  ber  marfgrebe  ton 
^ranbcnbnrd^  mit  anber  fcre  loil  furzen,  rittcrcn  inb  Ij^crcn. 

mannt,  mae  in(  Mtrd)  men  \\t  grcuen  uan  (Suild^c  fm  mur^tn  markgrmn.     20 

chron.  ßo  bcr  fclbcr  git  inb  n^  ben  fctöcn  ba(3^  i8  ond^  nmb  fin  groiffc  prcng* 

(id^c  n^crf  inb  bait  bcrl^abctt  bur($  ben  butg  feifcr  Sobotvid^  in  bilDcfen  bee 
önrg  foninf 8  furfur^cn  inb  furpen  k.  grebc Sil^iclm  öau  ©uitd^e  jo  ber 
]j;criid^cit  inb  crc  ein«  marfgrcöen^. 

Stern  foninf  Sbttjart  jotd^  balb  bairnae  in  ©ngctant  inb  quam  tt)ib^  25 
berumb  mit  bi(  fd^iffen  jö  2lntti)erp  inb  tücutbc  treden  u})  bie  Staniofcn, 
aö  l^ernae  gefd^teben  fteit. 

Q)ie  kt  i|cr|od)  Heinalt  van  (SIelre  |td)  W\^t  |o  bifd)  in)  |o  bt^üe  nan  |inre 
_  l|ul5franujen  Alien  ora. 

eben  *99  ^"  ^*"  ^^^^^^  ^^^^H,  ttö  mcu  fagct,  fo  brcbc  J^crjod^  9lcinaU  toan  pd^  pn  ^ui«'  3«) 

«r.  255b  frauttjc .  .  .  .  .  ttjart  glj^cin  ^icrgot^  »an  ®e(rc  g^eboren  ban  bem  pam  bc8  ^juifs  ban 

—  2^^-@errc.  vide  infra  anno  1495. 

ib.  toi.          3tem  ^txy^  9ieina(t,  a«  l^c  bat  l^erjod^bom  bon  (Setre  mit  ben  graeffd^aftcn 
Oct.  12.  regiert  ^>abbc  25  jair* fo  parf  ^>c  jo  ^ml^cm  anno  1343  quartb  idos  octobris, 

23.  fonijngc. 

1.  2)ic  @etbr.  (S^iron.  {©tabtbibt.  gu      sedente. 

Hamburg,  Hist.  31^)  fd^rcibtanno  domini  3.  2)ie  Urfunbc,  bnrd^  toelcSc  Subroig 

1349  aliter  1339.    2)a«  rid^tigc  3a§r  ip  SBil^etm  gum  iWarfgrafen  cr^jcbt,  ip  Jan^ 

1338,  ber OrtSoMeng.  3n  bcr«ecre'fd^en  bau  1336  Slug.  21'  baticrt.     gacomWct, 

5tu«gabc  beö  SBill^elm  bon  33erd^en  fe^ilt  Urfunbenb.  Ill,  248. 
bic  @tcttc.  4.  24  annis.    25  §at  bic  $amb.  ^\ 

2.  Ipso  imperatore  in  imperialibus  S(.  21 4^. 


quor. 
reg. 


1339—1343.  675 

bat  i«  bcr  11.  hadi)  bcf[elt)cu  maenb«  * fln  l^uiöfrautDe  SWienora  Ictoebc  nac  wiih.  de 

cmc  tcaii  12  jair inb  i«  bcgrai>cn  go  2)cöentei-  Bi  bcn  minrcbrobcr  i)ur  bcm  ^^''g^* 

^>ogen  altair. 

3n  bcm  jair  un«  ^>crcn  1339  ia6)  ber  conin!  toan  gngetant t)ur  bcr  fiat    gßin. 

.5  Saijcr«  .  .  .  inb  ^>abbc  bi  cmc toil  groiffc  gieren,  bcn  ^c  allen  jonit  gaf.  ^J^J*- 

Anno  dni.  1340. 

3n  bcm  jair  un8  <>cren  1340  Ma^t  bcr  toninf  toan  (Sngclant  bicflat  2)orncf  e6.i3L 
bcr  grct)c  niet  felf  in  gknbercn  fm  cnborjlc  nod^  fomcn. 


Anno  dni.  1941. 

ebenb. 

10  Anno  1341  ftaici^en  jo  SocHen  u^  fcnt  9fJcmei«  miffcn  bcr  toon  Sfenburd^  Dct.  i. 

inb  ^cr  @teffain  toan  ÖirSbc!:  fo  Mcif  l^er  ©tcffain  boit  inb  BIcif  u^rc(^t  fi|?cn  in  bcm 
fabct,  tt?ictt)ail  cmc  bcr  \}ai9  inb  ^>e(m  iraö  afgcpocä^cn. 

n  Anno  domini  1342.  m.2&6K 

Anno  1342  geboit  bcr  coninf  Man  SSranfrid^ of  bac^iin  l^anticren.  ^Jaia" 

15  3n  bcm  ^urg  jair^  ^>abbc  l^crjoci^  3o^an  t'an  33rabant  bufd^of  ©ngctbrcc^t  toan  Fiorar. 

?uitgc  go  bulpc  intg^ein  bic  flat  üan  ?uitgc.    bic  ]j;abbcn  jofamcn  ein  groiffen  flrit   ^^^^* 
tufcä^en  SBalcman^  inb  X\^min9,  inb  bcr  ^tx^oä}  mit  bcm  bufd^of  gcnjan  bcn  fivit  inb 
bcr  Suitgcr  ttjurbcn  öit  crflagcn  inb  gegangen  inb  onäf  toit  njnrbcn  ^cftflud^tid^.    ber 
^crjod^  tourß  toerbrant  SÖalcman  SWeff  inb  SÖarenna*,  —  inb  men  faget  bat  f)t  bic 
20  ^orfecn  'oan  SBorcnna  ^licfd^  fefeen  in  bic  flat  ![?anbcn ,  —  inb  bcflrucrbc  aUc  jtarfc 
tocfiungc  bc8  bufd^bom«  tan  Snitgc,  bic  an  SBrabant  jlieffcn.    @cnt  S^ruben  ergaf  f\^ 
unbcr  bcn  IS^crjoci^  inb  ^^nlbc  bcm  ^crjod^  aö  cimc  otoerflin  öait,  inb  bcr  tourß  l^crjoci^ 
quam  in  bic  pat  @ent  2;rubcn  a«  ein  ^ait  inb  entfatjt  bic  o(bc  fd^cffcn  inb  fa^t  nuttjc 
f(]^cffen  inb  gcrriffc  bic  bricf  inb  privilegia  ber  feiger  albcr  (d^effen,  inb  atte  burger 
moijlcn  cmc  l^utbcn.   bairnac  mad^ten  bic  'can  Suitge  )ßai]t  mit  bcm  bufd^of  inb  oi)er= 
gatocn  bic  fad^  bairumb  ber  frcid^  nja«  u:|)!omen,  inb  gatoen  bcm  bnfd^of  ^unbert  bu^ 
fent  |locffer«5  inb  getoften  bcm  ificrjogcn  go  bienen  u)f>  ir  fop  mit  6  t;unbcrt  ^oi«öo(f, 
fo  xoannt  bat  t>c  bat  an  fi  begerte,  40  bagc  lanf.  jom  (cften  tocrbunbcn  fid(f  bic  Suit*  ^493^^ 
gcr  mit  bcm  ^lergogcn,  inb  u^  fent  2)ion^fm«  bad^ß  u^  bcm  paUai^  fttjoren  bat  öcr»  ©«t.  9. 
^0  bttnt  6  burger  \>an  Soeben  inb  'oan  33rnjett. 

Anno  dni.  1343. 

[53itb  eine«  $crjog8.] 

steinalt  III  lS;crjod^  toan  ©ehe inb  jom  (cften  flarf  fi  [^crjogin  SWaria]  Wiih.  de 

in  ©rabant  f unbcr  finber  anno  1399.  fo2. 

1.  Slud^  bei  2öi(^.  i>.  ©crd^.  fiimmen  3.  Walemiam. 

bic  Bciben  eingaben  nid^t  ilbcrcin.     3n  4.  Walemiam,  Meeff  et  Waremi  am. 

bcn  SSci-fcn  ^.  102  l^cißt  c8:   nndeno  SBatcffe,  SJiceff  unb  SBaremme,  fämmttid^ 

Inmine   mensis   octobris,    bagegen    im  iDcfHid^  t)On  VÜttid^.    Henaux,  Ilist.  de 

Magnnm  cbron.  Belg.  p.  325:    12.  die  Liege  I,  210. 
oct.    Sc^tcre«  2)atum  ^^at  and^  Nijhoff,  5.  Scudatorum. 

Gedenkwaardigheeden  TT,  p.  v.  6.   In  octava  s.  Dionysii  (Oct.  16). 

2.  1347  Fiorar. 

43* 


676  VT.  ÄocHfofffd^e(£^>romf  149d. 

Anno  domini  1343. 

Äoi!ifl«5  Anno  1343*  tt)art  (SIcmenö  bcr  VI,  ein  ntoenic^  Dan  fcnt  33encbictu8  orbcn, 

^of.585.  [^^jg  jj^^j  j^^g  jQ  j^jj.  jj^^  JQ2  jtiacnbc  ^ai«.    bcr  tt)a«  fcre  offcnbair  mitm-autoen 

inb  l^atte  bie^  lieber  bau  bcn  gemeinen  nufe l;c  mad^te  bat  bic  furfurflen  W* 

f er  Sobott)i(3^  entfalten  öan  bcm  ric^  inb  foreu  foninf^arl,  f  oninl3o^an8  5 
fonc  öan  ^e^ieim,  go  einte  roemfci^ett  foningc,   at8  l^ernae  gcfc^rc^ 
öcn  tt)irt. 

cb.  681.  3tem  biffe  ^ai«*  geboit  offcrflode  in  bic  fird^en  go  (efeen fo  öcrgaberbc 

\ft  groiffen  fc^afe. 

«1.257».  II  3n  ben  jibcn  mad^ben  bic  9?omer  einen  l;anttt)crf8mon  go  9?omc  go  eime  #  lo 

^'of "sie!  *^^ ^*^  f"^^^  "^^"  ^^^  P""*  <«^  erbrenten. 

«ijl-  eb.         din  vtran^trnngt  (ts  gnllien  jalrs  van  100  ^0  50  jairtn  ovtrmi^  pais 

dUmcns  VI  vur^. 

Anno  dni.  1344^ 

dorn.  3n  bem  ijnrg  jair  toonnen  bic  ?5eterlinf  SRcrflinf^iufen  ben  SWcrffd^en  of  mit  15 

m. '  einte  groiffen  firibe  jo  bcm  ftift  t>an  6oc(nc  unb  baitgc  Dil  gefangen,  inb  ta 
njeben  mit  bem  fefcen  fd^afe  ber  gefangen  ir  totne  inb  mniren  umb  bie 
fefoe  [tat.  ^eterünf  fin  bte  ßoetfd^en  ge^eifd^en  in  3Beft})]^a(en ,  tomt 
fent  ^eter  ber  ütd^en  mn  ßoellen  j)atroin  i^. 

3n  bem  feli)en  jair  njart  ßrfenteilc  ^  inb  Ipoemet  uj)  ber  SKacfea  "lo 
Dan  anberfi^  ber  SKaefen  unber  ber  SWaefen  taxxup  burd^  einen  berd^ 
gegraben  inb  genjnnnen  oi)ermife  bie  l^uitgere'. 

Anno  dni.  1345. 
Hüie,  tvanne  un(  (urd)  tuen  bie  btterfd)e  i|cren  an  i^oOant  komen  |tii. 


-  f 


«bcnb.  3n  bcm  burß  jair  umbtrint  unfer  (ieöcr  orangen  bac^  nativit 

@c»t.  8.  tis  toaxt  grctoe  2BiilS)elm  toon  ^ottant in  CefttoriesUnt  erbrci«  ^^ 

^qu*«?"'  inb  crjlagcn,  inb  toninf  ^obotoid^  nam  fid^  an  bc8  lant?  öur  finen  fon. 

reg. 

IDannt,  iDit  inb  van  wm  bie  partilid)(it  in  i^oüant  upkomen  is,  bie  genoempt  t^ 

ipntk  inb  fiappelganwe. 

Fiorar.           ^  grcöc  2öi(^>clm  i)an  §oCIant  tourg  boit  toa9,  fo  unbertoan  [i^  beö  lant^^^ 
(33T).  SWargareto  bie  teiferinnc baimae  goid^  fi  ttjcberumb  in  53eieren  go  fcif^^ 

3.  'paii  inb'  fe^U. 

1.  1342Ä8nig«§.  öon  aWaeStrid^t. 

2.  3  ^önig^l^.  7.  Gastrum  de  Hamele  piope  Ton* 

3.  '@inc  frttnbe'.  gris   dimerunt    (1345).     Anno  domini 

4.  ÄiJnig«^}.    ergäl^lt  bie«  öon  (Stc*  134G    cepemnt    Leodienses  Arkentael 
mens  V.  ...  supra  Mosam,  snffodientes  murum. 

5.  @o  (SiJIn.  ^ai}xh.  B.    D  ^>at  ba«  Magnum  Chron.  Belg.  330.   3m  Fiorar. 
3a^r  1343.  n)ar  bie  (©teße  nic^t  aufgitfinben. 

6.  5(rgcntean  unb  ©ermatte  füMId^  aud^  Chapeaville  II,  491. 


i:: 


.  t— 


PEr 


O: 


1343—1346.  677 

hin  mon  inb  fantc  ircn  cirfigcl^orcnfon  SBit^etmtt«  ^eraf  inb  Unat  eme  ^J*^*^- 
bie lanbe  jo  regieren,  a^^enegautve,  $ottaitt,  @ e e (a n t  : c.  (335)  u. 

SSil^crm  bcr  V toa^  ber  ||  20.  grcöe  Dan  ©ollant  in>)  ein  groiS-Horhses! 

mobii^  flcl^  manne  inb  n?aö  ein  aljo  Iried^Ber  man.    anno  dni.a31.257b. 
H348  joid^  \)i  int  fiid&t  öan  Utrid^t  inb  bev^>eirbc  unb  toerbavftc  bat  feltoe  jomail  ferc. 

^i  bed  ^il]{felmd  }iben  ftn  u)}!omen  jtoae  t>en)loid^te  paxt\)k  in  ^cttant 

bo  ber  fon  [9Bi(^e(m]  toemam,  bat  f!n  mober  [äl'largaret^a]  tntgljfein  in  quam,  fo 

Pdt  ^  ftd^  in  bic  toerc,  inb  toart  ein  flrit  bcroifen  jo  Jd^if  up  ber  iWofc  bem  »affer, 

batgclegen  iö  nnbcr  bcr  ^icrtid^eit  öan^ornc  inb  @graöcnfanbe*, 

loinb  toer  bair  oberl^ant  neme,  bat  bem  futben  bie  (anbe  2ot>aQen biffe 

t)Ur§{lrit  gefc^iebe  anno  dni.  1351  in  die  translationis  beati  Martini.  3uU  4. 

[Florar.  283»  (331).    SBgt.  Cronica  de  Hollant  566.] 

!^iffe  toitrg  gretoe  ^ilf^elm  l^abbe  ein  ml  Tltäfiiit  genoem)}t bairnae 

iiarf^c  anno  dni.  1377. 

15         [Florar.  285»  (337)  mit  «einen  (SrtDciterungen.   (gtatt  'SBernifiart  öan  SBcter- 
ingen'  i|l  '©erifiart',  fiatt  '^cnnoit'  mit  Florar.  *^cnoct'  (?e  Oue^no^)  ^n  lefcn.] 


Anno  dni.  1346. 

^1       ^an  tkxt  t)erli(rfUd)er  inb  fere  fd)tlitlid)er  ;n)cilirad)t  inb  |^artl)iUd)eit  im  dfelre- 
^1  lanbe. 

20        Anno  1346  quam  up  ein  fcre  fc^cbelid^e  partl^ilic^eit  im  gcUefd^c  lanbe wiih.de 

bie  Banncr^cren  mit  bcn  ritterfd^aften ,  bie  flcbe  unb  bat  gemein  tooulf  in  bem  burß  ^Y^J^" 
fanbe2  »urben  unber  fid^  uncin« UtÖ  bem  i«  tDait  ^0  t)erftain,  bat  btc 

jjartißd^eit  t^  m^fcmen  aö  ban  bcr  itueter  brocber  tucgcn  [SRainatb  unb 

Sbuarb  bon  (Selbem]  burß,  bat  bod^  gemein  i^  unber  bem  boutf,  bie 

25  umb  ber  leeren  tDilte  bt(  berlorner  arbeit  mit  ftrittDorten  unber  fid^  l^aben. 

ein  iglid^  tan  ben  partl^ien feierten  Ij^nlpe  inb  troift  an  ben  uidn>enbige  lau« 

beß n?ie  Dil  fd^abene  inb  fjerftoerunge  gcfc^ien  fi  im  ©ehclant  jo  ber  jit,  bat  «f.  257b 

ttifen  nod^  ui8  ber  jtebc,  ber  borper,  ber  floeffcr  unb  anber  öefien  planen,  bic  nod^  ~"  ^^^^' 
gerflocrt  liggen. 
30  3*>  bcr  feltoer  git  bcgaf  fldf;,  bat  l^ergod^  3o^>an  to«n  55rabant,  ^>erjod^  9?einalfeib.  104. 

frpacger,  ein  groiffen  frie^  ^>abbe  intg^icin  bie  Suitger inb  l^ergod^  fReinaU 

quam  »ebcrumb  jo  lanbe  mit  ben  flnen  mit  groiffer  cren. 

3tcm  bairnae  (ad^t  fid^  bcr  jongc  l^crjod^  (Sbtüart  ferc  flrcngtid^  intg^icin  fmenib.iü4ff. 
broebcr  ....  .  be^^ic(t  ^t  [(Sbuarb]  gom  (epen  bat  Ificrjod^bom  intg^^cin  fincn  brocber. 
^.3  vide  anno  1361. 

Sbtüarbuö  ^icrgod^  toan  Oetre  inb  greöc  ban  S^tpf^m,  a«  l^e  alt  toai  23  jair^,  ib.  iio. 

nam  ^t  bat  ^lerjod^bom  toan  fimc  brocber  Steinalt inb  affo  nam  fl  [Äat^arina 

öon  ^otta^b]  nacmail«  bcn  neöcn  ^icrjod^  @bt»art«  ir«  burß  bruitgam«,  ber  tt)a«  gc* 

10.  lanbe  bie. 

1.  Cron.  de  Hollant  567 :  in  Mosel-  iibcrcinflimmenb :  barones  namque,  mi- 
lam     Infra    Brielis     et    S'gravensande  litares,  civitates  et  totum  vulgus. 
(Triette  auf  bcr  3nfctS3oornc  unb  @'®ra'- .         3.  Annoram  viginti.    9?ac^  Nijhoff, 
loejanbe; .  Gedenkwaardigheeden  II,  vi  tt)ar  er  gc* 

2.  Sei  Sffiil^.  flc^t  bloß  volgus  duca-      boren  1336  5l^r.  23,  jäf^lte  alfo  bereite 
tus,  in  ber  ^amb.  $f.  331. 214^  bagegen      25  3a^re, 


678  VI.  Äod^off[(^e  S^roni!  1499. 

nocm^t  t>crjod^  SßU^elm  toan  ©uild^c  inb  toa^  t>erjod^  (Sbiwarfe  ftiejjucflcv  fjwiei.   i^^ 
bat  gcjd^iebc  otoermife  bi«^?cn[acic  inb  cileujung  bed  ^ai«. 

S^o  mit  keifer  i^obomid)  afgefa^t  wat\  inb  konink  llarl  Dan  iBet)em  gekoren. 

■ 

Völlig«*  Anno  dni.  1346  fd^rcif  ^aiö  (Sternen«  ben  !ucrfur(len:  hjculbcn  fi  niet 

^of. 472. gjjjgjj  (jni>etcn  toninf  tiefen,   \)t  »oulbe  fi  aiit  bennid^  tunbigens 
inb  irre  mirbici^eit  Be^routoen,  want  biffer  feifcv  n>eve  ein  fe^cr  .  .  .  ;  .  befem 
♦chron.  Qebot  ttjarcn  bie  fucrfuvflen  ge^orfam  inb  i^ergabcrten  fid^  *|jo  9lcin«2  xi^  bcm  9iine|* 

^22L*   ^^^  ^^"  bif^of  ^enric^  tan  Tltn^ inb  foren  2Benfee«tau8  fonin!  3o» 

•ib.    l^an«  fon  tan  Selbem,  ber  nae  ber  ^ant  genant  njart  ^arl  ber  IV,  *|inb  hieben  in 
oöermife  bifd^of  2BaIray)c  toan  Soelne  eivlid^en  go  SBonne,  tt)ant  bie  toan  %i^  mit  !ci(cr  lo 

2obot»id^  f^ielbenl*  inb  lieffcn  fic^  bunfcn,  bie  !uct  tuet  niet  a^Wi^w  l^ 

gtanffcvt  a«  fid^  mn  re^t  ^eifd^te  inb  geburbe,  inb  entfalten  leifcr 

»43i.265b.  8obctt)icJ^  inb  ben  Bifd^of  t>an  \\  Wm^,  inb  ber  <>ai^  confirmierbe  bie  fuer 

inb  fatte  einen  tan  9iiaffautoe  bifd^of  go  SWen^^  .....  fo  lange  ad  feifer  Sobotoit^ 
letebe,  fo  befa«  ^acoUi«  bat  lid^c  nie  nod^  oüä)  ber  tan  9'?affaun)c  bat  bifti^bom  'oaw  ü 
Wltni^,   umb  mad^t  unb  biflant  beg  marfgrcten  tan  Sranbenburci 
inb  beö  ^altSgraten  bi  9tine. 

Äönig«5  3tcm  baivnae  fametbe  feifer  Soboanc^  jo  @^)ire  alte  fiebe inb  feirbcn 

^''^* ^'^' fid^  niet  an  be«  ^aiö  briete,   inb  affo  fo  bleif  \)t  nod^  ein  jair  feijer. 

^an  Der  Deri)erflid)er  uerminrungc  Urs  rocmfd)cn  rid)9  inl^  )cr  keiferUdiet      ^« 

uiajeflait. 

ebb  -173.  3jx  ^)c^  jijjgii  jij(ii;t  i>flt  t,0|(j^  gcmad^t  defensor  pacis ,  bat  \^dt  inb  bettifet  mit 

ber  l^ittiger  fd^rift,  bat  bie  feiferlii^e  gettalt  niet  ](>anget  tan  bcm  ^ai§,  XoaXit  uuft^ 

^ere  3^efn^  ß^riftn^  ^  gaf  fent  ^eter  gl^ein  geujatt  ban  jo  binben  inb  jo 
nntbinben  obermit^  ))enitencie  inb  abfoincie  jo  geben  tan  fnnben:  l^egaf^ 
eme  niet  bat  Ije  ))robenbe  berlenet  cf  bat  i)^  foninfrid^,  ftoeffe  inb  fte 
l^ebbe  of  bat  ^e  feifer  inb  loninge  fet^be,  toant  l^ebbe  ß^riftu^  fent  '^tttx 
bie  geiDalt  gegeten,  f o  ^ebbe  l^e  inb  fent  ^ßauluö  biüid^  ben  feifer  9iero  af 
gefefet,  ber  ein  qnaet  \6)alt  uja^  inb  berbolger  ber  criften. 

3t  i^  ond^  niet  je  ijermoiben ,  bat  ßonftantinu«  primus  of  Dtt 
primus  of  anber  feifere  alfu^  l^oid^  ^aben  toilten  begiftigen  mit  jit^e 
goiberen  of  pritilegien ,  mit  tri^eiben  ben  bifd^of  jo  SRome,  bat  l^e  ^^ 
moege  fe^en  of  entfefeen.   ond^  bint  men  bat  nirgend  gefd^reben,  bat  Sri  ^ 
ftu^  fent  ^eter  of  ben  anberen  aj)oftoIen  bat  gegeben  ^at)e.   inb  bairum  ^ 
f^jrid^t  fent  Sernart  jo  Sugentu^  bem  pai^ :  '»airumb  nnbertoint  ir  ud^ 

28.  'bcm'  fiatt  'ben'. 

1.  Ex  sorore  nepoti.    SRaria,  bie      furt  nennt. 

aJiutter  2Bir^e(m8  ton  3üü(^  -  ©eibern,  3.  Sgt.  für  ba§  golgenbc  Defensor 

n?ar  (Sbuarb«  eci^^tc  ©d^ttefier.  pacis  I,  19.  II,  3.  11.  23  (Goldast,  Mo- 

2.  SR^^enfe.     2)tc  (S^roni!  tcvbeffert  narchia  II,  187.  193.221.  271). 
ben  Srrt^um  ÄönigS^ofen«,  ber  granN 


1346.  679 

tbcr  l^ctfid^iben  ?  ttjairumb  fttcdt  tr  urc  fid^ctcn  in  ein  Drcmben  adcr? 
m  iJ})oftoten  tö  i)cv6oben  bic  ^erfd^apte,  tnb  n^tltu  fi  beibc  l^atjen,  fo  Dcr^ 
tiftu  fi  beibe'  :c. 

3nb  tijieipail  ber  })ai«  bcn  fetfer  fatoet  inb  totct,  fo  i«  l^c  bod^,  a^ 
le  gcf d^teöen  i^,  baivumb  niet  unbcr  bcm  })ai^ :  tpant  bct  pxo)ff)tta  ®a* 
uel  fatbebc  inb  triebe  fonin!  ©auf,  bcn  got  gefotcn  l^abbc,  mcr  baitumb 
itfinf  ijt  bat  foninfrid^  t)an  bem  ^3toj)]^etcn  niet  k.  inb  i^  niet  ge^oirt 
•  gelefen,  bat  bie  feifer  of  loninge  bur  Dtto  bem  eitften  t)(aegen  ben 
lifen  ein  eit  50  boin.  met  nu  jer  jit,  naebem  a^  bat  feiferbom  iö  (ebid^ 
ftanben ,  f 0  fin  bi(  fd^rif te  gegeJjen  J)Ut  ted^t  unb  in  bat  geiftfid^e  red^t 
tfafet,  bie  a(jo  genaunje  fd^eten  ber  feiferlid^er  majeftait  unb  bem  tid^, 
nbe  intg]&ein  beffett^en  gebiebe,  Ijerlid^eit  inb  goiber. 

3tem  öan  ber  girid^cit  inb  l^oijarbie  ber  ^aife  inb  ber  carbinalc  jo  ber  feiger  jit  Äßnigö;; 

Iget  bat  tourß  boid^,  bat  bie  ui^  ber  maiffen  groi^  fd^eblid^  inb  f d^entlid^  ^''^*  ^"* 
oa«,  ti)ant  fi  jjlaegen  u^jjobcereu  bie  Jjrud^t  inb  rent,  fo  manne  ein  bifd^of 
tarf,  »an  bem  ganzen  bi^bom  ein  ganfe  jair  lauf,  inb  W)at  ber  bifd^of 
ie^,  bat  namcn  fi  oud^.  inb  bat  fetbe  gefd^iebe  oud^  ^ie  jo  Soeüen,  aö 
'öt  bau  gefdbreben  fteit  bi  ber  bifd^offe  jiben,  be^gelid^en  mit  ben  abbien 
'^  aüen  anberen  pretaturen,  inb  bat  mart  geboben  np  bie  ))een  beö  banö, 
U>er  bat  niet  i^ielbe,  in  ©uitfd^lant,  in  granfrid^,  in  Sngelant,  in 
^evn,  in  ^otant,  in  Ungarien  inb  in  anberen  foninfrid^en. 

^tem  mart  gefd^efet  inb  gefegt  np  ein  igtid^  bifd^bom  ein  fumme  gel* 

i>er  bat  l^aben  moufbe,  moift  bat  fefce  gelt  bairfegen  of  l^e  moid^t  beiS 

iriegen.    0  roat  groiffer  unjeüige  inb  ungeleuffid^e  fd^et^ung  toirt 

^  i  aßein  ui^  buitfd^en  tanben  jo  Sftome,  bat  gemert  l^ait  umbtrint  nu 

txt  200  iair,  ber  Jjurraaite  eiuö  nod^  gl^cin^  pta6)  jo  fin! 

]|  3tem  beter  feifer  ![?obonjici^  t»aö  ein  brebefam  inb  gcbulbic^  man inb  «1259*. 

<K  meinen.  f.^^'^^t 

30  lefle  tt?art  emc  bergcöen  ban  cinre  l^crjoginnen  ban  Ocflcrid^ inb 

Äno  1347. 

[53crfd?icbene  SlngaBen  über  2ubn>ig8  Xoh,  jufammengefleUt  au«  ©Äebct 
.    Gesta  Trev.  260^.    Rudim.  unb  tönig«^.  473.] 

Han  btfd)of  IDalraoe. 

Stern  umb  bat  bifd^of  SBalrabe  fonin!  Äarl  ßeforen  l^abbc  inb  jo  ^onnc  geiviet  ehr.  pr. 
^^,  fo  berbolgbe  in  feifer  SobotDid^  inb  mad^te  eme  bU  bianbc,  bie  [16)  lieber  in  s^i^njl;. 
^^«tt,  tüont  alle  bie  leeren,  bie  bairumbtrint  laegen,  a§  ber  greöe  tan  ber  Tlaxt,  ber    i^^*- 
:i^z  ban  5lrngburd^,  ber  grebe  ban  SBalberfe  inb  ber  gretoe  ban  Soffen,  bie  bod(>  fm 
iiacgc  toarcn,  bie  joigen  in  bat  ftift  inb  benrueften  bat.    ber  bifd^of  gaf  gouU  inb 
(Holstein  reifigcn  jui(^  inb  fante  ben  in  SBe|lfa(en  u^  ben  gretoen  ban  berSJlarf,  tüant 
le  ber  ca^itauier  ban  ben  bianben  wa^,  inb  umb  jo  befciffirmen  inb  50  ber^eben  bat 


680  VI-  Äocr^off[^c  (&\)xemt  1499. 

coelfd^e  iant.  ft  quamen  jofamen  unb  mangelten  tnb  bie  (Soelfti^en  leben  f(!^abeii: 
ir  bleij  ein  goit  beil  boit  inb  bairjo  touibcn  bei*  bi  300  gebangen,   ber  grey)e  toan  bcr 
SWarf  ttjort  fcre  getount  in  bem  flribe,  fo  bat  \)t  nict  tangc  bairnoe  flarf.   bifc^oj  SBal- 
raöc  Ueö  nict  of:  \)t  fatte  jo  bürgen,  floeffe  unb  flebeunb  quitet  bic 
gefangen  alle  toail  inb  öergaberbc  eme  ein  fo  groiffen  gejuid^  öan  reiftgen  boulf  5 
inb  boiegengeren  ad  ^e  moici^te  uipbrtngen  mit  a(re  finre  mad^t,  a^fo 
bat  \)ti  fioeffe  inb  fiebc  inb  intgemeine  aUit,  bat  \)t  ^fabbe,  bcr» 
fefet  inb  ijer^enbet,  inb  ttjolbe  ben  gretoen  ban  bei*  Wlaxl  oberjieu ,  inb  ^>ebbc iu 
beö  lanbe«  tcrbretoen,  aö  men  meinbe,  tver  niet  ein  foin  bairtufd^en  fomcn,  inb  joidj 
jo  33evl  oöer  SÄin.    inb  a«  ^e  alfu«  ia(Sf  an  bcm  tanbc  öan  ber  SWarf ,  fo  toicl  grcüc  m 
2BU^>eIm  ban  ^ottont  inb  ber  greöe  öan  (Sleöe  bairtufd^en  inb  beibingten  um  bie  join 
inb  umb  ein  breben,  inb  bie  mad^ten  bie  foine  inb  bie  reife  n)art  gefeirt  mit  fd^ben 
ber  fird^en  ban  (Soetten.    bo  nu  bif^^of  SBalraöe  bat  pift  ferc  beftoert  ^abbc  buri^ 
bie  öil  friege  inb  butoc  mit  groiffen  fd^ulben  inb  nict  me  jo  grifentoa«  inb 
bairjo  fln  broeber  nnb  alle  fine  macge  umb  beö  fliftö  ttJiKen  gotoibbcr  ^^abbe,  fo  joi^  i^ 
l^e  inb  entoeni(i^  biener  mit  im  ui9  bem  (anbe  in  f^ranfrid^  )o  ^m9,  umb  ben  groiffen 
cofien  afgofietten,  up  bat  bat  flift  ^an  ben  reuten  moid^te  meberumb  u^fomeu.  be9 
flift9  inb  ber  fird^en  fad^en  \>an  QEoeQen  gaf  i)i  jo  ^ertuaren  e^Ud^en  uidlenbigen  ^er- 
fönen,  ber  einbeU  oud^  leien  toaren.    bie  floeffe,  jolIe,  reute  inb  gulbe,  bae  ein  bifd^of 
öan  jo  le^en  ^(ad^,  toaren  biuae  atte  öerfc^jt  inb  'otxptttt    ^e  flarf  ^  u^  unfer  Ueötr  2« 
3lufl.  14.  ijrautoen  abent  assumptionis  anno  domini  1349.   ber  (id^am  toart  jo  (Soetten  bratet 
inb  begraben  in  bem  boim  in  ber  enget  foir  jo  ber  red^ter  fiben.    fiu  naeijolger  bebe 
bat  graf  jiren  mit  eimc  tocfllic^en  gebun?e  'oan  fn)ar($en  inb  toiffen  marmelcu  peinen. 
a9U69b.         II  2)iffe  bifd^of  SBalrabe,  aU  gejuiget  bic  cronica  ijan  ben  bifc^offcn 
^rnfban  Soeüen,  toere  ein  (obelid^  mau  getrep  'oan  toit  fad^en,  ^fcbbe  ^^e  niet  raitge*25 
nommen  inb  gebotget  lid^ter  (übe:  ber  feftoer  lube  rait  brad^t  iu  jo  fc^aben,  inb  be«» 
gelid^en  toinpu  bau  mere  coelfdffeu  bifd^offeu,  bie  bur  inb  nae  gc* 
tt)ep  fiu. 
eödi.  3n  bem  felben  jair  »unucn  bie  ?uitger  ein  prit  untgein  bifd^of  @nget= 

131.*  ^i*«d^t  bau  ber  Wlaxt  irren  ^>eren,  unb  erftogeu  ben  ^^eren  ban  ^Salfcnburd;  30 
3ult.  unb  bil  anber  leeren  in  bem  l^eumaent  inb  behielten  bat  beU. 

Hn  (inre  groilfer  ne^erlaege  Me  iiabüe  (er  honintt  van  frankrid)  oan  )en 

^ngelfdicn. 

Siemail  bat  bi(  Pribe  inb  friege  bur  unb  nae  pn  getveP  tufd^en  ben  Toningcu 

bau  33raufrid(>  inb^ngelant inb  fd^reif  pd^  befc  (Sbtt)art  bete  jair  foninf  jo  j» 

Engelaut  inb  oud^  50  §ran!rid^. 

[Äöttig8^>.  475  mit  einer  (Sinfd^iebung  au«  @d^ebcl  223*.    2)cr  britte  @o^>n 
^J^iU^^ö  bon  granfreid^  tt)irb  f  f^ili^^  Patt  tart  genannt.] 

®t.260«.  !  [<SdJi(ac^tenbiIb.] 

fiff?473         ^"  ^^^  f^^^^"  i^^^  ^  ^^  S!atoIttö  JO  eim  tcemfd^cn  foninf  geforen  jo 

23.  fmar^em  inb  ttjijffem. 

1.  %Q\'.  l)at  bie  fcUfame  9iad^rid^t:      C,  S3b.  II,  36  SBarianten. 
'aifo  quam  ^ei  ju  $ari8  in  noit  inb  ber  2.  '3u  bifen  jitcn'. 

foninf  Ue^  in  boben'.  S5gl.  Solu.  Sa^rb. 


1346—1347.  681 

tpa^,   ate  WX^  fteit,  fo  clac^bc  foninf  @bti?avt  i)an  (gngelant,  bat  ber  tonin!  toan 
33ran!ric^  cmc  niet  ben  ficbcn  enteilte,  ber  tu(d^cn  in  oijcrmitj  bcn  ^ai€  ui«gcf|)rod^cn 

xom,  inb  tocrfcetft  eme  [in  laut,  inb  jotc^  fid^  bcö  an  ben  pa\^  tnb  feifer 

8obott.nd^  mx^,  ber  bae  nod^  (ebebe,  inb  fd^rcif  bat  oKen  i^cren  tnb  fteben, 

5  bat  in  nott  bairjo  brnnge,  bat  i)z  ötant  ipetben  moift,  loant  ber  ^oi«  niet 

bairjo  boin  tooulbe  inb  be^  ban  35tanh:id^ö  paxtxt  tt)ere.  ^i&iemtt  »eberfaci^t  ber 

foninf  ^an  Sngelant  bem  foninf  öon  S3ronfri(i^ inb  bertouejle  bat  lant  ba 

umb  40  milen  *  inb  joi(]^  bis  gen  ?ariö,  bat  bie  Jj^euftflat  i8  in  SSranfrici^.  bet  foninf 

ban  35ranfrid^  cfaid^be  bente  nnipen  foninf  Sar(  inb  begetbe  finre  l^nlpe 

10  inb  fin«  beinfteö,   bet  nnttje  foninf  badete,  bie  granftid^fd^en  legen  eme 

be«  go  beinft  ban  bie  ßngetfd^en,  inb  befan  ond^  bat  bet  pax^  goit  Btanf== 

tid^^  toa^,  inb  toietDoit  ber  öober  ein  blint  man  tt>a8,  fo  joigen  beibe  .  .  .  bem  fo= 

ning  ban  SSranfrici^  50  beinfl nod^tant  enborjl  l^e  bie  ban  (Sngetant  niet  ban 

$arid  brisen. 
15  3tem  bo  ber  foninf  öan  (Sngelant  |uö  bit  gemoittt)iit  l^abbe  in  glanberen^oiufl?- 

inb  in  ber  croin  ban  SSranfrid^  bnrd^  ben  fummer  inb  fic^  fin  ^erbanbe  fere^'^'^*'*'*' 
fmelbe  umb  ||  be«  anberen  ^loufö  tt)i(  ber  granjoifd^en,  ber  ouc^  im93t-2oo^ 

lanbc  lad),  joici^  <>e  goru(Iett)eber  jo  (Sngelant  »art jolepe  quam  ber 

foninf  t)an  Engelaut  in  ein  toalt  in  ber  lantfd^af  bi  fent  3oift  inb  bereit  fici^ 

20  itmdidf  50  fhibe bie  grangofen tooutben  ben  2)uitfd^en  niet  bie  ere  gun« 

ncn  be8  burfirit^,  toietoait  fi  ben  öurflrit  ^>aben  fulben  in  bem  ^leirbie 

criften  njaren^ inb  giengen  an  jo  fliiben  u^  ben  fonbad^  alias  fa^* 

ter«bac^  fent  ^artl^olomeu«  bac^3 inb  bo  toaö  ber  firit  gefd^iet. 

3n  befem  flribe  wart  mand^  bufent  man  erfiagen,  a«  foninf  Sol^an  öan  ©e^>e*  f^  "^4^7*4^ 
25  men  be«  Äarolu«  öaber,  ber  blint  n>a8  inb  bebe  [xd)  alfo  bUnt  *|inb  bod^  getoae^entl*  »Gesta' 
in  ben  firit  boiren,  ein  ^lerjoci^  ban  Sot(>ringen,  ber  grebe  öan  glanberen ,  ber  grebc    259!*' 
»an  @otme«*,  *|ber  f),tx^o6)  Man  ^urgonbien,  ber  grebc  banSfiabeme,  ber  greöe»chron. 
)oan  ?lteffem5  be3  foninfö  brober  ban  S5ranfri(^,|*  inb  'oit  anber  groif^er  ^eren  inb   ^^'J^'^- 

cbclcr  (übe,  ritter  inb  fneci^te,  ain  anber  manid^  bufent  man 

30  balrnae  boir  ber  foninf  toan  Engelaut  webcrumb  l^eim  mit  groiffen  breuben. 

3tem  ber  coninf  öan  @d^otten  foulbe  ben  granfrid^fd^en  go  l^ul^jen  fomen« :  fo  chron. 
quamen  bie  ©ngelfc^en  ben  untgain  inb  beingen  fl  attefamen^.  ^^^^' 


reg. 


Anno  dnl.  1347. 


3n  bem  feltocn  jair  beladet  ber  foninf  'oan  Engelaut  (Sateö  mit  getoalt  jair  inb  ib.  unb 
J5  ta^,  bis  bie  burger  ui«jogen  inb  gatoen  bie  ftat  u^,  inb  l^e  bcfat  fl  mit  enget*  Ji^,"^^ 
fd^cm  bolf.  '  lai. 

1.  'Uf60milen\  6.  2)ie  SSorlage  f^rid^t  bon  einem 

2.  Äönig«^.  ^at  fiatt  biefer  feltfamen  Einfall  ber  ©(Rotten  in  Sngtanb. 
SSortc  nur:  'alfo  e«  l^er  ifl  fumen'.  7.  3n  ber  33orIage  ifl  nur  t)om  M' 

3.  'dlo6)  fent  33art]^otomett)e«tage\  ttigc  felbfl  bie  SRebe.    Oemeint  ifl  bie 

4.  '3)er  grobe  bon©Io8,  ber  grobe  @%Iad^t  bon  2)ur^>am  (1346  Oct.  17), 
\yon  @almcn'.  wo  2)atoib  ^ruce  gefangen  würbe. 

5.  9let)er8  unb  3l(en9on. 


682  VI.  Äoci^offfd;c  (S^rwii!  1499. 

2^1».  II  3n  tcn  iacrcn  un«  leeren  1348  tad^tcn  fid^  bc«  gteöcn  fonc  stocnc 

intgatn  irren  babcr  ban  bcm  SBcrge  *  tnb  Dingen  fid^  nnber  einanber  ir 

Göitt.    htbe  tnb  nnberfatffen^  inb  in  bcr  Mafien  pavf  grcöe  ^Ibolf  »an  bem  53etge  tnb  be« 

131.    greben  jiDen  foene.  / 

ebb.  36J  3tt  bcm  fclöcit  jair  In  bera  mcic,  bo  tt)aö  bcr  groi«  ^fof  u^  bem  DhtöJenmarte,  5 

**'^*    bctt  mcn  nante  ben  ^ojcngavben. 

Hat  mtn  M  Dleifd)  mit  i^onkn  utrbuft  ^o  dodlen. 

fl>b.  131.  3n  bcm  fe(t)cn  jiair  fatjte  bcr  rait  bcr  flcbc  (Soettcn,  bat  mcn  bat  i>Ui]6)  jo  Sori* 

leu  mit  bcm  ^onbc  ^crfcuft,  tnb  bat  moifien  bte  )o(et|d^l^euh)cr  t>otgcit. 

IDie  liie  lmrfnr|l(n  untg^dn  ttonink  Hart  Dan  dt^m  Mren  itri  nae  tinan^er,     lo 
als  }om  tltfitn  konink  (Ebtvart  Dan  (Engetant,  |om  anüertn  ein  markgreocn 
»an  Jlilfen,  |om  (cr^en  grauen  dGiuntiitr  van  i$n)ar^bur4|. 

itoniflgs  2)0  Äarolit«  tocrnam  in  gronfrid^,  bat  feijcr  ?obott)i^  boit  toa« fonint 

^of.477.  g^jy^vt  ftj^vclf  in  [bcn  Äurfürftcn]  »cbcr bc  ^cbbc  mit  fimc  vi^  inb  mit 

bcm  foningc  ban  Sranfrici^  fo  toit  jo  boin,  bat  l^e  bat  rocmfd^c  xid)  nict  ber*  is 

loa  VC  n  cnfunbc. 
ebb.  478.  3tcm  bairnac  bcfanbcn  btc  lurfurflcn  bcn  marfgrcbcn  toan  SWiffcn inb 

eiiveitben  bcn  jo  eim  foningc  tt?cbcr  befcn  ^arl,  ttjant  bie  eirfte  für,  a^  fi  Sari 

bnrg  geforen  i^ebben,  J)an  nnn^erbe  tpere,  nmb  bat  bie  in  feifer  8oboH)td^« 
teijen  gef d^iet  tt)ere  \  20 

ebcnb.  Stcm  ad  Äari  bat  l>cmam bcr  marfgrcbc  nam  bie  fumme  gclfe  inb  gof 

bie  für  otocr. 
cbeub.  Stcm  bairnac  quamen  bicr  furfnrjten  jo(amcn  gen  granffort  inb  erfanten  mit 

nrbci,  bat  bat  ric^  Wi6f  jinnbc,  nmb  reben  tuit  bat  Äart  in  feifer  Sobotoid^ 
teijen  geforen  lüaö,  inb  n)ere  girid^  nae  goebe  inb  n)ere  gejogen  bur^25. 
jbntt  in  93ranfrid;  inb  l^ebbe  bat  rid^  nnberttjart  getaiffen  inb  l^ebbe  bat 

nae  gegonlben.  nmb  befer  inb  nod^  ül  \adfm  crtücitbcn  fi  grabe  ©unti&cr 

in  allen  tanben. 

Anno  dni.  1349. 

ebb. 479.  Anno  dni.  1349  foninf  ©Untrer  nam  bat  an  inb  joid^  tour  granifort  30 

mi  261»  inb  laö)  bac  50  toctbe  bri  bage  inb  6  »cc^en bacrnae  oöer  ein  maenbc  (larf 

t— 26ii>.  ^g^  ^unt^^er  inb  tüait  jo  granffoit  begraben,   foninf  ^art  ttjaö  oud^  bae  inb  gebeirbc, 
al3  tt)er  it  eme  (cit. 

1.  ®rai  %M]  ton  SBcrg  ^>atte  gar  Sacombict,  Urfunbcnb.  III,  383  «nb  Kr» 

feine  @ö^nc.    3)ie  m^rid^t  fann  fit^  *ito  IV,  67  ff.,   foteie  bie  ©t^ronif  bei 

nur  auf  bie@ticitigfeiten  bejie|^cn,  »eld^e  Wuerdtwein,  Nova  Subs.  dipl.  XII,  339. 
bie  @i>^>ne  bc8  SD^arfgrafen  SBil^etm  öon  2.  2)ie  (£t>ronif  toicbcr^jolt  ba«  fd^on 

Sülici^  1349  gegen  il^rcn  Später  erhoben,  bei  bcr  beabfid^tigtcn  SBal^l  Sbuorb«  an* 

@ic  jiarben  er(t  bebeutenb  f^äter.    33gl.  gcfiH>rte  SKotib. 


ta47.  ^    683 

Anno  dni.  1347. 

[öilb  eine«  Äaifer«.] 

Äatotuö  ber  IV  !oninf  J)an  Selbem  imxt  geforen  tocmfd^  foninf 

anno  1346  afö  Dürfe,  a«  l^e  felf^  fc^rtft  inb  utmjjt  bie  Jair  fin«  roem* 

5  fd^cn  foninfrid^«  \  a(  quam  l^e  nie  jo  regcrungc  beö  rid^«  ban  aiino 

1349,  a^  uid  ben  fd^rtften  l^icbut  offentUd^  mad)  berftanben  toerben. 

l^c  rcgierbc  bat  ric^  31  jau-  inb  ma«  ein  geteilt  tt?i«  furfle.  I^c  l^attc  lange  JO^attÖ  ^"dnl"i. 

in  granlrid^  geftanben  inb  ftubtert  inb  tonbe  bie  fnwrtje  hinjlc i^ait  \)t  ^of-  4»^. 

buiti(!^e  f^raec^e  in  ^el^em  unb  in  ftnen  (anben  )oafi  gemetrret bae  i>m  bed  fei* 

10  fer«  jiben  niet  ban  bel^cmfd^«  frraec^e  toa«.    bod^  mein  id^,  tpant  fin  babcr  OMd^ 

ein  bnitfd^  man  toa^,  bat  jo  be«  fetben  jit  bat  begonnen  fi  tDutben. 

3tem  bo  fonin!  tarfö  baber  erffagen  tt>a^  a«  burfe,  fc  nam  l^e  jo 
bem  feiferbom  bat  foninfrid^  ban  ®el^emen,  bat  l^e  afjo  fete  l^ait  bev* 
l^aben  inb  gejiert  mit  loeftKd^en  6utt)en  inb  ^iüid^bcm,  a^  l^ernae  gefd^re* 

15  ben  tt)itt  anno  dni.  1360.  biffe  taroluö  l^abbe  4  etid^e  l^ui^ftantDen 
nac  einanber :  bie  eitfte  ipaö  l^erjod^  9ti?bo(fö  bod^ter  ban  Seteten  inb 
})at<jgreben  et  hoc  tempore  Innocentii  \  bie  anber  ti)a^  ui^  ^anh 
x\6)  ^,  bie  berbe  ttja^  ui^  ©toeben  \  inb  mit  ber  l^abbe  f)t  ein  bod^ter  inb 
bie  nam  ber  marfgrebe  ban  ®ranbenburd^  ^.    bae  ber  geftorben  toa^,  fo 

20  bteif  bie  bcd^ter  ged  inb  unfinnid^.  item  nod^  l^afcbe  foninf  S!aro(uö  ein 
fon  mit  ber  l^uiöfrauioen  inb  roa^  genoem})t  SBenje«tan^  ß.  bie  beirbe 
l^iefd^  güjabet^  inb  toa«  be^  l^erjogen  ^  bod^ter  ban  Homeren  inb  ©tetin, 
inb  mit  ber  getoan  fft  xtuen  föne :  ber  ein  toa^  ©igiiSmunbu^  genoemj)t 
inb  tt>art  foninf  jo  Ungaren,  ber  anber  l^iefd^  ^offan  inb  toa^  f)txiod)  ban 

25  3or%  inb  ban  alten  ben  fönen  inb  boed^teren  freige  ber  burfe  foninf  Äart 
g^eiu  nid^ten  of  neben,  fi  toaren  alle  nnfmd^tber  inb  fturben  funber  fin* 
ber,  ban  allein  ©igi^munbuö,  ber  nae  feifer  toart  ^.  l^e  l^atte  ein  bod^* 
tcr  ^  inb  bie  nam  foninf  9lt6ert  ban  Defterid^,  inb  ber  gen^an  foninf  8a«* 
lau,  foninf  jo  Ungaren  inb  jo  Sel^emen.  «(.262*. 

30  II  2)0  foninf  Äarl  alfus  fm  njcbcrtoart  mit  ftfiafe  afgcjlalt  l;abbe öoir  l^c  /öniq«* 

^Of.  480 
u.  5lflr. 

1 .  33gl.  i.  SB.  bie  Urfunbe  1350  Oct.      Otto  öon  ©lanbenburg,  flommtc  am  ber   ^^^*- 

14,    regnorum  nostrorum  anno  quinto.  erflen  @t^e. 

^acomblet  III,  395.  6.  2)en  f^äteren  römifd^cn  Äönig. 

2.  2(nna  toon  ber  $falj  njar  ©cmal^*  (Sin  älterer  @ol;n  gleid^en  Sflamtm  au8 
lin  Äarl«  üKärj  1349  bi«  gcbvuar  1352.  ber  jtoeitcn  Qi)t  [larb  balb  nad^  ber  ®e-- 
Snnocenj  VI.  tourbe  erji  2)ec.  1352  ge*  burt. 

wä^^It.  7.  S3ogi8laU)  V. 

3.  «knca,  ®c^tt)e|ler  ^^ili^^«  VI.  8.  3rrig.  3olS;ann  toon  ©örlife  ^>atte 
t?on  granfreic^,  war Äarl8  erpe  ®enta^>Iin.  eine  2;od^ter  ©lifobetl^^  ^rbin  bon  Su^em- 

4.  33[nna  öon  @cif>n)eibni^.  bürg. 

5.  ^at^aiina,  toermä^lt  mit  ^Rubolf  .        9.  ^Ufabet^^. 
IV.  t>on  Oeflerreic^,  bann  mit  9Jlarfgraf 


684     ^  VI.  Äoct(>offf(i^c  (S^ronit  1499. 

in  ftn  lant  gen  ^^«me  inb  nam  ben  ^eren  bte  flebe  inb  (antfc^af toant  ft 

l^ebben  lange  ir  ^enftguet  n>ebei'  u^ge]{fat>en. 

'^at  bcfc  feifcr  t>nx^  bcbrctjcn  tfd'ot  inb  tuat  [löf  bi  finen  jiben  be* 
getjen  l^ai^e,  tt)i(  id^  in  bct  »erbotgung  bcr  iaercn  unö  leeren  ein  igtic^^  u)j 
fin  jit  fd^rtDen.  5 

Jlöma«i  3nbcm  bürg  jair  inb  jtuei  jair  bairnac*  wa«  ein  groiö  flerfbe 

^of.  480.  j^  ^rjpen^eit 

[©ilb  eine«  «ifd^cf«.] 
Slgriw.  SBil^elm  *)an  @ene^)c  geboren,  canonid^  go  (SocHen  inb  ^roifl  jo  @oijl,  toart 

222.  floil  12  jair  inb  9  macnbe.  .  biffe  bttjc^of  toaxt  nict  getorcn  Dan  bem  capitel,  aU 
fd&rift  bic  cicnite  bei*  bufd^otoe  öan  (Soelten,  tt>ant  jo  ber  jit  getooenli^ 
toaQ,  bat  bic  pai\\t  bie  buf^bom  u^^ielben  fo  »an  ein  buf(i^of  geflortocn  n>a«,  inb 
fi.^otocn  bic  rentc  u^  ein  jit  \)an  jacren  inb  beflaltcn  ein  bair,  ber 
bic  ürd^  tonr  fi  toertoarte,  affo  }pai9  Slcmen«  bebe  inb  anber  mc.  15 
bo  nn  Bufci^of  ©alratjc  boit  tt)a«,  fo  fa^jt  ber  ^ai«  ben  burß  ©il^tm  jo  eim  buf(^o|, 
ber  jo  ber  jit  jo  SRome  tt)a8. 

ein  anbcif  boid^  fd^tift  atfu« :  bo  bufd^of  SBatraiJC  boit  »a«,  fo  fo* 
rcn  bic  boimi^ercn  jo  einte  bufd^of  SBit^etm  ban  ®ennej),  ber  gefluiDen 
tpa^  bie  bur§  gtoiffe  fterfbe  np  fin  coftetie  jo  Soic^em  bi  3MoIen]^eim2  2ft 
oJ?er  9?in,  inb  aö  eme  eine  bobenbroit  l^iefd^,  l^eilt  l^e  it  Dur  fpot,  mant  ^c 
ber  ric^fter  nod^  med^tid^fter  gein  t>an  ben  bointi^eren  entpaö,  inb  l^iefd^ 
bem  boben  jo  effen  geben,  bairnae  oud^  bem  corait  be^geüd^,  biö  Stoeti 
leeren  it  eme  fadsten,  bo  l^iette  [i^e]  it  eirft  mx  mair.  l^e  quam  in  ein 
Derfc^ult  ftifte  a«  ein  bufd^of  ee  gequam,  inb  btad^t  it  mit  go^  ^ul^>en  2^ 
inb  i)urfid^tic^eit  bani^  l^eirlid^en  binnen  13  jaeren:  i)t  brad^te  fto^  int 
tanbe  bie  berfafet  loaren  »eber  jom  ftift  inb  üeö  bat  ftift  rid^  boüen  al 
fd^outt.  i)t  bebe  mad^en  bat  l^oid^e  attair  in  bem  boim  ban  ftoarfeen 
marmetftein  inb  bebe  bat  fetbe  oud^  jieren  mit  ben  fifeeren  bitben,  bic 
men  nod^  nu  jer  jit  fiet.  so 

Chr.  pr.  3tcm  biffc  bufd^of  SöiH^elm,  ö?ien?ail  ^t  no6f  junl  ö?a«  Dan  jacren,  fo  tt>a8  Je 

^gtiiil.  ^^^  ^^^^  toerbi(^  inb  toenoaren  in  gttlid^cn  fad^cn,  »ant  \)t  toan  jun!«  np  boirbi  geteep 
iü4b.  n)a3,  a«  bi  buf(^>of  SBalratoe,  bem  ^c  fcre  l^eimlid^  inb  fm  ractjntan  toa«.  inb  alfo  xdq& 
eme  bic  gelegen^eit  bed  f)if^  toali  funbic^.  ^e  fterfbe  floed  inb  anbere  )>efie  toie  fra 
t)Uifarcn  gebain  ^abbe.  eme  Dielen  ond^  frige  inb  aenfed^tunge  50,  ai>er  ^e  mirlbe  ben  35 
leuf  pnre  Durfaren,  bat  [i  mit  friegcn  bat  fltft  nict  gebeffert  l^abben.  bairumb  l^abbe 
^e  Dil  geboult  inb  rtd^t  mit  gelbe  inb  gueben  ttorben  ui«  pn«  flif^  anDaHenbe  fad^en : 
baemit  bleif  l^e  j^oDreben.   be  tDad  fere  rid^  Dan  n>in  inb  forn,  bat  ^e  aüefamen  bi  ein 

4.  *^aucn'  ftatt  '^aoe'.       22.  'bic'  flaU  'ber'.       24.  '§c'  fe^It.        25.  a«  cc  fHfft  ce. 

1.  Äönigö^j.  fennt  nur  bie  große  $efl      gen«  tourbe  S33il^>elm  nid^t  gctt>fiMt,  fon» 
Don  1349.  bem,  njie  Dor^>er  rid^tig  ergä^lt  loirb,  v>oin 

2.  ^uc^^>eim  bei  3KüH>eim.    Uebri»      ^a^>fie  ernannt. 


1349.  685 

loergaberbe  f  ere  gtevH^.  ^e  koad  ou(i(f  baebi  ein  n>id  man,  tnb  bairumb  ti>a8  l^e 
bide  in  be9  feiferS  ^of  fo  manne  trefU^e  fa^en  uidgort^ten  n>aren. 
I  beSgeü^en  toa9  \}i  al^o  Hef^aU^  in  bed  foninfd  i)ct)t  t>an  ^ranfri^,  ber  in  ou^  ^^^ 
toaii  bermoi^te,  inb  bi  anbeten  bi(  furfien  inb  l^feren.  tnb  mieloail  befe 
5  buf^of  Stll^elm  umB  ber  tourg  Junten  toiHen  ein  affo  eirtoirbige 
man  tva^,  fo  ^abbe  \}t  hcäf  e^Ii^e  ftudE  an  eme,  bie  eme  algo  f^enllt^  toaren,  inb 
lies  ft^  bte  girl^fett  obeminnen  nnb  mirft  niet  bat  tt>ort  beS  tvifen  mand  ^nflote(e9  K 
[ber]  f^ric^t,  bat  bie  aUcx\^oi6)\tt  goitl^eit  in  ben  furflen  i^,  bat  ft  niet  giri^  inb  Beger« 
ü^  fuQen  {tn  bes  goi^  ber  nnberfatffen.   i)e  Beftoerbe  bat  lant  mit  gotten  inb  anberen 

10  f^et^ungen,  Beibe  bie  ftnen  inb  bie  toremben,  uid  ber  maiffen :  bairumb  ma^t  l^fe,  bat 
\)t  itnber  bem  bol!  toerl[^afl  toart.  l^fe  bru(fte  fm  unberbanen  mere  fne^tlic^en  ban  i)c  ft 
Burgerli(i(f  regierte,  inb  machte  be9  fo  toi(  bat  it  gom  hflen  ftn  unberfaiffen  ^erbrois, 
inb  bie  gemeinben  inb  bat  tool!  toan  ben  groiffen  bor)>eren  inb  ban  anberen  ^la^en 
beffeben  fiif^  berbonben  f\^  gofamen  unber  ein  inb  faxten  ft(j^  toeber  in  inb  n>ou(ben 

15  cme  niet  mc  bienen  of  unberbeni^  ftn,  nnb  to^  funbertingen  bat  bolf  inb  bie  ge* 
meinbe  bes  to(e(fen§  ^nberna^,  inb  bieten  an  bat  flod,  bat  bae  fteit,  inb  getuonnen  bat 
inb  jcrBrai(]^en  it  ou(^,  inb  bie  Bmgge,  bie  ban  bem  f(o0  go  belttoart  geit,  Braicj^en  ft 
ou6f  af.  bergelid^en  bie  ftat  ban  (Soetten  tbaren  ber  meinung  onä)  inb  beben  bem 
Buf^of  ouc^  bil  n)eberflan<5  inb  tootben  nnberbmd t  fm.    go  kpe  !rei^  ber  Buf^of 

20  franf^^cit  an  jlnen  Beinen  ban  einre  meirfa^jen,  bie  in  tufci^cn  3(nbernad(^  inb  SBonne 
in  bem  fc^if  in  fm  ttjaben  geBiffen  ^abbe  ^,  inb  bat  feBa  quam  in  ou^  an,  bat  ^e  ftarf 
anno  1362  üp  ben  15.  bacj^  septembris,  inb  tbart  jo  Soetten  Begraben  in  fent  ^eterö 
ür^e  in  bem  boim  in  ben  d^oir  in  ein  f^ciä)  berl^aben  graf,  bat  l^e  bebe  ma^en  bae  \)t 
no^  jlarf  inb  gcfunt  toa9,  bau  tt>iffen  inb  fwartjen  marmcljlein.  ein  futd^e  geli^  ber« 
^  25  ^>aben  farf,  ou^  ferc  foejlü^,  bebe  l^e  mad^en  np  bat  graf  fin8  burfaren  a«  burg  Bu« 
f^of  SBairabc.  bo  Buf^of  SBil^elm  franf  U6),  bae  gaf  l^e  ftnen  brunben  inb  ftnen 
bieneren  groiffe  tref(i(j^e  fummcn  bau  gereiben  gelt,  inb  bat  ummer  niet  go  bergeffen 
i« :  a«  ^>e  ford^felbi^  waö  bur  fin  firmen  bae  ^e  flarf  inb  gefunt  Xt>a9,  affo  oud(^  bae 
[^e]  in  fimc  fic^Bebbe  la^,  inb  bebe  go  fi^  roifen  ftn  brunbe  inb  raitjtube  inb  noem^te 

30  in  ein  %>erfone,  bie  in  bo(j^te  nui^üd)  ftn  ber  fird^en  bau  (Soetten ,  inb  bat  tt>a«  ber 
proifl  bau  bem  boim  ^>er  SBitl^elm  ban  Sleba^  inb  Bcgert:  a«  ^e  boit  loere,  bat  ^c  go 
8Jome  gien  foulbe  inb  »erben  umB  bat  BuSbom  an  bem  pai^,  toani  l&e  tt)ufle  loail  bat 
ber  ^ai«  bie  Bufdf^ofU^en  reuten  inb  guüe  u^)f^ur(5te  ein  git  bau 
iaeren,  umB  bat  i)t  bie  u!|>Boerbe,  bat  ^e  niet  moed^te  au  bat  Buf^bom  fomen 

35  bur^  bie  für  ber  canoni^en,  bau  bur^  ben  ^ai«.  inb  u^  bat  ]{>e  ben  bairgo 
be  »ifliger  inb  bliffiger  meic^^tc,  gaf  ^>e  emc  5000  gerciber  gutben.  bo  ber  Bufci^of  ge* 
florben  tt>a«,  bo  flalt  ber  ^)roifl  bat  niet  go  loerf  a«  ^e  gerebt  l^abbe,  mer  i)t  mit  ben 
anberen  foren  ein  ber  min  nu^  toa«,  inb  alfo  njart  bat  flift  in  ein  irrunge  gefa^jt  inb 
fiunbe  lange  git  funber  Buf(j^of. 

8.  'bet'  fet^lt.       29.  *l^e'  fel^tt. 

1.  ©emeint  if!  »ol^t  Arist.  Polit.  V,  lenbe  togaBe  ber  Olgri^^)ina,  bie  au^ 

8  ed.  Bekker  p.  1308:  p-^YtoTov  U  h  aubcrStbO  Begegnet.     35g(.  ^b.  II,   38 

TTotaTn  TToXiTeia  t6  xat  toTc  vöfxotc  %olX  Sßarianteu. 
n  aXXrj  ol'AovofJiia  outw  TeToty^at  waxe  3.  @0  \}ahm  atte  §ff.  bcr  Chron.  pr. 


M 


jxV)  eivat  xd?  ötp/d;  xepSaivetv.  ©cmcint  ifl  ber  2)om<)ro^fl  2Bi(^e(m  bon 

2.  @o  bie  in  ber  Chron.  praes.  fcB'      ber  ©d^lciben.  ?acomBlct  III,  505. 


686  VI.  Äocri^offft^eiSMnif  1499. 

'Mn^V'  2)0  Buf(^of  mrnrn  flarf ,  bo  Uc«  l^c  ben  jlift  rid(^  funber  Wutt,  öUc  ffo«{nb 

105*  u.  *>cPe  ttjait  rwrficn  mit  toin  inb  forn  iitb  aitbcrcn  noittorfttgcn  toitalien.    toic  aöcr 
chj^^pr.  fu((^c  goit  inb  \>€rgab€rbc  ri^bom,  bie  bcr  Bnf(^of  tocrgabcrt  l^abbc  inb  tt>u(lc  niet  tocin, 
gön(J  joqnijl  inb  Kycrflrcutoct  »urben,  bat  l^ait  toait  offcnBairt  bic  lange  jit  boc  bat 
buf^bom  lebi^  jlonbc.  inb  bat  l^e  go  nnfe  inb  bat  bcr  tix6)m  toan  (Soetten  inb  bc«  s 
(lif^  toergabcrt  ^abbc,  bat  quam  attc  go  fd^abcn  ber  ür^cn:  toant  a«  n  i&broc!^,  bat 
§c  fo  gro8  f^afe  gclaiffcn  l^ebbc,  fo  quam  it  bairgo  bat  bcr  flont  bcr  untebc« 
n^en  gier^fcit  be«  ^of«  go  SRome,  bcr  algit  gctt  borfl,  baeban  moifl  gcf^ifctttjcrbcn: 
njant,  a«  ^>cmac  teirt  öcWrcV)cn,  fo  mart  alle,  bat  l^e  gclaiffcn  ^abbc,  bacl^in  braii^t. 
Stcmbie  croniden  toan  bcn  bufd^otoen  ban^ocllen  bic  bcfluipio 
chr.pr.  bc8  Bufdf^oDe«  Icgenbc  alfu8:  tt?iett>ait  bufd^of  SBil^clm  bic  firmen,  atnurj 
i8,  gclaiffcn  ^>ait  funber  f(i^ult  inb  ircn  gin«bubct  rid^  inb  tMil  gcfult,  fo  ^>ait  l^e  bair- 
intg^eitt  fin  (antf(i^f  inb  bie  unberfaiffen  ber  tourß  f ini^cn  goniail  fere  arm  inb  bcfnf 
331.203».  ben  getaiffen  nmb  bcr  ||  ungcftoinUd^cr  fci^efeunge  »illcn,  bic  \)t  atgo  gicrlld^  u^)  fm 
toolf  fa^tc.  midj  bunft,  bat  bie  cronica  teil  Jagen,  bat  i}t  mcre  getocp''^ 
i«  ein  toolf  inb  ein  l^ucrlinf  ban  ein  ^irt:  ^>c  l^ait  bie  tDoHcn  af* 
gcfc^oren  mit  ber  ^uit  k. 

Anno  dni.  1349. 

mn,  3n  bcm  bürg  jair  u^  fent  ©artl^olomcus  t>a<i)  toerbrantcn  ftc^  bic  Soeben  \S 

^i:u.'  go  ßoefnc  in  ircn  l^utfcreti  inb  man  braut  fi  ouci^  oöeraf,  mant  fi  bie 2" 
tDaffet  nnb  pm^  tjcnint  ^abben  unb  l^abben  bat  beftatt  butd^  bic  ctiften* 
l^eit:  fo  tDurben  fi,  bo  mcn  it  n)i«  toaxt,  t>erftoert,  i)erbrei)en  unb  berjaget 

5iu9. 23.  ui^  ßoeüen  in  vigilia  Bartholomei  K  jo  loat  jtbcn  fi  in  ßoettcn  fomcn 
fin  mx  ber  jit,  l^ain  xö)  noä)  niet  bonben.  ban  öan  ber  jtt  nn  au  bieben 
fi  m  ßoeüen  24  {air.    vide  infra  1373.  25 

l^an  kn  gcifdl^rocbcrcn. 

Budim.  3n  bcm  tourß  jair  cr^^oif  fidf^  ein  algo  lounberlidf^  nutoe  gcfelf(j^af  in  Ungar ien 
l^icrumb  bat  fi  in  cruitjtoi«  bcebtcn. 

Anno  dni.  1351. 

iOic  keifet  ftari  groilfc  in)  nii  |oile  up  licm  Hinfltonmc  gaf,  mer  l\t  lantf^af  '^ 

enmoulbe  Me  niet  |olai|[cn. 

stüni^Si  3n  bcm  fcttocn  {air  nabcm  a6  fonin!  Äart  ben  !|)ant](>crcn  in  SBcl^cm  etjti^c 

^*''*      'lantfci^af  tocbcrumb  afgenommen  l^abbc in  bcm  meie  wart  mannic^^onbcrt 

fc^if  mit  tDine  inb  mit  anberen  bingen  ben  dttn  at)e  gctooirt. 
'^h\  ^"  ^^^  \d\>tn  jair  bo  loa«  ber  fommer  atfo  ^ci§,  bat  bcr  tom  inb  attc  örnd^ten  ^•' 

131. '  bloibcn  go  ^alöcn  mei. 

Anno  dni.  1352. 
ebenb.  3n  bcu  tourß  jaircn tt)urbcn  gttjcn  boiml^eren,   aö^er  Slcirtolt^ 

25.  Xilliiair. 

1.  Unmittetbar  toovl^cr  ift  33art^oro-      131  g?ote  3. 
mäuetag  fclbfl  genannt,    ^gt.  SBb.  II,  2.  (Sr^icgnjirfricJ^fo.  S5gt.SBb.II,23. 


1349—1355.  687 

Dan  <S!|>an]ifetm erflagen umb  einre  fnoeber  \a6)  inb  l[^omclt^ 

roittcn. 

[SBUb  eine«  ?a^)flc«.] 

3nnoccntiu0  VI inb  Begäbet  bat  feiVTt.  edjebet 

23üb. 

II  Anno  dni.  1353.  m.2c^:\K 

3u  bcm  tourß  jair  bo  »art  ©ri^inc^foöen  gemunnen  burd;  bot  lontbrcben,  inb  Qöin. 
50  tt>a«  ein  groi«  toint.  ^^|^^- 

Anno  dni.  1355. 

3n  bem  burß  iair  flaif  ^evjo^  3o^>an  bcv  berbc  Dan  Trabant  up  ben  6.  baci^ 
iecembris*  inb  jlarf  in  ber  moen^fa^^en  ban  fent  SBencbictue  orbcn  inb 
roart  in  bcm  cleibe  begraben  jo  SJcIcer^  in  bem  cloijler  inb  itae  [ime  boibe  tDiitt 

ein  ittjetbrad^t  tnfd&en  finen  cibcmen,  aö  bem  greifen  Sobomid^  t>an  S5(an^ 
beten  inb  l^ergod^  2Benfee(  t>an  8wfee(6nrd^.  ^erjod^  5Reina(t  t>ax[  ®elre  ^ 
ber  ovfod^be  fo  fere  toeber  fin  6tocber  (Sbtpart  inb  w>axt  naemaite  öan 
eme  gefangen,  bat  f)t  ber  an\pxatä)t  jo  fime  beit  terga^.  befe  SBcnfee^^ 
(auö  unbewanbe  fid^  be«  l^erjod^bom«  j>an  S3ra6ant  inb  ber  greife  J>an 
5(anbcren  t)erbreif  in  ui^  bem  (anbc  inb  getoan  2lntn>er^)en,  inb  bie  anber 
ftcbe  tntfingen  oud^  ben  i)nr^  greifen  inb  offenben  eme  bie  porfeen  inb 
ffoiffen  bie  bem  l^erjogen.  mer  bod^  bairnae  beronn)ebe  fi  bat  inb  entbo* 
Den  Ijerjod^  SBentjel,  bat  ^e  n)eber  qneme,  inb  namen  in  n}>  bnr  ein  leeren, 
(om  feften  n)art  ein  foine  gemad^t  atfwö ,  bat  3Ben<jeöIan^  fo  lang  a^  fin 
roif  feöebe,  fulbe  ^e  l^ere  t)an  S3ra6ant  fin  uiögenommen  Slnttoer^^e,  inb 
nae  fime  boibe  fulbe  bat  (ant  i>atten  an  ben  greifen  ban  SStanberen. 
3ol^an  tjan^ejem  fd^olafter  jo  Suitge*  fd^tift  a(fuö  in  finre  cronica: 
anno  dni.  1356  toa^  groi^  ju^eibrad^t  tufd^en  ^erjod^  SBentjet  unb  gve^ 
oen  Sobotoid^  ban  SStanberen,  inb  aö  men  fait  fo  unberiDan  fid^  ber  fad^ 
jrete  3Bit^etm  ban  §oüant  leifer  8obo»id^ö  fon,  inb  fi  obergaöen  eme, 
Dat  i)z  ui^fpteid^,  fi  toolben^  an  eme  bfiöen.  inb  bairu}>  bebe  ber  bur^ 
jret)e  SBU^efm  ein  eit  inb  intfienl  bat  leidige  facrament  bairw^)  bat  l&e 
iu(be  \pxt6)tn  red^tioerbid^tid^en.  inb  i)t  \pxa^  bat  urbet  a(fu^,  bat  bie 
[anjtfd^af  tan  ^oe^ben  fu(be  l^e  be^alben,  ber  grebe  ban  SSIanberen  fulbe 
tD?ed^(en  i^aben  unb  Slnttper^),  bat  anber  fulbe  SSrabanfe  fin  bur  ^erjod^^ 

1.  In  piofesto  b,  Nicholai  (2)ec.  5)  4.  3)ie(£^ronif  be«  3o^>ann  bon  ^ejc» 
^atDyntheri  Chron.  V,  c.  196  (de  Kam  l^am  (bei  Chapeaville  II)  reid^t  nur  bi« 
:I,  689),  bcjfen  S^ad^ri^t  fonfl  triJrtrici^  1348.  ©ein  goitfeljer  Radulphus  de 
ibcrcinpimmt.  Bivo  (ib.  III,  8)   c^^lt  bie  S^eilung 

2.  In  ecclesia  abbatie  Vilariensis  ä(;nlid(^,  toeiß  aber  uid^t,  baß  SBil^etm 
Sittcre^emSrabanl).  Venoben  jurürfbe^alten  babc.  ®gt.  jebod^ 

3.  @r  war  ebenfaü«  ^ö^tDiegcrfo^n  ö.  Äam^^en,  ®ef^.  ber  ^flieberl.  l,  176. 
Ito^ann«  Hl. 


688  "vi.  Äoet^fofffd^e  ^xomt  1499. 

äBcufect.  bie  anbeten  fagen  anb^r^,  bat  l^e  ^aöe  alfu^  ge^tod^en :  f)oc3* 
ben  min,  Slnttt)erj)en  bin,  9Wed^(en  fat  örabant}  fin.  alfu6  fonfbe  ^cmit 
bem  monbe  gef^Jtod^en  ^aben  inb  bod^  ein  anbeten  ui^fj)rud^  gegcöeii 
Ijaben  in  fd^riften,  inb  bairnm6  fntbe  in  got  ge^)(aeget  l^aijen,  bat  fin  ntont 
n^art  öerfeirt.  l^e  loart  bonf  inb  unfinnid^  inb  toaxt  jo  !er!er  gelad^t  fo  5 
lange  l^e  lebet  inb  ftarf  atfu^. 

2Bent}e^Ian^  greife  ban  ßntäet6urd^  inb  l^erjod^  ban  Sörabant  mit 
öol^anna  finre  l^ni^fraumen  bel^iett  bat  l^erjod^bom  t>an  fflrabant  noc 
fini^  fmiegerl^eren  boit,  a^  fnrtjlid^  ifkmx  befd^ret^en  i^.  biffe  l^erjod^ 
SBenfeet  toaxi  gefneben  ni^  [inte  ntober  im ,  inb  al  toa^  l^e  ein  'oxovmt  10 
eirber  tittennaiffige  man  inb  ban  ebeler  gebort,  toant  l^e  »a^  ein^  foninK 
fon  ban  Selbem  inb  [in  and^^ere  *  »a«  feifet  geweft,  be^gelid^en  tt)a«  fin 
broebet  roemfd^e  feifer ,  —  f 0  \oa^  ^t  bod^  ein  fere  nnge(udE^aftid^  man 
inb  l^abbe  menid^  butf}>oit  in  atten  pnen  fad^en  inb  bie  naemen  gemeinlic^ 
atoege  ein  qnaet  enbe,  inb  fonberfinge  baeban  binftn  anno  1371.  item  15 
l^e  mad^te  jom  bidermait  berbunt  mit  ben  bifd^offen  ban  Snitgc  intgpt 
fine  nnberfaiffen ,  bie  fid^  toeber  in  tad^ten,  inb  l^abbe  binae  aüetpege 

^iol?*"*  ein  qnaet  enbe.   item  a«  l^c  jlcröen  fulbc fo  toart  ^>c  fo  tool  maHaitfd^eit 

286*  ' 

(338) unb  \)ßxaä^  i  *|iet  bie  biocm  bcr  xotxlt  inb  fiet  be«  foninge  fon,  in  mt  fiait 

inb  gejlalt  bat  ie  fitrf 1 1;  20 

Äi3nifl«j:  3n  bem  fctöen  öuiß  jair  goi(]^  foninf  Äarl  mit  fxnre  IjfuiöfrautDen  ber  foningin' 

*ncn  bur^  Sombarbien  mit  cime  groiffen  tooU  toan  2)uitf^en  inb  tan 
^"**''"-  anbercm  tooH  inb  quamen  go9^ome  inb  toaxt  bac  intfangen  öan  ben  9lomcven  mit 

groiffer  eicn,  inb  ^)ai^  Snnocenciu^  fante  ein  carbinait,  ben  bifd^of  öon 
Oftienfi^,  ban  2lbion  ui«  granlrid^,  bae  ^e  tage,  gen  9?ome,  ber  fonin!2^ 

2H4*.  ^ö^f  ^^^  i^  ^'^^  '^^^^^  ^^^^^  ^r  ^"^  ^^^^  9^*^^^*  "^  ^^"  ^^^W'  II  ^^*  '"^^  ^^^ '"' 
fedtd^er  froin.   inb  bieSJomcr  l^abben  fcre  gc^oft  i^an  bem  feifer,  bat  l^e  in  etjKc^c  p' 

toilegien  fnlbe  i)ernutt)ert  l&atoen,  inb  bairumb  gingen  fl  emc  jo  gemoit  mit  gioiK« 

^txii6)üt  inb  eirtt>irbi(^eit  buiffcn  3?ome  08  ^e  bair  quam :  mer  ^e  bebretje  niet  oi^cral 

inb  reit  ni«  9lome  toeberumb  nae  ber  ^>ant,  aö  monlbe  l^e  np  bat  gejeg«  riben,  inb  3o 

reit  a(fu8  enloed^. 

Äöniö«5  3tem  a«  !eifer  Äart  Dan  SRome  wcber  jo  $ife  quam bod^  tourben  bcr 

^^'^'  ^^  '  cu6f  einbeil  ent^cnft,  bie  ben  u%>Iouf  macj^ten. 

eöiit.  3tem  .....  tüaxt  ber  foninf  3o^>an  toan  granfri(j^  gegangen  .....  in 

132!'  cimeflribe.  JS 

rtjp.  unb  3n  bem  fettoen  jair  n^  einen  ha6f  go  nonenjit,  bo  tt)aö  ein  groi«  ertbctjonfl« 

^of?862.  umb  SBafei  inb  ©traißburcj^,  bat  öit  muiren  ber  flebe,  Ijiufer  inb  floef fe  up  »cl' 
ben  inb  Bergen  neber  öielen  inb  toi(  lube  jo  boit  fielen  inb  toiel  ouc^cingroi« 
beU  ber  flat  )oan  ^afe(. 

1.  §einrtd^  VII.   ton  Sujcemburg.  2.  $eterS3crtranbi.   Rudim.^atMo6 

Söenjcl«  SBater  i|!  3o^ann  ton  W\}mm,      per  cardinalem. 
fein  SJ^ruber  tar(  IV. 


1355—1357.  689 


Anno  dni.  1356. 


Wit  keifet  fiarl  }o  Jte^  qxoi^cn  fiaU  beHreae  mit  allen  ltuerfar|len,  Hae  on^  Me 
guilteii  bnlle,  wie  Me  mt^  kuerfnrllen  ein  roemfd)en  konink  kiefen  füllen, 

oan  eme  gefaxt  matt. 

Chron. 

Anno  dni.  1355,  a«  feifer  Äarl  ftebcrumb  'oan  9lomc  in  3)uitW(ant  fomen    quor. 
m9,  fo  goid^  l^e  mit  bcr  fe-lferinne  30  9Jie^  umbtrint  firflmiffen  inb  Meif  bae /j^Jjf ^25. 
}at  l^ogcgit,  inb  anno  1356  bcfc^^rcif  ^>c  bie  fuerfurpen,  bair  bi  in  jo  fomcn.  bo 
^uamen  atte  fnerfurßcn  bair  inb  anber  toil  furjicn,  graben,  rttter  inb  fnec^^t.    bcö* 
jclic^fcn  ui8  granfrid^  quamcn  onä)  go  9Re^  öil  furjlen  inb  ^cien,  tDant  fcifct  Äatt 

Dail  unbcr  bcn  bcfant  ma^  bo  ^c  jo  "ißari^  ftubierbe,  inb  bairjo  onä) 
roant  ^c  mit  finte  öaber,  a«  ijurg  i«,  tDaren  jo  ^utj)e  bcm  foninge  öan 
Sranfrid^  intgl^ein  bie  Sngctfd^en.  atbae  ^iett  feifer  Äart  foeftlid^en  l^of 
inb  mailjit  mit  briijetbiger  froinen  ^e  unb  bie  feiferinne,  Mw  gotbe, 
[itoer  inb  ifern  gemad^t  ^  ^e  inb  ein  legait  inb  erjfcifd^offe  faiffen  altein 
an  einre  tafeten  inb  bie  anber  ^rincen  inb  leeren  an  anberen  tafelen  nae 

gebnir.    ein  iglid^  fuerfurfie  bienbc  bcm  feifer  gcr  tafelen it  ma«  bie  groifle  /f"}g{' 

DDT*  4ti^^ 

inb  crlic^ifle  mailjit  nnb  l^of,  bcn  men  irgcn«  toinbet  öan  teifcren  gcfdf>re^)cn. 

SBil^elm  martgretoc  öan  ©uilt^e  tt?art  tjcr^aöen  inb  gemacht  ^crjodf>  bc«  önrß  chron. 

(onbc82.  ^e  mad^t  bat  ftoe«^  jo  ©infeid^  inb  ben  fate  go  3?ibe(f -^  Veg.' 

SÖentjeölau«  be«  feifer«  broeber  unb  greöc  jo  ^üi^dhnxö)  n^art  0«^  in  ^oegl^er     ib. 
eve  gefaxt  inb  roaxt  l>erjo(J^  \>an  ^u^dhüx^i}. 

II  Die  9raeffd)af  nau  6aren  oert)oid)t  in  ein  markgraeffdiaf.  q3l.264b. 

3tem  up  ber  bad^fart  inb  l;of,  mit  rait  inb  confent  inb  bemiüigung 
ber  fuerfurften  inb  intgemein  aüer  furften  ban  ©uitfd^lanben  fat^te  befer 
feifer  Sari  IV  bie  gutben  buüe  :c. 

3tcm  baimae  joici^  feifer  Äarl  mit  finrc  fcife rinne  toan  ftcben  go  jtcbcn  Äoniggs 

unb  tooirt  bat  [3?e(iqmen]  mit  fic^f  in  SBeimcrIant  umb  fird^cn  baemit^ 

jo  jiercn,  aö  i)t  oud(^  bebe. 

Anno  dni.  1357. 

3n  bem  tourg  jair  bo  quam  feifer  tarl  fwigcnbe  inb  l&eimUd^  jo  (Sotten   eßln. 
fo  tt)art  ^e  be«  anberen  bageö  erliefen  go  (Soettcn  ingc^oilt.    be^  anberen  ^J32^ 

bageö  l^ottben  in  bie  bnrgerc  unb  gemein  eirtid^en  joSoeüen  in.  inb^lnna,  chron. 

feifer  ^arolu«  v>raun?e,  quam  jo  5lid)  unb  mavt  öan  bifc^of  2öi(^e(m  alba  go  einre   Tel\' 
foninginnen  gefroint. 

1.  ©emeint  fmb  bie  beutfc^^e,  lom*     lll,  473  ««ote. 

barbtfd^c  unb  faiferlidf^c.    SSgl.  barüber  3.  2)iefelbe  dlaäfxiäft  ^at  bie  Cron. 

Olcnfd^lager,   Sf^euc  (Sriäut.  ber  golb.  com.   bei  @cibertj,  Duetten  II,   243. 

öuttc  356.  taifer  ?ubmig  geftattetc  ben  Sau  be«  Bhu 

2.  (gnbc  1356.    3)ie  @r^ebung«ur*  giger  @^Ioffe«  burc<>  Urf.  1337  3uU  8, 
'unbe  i(it)erlorcn.  Sacomblct,  Urfunbenb.  bei  Sacomblet,  Urfunbenb.  Ill,  251. 

etä^tei^tonifcn.  XIV.  44 


690  VI.  Aoert^offf^e  %ontt  1499. 

(Söin.  3n  bem  fetten  iah  lourben  bie  ttwom  met  rief tnbbern>tnMeif 

^13?*  f « ir,  inb  bat  l^icf*  bcr  leffetoin. 

[SBilb  eine«  ©ergog«.] 
cron.  Gilbert  \)txicä)  toan  ©eiern  inb  ^al|jgreöe  bi  ^ine biffc  2llbrec^>t  be* 

^bu!^'  Ia6)t  btc  [tat  tan  Detft  ^  unb  gciDau  bie  unb  brad^  bic  ntuirc  mft  ben  s 
j)or|}cn  ganfe  fate  af  bt^  up  bic  erben,   ond^  brad^  ^e  af  nnb  berbrant 

bat  fto^  ^ecm^ftrd^  2^  ^e  ^obbc  ein  ttif,  aßargaveta  genoem^t,  inb  ttxa»  bc«  ^cr« 
gegen  bester  tan  ©rigen^^  inb  gen>an  mit  ir  ein  fon  SBil^elm  genoem^t  unb  ein 
boici^ter  bie  i)it\6^  ^at^erina  inb  bie  nam  ^erjo^  (Sbn^art  tan  @elre  jo 

Fiorar.  e im  tt) t f *.  biffe  turß  ^erjoc^^ 3llbrec<>t  bebe  ent^eufben^bcn  ^eren  tan Stbingcn^.  10 
286b.    i^g  ji'j^g  jijjj^  ^^gg  gjj^  ca^ette  inb  bae  in  ma^te  l^e  ^^roten  tuv  13  ^jriefier  anno  dm. 

ib.  287».  1368.  ]^e  gctt)an  on6f  bat  f(o«  f  u(enburd(^  "^  genoem^)t,  gelegen  u^)  ber  ?ecf,  unb  brocj 
bat  im  grunbe  af.  anno  dni.  1404  fiarf  grete  SUbrcd^t  inb  Ijiabbe  bie  knbe  regiert 
47  iair». 

Anno  dni.  1358. 

(5ö(n.  3n  bem  turg  iair,  bo  n^ad  ein  groiffe  flerfbe bat  n>erbe  tan  bem  auifi  i^ 

^13?'  Bis  firfhniffen. 

Anno  dni.  1360. 

Han  Ut  titftn  uniiier|lt(ten  af  iioegtier  fd^oii  in  ^nitf^en  langen  af  l^atiii, 

as  in  6et)emen.  20 

3n  bem  bnrß  iair^,  toant  feifer  Äart  ein  fere  geteirt  man  toa^,  fc 
i)t  lange  jo  "ißari^  ftubiert  l^abbe  aö  tur^,  unb  mo^t  ein  groiffe  locfWic^e  uni' 

>:«?•    terfltetc  inb  l&oig^e  \d)oik  gö  $rage  in  SBel^cmen.     *|item  ^>e  machte  til  cloiflcr  inb 
]^of"484!fiifte.|*  item  l^e  l^aitbic  ^eüftürt^c  jo  ^rage,  bat  ein  fIec^^t  bi«bom  kta«  inbunber 
bem  bifc^of  tan  3Jien^  a«  ein  suffragai.eus,  terl^aten  bat  fi  nu  i«  ein  er^Bidbom  inb  25 
l^ait  nu  anber  bidbom  unber  ir. 
chron.  ^tem  fo  ^ait  \}tcuä}  ingefa^t  inb  eütorten  an  bem  ^aid,  bat  i«  ingefa^t 

stürben  bat  fefl  unb  i)tf^iit  bed  f)}ered  inb  ber  negele  un«  leeren,  bat  bae  fa(  gel^alben 
n}evben  aUe  jiair  go  ben  endigen  bagen  \>md}  bie  gan^e  tterlt  in  allen  firmen  be«  anbe« 
ren  tribageS  nae  %>aifd(^en.  30 

m.  II  Anno  dni.  1361. 

265».  " 

(5üln.  3n  bem  turß  jair tt)a8  ein«  na^ö  bie  luci^t alfo  turi^,  bat  bie 

^\n^'  ^"^^  ttainben  bat  ber  ^>emel  ftunbc  in  einre  ütifttx  flammen  unb  brcnte. 

1.  SSgl.  tan  ^amptn,   ®efd^.  ber  7.  Gildenborch.     SBa^frfc^cinlid^  i|l 
S^ieberlanbe  I,  182.  Äuilenburg  m  terflei^cn. 

2.  §ecm«!erf.     SSgt.  2eo,  S^iebert.  8.  ©emäß  FJor- 291*  (351)  fKrbt  er 
®t\ä).  I,  740.  1403  na^  46iä^riger  »tegientttg.  ©:  rt' 

3.  De  ßrye  («tieg).  giert  aber  1357—1404. 

4.  KathArinam  comitissam  Geirie.  9.  3)ie?5ragerUniterfit5t  njurbefc^on 

5.  Interflcere.  1348  gegrtinbet. 

6.  Edingen. 


Chron. 
quor. 


quor, 
reg. 


135S— 1362.  691 

3n  ber  fefocr  nciä)t  fiorf  bcr  cirflc  ^^tx^oä}  \>an  @m((i^c  inb  ^icf^  ^erjo(i^   öoln. 

3n  ber  fcttoc  nad^t  a8  bcr  ^cmcl  fo  touri^  tt)a8,  toart  feifer  Äarl  ein  joitf  fon   «^«n^- 
geboren  inb  bcr  tvart  jo  9iurcmBcr(ä^  firficn  geboin  toan  l^cr  3öil^e(m  toan  Oenne^c 

5  Hfd^of  JO  Soetten.  inb  bac  cnoarf  ber  fetbe  bifd^of  SSiC^etm  burß  ein 
butte  t>an  bcm  Ictfer,  in  ber  ^e  meberroift  cfettd^e  ^)rit)t(e8ien,  bte  ber  !ei* 
fer  berleint  l^abbe  ber  ftat  Soetten,  ban  ben  ber  btfci^of  fid^  bedagebe  bat 
[i  intgl^ein  ber  bril^eit  ber  ürd^en  ban  ßoetten  meren.  inb  ate  bat  ^)ribt* 
legtum  ui^toifet,  fo  gefd^iebe  bat  in  bem  eirften  jair  [ine«  feiferbom«^ 

»  3n  bcm  tourg  jair  mcberrebcn  ftd) grcöe  ®cr^>art  toan  bem  Serge  inb  ebenb. 

\ftx  3(moft  toan  SB(an!cn^cim inb  bköcn  bcibcfamcn  bac  boit.  '"  *^^^* 

3n  bcm  önrg  iair  toergaberbc  fftv^oä)  Steinalt  toan  ®c(rc  mit  fmrc  i^ortl^ic wiih.  de 

ein  groiö  flar!  ^cir inb  [(Sbuarb  toon  (Selbem]  ^ic(t  fm  Brocber  gctocnflidfi  10    Jos/" 

iair  knf  n^  fm  (toeffern,  5  jair  u%>  SJofcnbalc  inb  5  jair 2  jo  S'iicnbccf  u^  bcr  alben 

>  Sfelcn. 

3Ken  fad^t^  bat  ^>crgo^  ^btcart  fmcn  Brocber  gegangen  la6)t  inb  bictt,  hoä)  fon«     »b. 
ber  fetten  of  anbcr  banbc moid^t  \)t  bairbnrdf^  niet  fomen  nodf  intgl^ain. 

Anno  dni.  1362. 

3n  bem  jair  burg  a«  pai^  3nnocenciuö  geftorben  toa«,  jmctben  fid^ 

>  bie  carbinatc  umb  bie  fuer  ein«  pax^,  fo  toa«  ein,  ber  l^abbe  bur  geftan* 

ben  umb  ein  dein  bifdbbom,  bo  ^t  alt  »a«  öan  SKarfilicn :  be«  enmoidbte  im  /l^^f!" 

t}0\,  590. 

niet  gefd^ien,  ben  foren  fi  nu  jo  eim  pai^  inb  noemben  in  Urbanu«  V, 

inb  befa«  ben  ftoi(  ain  aüe  gebeirbe  8  jair  inb  8  maenbe.    ber  loa«  eirpc  tUn\>, 

miit bc  parf  anno  dni.  1370.   Dan  bem  }>ai«  toirt  balbe  meir  l^ernae 

i  gefd^reben. 

II  3tem  befe  pai^  loeberriefe  inb  berniebe  ber  ftat  Soelne  gelooinbe  93r.265b. 
inb  l^erfomen,  bat  fid^  ein  tei  of  anber«  ienmnt  quiten  of  intfd^ntbigen 
moegc  mit  fime  eibe,  unfd^ulbid^  jo  fin  ber  anf^)raed^en ,  bae  ^e  bwr  mit 
gerieft  bedaid^t  n)irt,  be«  man  in  mit  naberen  of  anberen  erberen  gejui* 

>  gen  feff  berbe  of  me  bejuigen  mad^  nae  (übe  ber  butten  anno  ejus  2. 

3tem  bairnae  tooir  bcr  feifer  gen  5ti)ion  50  bem  ^aife bat  geloifbe  eme  ^öiüfl«* 

bcr  feifer  go  boin.  ^•'^•'''• 

^an  Cime  groilfen  oouik  (at  genant  was  Mt  groiffc  gcf^rlfdiaf  of  M(  €ngeifd)(n, 

Mc  groilfen  moitwiüen  bcHrcnen  im  €lfa9  ic. 

2)airnae  goi(^^  feifer  Äarl  toan  bcm  pai^  »eberumb jo  @clfc,  bae  iaäf  ebenb. 

^et  ün  toüt  fÜUc. 

11.  Slanctenl^e^m. 

1 .  SSgl.  bie  Urfunbc  Äarfö  öom  5.      que,  bagcgen  fd^rcibt  bie  $amb.  $f .  331. 
3an.  1356  bei  ^acombtet  III,  460  (anno      21 5^  bcutU*  quinque. 

iraperii  primo).  3.  Constat  autem. 

2.  SBil^.  ö.  33.  bot  jtocimat  quando- 

44* 


692  VI.  Äocl^offft^c  (S^roni!  1499. 

Äßnig««          3^  ^^^  ^^*>«^  ii^  quamc  uittoertoarntj  ein  ö^ois  *>«>lf  otcr  bic  BruggeMm 
^pf-4b6.  gjj^g ^ij  toluroen  alle  bor^Iubc  in  bic  jicbe  inb  tocjien,  bie  in  atterncipc  xoaxm, 

bie  anbeten  tjloumeben  iren  |)tunber  atte  umb  in  bie  ftcbe  mair  fi  moiii^^ 
ten,  inb  botoerften  [bie]  fp  fi  beft  meierten. 

ubtnx».  3tcm  bic  t)an  @trai8burd^  joigen  gcroa^ent  tour  bat  munjier bo(3^  ent«  s 

giengen  in  t)il  gefangen,  bie  ftd^  na^td  Man  in  t)erf)ot(en. 

g3r.266».  II  ^^^j^  ^pQj  junger  fnatocn  fi  fingen a([o  bat  bie  burunge  6  jair  na  ciu' 

i&of.  487.  anbcr  merbe. 

Chr.  pr.  3n  bem  tourß  jair  jiarf  buf^of  Sill^etm  öan  ®cnne^,  ber  bat  pift  tan  (Socücn 

^^^'    arm  inb  öerfatjt  toant  inb  lic«  it  nae  eme  tiefte  mit  groiffem  fc^a^,  g^equitet  inb  tri  'ö 

^  I  üöT  i"^  bleif  bat  öurß  ftift  1 0  maenbc  flainbe  ain  fcufd(>of . 

«1.266»'.  II  3ol>anncg  grcöe  öan  55eirnenburd(^  boimbed(^en  mart  geforen  toan  bem  cap'M, 

^226  u"^*  ^^^  '^"^  f^'-^  geavbcit  inb  groi«lid)  baivnoe  geflanbcn  ^abbc ,  inb  wart  mcre  jo  einte 

%(^vivV'  buf(^of  gcmad^t  umb  be«  öolf«  mitten  2,  bie  in  tüoulben  go  eime  bufd^of  l)aöen,  ban 
*"^*'  tau  reci^ter  furlicj^er  orbenungc.  inb  al  n?aren  toil  tan  ben  boim^ercn,  bie  nict  gan«  '^ 
§cn  confent  go  ber  fiefung  gaten,  fo  mag  bo(j^  niemand,  ber  f\6)  offenbairlitif  bairint= 
g^ein  fa^t  bau  ber  ad&terbed^en  ber  fciter  firdf^cn.  bif[c  turß  geforen  bufc^of  joudi 
umb  jtn  pattium  gen  9Jome,  inb  jom  lefien  Itart  fin  für  tan  bem  paU  cajfxert  inb 
termd^tet,  inb  affo  ^cidf  ^e  ttibber  go  Soettcn.  ttant  l^e  geforen  rt)a9  inb  elect,  fo  un^ 
bernjan  i)t  fu^  er^buf^oftic^er  itirbic^eit,  inb  ui^  ber  maiffen  l>ielt  l^c  groiffen  fiait,  20 
inb  t;e  namnaeft^  beiS  turg  bufc^ofd  ^it^clm^  naegefaiffeu  goit,  bat  otertlobid; 
toa9,  be8ge(i(]^en  attc  gueber,  bic  go  be«  bufdjof«  taefelen  gcboirteu.  biffer  So^an  »an 
^eirnenburc^  ttad  ein  cofleti(J^  terboiu  man  inb  terbebe  ber  Vxxö^tn  goit  in  Uc^tic^eit 
inb  bradfit  bat  |tift  in  nutte  f(^ult. 

srgiipj).  Stem  biffer  So^au  tan  SSeiruenburd^  ttirt  niet  in  bie  gale  ber  bufd^oten  gefaxt,  20 

'"^**    n?ant  l^e  niet  conflrmiert  »art  tan  bem  floil  tan  SJome^. 

[33i(b  eine«  53ifd^of«.] 
ebenb.  u.  Slbolf  ber  aubcr,  be8  grcten  brober  tan  ber  SJlarf,  bufd^of  jo  aWoenflcr,  wart 

^*226.^'*  ^"^P^^i^i^^  ^<*"  ^^i*  Urbanu«  batbc  nae  bem  ttibberroifen  ber  für  be«  turg  tan  Seit» 
uenburdf^,  tan  bem  bufdf^bom  tan  SJioenfler  inb  »art  gefatjt  tan  bem  pai«  Urbairo«  30 
go  eim  bufdt^of  tan  (Soetten,  bair  ^e  bod^  nie  nae  gebadj^t  i^abbe,  mant  l^fe  fionbeniet 
bairnae.    ouc^  en^abbe  in  bat  capitel  tan  (Soetten  niet  poftuliert.   biffe  ^bolf  Mi 
iunf  tan  iaeren  inb  batte  niet  an  [idf  ein  fuldf^e  n^efen  mit  flaebid^eit  ad  fid^  begim^t  }o 
befen  ampi  inb  i^erlic^eit.    l^e  befad  bat  bufc^bom  go  ÜRoenfter  5  jair  inb  lied  fu^  bo(( 
niet  ttien  go  ber  l^ittiger  orbcnunge,  inb  uis  bem  xoa9  dairUc^  go  erfennen.  itic  ^e  fw^  JJ 
foulbe  anfietten  in  bem  regiment  ber  ftrc^eu  tan  (Soetten.   bo  ^e  nu  bufc^of  tourben 
»a«,  enbad^te  \)t  g^ein  miffe  go  fingen  noc^^  pxk^tx  go  tt?erben*.    l^c  nam  be«fiift« 
goit  an  [läf  bat  buf(]^of  ^i(l[^e(m  tergabert  babbe,  be«  onä)  ber  turgenante  So^an  bao 
^eirnenburt^  til  terbain  ^>abbe,  inb  ti^liö^t  floeffe  terfetjt  inb  ter^)ant  \)t  in  fuirc 
trunben  inb  maegen  (lenbe  inb  fere  befttjairt,  inb  moifle  bie  »eberumb  toeffen  mit  w 
einre  groiffer  fumme  gel^.    item  bairenboten  quam  ouä)  mere  fc^faben«  ber  finden 

4.  'bie'  fe^lt. 

1.  *Ueber  bie  fiebge'.  ne.   Chroii.  praes. 

2.  Laicorum  potius  acclamatione.  4.   Noii  proposuit  in  clero  remanere. 

3.  Quia  episcopali  caruit  benedictio- 


1362—1364.  693 

Dan  Coettcn,  toant  bcr  t)jtr6  pai9  mit  cinrc  nutt?er  »ifc  ber  gier^eit  ^>abbc  ^c  boin 
bcl^albcn  inb  t)crn)oren  t>m  bc8  paii  famer  o(  bat  goit  bc8  tourß  bufdf^ofö  SU^dmö, 
bat  \)t  gctaiffen  l^abbc,  inb  bairiimb,  foe  balb  aö  bufcj^of  Slbotf  öurß  in  btc  coelft^^e 
ürd^c  fomen  »a«,  f^idfte  ^ai«  Urbanu«  einen  fmre  bienre  int  flift  öanSoetten  mit  na« 

>  mcn  $etiu«  55egoni«,  inb  ber  ^>iefd^c  inb  toorbcrbe  a(  bot  gljiene,  bat  bufd^of  SBil» 
^clm  naegelaiffen  ](>abbe,  u^  bat  aöcruifferllc :  ^e  öorberbe  oUe  inb  ein  iQÜä}  beibc 
fnobc  inb  focpU(i^en  binge,  bie  in  ber  firc^cn  guebc  geioonbcn  ttjurbcn,  attc  lifjuci^t, 
tt)in  inb  forn,  bat  on^  u^  ben  floeffen  tt>a«,  bat  bair  beflalt  ma8  bie  Daemit  upio^aU 
bcn,  item  aUc  ingebomeS  ^uiörait,  attc  filteren  inb  gulben  öa«,  atte  ckinobic,  got 

)  get)e  fi  bienben  jo  ibet^eit  of  jo  ben  go|?bienpen  of  jo  bem  bui'c^oflic^cn  flait.  bit  atte* 
famc  t)erfouft  beö  ^ai«  bobe  fo  fafe,  bat  niet  bae  bleöc  inb  ma^t  bat  30  gelt  inb  tooirt 
bat  mit  [idf  gen  dtcmt  öur  beS  )ßa\^  famer,  bie  tourg  coeIf(^c  fivc^e  bcrouöenbe  fo  f(ä^e* 
beließ  mit  fuldf^er  groiffer  nngett)oen(i(^er  fdf^anbe  atter  minfc^en. 

2)iffe  tonrg  Slboff,  als  l?e  fn«  genomen  ma«  an  bie  coelfc^e  fird^e,  fo  xoa9  ein  chron. 

i  goit  tocrmoben  jo  eme,  bat  ^e  bie  coclfd^e  th^t  wetcrumb  foulbc  u))bringen,  mer  i^e  ^^^*' 
bebe  ||  gant?  bairintg^ein,  inb  brad^  balb  bairnac  ui«  bat  binber  eme  i>erborgen  tt)a8.  j8(.367«i. 
be  cntt)ou(be  niet  blitoen  bi  ber  gei|!Iid^eit  int»  ^>affc^af,  fnnber  ^e  began  bie  gneber  ber 
fird^en,  ttjac  mat  otoerbleöen  \va^ ,  onrf;  jo  i)ericren,  fioeffer  inb  anber  gneber,  bie  ber 
fird^cn  joge^oirten,  jo  tocrfetjen  inb  ein  bei!  jo  feren  in  bie  l^enbe  ber  leien ,  inb  be« 

)  froerbe  bie  öoerige  \6^\x\i  no(]^  mere.  be^  fd^aben^  inb  öd^terbeite  Becfad^ben  fid^ 
bie  boim^cren  nntflain  ben  ^ai^  Uvbaiiui^ :  atfo  jautc  ^c  treflid^c  amba* 
fiatoir  jo  ßoeüen  inb  bete  bannen  nntb  bat  ^erebe,  bairjo  umb  floffe  inb 
ftebe  mit  ben  jotten  ben  boim^eren  meberumb  i)ri  go  teijcten,  bi^  bat  fi 
einen  fteben  confirntierben  bufd^of  ^ebben.    jom  !e|!en,  bae  i^e  bie  öurß  firdf^en 

>  mit  fulc^em  groiffcn  fd^aben  umbtrint  IÜV2  macnt  regiert  l^abbe  inb  fid^  ergeben 
»oulbc  go  bem  n?erltlic^en  flait  inb  beford^t  tr>a8  bat  ^c  foulbc  atoegefa^t  toerben,  fo 
mad^t  l^c  öan  ber  noit  ein  boeg^ent  inb  o^)crgaf  bie  fird;  öan  (Soetten  burd^  procura- 
tores  in  bie  l^enbe  be«  öurß  ^ai8  Urbanu«,  inb  bat  gefd^iebe  anno  dni.  1364  «^  ben 

15.  badff  aprilis.   inb  al8  it  u^  bat  lefle  quam,  nam  ^e  jo  \\&f  cleinobie  inb  gelt  inbsiflnpp. 
\  njat  eme  »erben  moid^te  öan  bem  jlift,  inb  fd^int  bat  ftift  mitaKe,  bat  niet  ein    "^ " 
bifd^tad^en  in  be^  \\\\%  be^oif  Dunben  enmart  ban  ein  ftudf  toin^  jo  9?o* 
lanfeedte. 

3)iffe  oöergeöung  beS  bufd^bom^,  bie  gebaiu  ^ait  bufd^of  2lbo(f,  of  bie  fi  gettjefl  chron. 
puir  inb  fledj^t,  of  bat  tufdf^en  eme  inb  fime  naetoolgere  etjlid^e  gebinge  inb  fd^entlid^c  ^228!* 
»  oüerbrac^  fin  gemad^t  gen^efl,  bairu^  maö  ein  groi«  mnmmelen  inb  öermoeben,  inb 
bat  iii«  e^id^en  <)unten,  bie  fid^  baebi  begaben,  «mmer  bairan  toa«  niet  jo  jtt)itoe(en. 
bat  i«  offenbair  inb  (id^t  am  bage,  bat  3lboI^t>u8  tourß  nae  fmre  toid^unge  bel^ielt  eme, 
fo  lange  a^  fin  naetoolger  leöebe,  ein  groi«  tnb  ein  mirflid^  beit  »an  ben  renten  inb 
ben  gueberen  bcr  fird^en,  a(8  bat  flo«  inb  bie  f!at  toan  ©erfe  mit  bem  jot  inb  mit  bem 
ganzen  gebiebc.  item,  bat  noc^  mere  maS :  ber  fel»e  Slbolf  tourg ,  nae  boit  fm«  nae= 
t>clger9,  ber  fin«  öaber«  brober  n?a8,  ber  an  fin  flat  quam  a(8  Ijiernae  gefd^reöen  n)irt, 
fo  bcgcrbc  bc  mere  anber  gueber  ber  fird^eu ,  a(8  bie  flat  Äem!|)en  inb  ba«  floö  Oibe 

1.  'bain' flatt 'boin'.     19.  'ben*  flatt 'btc\ 

1 .    2(gr.  *t)an  ingebone  tt?in  inb  fom'  (victualia  in  castris  reposita.  Chron.  praes.). 


I 


694  VI.  Äoel^offfcä^e  dffvemt  1 499. 

mit  irem  joge^oere,  tnb  bat  uid  jofagen  bat  eme  gefd^tet  toa^,  aU  bat  bie  bnei»e  inb 
inftrumente  bc«  tourß  naet)o(ger«,  fmö  ocmen,  dairUci^  uiöwiflcn*.  item  ou(]^  (^ic  ui«, 
n?ant  bie  iniDouerd  inb  am^tlube  beffeben  ^oitdta^  inb  flod  (labben  bem  bürg 
^bo(f  )6an  gel^etfc^  n^egen  bed  naebolgerd  ein  eit  gebain  ^an  ben  bürg  gueberen,  mt  5 
fime  boit  ^Jlbolf  ftme  nfotn  bie  feiten  eme  jogoiouegen,  inb  bat  ^e  u^  ben  felt>eit  gut« 
beten  eme  ^abbe  hti)Ci\\>tn  'om  ein  ^ant,  bis  bat  Uiaiit  tourbe,  ein  genante  fumme 
gelt^,  Xüti6ft  (umme  gel|$  nae  find  oemen  boit  onc^  bejalt  toart. 

ecftebel  [5BiIbeineö¥a#eö.] 

231  u.  Urbanuö  V bairnae  tredbc  bcr  ^ais  »cberumb  in  SSranfrid&  inb  flarf  bae  •<> 

^of%V.  in  bem  8.  iaiu  finö  ^ai«bom«  umbtrint  anno  domini  13712. 

J8i.267b.  II  3)jjjg  ^jm-g  j^ufjj^ej  5(i5oif  otjergaf  bat  bu^bom  ban  (Soetten  umb  einrc  jonf» 

?üU.*  fiauwen  mitten,  be«  greüen  bpd^ter  »an  bem  Serge,  bie  ^ei  jo  einre  ^^uiöfrautoen  freit^, 
inb  umb  ber  l>cirf(j^af  »itten  bon  (£(eüe,  bie  eme  balbc  bairnae  toart^. 

Anno  dnl.  1363.  I5 

4 

chron.  Anno  1363  quam  ein  burc<>ln(]^tige  furpc  jo  (Soettcn  inb  »a«  ein  fonin!  öan 

reg?u.  ^i^i^cn*,  ein  junf  brifd^  gcrabe  man:  bcr  goid^  mit  fmre  rittcrfd^af,  inb  bie 
(56in.   foeftli(i^  jogereit,  bur(j^  bil  fonintridfi  inb  anbcre  lantf^af,  umb  bie  (anbe  jo  be» 
m  *  Wauttjcn  inb  ftd^  berlujtieren,  al8  burc^  Sombaibien,  burd^  ^i\)tmtn,  burd^  Ungeren, 
burd^  3)uitfd(^tant,  inb  baefelf«  quam  ^e  jo  (Soetteu  umb  bie  bri  l^ittige  foninge  jo  be^  20 
fein,  inb  »art  bae  ferc  eirlidf^en  inb  foefilidje  intfangeninb  tractiert  inb  boir  öan  ban 
in  @ngelant,  in  ©ritannien,  in  granfridf^,  inb  ni«  granfric^i  30  33enebien  inb  Dan 
ban  »eberumb  l^eim  jo  lanbe.    inb  fo  tüae  i)t  in  bie  burß  lantfd^af  inb  anber  mere 
quam,  fo  bcbrebe  l^ei  mit  ben  fmen  tnb  anbeten  hir^tt?iligcn  f^i(  inb  anbere  oefunge. 
inb  l^ietoan  joigen  eme  nae  öil  anber  rittcrmaiffige  man  inb  fled^t  ebeüube  ni«  allen  25 
tauben,  bie  mit  eme  tDouIben  bie  brembe  lanbe  bef(^aun)en.    inb  al9  \}c  toibbetumb 
geludlid^  in  ftn  foninfric^  tomen  ti>a9,  fo  joid^  ^e  mit  ^ut^e  ber  leeren  ^an  9?obi9  in 
bat  foninfi'id^  inan  @gi:|>ten  inb  belac^  bie  ebete  inb  rid^e  [tat  ^(e^anbria  inb  getvan 
bie  inb  brad^t  'oan  bau  groiffen  mec^tigen  fdf^alj.   inb  al8  \)c  webermnb  mit  füllten 
groiffen  tof  inb  )ßxi9  ^eim  fomen  toai,  fo  roaxt  \ft  'oan  fime  eigen  brober,  ber  gern  30 
tonint  »ere  getoeft,  jemerlid^  geboit. 

Anno  dni.  1364. 

[SBitb  eine«  53ifd^of$.] 

2lgrij)j).  (Sugctbrcd^t  III  grebc  toan  bcr  SWar!  loart  bufc^^of  jo  (Soetteu  anno  1 364  jo  ben 

(IT^    jiben  bo  Äarl  ber  bcirbe  teifer  »a8 ,  inb  befaö  ben  fioil  4  jair  4  maenbe  inb  20  böge.  30 

^ \>  IIa  Uli  • 

praes.}.  biffc  ^ugcibcrtud  toas  bur  ein  bufd^of  gen?cifl  jo  i^nitge  2o  jiair  inb  toa9  M  m^ 

11.  MCCCLXl. 

1 .  Ex  condicto  et  forma  litterarum  gcbü^rcub  gettjürbigt  in  Sacomblet'S  3[r« 
et  instructionum  dicti  successoris  patrui  ^iö  IV,  135:  erp  1368  n)urbe  ^bolj 
sui,  per  que  constabat  manifeste,  quod  bon  bet  bettüitttüCten  ®rafin  SWec^tilb 
castellani  sive  offlciati  etc.  aii  ®raf  toon  Siebe  anerfaunt,  f(^on  iw 

2.  bereit«  1370  2)ec.  19.  Scfit?  ber  ©rafft^^aft  ^eirat^etc  er  a«argo* 

3.  3)iefe  bur^au«  irrigen,  au«  ber  retpa  bon  Scrg. 


(S^ron.  in  Trithemius,  Chron.  4.  Ucber  $cter  I.  bon  dtfptm  bgl. 

H^saug.  übergegangenen  Angaben  fmb      aud^  tönigdl^ofen  @.  858. 


1363—1365. 


695 


9[I>oIfd  oeme  inb  ^abbe  bat  felt>e  bufc^bom  toali  inb  ^ßrenglit^  regiert,  ^e  ^abbe  t)t( 
Pribc  mit  bcn  öan  ?uitge.  bo  n«  bcr  öurg  ^bol(  fm  int>t  bat  buf(^^bom  o^ergaf,  fo 
ivart  ^e  ^n  Urbanud  bem  ))aid  \>ur6  beflebigct  bufd^of  t)an  (SoeHen,  iub  bairumb  bat 
f)t  go  Suitge  tvait  regiert  (labbe,  loaS  men  in  l^foffenunge  'oan  tmt,  bat  ^c  bat  flift  ^an 
(Soeflen  foulbe  cuä)  tcail  regieren  inb  bat  fnld^e  groiffe  tocrberfniffc,  bie  bat  flift  toan 
(Soeöen,  jtbber  bcr  burgcmelte  bufc^of  SBil^elm  rcgierbe,  geleben  l^abbc,  burd^  in  toib» 
ber  u^gert(^t  foulbe  iverben.  inb  in  ber  geftalt  iub  i^ofnung  n^art  ^e  'oan  geif!U(]^en 
inb  tocreutli^en  im  |lift  toan  (Soctten  intfangcu  inb  u%>genomen  *|mit  groiffer  örcu*  *chron. 
ben.  mer  leiber  it  quam  anber8.|*  in  bem  eirjlen  fo  l^e  fm  confirmacie  jo  9iomc  ^22?. 
lonöen  foulbe,  fo  waö  bat  ftift  aime  inb  emc  giengcn  ou(i(>  öaft  friegc  jo  ^^inbcn,  inb 
ein  f(^ult  beS  fliftd  up  bie  anber  quam,  bat  ^e  gclt  u^brcugen  moifte  inb  ben  fd^ulbi^ 
ncren  bie  ftoffe  bc8  ftift«  bairumb  öerfe|jcn  iub  in  ge^cn  in  panU^  wife.  ]^e  tüa«  oud^ 
bairumb  uiö  in  bem  beginne  fin«  regimcn^  mit  groiffer  arbeit,  bat  l^c  in  fteben  inb 
in  bor^eren  bat  toerbunt,  bat  fi  unber  in  intg](|aiu  ireu  oi)erften  ^abben,  jobrad^  fo  bit 
\ft  funbc :  bainimb  bunjcbe  l^e  bat  floS  benebeu  ?in8  inb  macj^te  bat  jletgin  bajte, 
üp  bat  ^e  bie  bcreinigunge  inb  öerbunt  ber  fiebe ,  bie  u^  bem  9line  jofamen  boiren, 
bairuiö  l^inberen  moic^t.  bat  feUc  flo«  iüart  uiögebrant  i)an  ben  ^i'vnr|l!ib 
(färben  aU  gef^reöen  iDirt  anno  1475. 

II  33ufci^of  Engelbert  lad^t  fit^  bac^in  mit  eim  groiffen  bo(f,  bat  f(o«  jo  bctoaren.  ^hr!  n** 
bo  nu  bie  flebe  inb  bat  tootf  öan  bem  lanbc  f«iu  bee  bufdf^of«  mad^t,  fo  ftalten  fi  ireu  229  u 
bcrbunt  abe,  inb  bie  brieoe,  bie  bairobcr  gcmad^tiDaren,  »urben  bur  eme  goreiffen. 

ff 

3tem  iDie  bcr  fcufc^of  jo  fic^  nant  mx  ein  l^uljjer  bufd^of  Sono  öan 
Irictc,  mnftu  ^etnac  gefd^reijen  anno  1367. 


106». 


^an  tim  nplonf  |o  Cocücn  tiifdicn  Hen  t)ercn  inb  kit  weiicren. 

3n  bem  bürg  jatr  be8  leftcn  bage«  in  bem  mei,  bo  \i?aren  bie  bereu  'oan  (£oeUen   <SDln. 

gofamen  an  bem  ^alt^hn^d  geroa^cnt iub  foinben  bae  groi«  uugelucf.    bat    {32.  * 

bleif  alfud  flaifen  bis  umbtrint  anno  1370  up  fent  (£ecilien  ba6.    '43at- 

3n  bem  fetoen  jair  Dienf  ber  ^erjod^  t?an  ®uilc^e  bie  ^eren  t>an 
Slid^en  bi  Sairfeair  np  ber  11  bwfent  meibe  tad)  K  Oft.  21. 

3n  bem  fe(ben  jair  tt)art  afgebrod^en  Urenbale^. 

Anno  dni.  1365. 

Anno  domini  1365  bo  toai  ein  fo  falt  lüiuter bat  men  u)}  fent  ^auujetö   (Söin. 

baci^  go  9liel  o^cr  beu  9iin  gin!,  inb  jo  aUen  4  tvcc^en  u>a^  gvoiö  mar!  u^)  bem  i«.        i|j  ' 
3n  bem  felben  jair  ttjaö  ein  groi«  fterfbe.  ebcnb. 

9.  'inV  flatt  Hn'.       24.  bem  mvtvtn,       29.  X  bufent. 


1.  1364  9iot>.  1  trifft  Jpcrjog  SBengct 
toon  ©rabant  eine  ©inigung  gtoifd^en 
SBil^elm  öonSülit^;  unb  ber  etabt  3l^en. 
SWfi^cr,  «c^enfc^e  ®i\d)i(i)ün  fiWül^eim 
1781)  334. 

2.  SSoerenbaai  bei  gatfeuburg.  ^a6) 
Tltptv  336  n?urbe  ba«  @^(o6  hnx6)  bie 
S3crbänbcten  bc8  1364  9^ ot>.  11  (?acom= 
biet  III,  555)  gefijjfloffcnen  Sanbfrieben« 


getfiört,  gu  bem  fottjo^l  bcr  $crgog  SBil* 
l^elm  aU  bie  <Stabt  Sl^cn  geborten.  2)ie 
Cron.  comitum  («Selber^,  Ouetteu  II, 
243)  ergä^lt  na6)  ber  ©efangenne^mung 
be«  ^crgogö  Sßil^elm  burd^  feine  @ö^ne: 
eapropter  proconsules  civitatis  Aquensis 
cepit  in  Lackear  castrumque  Urendael 
evertit,  quod  fliiis  suis  auxilia  praesti- 
terant  et  favores. 


696  VI.  Äocl^iofffdfic  S^ironif  1499. 

2Btc  fcifcr  Sari  jo  ©trai^burd^  quam  inb  öan  ban  boir  gen  Simon 
jo  bent  ^)at^,  inb  tote  l^e  toibber  quam  jo  ©trat^burd^  mit  einte  gtoiffcr 
naei)o(genber  gefelfd^af  genoem^)t  bie  ßngettenber  of  bie  ßngclfd^en,  binftu 
mx  anno  1362.   ein  beil  fet^ent  baefelf^,  ein  bei!  in  bat  jair^ 

Anno  dni.  1366.  5 

Cöln.  3n  ben  jacrcn  uitö  (^ercn  1 366,  bo  wunnen  bie  pcbe ^merSbad^ 

3n  bem  [eben  jair  np  ben  19.  bac^  septembris  öeini  ber  !oninf 
ban  Sngelant  ben  !onin!  ban  3Sran!rid^  mit  fime  föne  inb  ben  !oninf  ban 
©d^ottant  ouci^  2  10 

Anno  dnl.  1367. 

ebenb.  3n  bcn  jacrcn  «n«  ^>ercn  1367  fhir^en  totl  (übe  an  bcm  l^oijle  ban  ^aifc^en  bi« 

fent  m\ä)iU  miffe  3. 

Sü  mit  buf^of  Engelbert  oan  (er  Matk  }o  |td)  nam  ^0  eime  ^nlper  bnfdiof 

dono  oan  Stier.  t^ 

^  ofia^*      •    '^'^  ^nf(]^of  Sngclbcrt  ein  olt  man  njart  inb  in  f^ult  inb  groiffe  !o|i  o^)crbielen, 
u.chron.  n>ant  ^c  in  jitlic^cm  regimcnt  niet  [0  funbid^  tr>a8  al8  up  ruiterf^)id  inb  friegen,  inb 
^229**   ^^^^^  ^^^^  ^^  git^ti^  inb  fmre  glcbcv  unmed^tiA  inb  nam  fere  af,  —  boe  \)t  büt 
mirftc,  fo  nam  l^c  mit  rait  ber  ttjifcn  einen  coadjutorem,  bat  i«  ein  mit^ulper,  ben 
eimirbigen  öaber  leeren  (£onen  bufd^of  go  Xriere  in  ftme  berben  jaiv  ber  regierunge.  20 
ber  feiöe  bufd^of  (£ono  ira«  ein  n)ife,  jirenge,  rid^e  l^ere,  inb  bat  gefd^iebe  mit  gunjl 
inb  ben)illigung  beS  ca:|)ite(d  go  (Soetten  inb  bat  mart  ouc(  beftcbiget  toan  paidü^er 
mad^t.   inb  als  bat  bufd^bom  toan  Soeflen  alfn?  toerficn  n?a8,  fo  gaf  [xä)  buft^of  @ngcl» 
931.268»'.  hxt^ft  jo  eime  afgefc^eiben  leben  inb  bel^ielte  gmei  flo8  be«  flif^  inb  tißäft  ||  rcnte, 
bair  i)t  up  leben  moi(j^te.  bo  nu  ber  felöe  bnfd^of  @ngel6re(i^t  4  jair  regiert  l^abbc  bi«  25 
in  bat  bunfte  iair,  bo  jlarf  b«  toan  ber  burS  franf^eit  ber  gid^te  jom  53ruel  np  bem 
\M  up  ben  26.  bad^  beS  auiji  anno  1368.  ftn  lidf^am  toart  in  Soetten  geöoirt  inb  be* 
graben  in  fent  ^eterö  fird^e  in  ben  boim  tour  bie  geerfamer  in  ein  graf,  bat  ^e  im 
leben  l^abbe  boin  mad^en. 
Slgripv.  (£ono  öan  SSaüenflein  bufd^of  jo  ^^riere  n?art  geforen  jo  eime  coabjutor  inbso 

(Chr.pr.  ^nl^)er  bufc^pf«  @ngelbred^<5  ban  (Soetten.    fo  balb  \)i  fidf>  bes  bufd^bom«  annam, 
230).    j^eflonbe  l^e  in  leben  bufd^of«  (Sngelbcrtj  bat  go  reformeren  mit  bequcmi^eit,  atten^eten 
bie  fc^ult  jo  begalen.  bie  berfetjten  floeffe  brad^t  l&e  bat  meifle  beil  n?tbber  an  bat  flijt, 
bie  ^t  ttjibber  ui«  ber  pantl&ercn  l^enbe  loi«be.    \)t  loi«be  bie  ftat  3nlpc  mit  bem  fto« 

4.  t)ac  fclfft  ei?n  tictt  in.        5.  MCCCLXV.       23.  buf^odj.       29.  Icuem. 

1.  m.  265b  meiben  biefe  35orgänge  (1356  @c<)t.n9)  begießen.  5)er  «Snig 
gu  1362  ergö^lt,  aber  burd^auö  nad^  Äö»  bon  ©c^ottlanb  (3)abib  53ruce)  »urbe 
nigö^ofen,  ber  fie  au«brüdlid^  (bgl.  485.  fd^on  1346  bon  ben  ©nglSnbcm  gefan« 
486)  in«  3abr  1 365  fe^t.  "  gen  genommen. 

2.  Äann  fidfi  nur  auf  bie  fd^on  oben  3.  SBgl.  bie  SSariantcn  (5öln.  Sa^tb. 
(SBl.  264»)  ertbä^nte  ©d^Iad^t  bei  ^oitier«  39. 


1366—1368.  697 

inb  ircm  jo^foercn  i)an  (»crjoci^  SBill^clm  öon  ®VL\l(i)t,  bat  jlbbcr  bufdf^of«  SBigbol^ 
jibcn  ^an<5  gejlanben  l^abbe,  beileöcbcumbtrintl3ü0.    ^>c  lieg  offcntHc]^  jo 
Slnbcrnad^  mtacd^  boin  inb  bic  unt^cufbcn,  bic  fi6)  n?rebcü^  njeber  bufc^f  SBU^ctm 
ban  ©ennc^c  gefaxt  ^^abbcn,  a«  burß  i«  anno  13  48,  inb  ein  bcti  Ue8  ^c  bat  lant  ^^^°"; 
5  tocrbicbcn  jo  bcn  en)igcn  bagcn.  bie  brugge  *|an  bem  flo(5,  bie  jo  i>c(t  toart  ui«ginf,|*^  23i. 
bic  bic  bürgere  ban  Slnbcmati^  afgebroci^en  l^abben  ban  moitroitten,  bie  Ue«  \)t  toibber* 

umb  madf^cn  beffer  inb  jiarfer.  bic  fetoc  brugge  t«  ipcberutttb  afgebrod^en  nu 
jer  ixt  anno  1495,  mer  manne  inb  r>an  mm  bat  gefd^ict  fi,  l^ain  iä) 
nod^  ntet  gcl^oirt  nod^oud^  gelcfcn. 

9  3)efe  burg  buf^of  (Sono  regicrbe  bat  (lift  fian  S^ricrc  mit  groiffer  toiSl^eit  inb  ?tflrii'p. 

öurfi^ti(i^eit  inb  bairjo  bat  |!ift  ban  (Soctten  in  gucben  breben  fnnber  fricc^  bi«  bat  ch^^^p"; 

buf^of  (Sngelbred^t  bnrg  flarf,  tt?ant  ij^e  »a«  t)ernocm%>t  inb  gei^alben  t>ur  ein  from»    231. 

men  furflen,  inb  jin  groi«mobige  fJantafti^eit  bie  »a«  wail  befant  mit  ber  erfarenl&eit 

ben  ^>eren  inb  ebeftngen,  bie  bairumbtrint  gelegen  tüaren.   inb  fo  \^t  nu  beibe  bu«bom 
5  unber  fid^  feabbe,  fo  tüait  \}t  öi(  be  me  intfien  inb  tt>a9  tx\äfxcdiiä^  atten  ben,  bie  öur* 

mail8  fid^  ^laegen  intgi^ein  bie  bufd^of  jo  feigen ;  fo  bat  gl^einre  ban  in  borjle  [\ä) 

»egcn. 

Anno  dni.  1368. 

3)0  bufd^of  (Sngelbre^t  boit  tt?a8,  ftonbc  bat  bufd^bom  ban  (Soetten  jmei  jair  ehr.  pr. 

►  inb  3  maent  fnnber  bufdjof.  bo  ^)oftuUerbe  inb  begerbe  bat  ca^ittel  ban  Soetten  eber    ^^^* 
bcn  biirg  buf(i^of  (£ono  ban  ^^riere,  bat  ^t  [lä)  unberannbe  be«  bufd^bom«  öan  (Joe!» 

len  inb  ]&ul:|)e  bat  regieren  inb  öerwaren  K   inb  ber  ))ai8  Urbanu«  confirmerbe  bat. 

Stern  bairnae  a9  e^lid^e  bage  vergangen  ttjaren ,  fo  !|)of!uUerbc  inb  begerbe  bat  ib.  unt 
»nrß  ca^ittel  ban  Soetten  an  ben  ^aiö  Urbanu«  »urß ,  bat  ^e  in  geben  tooulbe  bcn  *^06b.*'* 
»  turg  bufci^of  (Sone  inb  bat  l^c  )}an  bem  bufci^bom  ban  friere  tied  inb  nemme  an  ft(^ 
bat  buf(ä^bom  ban  Socttcn,  bat  l;e  ir  bifc^of  inb  ir  pa^oiv  tourbe.  i^ai«  UrbanuS  ließ 
bat  jo  inb  fa^tc  in  buf(ä^of  jo  Soetten,  bod^  fo  öerre  aö  bufc^of  (Sono  bat  bemitligen 
tt)ou(be.  atoer  buft^of  (£ono  floid^  bat  abe  inb  tooulbe  lieöer  bliben  bufd^of  ^^o  friere, 
bo  tooir  paii  Urbanu«  go  inb  öertüanbelbe  eme  ben  namen  abminiflrator  of  ein  uis* 

>  ri^ter  inb  gaf  eme  bie  firti^e  toan  (Soellen  in  commendam,  bat  i«  in  bebe(,  inb  »art 
genoem^t  ein  commenbatoir  of  bcnoarer  be«  ftift«  ban  Soetten.  bairnae  be^ielbe  ber 
pai9  bat  bufd^bom  ban  (Soetten  jo  nni^  in  urber  ber  cameren  ^an  9{ome  inb  tocrtoan« 
belbe  etoer  ben  namen  commenbatoir  inb  machte  in  einen  gemeinen  vicarium  öan 
fincn  tücgen  beö  f^ift«  toan  Soetten,  fo  bat  ber  :|)aiö  bcn  nu^  be«  bufc^bom^  eme  Inb 
ftnrc  cameren  be^ialben  tooulbe.  bairnae  berroanbclbe  ber  \>ai^  eöcr  ben  namen  be« 
öicarien  inb  mad^te  bufd^of  (Sono  »eberumb  ein  abminifirator,  bat  i«  ein  toerwarer 

be«  flifi«  t)an  (Soettcn.  „,  „  ^ 

II  Stem  bi  ben  jiben  bat  bifdf^of  Sono  t>an  Xrier  bat  ftift  »an  Soetten  geregiert,  chr.pf.* 
»aren  eilige  ebellube,  bie  go  ber  jit  öiant  toaxtn  be«  flift«  öan  (Soetten  unb  ^abben  ^^32  ^ 
fid^  jofamen  t)erbunben  inb  joigen  nnbcrftenliti^  in  bat  flift  ban  SocUen  mit  eime  ge*    lo?». ' 
juigc  unb  fd(|ebtd^ten  Sedbenid^  unb  bairumbtrint.  bifd^of«  (Sonen  ban  £rier  am^tlnbe 

18.  M.CCC.XLVIII. 
1.    Assumpsit  denuo  in  administratorem  Coloniensls  ecclesie. 


698  VI.  ftod^efff«^  (Ebonit  1499. 

ütb  biener  ntad^ten  fi^l  vip  tnb  faxten  an  bte  tnb  fregen  t>ictone  ttnb  tDoanen  in  af 
inb  mögen  vmi  60  rittermaifftge  man. 

($c(ii.  3n  bctn  tourg  jair  ]aäf  mcn  in  ber  tKifien  ein  flernen galt  1  malbcr 

132. '  ^odd^i^  ^  >nart (ad^  ber  (feqoc^  t>an  Trabant  unb  ber  M^o^  ^<^^  ^Ire  int« 

g^ein  einanber  )o  ürlbe  inb  moulben  firiben.    bo  matt  it  bo<!^  u^enommen.  5 

ebb.  133.  3n  bem  felt>en  jair  flarf  bifc^of  (Sngelbrcc^t  t>an  ber  9Rarf,  a«  t>ur6  i9,  u)) 

tHug. 23. fent  ^rtf^olomeud  at>ent ^  inb  find  broeber«  fon  Sbolf  berouft  bat  fiift 
gar  inb  jomail  aU  turg  id. 

3n  tem  fcfeen  jair  ^abbc  bic  gcmeinbc  jo  äid^  4  l^cuftlubc  gemacht 
itttgeflen  bic  ffextn :  alfo  baben  bie  l^ren  ber  ^cuf tlubc  4  bocben  inb  fat*  lo 
tcn  fid^^  bo  jototcben  mit  ben  anbeten  2.    be^gclid^^en  gefcif^iebe  ou6f  je 
ßeeüen,  bat  bie  amptlube  ondf  jo  raebe  »urben  upgcnontmen  ot^ermil 
ber  tDeber  mad^t  ic.    vide  anno  1372. 

Anno  dnl.  1369. 

Oie  keifer  fiarl  Ht  Unifd^af  oan  Jtellan  nieder  an  (at  rid)  woniU  bringen    15 
in)  »redten  üie  fmaid^eif,  He  ft  pai9  Krbanns  geltain  ^a^^en. 

Stöni^i'  3n  bcm  öurß  jair  bo  gebac^ft  ber  feifer  on  bie  clage,  bie  eme  ^ai«  Urbanu«  otei 

9(.'269Ä  bie  ^eren  i^an  üHeilan  gebain  ^abbe .  .  .jl.  .  alfo  u^art  ber  !eifei  ftn  intlaben. 

—  26»b. 

3i  oie  )er  fank  binnen  dotfUn  }mti  \ait  gelad)t  »ort  in)  l^attnae  Me  ganlic 
paffd)af  nis  doellen  tredite  oan  geteifd)  hifd^ofs  (long,  nnl)  »aren  IV2  jatt    20 

bniffen  doeUen. 

chr.pr.  3n  bem  feigen  jair,  ad  1369,  cr^oif  ftci^  jo  (SoeQen  ein  groid  jn^tft  unb^ttKt' 

2'*^*    bracht  tnfd^n  bcn  oDerflen  inb  gemein  bürgeren  \>an  ber  flat  (Soetten  an  bie  ein  ftbc 

inb  ber  paffd^of  t)an  (Soellen  an  bic  anbcr  fibe,  inb  gefd^ad^  Utttb  ptl  fa^etl  ^ 

item  jom  eirftcn  njoutbe  ber  rait  ond^  jtDcn  l^oeber  l^aDen  in  bem  beim  25 
bi  ben  brien  billigen  foningen  a^  bie  geiftlic^eit ,  inb  bat  naemen  fi  bur 
fid^  a«  id^  meine  l^iernmb,  toant  efelid^e  bifdj^of  bnr^  jo  berme^tic^  an^ 
greiffen,  ber  ürd^n  ban  Soetten  binge  jo  berfc^en  inb  jo  bcrfeufen.  item 
be«  pai«  (egaten  nnbertoonben  fic^^  ond^  fere  ber  binge  ber  f etiler  fird^en. 

3tem  ber  abminiftrator  bifd^of  ßono  ma^  ond^  t)an  eime  anbeten  $» 
bi^bom.   in  fntd^en  lenfen  bnr^  moed^t  fid^  tt)ail  tüonberlid^  bint  begeben 
^aben  mit  bem  l^eittom  ber  leidigen  bri  foninge.   inb  bat  jo  bnrfomen 
motbe  ber  rait  ond^  jlpen  l^oeber  be^  nad^^  bairbi  l^ain,  tnb  baen>eber  Mi 

^Ä^-J^J*bte  geiftltd^eit.    item  bie  leeren  burgenneifter  inb  rait  ttjoulbcn  ir  alt  l^erfomen  »an 
pr.  232!  a^lfen,  öan  ungelt  'oan  »inen,  fovne  inb  anberd  ftracf  gcf^alben  i)a\>tii,  bat  alle  inb  ein  35 

1.  ^flj' ftatt  *ri(^\ 

1.  SSgl.  Sb.  II,  133  9^otel.  3.    Ueber   bic    ri^tig    angegebenen 

2.  S$gl.  über  biefc  Unruhen  SWc^er,      ©rünbc  t>gl.  @nnen  III,  270  ff 
%öftn\6fi  ®t\äf\6fim  e.  339, 


1369.  699 

igUc^  bte  "b^aUn  fulbe  t>an  ben  bingen  inb  ho6f  funberUnge  t)an  t»imn,  btc  ut«  bem 
d^ine  getooirt  ivuiben  üp  ben  gemeinen  mait,  inb  bat  fulbe  gefd^ien  u^  fixeren  ^lae^en 
löui-  eilt  ^cnntnf » inb  "oan  einrc  flt^ierer  mai«.    itcm  JO  bct  jit  ioarcu  bic  francn 

in  bcm  9?in  uptomcn  inb  baet^an  motbcn  bic  [tat  fracngctt  u^)^cbcn  Mn 

5  ben  geiftüd^en.  bairin  toait  ban  bei  pa\\ä)a\  gebragen  mit  ben  ttjinmaiffen  inb  jo  '^^^l^- 
befunbeien  )tben  ir  geinbe  inb  :|>a(i(itn)ine  }o  t)erflif{en  inb  bei*  geli^en  fachen,    bie 

leeren  inb  otoctftcn  »an  ber  [tat  ^abbcn  berboben ,  bat  men  nirgend  fulbe 
tDin  jap^)en,  it  toere  geiftüd^  of  merttlid^,  ban  fi  festen,  inb  berboben 
babi,  bat  niemand  futbe  n?in  Isafen  np  ber  Dti^eit  bae  bie  gaffen  jaj)ten. 
0  bairober  jagten  bie  ^eren  ban  fent  So^an  ßorbula  »in ,  »ant  fi  gvoi« 
bril&eit  l^aben  ban  pai^  inb  teiferen  :c.  bo  quam  ein  burgetnteifter  gain 
unb  \a(i)  ein  ber  tt)in  bae  ge^att  l^abbe,  inb  bebe  eme  neraen  bie  btefc^e 
mit  bem  mine.  einbeit  fagen,  bat  bat  fetbe  gefd^iebe  jo  fent  3ori^,  unb 
bae  tpoulbe  ein  pa\  fin  tt)in  ia^)pen  np  ber  bri^eit  inb  tt?oulbe  niet  geben 

^  bie  gefaxte  jife :  bc  \}it\6)  \)a  ^o^an  (Sobelö^oben  burgeimeipcr  jer  jit  eme  bie  ^«»n. 
blef^e  nemmen  np  bei  bvi^eit  inb  binnen  ber  emunitatcn.    blfc^Oi   vaono  ban    133. 

Irier,  ber  ein  burmarrer  toa^  be^  bi^bom«  ban  ßoellen,  unb  bic  ganfe  «grijjp. 

107*  u 

^affd^af  faxten  fi6)  ^ort  tbibber  ben  rait  inb  bie  gemein  «mb  ber  burß  fatalen  »itten  chr.pr. 
inb  bvod^ten  fi  in  ben  ban,  bat  fi  jtüci  jair  in  Soetten  ungefungen  maren.    bo  bic  fiat     ^'^^• 

i>  fad^,  bat  fi  alfu«  ban  ber  geiftli^cit  fulbe  getribuliert  fm,  fo  fadf^te  fl  ber  paffc^af  iren 
befd^irm  up.  bo  bat  bie  geifltid^en  fag^en,  bat  bie  burger  bc@  niet  ena($ten  inb  ire 
brif^eit  \)ant\^atotn  ibolben,  bo  joigen  bie  flifte  inb  collegien  mit  einanberen  uid  (iotU 
im  gemeinlict^en  mit  irem  ^ui^rait  inb  (ieffen  l^ui^  inb  t^of  inb  quamen  in  bie  anber 
flebe  bau  gebotj  »egen  bifci^of«  (5ono.   bo  fi  jtüei  jalr^  ui^getteft  tt?aren,  quomen  p  in 

s  bcibunge  mit  ber  ftat  jo  foinen  unb  quamen  »eberumb  in  SoeUen. 

30  iDie  litt)  wanne  (ie  graeff^af  aan  Mnshntdj  qiiamc  an  M  bifd^Hoin  aan 

doUen. 


II  3n  bem  bürg  jair,  aö  Bifc^of  (5ono  bau  Syrier  nod(^  abminifirator  »a«  be«©(.270i 

hr.  p 
234. 


biöbom«  ban  (Soetten,  f 0  iö  fomen  bie  graffd^af  bau  S(rn8bur(^  mit  atten  fineu  floeffen,  ^^^'  p'* 


o  lanben,  ^erlidf^eiben,  mit  gere(i^ti($eiben  inb  !urt^(id(^  mit  aOem  ^oge^oire  an  bat  flift 
ban  (Soellen,  inb  bat  mit  alfudbanigen  fachen :  go  ber  jit  tbad  ein  grebe  bau  ^rnd« 
burc^i  mit  namen  @otfrit  inb  xoa9  ber  leftc  ban  bem  gefled^t.  bc  (^abbe  ein  ebeJe  ^ui^» 
fraumc  bau  bem  ^uife  bau  S(ebe.  bo  befe  gttjci  waren  alt  lubc  ttjurben  inb  ^abben 
g^ein  finber,  fo  bebad)te  ber  bürg  grebe  ©otfrit,  tbie  ^e  bat  ^erjo^bom  bau  (Snger 

>  t  n  ^eftfalen,  bat  ge^otrt  an  bat  fitft  ban  (Soetten,  gom  bidermail  angefo^ten  (^abbe 
mit  ßrtben  inb  fc^aben  bairin  gebain.  gom  (eften  bebad^te  l^fe  ober  fin  jit,  bie  ^e  ge(e« 
bet  l^fabbe,  inb  moulbe  ftn  (eben  befferen  inb  ben  \6)abttt,  ben  I;e  bem  flift  gogeboeget 
^^abbc,  bergueben,  *|inb  gaben  \ft  inb  fm  ^uiöfraulbe  bau  brien  toillen  bi  leben« '^Ägri»*). 

107^. 
6.  go  verf(tjffen.   int  ber  qtUiäitn  Mtn  bie  ^eren  inb  k^ 

J .  Sab  certo  precio.  Chron.  praes.        3a^re.    @benfo  »ed^felt  bie  Eingabe  ber 
2.   2)ic  3lgr.  l^at  l&icr  172,  bor^^er  2      Chron.  praes. 


700  VI.  Äocl^offf^c  (E^roni!  1499. 

ben  gefunben  Itt>e  bte  gan^e  graeffci^af  win  "ätn^hntd)  an  bat  fltft  t>an  (Soeflen^o 
ewiger  of  erfüci^er  gebruci^ungen  mit  allem  irre  jobel^oerel*  unb  mit  allem  ftme  üeber* 

*'Agrit)v.  üdftn  txt>t,  *\  Xütld)  erffdf^af  eindbeild  t>urmail9  t)an  bem  flift  üan  (Soellen  }o  le^en 
*"^  *   plad^  jo  gaiu.    inb  u^)  bat  befe  gift  in  flme  katn  t>a^  inb  gantjc  beflcbiget  würbe, 
[(triebe  l^e  uis  ftme  eigenbom  inb  gaf  fi  bem  flift  oioer,  {*  inb  nam  fo  t>il  gotbec  bei  *> 
firci^en,  bie  gead^t  würben  {o  gott  t)an  renten  inb  jinfen,  ad  fin  graeffc^af  pla6f  jo 

ebenb.  boin,  baet>an  l^ei  inb  ftn  l^uidfrauwe  lifgud^t  (labben,  *|inb  nam  bat  f(od  tnb  bat 
gan^e  ampt  t>an  bem  8roeI  mit  anberen  renten ,  bie  eme  go  ftme  flaebe  noitturfti(!^ 
waren,  bod^  bel^ieUe  bie  t>ur|  gretoinnej'''  in  ber  t>urg  graeffd^af  et^Iici^e  tloffec  inb  an« 
bere  gueber  am  irre  morgengat>e,  baet>an  ft  irre  lifjuci^t  (lebbe.  befe  t>uvg  gret)e  ©ot*  lo 
frit  inb  fin  l^uisfrauwe  le\5cben  ein  fur^e  [git]  bairnae,  inb  a«  [t  boit  waren,  fo  Mcif 
bie  graeffd^af  an  bem  flift. 

3tcm  einbeil  boid^c  fd^riDcn,  bat  bifd^of  greberid^  t)an  ©artoerben 
^aDe  geftrebcn  intg^ein  ben  greDen  Dan  Slrn^burd^  unb  Dinf  in  unb  fd^a^te 
cntc  bie  graeffd^af  aDe  ^   bie  eirfte  meinung  i^  gefd^reDen  in  ber  cronicfen  is 
ber  bifd^of  \>an  ßoeüen,  unb  bi  bem  felben  btiben  id^. 

3tem  Defe  grebc  ®otfrit  i^  begrabeft  jo  Soeüen  in  bem  boim  inb  i« 
gemad^t  ein  getraüie  ober  ben  farfftein  i\p  fime  grabe  2,  inb  bat  bairumb 
atö  id^  l^ain  l^oeren  fagen,  tpant  fin  unberfaiffen  n)eren  lieber  bieben  an 
eime  tperlttid^en  leeren  ban  an  ber  <)affd^af,  inb  bairumb,  tpan  fi  quamen  20 
50  ßoeüen  in  ben  boim,  fo  torad^en  fi  iren  jorn  an  bem  fteinen  bilbe, 
nu  ^ie  nu  bae  bairin  fted^enbe. 
^fl':«t.         3n  bem  bur^  iair  quamen  bie  toebere  inb  bie  bolre  jo  ßoeüen  bur 
ber  burger  ^ui^  inb  l^iefd^en  bie  fd^effen  inb  ben  rait  uiö  ber  rai^taraer 
umb  ein^  man«  toiüen,  ber  gefangen  iai),  ben  fi  iDcutbeu  boit  ^aben  2c.  25 
baeban  unb  ban  anberen  l^aubet  tufd^en  ben  bur§  ^)art^ien  binftu  gefegte* 
ben  anno  1372. 

Anno  dni.  1370. 

6ötn.  3n  bem  tourg  jair wart  bat  interbict  retajciert  tan  bif  d^of  grebc« 

^m^'  ^'i^'  ^^^  nugeloren  wa«^,  bat  umb  ber  tolcfd^en  willen  gclad^t  wart.  30 

Q)ic  bifd^of  dDono  oocrgaf  Hat  bifd^Hom  »an  (LotUn  mit  confcnt  Her  capittcilen 

ftme  neoen  ireHerid^  oatt  darmerHen. 

Chr.  pr.  3)0  bifd^of  (£ono  t)an  2^rier  befe  jwei  bi«bom  regiert  ^labbe  in  goibem  toreben. 

inb  want  it  eme  jo  toil  wart  bie  jwei  bi«bom  jo  tocrwaren,  fo  ge» 

11.  ^jtt^fe^It        ao.  ben  nugeforen. 

1.  SSgl.  (£öln.  3a^rb.  133:  'bat  (JE^orumgang«.  2)a«  auf  bem  ©arcop^ag 
^abbe  bufc^of  griberid^  gewonnen  mit  liegcnbe  ©ilb  ifl  nod(>  ^eutc  mit  einem  ei» 
ftribe*.  fernen  ©ittcr  bcbcdt. 

2.  2)a«  ®rab  Ootfrib«  befinbct  pt^  3.  griebri(^  War  bamal«  not^  niAt 
in  einer  (Sa^elle  auf  ber  ^übfeite  be9      ^rgbifc^of. 


233. 


1370.  701 

badf^te  ^e  bat  bUbom  ban  (EoeUen  ober^ogeben  ftme  neben  tnb  er«* 
langt  ban  bem  ca)>ittel  t>am  boim  tnb  ai  anbeten  ca)>tttelcn  tn(£oelIen,  bat  ft  alle  ein« 
bre^tid^lici^  jo  eim  bifiä^of  fcven  ^  jln  netten  grebevii^  i>an  ©anwerben,  ber  ou(^>  cano* 
ntc^  jo  (Soetten  xoa9,  ""{inb  gefc^ac^  bat  up  ber  burci^  jo  (Saiden  beben  (i[obe(en^.|**'i(fln>)). 
5  tnb  n>ad  l^e  iunf  ban  jatrcn,  fo  U)a9  it  boc^  bat  l^e  bac^  Dur  baci^  ^onamnte  in   ^^^''' 
tDtd^ett  tnb  loerbarenl^eit,  loant  \)t  go  ^ononten  go  {lubiunt  geflan-jlben  (labbe.    btt^(>270i>. 
unber|}onbe  feifer  ^arl  }o  Ij^inbereu  alfo  lange  als  (^e  moedf^te,  inb  ]{^ei  bat  inb  iDouIbe : 
»ant  befe  grebcrii^  jo  iunf  »eie  fu«bain  biebom  jo  regieren,  bat  fi  ben  goiben 
alben  »aber,  ben  bifci^of  tan  @trai«burc^,  finen  mai(ä^,  nemen,  bem  ipolbe  l^e 

0  biftant  boin ,  alfo  bat  baft  inb  Dit  bairumb  jo  SRomc  gefant  matt  inb  bie 

carbinale  onöf  Jtt)ei^)art^itd^  marcn.  befe  greberid^  goid^  felf«  ^)ertonli(ä^  gen 
sporne  unb  quam  t>ur  ben  pai9  unb  bur  bie  carbinale :  bo  lante  ber  pa'i9  ben  iungen 
greberi(<>  ttjall  bernunfti(<>  inb  ^)eifonli*,  ipant  fi  famcn  ^  JO  SBononien  JO  ftu* 
bium  gcftanben  l^abben,  inb  conflrmicrbe  bie  !uir  be«  co^lttel«  inb  ftalt  be^ 
ö  feifer«  bebe  af  inb  bebal  bem  bifd^offe  ban  Syrier,  finen  neben  bifc^of 
greberid^  birebid^  jo  fin  inb  jo  ^el^jen,  aU  gefd^ad^.  fo  »art  bit  ber  58. 
bifc^of  inb  regiert  bat  bi^bom  furftüd^  inb  menlid^,  bat  men  in  borte, 
inb  bie  ^eren  getounnen  in  lief  inb  ift  breif  oberal  furftlid^  ftait.   ber  pai^  ^ignrp. 

llrbanud  confirmierbe  inb  beflebid^te  in  u^  ben  13.  bad^  novembris  anno  dni.  1370.     (chron. 

0         J)iffe  bifd^of  greberidb  munfete  fin  gulben  mit  befer  oberfd^rift:  S^!* 
Fredericus  arch.  ita.,  bat  i«:  Fredericus  archicancellarius  Italic  3. 
inb  ber  gulben  ^ain  id^  ein  gefien  nod^  jer  jit  anno  1495. 

[©ilb  eine«  ©ifi^of«.] 

greberid^  III  ban  ©artoerben,  ber  58.  bifd^of  ban  ßoetlen,  toart 

:.•>  geforen  a«  burg  inb  regierbe  bat  ftift  44  jair,  inb  gefd^aen  bil  toouber^^ 

lieber  binge  bi  finen  jiben  tufc^en  eme  inb  ber  ftat  ban  Sollen  inb  ouc^ 

unber  ben  bürgeren  felf«  inb  anber^toae,  afö  ^ernae  clairlid^  ban  Jair  jo 

jair  befd^reben  toirt. 

tPanne  ber  floil  van  Home  mebernrnb  nis  irankri^i  }0  Home  is  koineit. 

0  [$ilb  eine«  fapfit».] 

©regoriu«  XI  ber  209.  )>ai«  wart  anno  dni.  1371  geforen  jo  3lbion  mit  con»  Äßnifl«= 
fent  atter  carbinalen.    I^e  .^^ieft^^  jotoren«  $etru«.    tft  toart  carbinail  gemad^t  bo  i)t  ^^1^^\ 

nauwe  18  jair  alt  toa«* ^^e  jiarf  in  bem  7.  jairö  fm«  ^)ai«bom«  anno  dni.    231V 

1378. 

C.  ^^abben'  flatt  '^abbe\       31.  MCCCLXVII. 

1 .  A  sede  apostolica  unanimiter  po-      (Srjfanjlertitel  filiert.    93gl.  ©efci^reibung 
stolabant.  ber  cöln.  SD^ün^fammlung  be«  $errn  b. 

2.  Chron.  praes.  fagt  nur,  griebric^      SWerle  @.  177. 

^abe  in  Bologna  {tubiert.  4.  Yix  17.  annum  attingente. 

3.  3n  ber  S^at  ifl  griebrici^  ber  erfte  5.  Octavo  anno.  @(^ebel. 
(2E()lner  (Sr^bifd^of,  ber  auf  SDilünien  ben 


702  VI.  ÄocI^offfti^  a^xonit  1499. 

«(.27  ia.  II  Anno  dni.  1371. 

ööin  3n  bcm  touvß  jair,  tnb  tpae  bat  eirftc  jaiv  ban  fcifd^of  gtebcrid^^  rcgi* 

133.*  ment,  gewan  ^c  mit  geioelbiger  l^ant  mit  l^ul^je  ftnre  unbcrfaiffcn,  a^bcr 

t>an  ärtDtlte  ^  inb  anbete  plac^n ,  bic  bairumbtrint  Kggen 

*iü7b'  5Rwtt>«n«/  @ar«tor^),  9lobe«berd^,  2Rcr^cnic^ Jpcl^cnjiein  2,  3)i|!erli$,  bi«5 

gtocigett)an  ^c  ou(<>.  SBicfettbor^)  ^  bront  l^c  im  grunbe  af,  beö  bie  baibie 
nitmmermer  enbcwint. 

iKin  ben  fiatswWtx  |lrit  tirfd^en  [\tttn  D)(n|el  berjogen  ^o  lirabant  M  }o  tnin- 
bnr4l  «ii  ein  inb  ^er^o^i  I9ilt|elm  »an  dGiuild)  up  bie  anbete  |ibr. 

chron.  [©d^fad^tcnbilb.]  10 

quor. 

reg.  3n  bcm  t>üx^  iah,  ben  anbeten  bad^  mt  fent  ©attl^olomeu«  haq^,  gefc^icbe 

«ufl.  22.  jijj  g^.(jjg  pj.|t  j„,  jß^^g  ij^j^  @uil(ä^e  bi  ©aeSttjiltc  tufd^eu  bem  l^etjogen  toan  35rabont 
iinböan  Su^clButiä^,  SSöen^eöIauö  genoem^t  inb  xoa9  feifet  Äatl«  Btoebet,  unb 
tufci^en  l^ergoci^  Sül^elm  loan  ®ut((i^e,  unb  bat  quam  alfud  jo :  l^etgoci^  SSSUtielm  mxi 
i}ktlt  bte  lantßtaiffen  unfeilit^,  fo  bat  bie  foufiube  uis  ^tabant  unb  uiö  anbeten  tan«  <& 
ben,  bie  buid^  bat  lant  t>an  ©uil^e  gogen ,  tt)utben  ge{(^ebiget  inb  betouft  unb  i&i) 
bufd^  bie  mnget,  bat  einbeil  fmte  l^oflube  inb  itte  bicnct  bie  totien  jhaiffcn  alfu8 
ft^inten.  baitumb  fd(>reif  fei[et  Äatt  bem  toutg  \)txio<i^  Dan  33tabant  finem  brocber, 
a?(.27tb.  bat  l^ci  II  toan  feiferlici^et  getealt  ben  baitumb  fttatfte  inb  baitgo  ^lielbe,  bat  bie  jitaiffcn 
i)ti  gtl^alben  »utben.  ^lietumb  toetgabetbe  bet  tietjoci^  t^an  55tabant  i)ut6  ein  groifi  20 
Holt  aan  tittetmaiffigen  mannen,  txm  totien  unb  anbeten  bi>fluben  m9  %vantn6i, 
ui9^i9^anigen,Sotbtingen^  uid  $knbeten,  ui$  Stabant,  uid  bet  gtaeff^af 
t>an  ^amtn  inb  ui9  bem  bidbom  üan  Suitge  inb  goid^  mit  bem  t)oulfe  in  bat  lant 
t>an  ©uild^e.    bairintgbein  ^txicäf  Sil^elm  loan  ®uil(^e  loetjamelbe  ouci^  t)ouß  u|> 

biffit  inb  genflt  9flin8,  inb  cme  quam  jo  bicnfte  bet  gvebe  bam  S3erge,  ein  25 
bait  t>m  Soefne  inb  ui«  SBeftfalen  oud^  bit  bcutf^  beibe  ban  ebel  inb  un* 

ebel,  inb  quamen  mete  umb  ein  goiben  touf  jo  l^alen  toan  bem  btabantfci^en  ^eir,  — 
»ant  bie  fete  foejlüci^  üan  getuft  unb  tan  goit  quamen  go  toelbc,  —  bau  umb  (>nl|)c 
JO  boin  bem  l^etjogen  toan  ©uitdi^e. 

^ron'.  ^^ff^  ^^^^  tietgogen  quamen  bi  ein  u|)  ben  t)ut6  bad^  inb  plai^t  unb  toart  ein  "^ 

»öl.    giutüeUd^  gtot«  jltit,  inb  in  bem  etften  anbteffen  fo  nam  otoetbant  bet  betjod^tan 

Sßc^ue\.  ^tabant  inb  bet  betgod(^  t)an  @ut(d^e  loatt  gefangen  mit  t>tt  tooutfd.  ein  at^et  io\i) 

^'^**  fd^rift,  bat  umb  bat  ftatf  anbringen  bed  l^cr jagen  boulf^  ban  ©rabant, 
bat  ber  ^erjod^  ban  ©uild^e  inb  ber  gtebe  bam  Serge  bie  »(ud^t  namen. 
bat  taid  id^  ftain.  ^ 

®elbr.  30  bet  fe(t>et  git  tt)ad  betgqd(i  ^bloatt  ücax  ®tixi,  bed  fueflet  ^bbe  ^ctgo(^  Mi- 

öpron.  ^^jj^  ^^^  @uil(^c,  gegogen  in  $ottant  inb  nam  gteöen  ^(bted^t«  bocktet  toan  ^ottant 

1.  Stic^tig.  S5gI.©b.II,  24giotel3.  S3b.  II,  531  9^ote  3.    2Ba^>tfci^eiu«^  ifl 

2.  3$gl.  (£öln.  Sabtb.  C  33b.  il,  71.  bie  @tgS^Iuttg  bet@d(>Ia(!^  toon  Sae«ttti' 

3.  S)otf  bei  Solu.  (et  nid^t  bitect  ber  Chron.  qnor.  regum, 

4.  2)ie  SSottage  ^at  baö  3)atum  in  fonbetn  bet  f^tet  gttjcifeno«  benn^tcn 
octava  assumpcionis  beate  Marie.    $g(.  ®elbti|<i^en  (S^tonif  entnommen. 


1371.  703 

)o  einte  mite  inb  fonlben  bae  tefHidfm  bruloft  l^aCben.  mit  bent  feiten  fnm^t  bat  gc« 
fc^rei  tR^^oKant,  tok  bte  ^rabenber  mit  aller  maci^t  }otgen  int  lant  tan  @ui(^e. 
bo  l^crjod^  @btt)art  tm-ß  bat  l^ocrt,  bat  bic  ©rabenber  ftnen  fmaeger  oterjien  tooutben, 
tan  punt  an  lie«  l^c  al  binf,  bruit  inb  bnt(of«binge,  inb  up  mit  fime  toi!  inb  fnelbe 

5  fidf  öl^t  fere  umb  but)}e  inb  biflant  }0  boin  ben  ©uilc^eren.  inb  l^e  qnam  %tl\<if  int 
lant  tan  (^uil^e  U  ^edttilre  ad  bev  turg  flrit  begonnen  n>ad.  bo  nu  ^tx^o^  SBil« 
^elm  tan  ®ml(ift  mit  ben  ftnen  unbergelegen  Ij^abbe,  {o  quam  l^erjot^  @bttart  mit 
fime  ge^nige  inb  fante  ftne  mim)>elen  turl^in^  mit  eim  gvoiffen  geft^rei  '®elre!  @elre! 
®elre!*  ho  bie  @uil(^er  bat  l^oitben,  bie  tur  ttuxiäf  inb  bebroeft  »aren,  fo  »nrben  fi 

0  tan  ben  unterl^oefben  tvoifl  inb  i^uipt  gan^  »ebemmb  ge^ier^iget  unb  termant  nnb 
freigen  ein  moit  unb  {talten  ft(^  ttebevnmb  in  bie  meie  intgtiein  ben  l^erjogen  tan 
S5rabant  inb  bie  jtnen,  inb  ttart  ein  gruttelicf^ev  jlrit  ban  turl^in.  inb  ui«  ber  jo* 
fum^fi  be9  gelreft^en  gegutged,  ber  no(^  trifc^  unb  ttadter  toa^,  fo  tturben  bie  ©ra« 
benber  tranf  an  ttere ,  bie  p«^  turl^in  moib  gearbeit  l^abben,  inb  bat  geludt  tiel  umb 

5  inb  ^erjo^  (Sbn^art  tan  ®elre  inb  l^erjoci^  SSill^elih  tan  ©uild^e  ttunnen  ben  fhit  inb 
ttart  ber  \}txic^  tan  Trabant  gefangen  inb  binae  al  fin  toulf,  inb  bie  gefangen 
tt?aren,  ber  xt>a9  toaxl  jttei  buifent  rittermaiffige  manne,  tvien,  bannerl^eren  inb  l^of* 
lube,  inb  mürben  erflagen  tan  beiben  )>artbien  oter  bie  7  bonbert  ternoempter  man, 
ber  S3rabenber  ritterfci^af  oter  400,  mer  summa  summamm  tan  bem  gan« 

0  ^en  toul!  bat  bae  boit  biete  tan  ebe(  inb  unebel  id  gettefl,  ad  man  faget,  8  buifent 
man.  ber  grete  tan  fent  ^aulu«,  ben  men  nocm^)t  ber  gretc  tan  @im^)ol2  u|)  bie 
roelfd^e  \pxaid}t,  ber  ttart  oud^  erflagen  inb  fm  fon  mart  gefangen,  ber  feite 
grete)  ad  ^e  nodb  lac^  u^  ber  erben  inb  letebe,  fo  quam  einre  inb  goi(]^  im  ftn  l^arnefc^ 
nid  unb  anber  gefmibe:  ben  bat  \)t,  bat  l^e  in  niet  boibe  inb  neme  in  gefangen,  unb 

s  noem^te  ftü^  ben  greten  tan  ^im^ol.  ber  turg  boitfleger  terflont  bie  fran^oifc^ 
ff^rai^  niet  inb  antmorbe:  'bid^  mac^  niet  baten  @im^ol  ^im^ol!*  inb  floic^  in  boit 
itib  10x6^  im  nid  al  ftn  gemait. 

3tem  nat  ber  flad^t,  ttant  ber  feite  boitfleger  fulci^en  ebelen  man  termort  l^abbe,  @tVbt. 
toaxt  eme  fin  ^euft  afgeflagen  jo  QEoctten.  216^"' 

0  11  tr)ie  l)er^o4  (f atnart  »an  (Seite  boit  bleif.  »31.272a. 

2)0  befe  firit  gefci^iet  inb  gergangen  ttad,  fo  ttoulbe  fi6f  ber  turg  Ij^ergod^  ^bmart  ®e(br. 
tan  ®elre  enttenici^  terluflieren  inb  ttat  terfc^cr  lud^t  raiffen,  inb  bebe  fin  \^dm  vOp  ^^'^^' 
tan  bem  angeftc^te.  inb  a^  ^t  alfud  bloid  xoa9  umb  ftn  angeftd^t,  fo  mad  eittre  bae 
tan  ftmc  b»fgcfinne  inb  rüai  $erman  Scerd  genoem^)t  tan  bem  Hxp  ^eeffe  geboren  3. 
i  be«  turg  ©ermand  ttif  l^abbe  i^tx^o^  abwart  go  fime  mitten  inb  ungotlic^^en  inb  ün» 
tixü(i)tn  fachen,  bae  nu  bem  feiten  ^erman  fin  bequeme  ure  quam,  fo  moulbe  bc  bie 
untnnte,  bie  im  gefc^^acj^  mit  finre  träumen,  mreiä^en  inb  fci^oid  ben  turg  fftxioti)  in 
flu  flfm,  bat  ^e  baetan  flarf  an  bem  berben  bad^,  inb  bat  toa9  up  fent  ©arti^olomeud 
bac^  anno  turg  bi  feifer  Ädrld  IV  jiben,  inb  l^e  ginf  itt  ftn  36.  jair*   inb  mart  be»  »Äug.  24. 

1  aratcn  jo  ©retenbale.    inb  alfo  bleif  ^erjod^  @bmar|  brut.  bed^  greten  boci^ter  tan  wuh.  de 

^  Bercben 

IIU. 
27.  gotgen. 

1.  Vexillis   preeuntibus    exercitui  3.    Nijhoff  II,   @.  cxiv   nennt   i^n 
Juliacensi  lateraliter  se  coniunxit.               ^ermau  iBter  tan  $eed. 

2.  @t.  ^ol.  4.  In  36.  etatis  sue  anno. 


704  VI.  Äoel^offWc  &^xomt  1499. 

^ottont,  ionfer  inb  tt>ebuti>e,  tnb  batrumb  bebe  p  \iidm  u^  tr  tnb  ir«  geftnbe«  mau« 
»en  ate  tourg :  'got  fo  moiffet  fln  gectaget,  bat  i^  bin  tt>cbutt>c  inb  magct*. 
*fl^iw.  3n  bcm  öurg  toucpribc  \>Xo  bic  ftat  toan  2)uirctt  inb  bcr  grc*)c  öam  S3crge,  bo^ 

quam  ^e  toeber  bo  ber  firit  gemonnen  U)a9.  bo  nu  bie  get>angen  tDurbeii 
l^eim  bracht,  fo  meinbe  l^e  mttbeiinng  jo  ^a^en  an  ben  gegangen, ^ 
inb  bie  fcaume  t>an  @uil(^e  entpoulbe  eme  bie  get)angen  niet  laiffen  umb  ftnre  totud^t 
mitten,  inb  fi  fci^aU  in  einen  e^)^elmenger.  iub  umb  bcr  fci^eltwor« 
ben  ttjiUen  inb  ber  feltoer  »ort  mc  quam  it  go  Iriege,  bat  ber  grete  toan 
bem  ^erge  mit  mat^t  in  bat  @uilc^er  (ant  gott!^  inb  ^ebe  groid  ](ifaUn  bairin  mit 
rou*)en  inb  berncn.  ber  ^erjodii  toan  ©uilcj^c  jlac^  fic^  uiet  bairin  inb  »oulbei« 
be9  niet  teren  umb  ftnre  ^uidfrautt)en  tt)t0en,  bau  ber  uuivitte  xt>a9  fernen  tan 
Weltworben,  bie  f  i  fime  neuen  gegeben  Ij^abbe.  bat  »a«  ein  örautten* 
jorn. 

30  iDie  l)er|0(4  l0Ut)elm  »an  (Suild)  lien  tieriogen  uan  Trabant  up  ein  p  ni 
groilfe  futnmt  »an  grlt  f^a^te  inü  üod)  ;om  leflrn  gang  leMd)  inb  quit,  uan    i^ 

üreuworiten  Urs  keifrrs,  geoen  moi|le. 

Oelbr.  !Do  nit  \)tx^odf  ^ill^elm  üan  ©uilc^e  befe  groiffe  toictorie  ge(^at  ^abbe,  fo  mxi 

216b.    t«^  f"*^  ft'^'^  inb  ^omobic^i  \  tt>ant  ^e  t^an  fo  til  ebelen  inb  vidt^en  l^ofluben  groiffe  un^ 

jettic^  gelt  iutfinge,  inb  tputben  ge  ber  jit  t)il  reute,  gult  inb  jie^enbe  mit 
anberen  gered^tid^eiben ,  bie  jcge^oirben  bumtaifö  ben  ^er jogen  ban  Sra^  20 
baut,  jo  t'iraburd^  tnb  i^ufeenburd^  berfoft  ben  firc^en  inb  anberen  perjonen. 

inb  ltiie(be  ben  l^er^ogen  loan  Trabant  t)urg  toaÜ  1 1  maenbe  gegangen  u^  bem  fIo9  30 
9{tbe(ie  inb  \)it\6^  t>an  eme  ungetDoenltci^en  inb  oterfn^enHic^en  groiffen  fc^a^,  foulbc 
\)t  t>ri  inb  (od  merben.  hodf  up  bat  lefie  lieg  l^e  in  ui9,  M  inb  quit,  al  bebe  ^e  bat  niet 
gern,    it  tumpt  bitoilen,  bat  got^  cim  ein  gelud  joöuegt  inb  l^e  toil  be«  niet  intfaiu  2j 

inb  i^  berl^offen,  bat  it  eme  fülle  beffer  fönten,  inb  gom  Icflen  teilt  it,  bat  ^e 

nod^  bat  ein,  noci^  bat  anber  Irieget.    i^ebbe  ber  bnr^  i^erjod^  SBit^cÜn  ein 

flechte  gctpoenlid^e  goit  geljeifd^en,  bat  toerc  eme  iDnrben :  fo  tooutbe  ^c 
JO  bil  ^aoen  tnb  fo  loart  eme  jom  (eften  niet.    be«  anberen  jair«  baimac 

anno  13  72,  fo  goi(!^  feifer  Äarl  up  ben  SRin  inb  quam  i>ortan  gen  ^idf  umbttint  5» 

3uni24.fent  Sol^an«  miffe  mi^fomer,  ad  ond^  entoenid^  l^ernae  beroirt  toirt,  inb 
mit  eme  bie  feif erinne,  1 1  bufd^of ,  9  ^erjoge,  1 0  greben,  83  banrittcr, 

1 1  l^unbert  ritter  ^  inb  rief  jo  \iä)  ben  l^crjogen  tan  ©uilci^e  inb  tocrl^oirt  bic  |a(^, 
»airumb  fi  go  fIrit  fomen  »cren,  inb  ^iefd^  pn  geöangeu  brober  tourg  bringen,  inb 
53l.272»>.  ^^abbc  bc«  rebe  ge^^at  mit  einbeil  furflen  inb  leeren,  bie  ^c  bac  bi  eme  l^abbc.  ||  bcfc  ^ 
turg  ]^er}0(!^  ^il^elm  t)olgbe  eim  gueben  rait,  mer  niet  nut^lic^en  rait^  iub  gaf  bcm 
feifer  ben  ^^erjogcn  toan  53rabant  fled^t«  i>ri  inb  quit  funber  gelt  of  einige  fd^c^ungc  o( 
gebinge,  bau  attein  \>au  breuioetDorben  bcd  feifer^  lieö  l^e  in  uid.    \>o(if  beleinbc  bei 

1.  2)ie  ertoeiterte  gelbrifd^e  QE^ronif  2.  Fata. 

flimmt^icr»iebcrfafltt)örtlid^  mitChron.  3.  2)ie gleici^e^^aci^rid^t  fe^rt53l  273* 

quor.  regum  überein,  entl^ält  aber  boc^  n)ieber. 

einige  aud^  in  unferc  (JE^ronif  übergegan«  4.  Sano  licet  inglorio  ac    pto  con- 

gcne  3«iSt3«-  ^^^^o- 


I 


1372.  705 

feifer  bed  t>urg  f^tx^oö)  SBil^ednd  laan  ®n\i<ift  foene  in  tren  iongen  bogen  mit  bem 
lanbe  t)an  ©elre  atö  bie  neeßen  ert>en  t>an  man9  gefteci^te,  {o  toanne  ^er}0(i^  Steinalt 
inb  fm  Brobcr  jiurtocn  funbcr  crfgenam. 

Wlt  f^ttio^  lltinalt  »an  (üdre  mtbemmb  gtnomeit  mart  als  onr  (in  ^eren 
5  b(|f(lo(n  ianUs, 

2)0  nu  ]^crjo(!^  (Sbtt)art  toan  Ocirc  gejlorben  toa« flarf  l^c  [$crjog  SRai«  wiih.  de 

nalb]  bc«  tounftcn  bacj^g  decembris  *,  bi  bcn  gibcn  feifcr  Äarl«  IV,  inb  üeö  gcin  lifo»  ^j^j!*' 
crtoen  nae  fid^  inb  tt)art  mit  cme  begraben  f(ä^itt  inb  ^^elm  be«  jlam« 
*>an  ®e(ren.    tic  toart  begra*)cn  go  ©reöcnbale  bi  fin  tourtoabercn. 

0  §te  t^  jo  mitf en,  bat  Dan  l^cr jod^  ©bipart^  jit  bid  jo  l^er jod^  ätnotfe, 
ber  cinrc  voa^  ban  Sgmonb  inb  m^geioorpcn  ban  bcn  ©elrcfd^en  bur  ein 
¥^oäf,  gein  geboren  l^erjod^  ban  ®etre  geipeft  i«,  bat  id  binnen  l^nnbert 
inb  bri  jaeren  2,  ber  ftam  bod^  toebernntb  npevtDed t  inb  ge:|>tan^t  mart 
b«n  ben  netjen  inb  nid^ten  beffelben  ftant^,  a^  batb  uid  ben  naeüolgenben 

5  fd^riften  mad^  berftanben  loerben.  toie  aber  anno  domini  1495  ber  m^^ 
^pxnäf  haxxnp  gegangen  fi  np  beht  foninftid^en  bad^  jo  Sirid^t,  ben  fonini 
äRajimilianu^  bae  Riefte  in  biloefen  e^Iid^er  fnrfurften  inb  Dil  anbere 
furften,  naebem  a«  ^erjod^  Sart  ban  ®etre  ui^  ber  get>enfniffe  ban 
S5ranfrid^  iDeberumb  lomen  ma«  in  ©elretant:  of  ber  felbe  l^erjoc^  Sart 

io  ban  ®etre  mit  fime  baber  ^erjod^  3lbotf  inb  mit  fime  andreren  l^erjogen 
ämott  biüid^  l^erjogen  ban  ®etre  genant  fin,  naebem  a«  fi  berfmait 
inb  berad^t  l^aben  bie  befenunge  ban  bem  feifer  go  ber  git,  fo  bod^  bat 
burfe  l^erjod^bom  nnbev  bem  roemfd^en  rid^  gelegen  i«,  —  bat  id  nu  jer 
jit  anno  1496  lantfunbidb,  bairumb  mit  id^  niet  borter  baetjan  fd^riben. 

5  vide  iufra  anno  1495^.    vide  etiam  supra  anno  1339. 

4U  wcqink'btt  flam  oan  (Kdrt  in)  qnam  U\  (Kdrdant  an  bie  ^er^ogen 

Dan  (Knil4ie. 

2)0  ^crjo(^  @btt)art  inb  ^txiod)  Steinalt  turß  toan  ©clrcn  boit  »arcn 'Sßnl. 

f^t  [SBU^elm  toon  3ü(ici^-®erbem]  quam  go  IxUä}  mit  ben  bufc^of  Dan  (Soellen  inb  bc«  ^"Jch  * 
0  fd^e^te  in,  bat  l^e  im  gelt  inb  toin  gciocn  moip.   videl402.  115  ff. 

II  Anno  dni.  1372.  m,2n\ 

Anno  dni.  1372 quam  bufd^of  greberici^  go  (Soellen inb  tie'{an!  (Soln. 

bie  (^ocmiffe  in  bem  boim  a«  bat  gebuertid^  i«.    inb  ^e  ^oulbe  ber  jlat  ^J^jJ^* 
inb  eme  bie  flat  n^eberumb. 

1.  Nonas  decembris  (2)ec.  5)  sive  @buarb'9  Don  Selbem  bi9  gur  Geburt 
qaarta  die  decembris,  in  festo  Barbar^  Stbolf«,  @o^n  ^rnolb'«  Don  ©gmonb, 
virginis  {2)ec.  4),  103  3a^re  gerecf^net  »erben. 

2.  »gl.  oben  ©(.  256»  ,»0  nac^  mu  3.  35gl.  unten  ©l.  341*, 
Ij^clm  D.  ©erd^en  t)on  ber  ©ebnrt  §cv*gog 

etäbtec^ronifen.  XIY.  45 


706  VI.  ÄocI^offfd^c  (J^ronif  1499. 

3n  fccn  fctoen  jair  quam  fetfet  Satt  inb  btc  fcifcrmne  jo  Ätd^ 
3un.  24.  nac  fent  Sol&an«  nttffc  tnb  mad^bc  jtnen  brobcr  ben  l^erjod^  ban  Srabont 
(oö  finö  gcbenlniffe,  a^  oud^  mx^  tö  anno  precedenti.  inb  bac  mten 
mit  cme  albac  11  6ufd^of,  9  ^erjogen,  10  gret>en,  83  bainrittcr,  U  l^un* 
bcrt  anbcr  rittet  inb  gobct  man.  bo  flatt  ein  qnatt  toin^  jo  Slid^en  5  o  • 
fd^iüinge.  tnb  men  jount  onäf  bat  ^eilbum  umb  be^  fenget^  toiüe^ 

I9ie  Me  meoer  inü  oolre  binnen  dDoellen  einen  mit  gemalt  nis  )er  ^a^t  namen 

in)  üoeHen  beHen. 

^ie  i^  jo  mitf en ,  bat  ein  att  nntpitt  inb  ^a^  tpa^  ^  tuf d^en  ben  toe* 
beten  inb  ben  obetften  ban  bet  [tat,  bat  geioett  l^abbe  ban  bufd^of^  6on*  lo 
taife  jiben  bi^  nu ,  bet  in  biftenbid^  ü>a«  bie  atben  fd^effen  jo  betbtiben 
inb  fi  an  bat  fc^effenbom  go  bringen,  a^  ban  baeoan  but§  i^.  oud^  toorcn 
bie  oüetften  bet  gemeinbe  [ete  fü>ait  in  bit  bingen,  baebutd^  fi  bie  ge* 
meinbe  fete  gtoi^fid^  etiDecfben  in  untpiüen  inb  afgunft,  inb  badeten  mit 
ffiewrs  allem  t>Ii^  baitnae  tt)ie  fi  ni^  bem  bejü>an!  quemen.    aifuö  begaf  it  flc^  anno  is 

iB.  u.  dni.  1369  in  ben  |)in^p  l^ittigen  bagen,  bat  alle  tDet)er  binnen  (Soetten,  bie  met^ec 
mit  ben  fned^tcn^,  toergaberbcn  fid^  bi  ein  inb  gingen  atte  gofamen  t)ur  ber bur« 
ger  l^ui«,  inb  aö  fi  baeljiin  fomcn  »aren,  l^icfd^cn  fi  bie  fd^effcn  inb  ben  rait  l^eruil 
ber  rait  ]6}\ätt  go  in  bri  man  t)an  bem  raibe,  bat  fi  bo^  toernemen  tan  ben  toeiwrcn, 
tDairumb  fi  a(fud  mit  eim  ^oufcn  bair  qnemen.  bc^e  antkoorbe  ein  ^an  ben  ti>et>eren  so 
)9urg :  4r  ^eren\  ^pxaäf  %  'bie  [Reffen  ^aint  ein  man  in  ber  l^ac^t,  ben  koitten  nnfe 
gefeiten  geriet  ]{^ain,  toant  l^e  l^ait  nißptx  firaiffen  gerouft*.  ber  rait  begerbe  tan  in, 
bat  fi  bo4  bat  et^lic^e  bage  lieffen  anftain,  bi@  men  moed)te  loernemen  bie  njairf^eit 
baetoan,  inb  a«  men  ban  bat  in  ber  »airl^eit  alfu«  beöunbe,  fo  moecä^ten  bie  ft^efjc« 
orlouf  bairjo  geöen  bat  men  in  boebe.  fo  balb  a§  bie  rebe  ui«  xt>a9,  bo  riefen  alle  bie  25 
tt)et>ere  mit  eime  groiffen  gcf(j^rei :  fi  enrooulben^  in  geinrelei  noi^  ^olaiffen  bat  men  in 
lied  (enger  leben,  inb  toonlben  in  mit  getoaU  Ij^alen.  bo  ber  rait  ^a6),  bat  ft  irren 
moittpitten  niet  tooulben  afflellen,  toart  bem  beit^ter  betolen,  bat  b^  m  bi;n  tnan  §et)e. 
fi  gingen  inb  b^i^ben  ben  man  inb  fipigen  eme  fm  beuft  af.  bietoetoerenjaren 
}o  ber  git  fo  ric^  inb  fo  mecbticb  ^an  paxiitn,  bat  \iöf  niemand  en<3o 
borjle  »eber  fi  Icjgen.    ber  f^)eitte  inb  genjalt  bcbrei)en  fi  algo  toil. 

Bo  mie  bie  meoere  mit  gemalt  kn  rait  be^mongen,  Hat  [)e  bri  man  nis  bem 
laebe  inb  bairna  nod)  8  molfie  }0  torne  legen. 

ebenb.  3n  bem  feltoen  jair  quamen  eter  ein  beil  »etocre  ua  bem  l^iUigen 

•  ^in^pbatb  a9  bie  raifebercn  toergabert  toaren,  inb  ein  toan  ben  toeöeren  f<>ra(b:  *«35 
\)txtn,  it  fm  unber  ud^  bri  man,  bie  fm  gereben  t)an  ber  ftat  tt)egen  30  bem  Ianttore)}en 
inb  bie  enbatoen  niet  gebain  ber  ftebe  befte,  toant  ft  bcit)en  urlouf  gege))en  irme  ntotn 

2,  fV^ne  brober.       6.  fc^iaigen.   SSieUeitftt  Pfeifer«' ftatt  »fenger«'?       16.  Hnrgfi. 

1.  Sßgl.  oben®.  704.  3.  'Seibe  groiö^  inb  deine».  SBeterfl. 

2.  SBgl.  (£öln.  3abrb.  133:   'xoant      18. 
it  xoa9  ein  alt  bad\ 


1369.  707 

leeren  (Smoit  ^irfelin,  bat  ^e  mcicif^t  f>enbeit  u^  bie  flat.  inb  bairum6  »illent  unfe 
gefeßen  ^aioen,  bat  men  ft  jo  turne  bairumb  hxittQt\  ber  rait  gaf  in  ein  antmort 
bur(^  et^Ud)e  t)an  bem  raibetnb  \pxadif :  'tr  ^eren,  n>ie  moegen  bri  man  feren, 
bat  bte  flebe  mit  ben  ^eren  albae  toerbragen  ij^aint?   ft  moifien  folgen  bem  groiflen 

s  bell,  mtetoail  in  bat  ^art  n>ad  ^o  boin:  [i  ftn  ber  fad^en  unid^ulbic^,  ber  ir  ft  l^ie  U^ 
gigef.   bic  toeiöcre  f))racci^en  hüixup  jo  bem  raebe  inb  einre  öan  irre  adertoe» 
gen :  'it  bunft  un«  beffer  ftn  gebain,  bat  men  ft  go  ||  tem  bringen  ee  ban  bat  mcirreS3t.273b 
!rut  bae)»an  et|t|le\    ber  rait  antmorbe:  '(aiß  bo(^  bat  {ivene  of  brt  bage  anßain,  un9 
leeren  füllen  u6}  ein  goit  antmort  g^et)en,  bic  uc^  lid^t  \oa\i  fal  beitragen',    bo  riefen 

)  bie  »eter  a(  gemein,  ft  tooulben  ger  fiont  ein  anttoort  ^aöcn,  inb  lieffen  'ft  mit  toer* 
flatn :  toer  it  fad^,  bat  fi  niet  entt)oulben  bie  go  torn  l^eifc^en  gain,  ft  tooutben  ft  u^ 
ber  ftraiffen  u^neramen.  binnen  ber  feber  git  quamen  bil  ber  xotütt  geloufen  u^  ber 
Surger  ^ut9  inb  maiii^ten  ein  gvoid  geruifc^.  bo  ber  rait  t^ernam,  bat  ber  to^ütx  fud 
teil  quam  anbringen  mit  futd^em  grimmigen  motbe,  fo  toart  in  gefadf^t 

>  fur^eUd^,  ft  fulben  go  tornn>erben  gelad^t.  bo  bie  n)et)er  bte  antmcrt  ]{^ab« 
ben,  gingen  ft  tt>eber  l^cim.  bic  bri  leeren,  bie  go  torn  moiftcn  gain,  ber  eirjle  toa« 
^er  (Sofien  ®re)»en,  ber  anbere  ^er  @er^art  ^an  ^enefeid,  ber  berbe  l^er  ©otfd^al! 
©irtelin. 

3tem  baimae  bcö  nelflen  morgen«  troc  quamen  bie  xocütx  etcr  mit  eim  l^oufen  aOBwerfl. 

>  bi  ben  rait,  inb  einre  t)an  in  begunbe  go  f^)red^en  inb  fait :  *ir  leeren,  l^oert  tt>at  unfe 
gef^n  inb  gem^inHc^  aUt  ampi  ok>erbragen  ij^aint,  bat  man  nodf^  ed^t  man  fufle  (egen 
np  bie  turne  )?an  urre  alxz  toegen,  bid  men  qutt  toerbe  ^eren  @moi^  lourg  biantfd^af, 
inb  a^an  moegen  ft  toebcr  aflomen'.  bo  ber  rait  fu(d(fe  mere  t)ernam ,  bat  midt)cilc 
in  fere,  bat  bie  tt)ebcre  fu(4e  ungcboerUd^  toermc^Ud^c  inb  getoeUUd^e  rebcn  borflcn 

>  t)urget)cn.  ber  rait  antmorbe  inb  fj>rad^ :  'ir  ^ercn,  boct  tt>ail  inb  laifl  bcfe  rebcn  un* 
bermegen  inb  kift  und  unber  ein  einbrcd(|tid^  bUioen,  fo  enmac^  und  nicmant  leit  ge« 
boin\  bit  beben  ^aip  niet  loil,  mant  ft  cnbcbend  niet.  xoai  fat  man  tU  bactoan  fagcn  ? 
bte  xoeotx  ^abben  bae  bie  mad^t  beibe  go  boin  inb  go  (aiffen  inb  tpurben  gomail 
f  oene  inb  ^omoebid^,  inb  bat  f^icle  inb  bie  getpaU  bretoen  fi  bidte  mit  ben  gue* 

>  ben  (üben,  bie  rai^(»eren  baniten  gobe ,  bat  ft  iren  mUm  bairgo  ga)»en,  bat  bie  8 
^eren  gingen  np  bie  bri^eit.  befe  eid^t  Ij^eren  mit  namen  xoaxtn  l^ere  Semer  t>am 
^pitQti,  §enrid^  öanme  (£ocfcn,  l^ere  Sol^an  toan  UIre^)orten,  3ol&an  ^irfeelin,  3ol^an 
©d^erfgin,  §enrid^  3oebe,  3o^an  9Jlummcr«Iod^,  granf  tanme  ^orn.  befe  tourß  8 
erfame  rai^menne,  at(e  tocrbroi«  it  fi,  nod^tant  gingen  ft  tan  bem  raebe  go  fent  Suni« 

»  bertu9  binnen  bie  emunitateu,  bat  id  up  bie  trilj^cit,  inb  tagen  bae  1 1  n>ed^en. 
ir  ein  beil  ^abben  toail  anberd  go  boin  gc^at  bau  f!  bae  laegen ! 

mie  eis  nuwe  mit  rait  oatt  allen  amplett  p  fo^Utn  ^fai^t  mart,  inH  tote  ües 
f4|(ff(ti  r(ii|[flat  inb  burgirmeillcrdam^t  tvart  afdenometi  von  mad^t  ber  mnt. 

2)ie  tt?etoer,   aö  bur  inb  nae  gefd^reijen  tt)irt,  »aren  fere  rid^  inb  ebb  226. 
med^tid^  loan  anlf^anf  inb  l^bben  ftd^  oudf^  gern  gegogen  bi  ben  rait,  bat  bod^  in 
niet  geborbe  nod(^  tan  alben  l^erfomen  nod^  ban  ftait^,   inb  unberftunben, 
fo   fi  bie  beflen  -inb  toifepen  uid  bem  raibe  genomen  ^abben,   ein 

3t.  befe  ric^t^eren. 

J.   *2>at  ingebuirbe  ncit  iure  ßait\    SBetoerfl.  228. 

45* 


708  VI.  Äoel^offfci^c  (S^ronif  1499. 

nutzen  rdt  binnen  (Soellen  u|)iobringen,  als  oud^  }o  ^tc^en  bie  gemelnbe 
tournam:  vide  supra  anno  136  8.  nn  l^toirt  tele  fl  tt  antoeingen :  fl  quamen 
ein  anbeten  haäf  bairnae  a{9  bie  eicf^t  traten  jo  turne  gegangen, 
t>ur  ber  burger  l^uid  inb  beguute  ein  t>an  in  go  fagen :  'ir  leeren,  n>tr  flu  bed  t)erbra« 
gen,  bat  g^ein  fii^effene  me  enfolen  jo  raibe  jl^en,  oud^  enfal  gtietnre  tan  in  burger»  ^ 
meijler  fin.  item  toir  »illen  on6),  bat  men  brcd^  bat  ampt  toan  ber  n(]{>crjeci^cu\  bat 
moiß  attit  gefc^ien,  foulben  bie  bri  ^>an  ben  turnen  fönten  inb  bie  ei(^t  tan  emunita« 
ten.   toat  bie  tofotx  tur  yt6)  namen,  itmxt  reci^t  of  frum,  it  moip nae ircn 

247.  "  II  3tcm  bae  tourben  toan  ben  gefteiä^ten  [15]  man  geforen  go  bem  raibe,  a8  it  ^« 

991.274».  tan  alberö  ^er  »a«  fomen,  inb  bat  ^iefcj^  ber  enge  rait.  item  bairjo  tourben 
geloren  ban  tit  am)>ten  nod^  tunfjid^  man,  inb  bat  \}\t]6f  ber  n)ibe  rait.  bie  am* 
bo(^tdman  bie  geforen  mürben,  bie  to'il  i6},  a9  i6)  bat  tonben  l^ain,  befc^rit>en :  bat 
toaren  ^)ei|cr,  fmebc,  gurbelfteger,  ein  beil  fairtoorter,  meilre,  jtoene  tan  ben  fr€m^ 
ren,  ein  tan  ben  fannengiefferen,  reimfniber,  ein  beil  (oirre,  inb  bie  tooulbcn  on(^  is 
bairan  flu  mit  ben  beflen,  item  goultfmebe. 

aßererfr.        ^tem  bit  tt)Q«  tounbcrlid^  inb  ttentbc  anjofien  u<)  btc  gtt,  bat  (Socöoi 
mit  furd^en  rai^Iuben  toart  befat,  bac  fi  tan  beginne  ix  anl^etung  atjit  toa^ 
geregeitt  getieft  tan  ben  1 5  gefted^ten,  bie  tan  ben  ebelen  Siometen  l^er* 
f omen  toaren  ate  turß  x^,  bie  intgemein  tittermaiffige  man  toaren  ban  20 
bem  alben  abe(,  ate  ir  f d^ilt  inb  l^etm  bat  bejuigen,  inb  in  gl^eim  tornei  nie 

c6b.  279.  afgett)or^)en  lourben.  bit  bieten  bie  tteter  at  gcmeintid^  unber  fld^  inb  ^abben  ft^ 
bairin  fo  Bettart,  bat  ji  alttege  bat  mcijle  beit  in  bem  raebc  mit  [läf  ^abben,  inb  bair* 
umb  moi|l  it  gain  nae  irem  n^itten  inb  ttat  fx  tvoulben,  bat  gefc^aci^. 

ebb.  289.        Stem  ber  tteter  getoaU  tt?a«  groi«  inb  bebteten  t)it  binge  in  ber  [tat  tan  25 
ßoeüen ,  bat  bie  bepen  inb  bie  gemein  tan  ber  [tat  bc«  terbrei«  ^abben  inb 
funben«  boci^  niet  geferen,  jl  moijlen  ir  Uct  fingen,    foutbe  men  einid^  gefe|e 

geten  of  mad^en  a«  i)an  ber  [tat  ttegen,  bat  moift  bebrunfen  fin  mit  »in 
inb  aüit  umb  fuft  inb  bie  bejalunge  fonfbe  men  nemmen  ui«  ber  rent* 

famer  ^ :  p  entooulbcn  bactan  niet  gelben  ber  afftffen  »er  groiö  noci^  ctein.  30 

ebb.  3U.  Stem  biffe  rait  »art  geforen  bae  men  fd^reif  nae  un«  leeren  got}  gebort  1300 

3uU  8.  jjjjj  -Q  .^.j.^  j4  l^^gg  ^^^  jgjjj  Sol^an«  bacj^  inb  poinbe  alfu«  ein  jair  inb  bri  maenbe*. 

ber  iteter  ein  beil  njainben,  it  foulbe  mit  in  aljo  pain  20  ben  en)igen  bageu  funbec 
atte  njebevrebe. 

Q)ie  bie  meoer  einen  misbeMgen  man,  fer  üoit  oerorbelt  nae  f^efenotbel,  mit    35 
gemalt  in  bem  oelbe  namen  ni9  kr  rid^terboüen  t)enbe  inb  mebernmb  binnen 
^^^^i  eoeücn  brauten. 

@1^M4  3n  bem  turfeiairate  1372  gefd^aiä^it  umbtrint  fent  ^ÜJatern«  miffe^, 

6.  Sj^en«'  flatt  'g^einre'.  10.  3o^l  ift  auagetaffen ;  ergdnjt  m(^  2Be\>erf(a(^t  jB.  247. 

26.  »erbroif«.       27.  funbe«. 

1.  2öeter{(.  293:   *fotbc  man  cni^e  mißterflanben.    S5g(.  33b.  I,  260. 
affifc  fetjen  binnen  ber  |tat,  fonbcr  letjen,  2.  'SSuuf  maiube\   SBetcrjl.  321. 

moift  bat  bod^  ber  quit  ftn,  it  moift  atltt  3.  ^ad  Saturn  bed  <^tragenfampfd 

gelben  ber  wiu\    2)iefe  35erfe  fmb  töttig  ip  1371  9iot.  20.  SJgl.  ob.  I,  263.  2)« 


1371.  709 

bo  ^bbe  ber  ratt  inb  bie  fiat  ban  (£oetten  berbobcn  (A  ir  bürgeren  u^  Itf  inb  vcp  gott, 
bat  niemand  )o  bem  ©uilc^er  f)vtbe  gain  enfoulbe  nod^  roufgoit  nod^  anber«  binnen 
(Soellen  Srengen.  }n?en  Mn  bem  tDuI(enam)>t  liefen  batr  inb  braci^ten  rouf  binnen 
(SoeQen,  inb  in  mart  naeget)o(get  inb  n^urben  bedaget.  biffe  gtoenetpurben  an> 

5  getafl  inb  in  bie  \)a(i}t  geUc^t,  inb  ber  grebe  mit  ben  fd^effen  crfanten,  SQBmifi. 
bat  fl  be9  boi^  ^U(^ti(^  weren,  inb  bem  f4ar)>ri(i^ter  *  tvart  bet}o(en,  bat  \)t  ein  genant 
Renten  banme  Surne  ui9  ber  l^ad^t  ^a(en  fu(be  inb  boren  in  bat  bett  ^|inb  albae  ric^«  *(&6U\. 
tcn.|*  bae  gefii^iebe  (di^cffenorbel  inb  l^e  toart  bertuift  jom  bobe  inb  in  bat  bclt  geboirt.  ^,^3^3^*' 
10  ber  felber  git  quam  ein  rotatx  geloufen  np  irre  beibe  l^ufer  bae  bie  n)et)er  toa» 

0  ren,  inb  \pxa6)  10  in:  'ir  ^ercn,  nnfer  gefeQen  ein  n?irt  geicit  nid  (Soetten  inb  men 
fal  eme  fin  l^euft  afflain.  i(^  l^ain  in  flen  uidletben  }o  beü  n>art'.  einre  ban  ben 
oterflen  bed  n^uUenamboc^t^  ran  jer  binfleren  inb  rief  }ornic^li(]^  Man 
bem  l^ufe  l^eraf  2,  bat  fi  jo  belbe  liefen  inb  l^aWben  ben  man  mit  gen?alt.  ber  »eber 
ein  grcid  beU  rnfien  fid)  mit  gODeren,  mit  f)>ieffen  inb  folben  inb  mit  ftperben  inb 

5  mit  anberen  geioeren  inb  leifen  )o  t>elbe  toart  inb  tDoutben  ben  man  l^oiKen.    I^er 
(Stoerbart  ^arbbuift  xoai  grebe  go  ber  \tiütv  gtt.    bie  toeber  quamen  getoufcn  in  bat 
toeltjo  bem  greten^  ^>er  ßtcrl^art  bürg,  bae  ^e  \a9up  fime  ^engfie.  ||  ein  »eber  SSUtii». 
genant  ^enrid^  ^ac^firaiffe  ber  quam  gerant  an  ben  gret>en  inbf))rad^:  'ir  rici^^ 
ter,  ben  man  miOen  mir  getoirfl  ^ain,  inb  boet  ird  niet,  ib  toirt  nd)  UhV  i}tv(^t>cx\^avt 

0  ber  gretoe  burß  anttoorbe  inb  \pxa<if:  'iäf^mtaxi  uti)  geinen  man  geöiiften,  bae 
fd^effenorbel  oöer  gegangen  i«,  it  ji  mir  leif  of  leit.  tcat  i^nlpt  bat,  bat  i6f  u6)  toil  jo* 
fage  bat  16)  boci^  niet  moed^te  boin^V  bo  bie  n^eioer  befe  anttoort  ge^ioirt 
I^abben  inb  bat  ber  grebe  in  ben  man  niet  tt)ouIbe  o)9erget)en,  fo 
traeben  fi  50  inb  namen  in  mit  gewalt  inb  brachten  in  toeberum  in  bie  fiat. 

5    IDie  fi4l  vttqaUtU  Her  rait  }ü  doellen  inü  Hie  broHerr^aften,  umb  }o  keren  inb 

aßofleUfit  ben  groi|fen  liomoit  inb  gemalt  ber  loeoere. 

äße«  binge^  ein  jit.  ber  toeber  geloalt  inb  l^omott  toa«  fo  groi^,  bat 

ber  rait  ^abbe  g^ein  mat^t  bur  bem  n^uttenampt:  ft  ^abben  bie  ma6)t  inb  bie  gen^alt  (Sö(n. 

in  (Soetten,  a^  uid  ben  burg  :|>unten  i^  offenbairtic^  jo  mirfen.  bo  nu  ber  ^1^33^.^* 
0  oöermoit  inb  ntoittpil  \xp  bat  l^oed^fte  fomen  toad  inb  got  it  niet  langer 
geftafcen  looiitbe,  bat  bie  billige  [tat  ban  Sceüen  ungetroeft  btebe  inb  bur 
bem  qnaben  buir  ber  ^)ärtiKd^eit  berl^oit  mtrbe,  fo  gaf  got  ber  l^iüige 
geift,  ein  geber  inb  lief^aber  ber  einbred^tid^eit,  bat  bie  gemeinbe  inb  ber 
rait  fid^  berbrcgen  inb  berfameften,  umb  ui^joraeben  bat  burfd^reben 
5  quait  uniruit.   inb  bat  gefd^tebe  atfu^. 

S)ac  bte  meber  fuld^en  groiffen  unred^tferbigen  geioatt  inb  mrebet 

30.  got  \>tt  it)t. 

'Ouird^er  |lrit\   b.  ^.  bie  (Böfiad^t  bei  3.  SBgt.  ©b.  I,  261. 

53ae«toeilcr   (oben  @.  702)   fättt   1371  4.  SBebcrfl.  383:  '»at  ^ur^)c  bil  bat 

^ug.  22.  iä}  feid^te  inb  bie  tt)ort  go  eube  brei^te 

1.  '2)em  rici^ter'.  SBeberfl.  339.  g3gl.  bie  fi*  ba  ergeingeu'?  »a«  natürlid^ 
bic9^ote.  nici^t  SBorte  be«  9li(^ter«  fmb,  fonbern 

2.  'fßan  ben  laufen  bat  l^ie  leif,  bat  bed  ^ici^terd. 
öolf  ^^ie  anreif.  ©eöerft.  357. 


710  VI.  ÄoeHiofffcJ^c  (Stironi!  1499. 

aBeoerfi.  bcbretocn  tntgetn  got  inD  bic'mmfd^en,  bat  hxa6}itn  imn  tixUx  mennc,  bercm 

^'  i}k\ä)  l^cr  3o^an  toan  2^roien  inb  2^ilman  toan  (Sobctö^otoen,  an  bic  brobcrl^aftcn  inb 
quamen  gcrant  binnen  Socttcn  inb  gingen  jo  fent  Svibcn,  bac  bie  broberfd^af  terga* 
bcrt  tt)a§,  inb  tocrjalben  bcn  bae  bic  gctoalt  intg^cin  bic  fcifcrtit^c  gc* 
rccf^ticj^cit,  bic  bic  tDc\5ci*  bebvcöcn  l^abbcn.  bac  bic  öan  bcriourg  brober*  s 
fd^af  bat  tocrnamcn,  mattid^  gefan  fmrc  xoapm  inb  liefen  jo  ^luie  bie  öan  raebe  mit 
ben  brobcrfd^aftcn  inb  toa^enben  fiäf  inb  tortan  atlit  bat  in  bcr  fiat  xt>a§.  ber  ralt 
^>abbe  jld^  fcre  rifd^  bereit  inb  quam  fcnt  S3ribcn  mit  bcr  flat  banncir  50  bcr  brobcr» 
fd)aftc.  ein  anbcr  gefcl[d^af  tt)a«,  bat  ttiarcn  bic  loicrc^  bic  n?arcn  mit  ben  cirflcnjo 
bcm  rait  inb  jo  ber  öurß  brobcr(c^aft.  item  bie  gcfclfcf^af  i)an  bem  3ffcrmart  quamen  i" 
oü6)  gcfd;airt  bi  ben  rait.  item  bic  fouftubc  toan  bcm  Stlbcnmart,  bat  »aren  bie 
toan  bcr  SBintcde^,  quamen  c\xö)  mit  iren  toa^im.  item  bie  gefcKcn  toam  $emcl» 
rid^,  bie  lieffen  fid)  niet  bit  mainen  inb  quamen  oucj^  fcre  l^acjiclid^.  item  bic  rnfi^» 
menger  quamen  oud^  jo  bcm  banncir  bcr  flcbc  »anSoettcn  inb  jio  ber  tourß  gcfclfc^ofte. 
Stgrip».  ein  anbcr  boid)  fd^rift  alfuö:  ber  rait  tocrfoid^t  alle  ampte,  toie  fi  fid^  Minis 
bcttjifcn  »oulbcn.  fi  gaben  atte  getid^  befe  anttüorbc,  bat  ft  in  ber  fachen  flillc  muh 
bcn  fifecn.  boc(>  n?aren  fi  bem  rait  gc](>u(t.  p  li^abbcn  goibcn  troijl  toan  bcn  brober* 
fd^aften  mit  namen  Söinbccf,  goltfmebc,  bontmerfer,  bcdtcr  inb  brunjcr,  toleifc^^fcum 
inb  toifd^mcngcr  inb  bairjo  mere  ambod^ten. 

3o  mit  kr  rait  »an  doetten  mit  kn  brokrfd^aften  ^emaprnt  ^ogen  mit  Her  jlat  20 
banneir  10  Mt^hnt^  np  kr  Ba^  M  mn  )an  up  kn  tDeitmart,  liae  ein  gtois 
flad^tunge  mas,  in)  oortan  np  kn  llried^mart,  Hae  gefd^iek  bes  gelid^en. 

«1.275».  II  [Silb  eine«  Äam^)fc«.] 

SDo  nil  ber  rait  mit  bcn  tour^  brocberfd^aften  inb  anberen  tJergabert 
maren,  Derbroi^  fi  ber  l^oemoit  fere  ^  inb  Bef^jraid^en  fic^  unber  ein  inb  25 
mn.  mit  allen  anberen  ambod^ten,  mt  fi  bie  gctpatt  »olben  affteücn.   inb  bcr 

1%    xait  mit  ben  anberen  mad^tcn  einen  u^fa^,  bat  ft  bed  gant^en  ambod^^  med^ttd^  tour^ 
ben  unb  ftocgen  ft  boit  np  bcr  ftraiffcn.    inb  bat  gefc^iebe  alfu^. 
Sßeoerfr.  ®o  bie  burg  burger  inb  gcmcinbe  bi  ein  loarcnv  ftacd^en  ft  ui«  ber  ftat  bomier 

43'*    u^)  bem  Sllbenmart  bur  bcm  gebuir^uiö  jo  fcnt  33rigibcn,   inb  bem  banncrso 

bouldiibe  mennid^  buifent  man.  ft  gingen  ober  ben  Sltbenmart  inb  §eu* 
mart  inb  quamen  üur  liiröburc^,  bat  »a^  ein  l^ni^ ,  bat  bem  toullenamj)! 
jobe^oirbe.  bo  bie  ipeber  fuld^e  mere  bernamen ,  n)ie  ber  rait  inb  bie  ge^ 
meinbe  intgein  ft  getüa^^et  quemen,  fo  machten  fid^  bic  wcöcr  rifd^  u^)  mit 
Cime  groiffer  fdjair*  inb  loerfamclbcn  ftd^  bi  unfcr  ücioer  frautocn  broeberen  inb 35 
l^abbcn  oud^  ir  banne  r.  bober  rait  mit  ber  gcmcinbe  bat  loernamcn,  trcdtben  |i 
mit  bcm  banncr  tort  bie  53ad^  np  umb  bat  ort  oöer  ben  SBcitmart^.  nkmanfe  ban 
bcn  beiben  ^artl^icn  gebauten  nac  toreben,  ein  icftid^  joid^  ftn  fn>erbc  inb  ücjen  |ofa» 
men.  inb  bae  n>art  ein  grotd  flrit.    bo  bie  tvetoer  fain,  bat  ir  n>eber^rt^ie fe 

1.  '?obcrc'.  Sctocrf(.  416.  4.  2)ie  ganje etette  ip  mlfitjcrflanbtn. 

2.  9tid^tigcr3u[at?.  33gl.SBb.  1,262.  SBgl.  «b.  I,  262. 

3.  '2)it  tocrbroi«  [ic^cr  bcn  rait  mit  5.  '2)ic33aid^u^)a(u^ben  ort*,  ©et). 
aUen  ambod^ten*.   (Jöln.  S^^rb,  448. 


1371.  711 

ßärf  loart,  begonnen  fl  loüen  inb  ^Imoen  in  $etet  9{iclatd ^  l^ui«,  inb  toan  gvoiffen 
iitn  Heffen  ß  bat  bannet  \)nm$,  tnb  gmen  man  bkben  t>ur  ber  buir:  ber  ein  roaxt 
crftagen ,  ber  anbcr  Icit  groiffe  noit.    bo  tt?art  ber  toetocr  banner  jerl^autoen,  goriffen 

inb  äot^)(ijfen  go  allen  finden,  alfu^  joid^  ber  tatt  mit  bcn  broebetfd^aften  »an 
5  bau  'biö  np  fent  3o^an«  fird^of ,  tnb  bae  bIcDen  bott  6  man  t>an  bcn 
tocDcren  2. 

3tem  bo  ber  vait  mit  ben  broeberfc^af ten  toernamcn ,  bat  bie  toeijer 
t>an  bem  Sried^mart  ouc^  qnamen  ö^X^fl^^  ^'^  ^^^^  banner  uj)  fi,  bo 
ftalten  fi  ftd^  intgein  in  inb  joigen  in  jo  gemoite.    bo  bat  bie  toeber  ge^ 

10  toair  tourben  tnb  fagen,  bat  men  fo  ftarf  np  fi  bringen  quam  tnb  bat  irre 
gefelfd^f  np  bem  SBeitmart  inb  t>ur  ber  urau-Htoenbroeber  fird^e  gefd^of*  931:275^. 
flett  looren ,  bo  feirben  fi  trc  l^euf ber  umb  inb  Iteffen  bie  werfen  fien  unb 
beben  fd^oine  f^)rnnge.    bo  bie  bnrger  bernamen,  bat  bie  mebere  oud^  bie 
bfudl^t  genommen  l^abben,  bo  mad^t  fid^  maüid^  np,  groiö  inb  dein,  inb 

15  tt)at  fi  ertotften  bat  ftoigcn  fi  bott  np  ber  ftraiffen,  tnb  bt  ber  ©utgaffen 
bleif  tr  bit  bott.  fi  tredEben  bortan  mit  ben  banner  inb  flogen  bie  toeber 
^ic  tnb  bae.  fi  qnamen  jo  fent  ^eter:  bae  bernamen  fi  ein  uj)  bem  c(ot== 
fter  gain  unb  ber  toart  oud^  bott  geftagen.  bie  leeren  mit  irme  banner 
tnb  mit  ben  broeberfd^aften  burd^gingen  alle  ftraiffen,  beibe  Sried^mart 

20  inb  3liröburd^  inb  anber^ioae,  bae  ft  irren  intl^att  moid^ten  l^aben,  unb 
otngen  bie  mit  getoalt,  mer  bod^  enbonben  fi  ntet  bit:  bie  toeber  moifteu 
irtoutttourme  toerben  inb  taegen  unber  ber  erben. 

3tem  ber  rait  lic8  mad&en  u^  bem  $eumart  ein  gefJeiger  inb  lieffen  in  ire  ^euf*  slgriDr. 
ber  offlain  bi  bem  f(ä^u^)[loit3,  fo  ölt  p  ber  ttjeter  fricgen  fuuben,  be«gelidiien  bolre.       ^^^^' 

25  3ftem  bo  bie  toeber  alfu«  gebfutoen  toarett  inb  fid^  berborgen  ^ab* 
ben,  bo  joigen  bie  leeren  mit  ben  broeberfd^aften  mtbberumb  jo  9ltri8burd^ 
inb  bieben  bae  bie  nac^t,  unb  bae  toart  gelebert  broit  inb  toin  inb  be^ 
genotd^. 

IPie  bU  oeoere  in  t^nfereti,  itt  klnfeti  \nb  in  kirdien  grfoid^t  n^nrlien,  M  bi  einte 
30    (loffcenlnibe,  Her  jo  fent  Ülarien  an  bem  Ülaltiioidiel  gcfdiielic,  nroi|len  nis  dPoeUen 

ritimen. 

De«  anberen  bage«  broe ,  inb  n)a«  np  fent  ßecitien  bad^  ^  a(«  bie  9iot.  22. 

i^ercn  bed  ganzen  touüenamjjg  loaren  med^tid^  tourben,  joigen  aber  bie 

oDerften  t>an  ber  ftat  mit  ben  broeber j^aften  mit  ber  ftat  banner  bie  Sad^ 

35  up  mit  bafuinen  unb  ptfen  unb  in  bould^be  mantd^  brom  man,  inb  toae 

fi  bie  loebere  fitnben  grifen,  bie  ftoigen  fi  boit  wp  ber  ftroiffen.   fi  gingen 

1.  '9lkol^\  2öetocrft.455.  S5gl.S3b.  X^eilg  ber  SBei)crfIaici^t.  S3gr.  8b.  1, 239. 
I,  264.  3.  «gl.  SBb.  I,  276. 

2.  3Wit  biefem  3"f<*6  beginnt  luabr-  4.  3luf  biefcn  Sag  fe^en  bie  (Söln. 
fd^cinlid^  bie  ^ara^)brafc  be§  i)erlorenen  3abrb.  133  ben  @tra6enfam^)f  felbfi. 


I 


712  VI.  Äoel^offfd^c  (S^roni!  1499. 

bottan  butd^  at  fttaiffcn  boc  fi  touften  emid^  cntl^alt  Mn  bcn  ti)ct)ercn, 
fi  foid^tcn  fi  onäf  in  irren  l^uifercn  inb  fird^en  inb  in  dufcn:  ft  fjxrirten 
niemonfe,  l^e  locre  junf  of  aft,  fi  ffoigen  aüit  boit. 

3tcm  ein  l^eratt  rief  jo  ber  feber  ftunbe  in  aüen  ftraiffen :  fo  toerc 
getpeft  ipere  bairan  bo  mit  getoalt  genommen  toart  ber  man  in  bem  belbe,  5 
ber  futbe  nirgend  t)ri  fin  binnen  Soeüen,  inb  ^t  rief  baebi,  men  fulbe  etn 
dod  tuiben,  inb  bie  loile  bat  bat  gelube  toerbe,  fo  foulbe  matßd^  fin  ge* 
»erbe  uiö  ßoeüen  fd^iden.  oud^  rief  l^e :  of  iemant  mer  ber  unfci^ulbid^ 
mere  an  ber  \>nx^  fad^,  bem  fadsten  unfe  leeren  geteibe  inb  gcnabe  jo. 

91an»^  (Sin  anbcr  f(3^rift  alfu«,   bat  ber  rait  reit  toail  14  bagc  in  ber  jiatio 

*  ummc  unb  morgenf^jraid^ben  inb  )3erbobcn  alle  ber  gemcinbe  in  ßoetten  vtp  tif  inb 
goit:  (0  toer  ber  toci>ere  of  \>olxt  ein  l^uiöbe  of  ^erbcrgebe,  ber  foulbe  fin  umB 
üf  unb  umb  goit  t>er)>a((en. 

3tem  bie  cfodte  loart  getuit  jo  fent  aWarien  bi  bem  a»alfebud^l: 

Cötn.  bo  l^oif  it  fid^  an  ein  btien,  toat  bae  geblien  funbe  bat  bloi.    men  jagebe  irre  toi»  is 
133.  *  toer  inb  finber  50  ber  ftat  uiö  inb  ber  rait  nam  ir  ertoe,  l^ui«  inb  f)o\  inb  al  ir  goit  Bi 

eime  Rätter  nae,  unb  bat  gefd^iebe  fonberlinge  oDer  bie,  bie  fere  meid^ti^ 
toaren  inb  rid&  Dan  goibe  unb  bie  fid^  toeber  ben  rait  fo  groffid^  gelacht 
l^abben.  bie  fted^ten  t)an  bem  ampt  meierten  fic^  ein  git  tanf  i)erbergen 
bid  ber  fturm  ooer  mad,  unb  ber  einbeif  quamen  oud^  go  genaben,  a«  20 
batb  ^ernae  gefd^rei)en  toirt.  mer  ein  groid  beit  t>an  ben  ca:|>itaniern,  bie 
ben  t>ur§  uptouf  gemad^t  l^abben  unb  fc^utbid^  toaren,  bie  liefen  mit  eime 
©r.276*.  toreben  moit  ||  jo  ber  @d^aifer^)orfeen  uid:  bie  ruimben  bie  ftat  inb  irre 
l^uifere. 

Slgn))^  3tem  einbetl  f6rit)en,  bat  bie  ^or^en  toan  ber  ftat  t>an  (SoeEen  bie 25 

t)ur6  1^  bage  aUe  bie  }it  jofiunben,  bat  niemant^  uid  noc^  in  moe(^t,  fo  bat  bil  ban 
ben  loe)}eren  inb  t)oIren  bie  blud^t  namen  inb  ot)er  ber  ftat  muiren  bieten  inb  quamen 
atfu«  tnrot(S},  einbeil  jo^Bonne,  einbeil  ^c^ihmä^,  einbeil  jo  Slnbernacf»  inb  anber8»ac. 

V^lt  Her  neoere  einüeil  ^0  genauen  qnamen,  inü  Me  nioi|len  al  ir  tjarnafd^  ooer* 
leoeren,  in)  men  Mt  afbred^en  in  üen  grnnt  ^mei  ltoe|llid)er  ^nfet,  ktt  ft  i^loe-  30 

gen  }o  raiite  10  gain. 

ÜDo  bie  oDerften  t)an  ber  ftat  mit  ben  broeberfd^aften  atfud  bie 
ftraiffen  l^abben  burd^joigen,  fo  feirben  fi  toebernmb  jo  Slrdburd^,  inb 
ad  fi  bair  quamen,  fo  Jjonben  fi  bi(  ber  toeDer  bae,  bie  in  tDolbcn  l^ulben 
inb  ftain  jo  unfd^utben,  unb  men  nom  ben  eit  Dan  in,  bat  fi  getrmoe  inb  35 
gel^oirfam  fin  looutben,  inb  toart  in  tjergetoen,  of  fi  Durmaite  intgl^cin 
bie  ^eren  gebaeii  l^ebben.  fi  moiften  oud^  oDergeDen  ir  l^drnefd^  in  bet 
ftat  rentmeifterl^uid,  inb  bem  gefd^iebe  oud^  alfo:  mattid^  mad^be  ein  ge^ 
)fad  inb  brad^t  bat  in  bed  rentmeifterd  ^uid. 

23,  e^fifftr^ot^en.       33.  91rn«Bur<^. 


I 


1371.  713 

3tcm  jo  ber  fctoet  jtt  quam  bur  ben  tait,  tote  ber  man,  bcn  bic 
jcbcr  mit  gctoatt  genommen  l^abben,  metc  jo  fent  ^ant^afeon  enbtnnen. 
0  ber  xait  bitt  bernam,  bo  fd^idte  l^e  bait  inb  naemen  ben  man  tnb  botr* 
tn  in  np  ben  f)eumart  inb  ftoigen  eme  fin  l^euft  abe  \xp  eime  fteiger,  bat 
tonbe  bur  ben  gtoeien  laufen :  bit  loatt  ben  toeberen  jo  ben  eten  g^bain, 
nb  »art  gefat  an  betr  enbe  umb  bie  [tat. 

3tem  np  bat  bie  getoalt  ber  toeDere  mere  unberbrud t  tourbe,  fo  beben  ^jarU)*). 

ic  otoerflen  tan  (SoeUcn  bic  gtt)ei  ^ufere  afbreci^en  t>an  Oben  af  biö  in  ben  grunt, 

at  ber  toei^ere  getoantl^ufere  toaren  inb  bairup  fi  ptaegen  jo  rait  jo  gain, 

ib  fd^reioen  {Ic^  leeren  üan  ben  beiben  Iftuferen.    toan  ben  l^uiferen  tt>art  naemai(9  ge< 
la^t  bat  )}Ietfc^md  u^  bem  $eumarte  ^,   inb  bo  toaxt  tn  a(  ir  mac^t  benommen. 

3tem  mx  bem  feilten  gen^ant^ufe  ftonbe  ein  grotd  bilbe  unfer  lietoer  frautoen:  @ö(it. 
at  naemen  bie  leeren  toan  (Soetlen  inb  fatten  bat  go  fent  SWertin.  ^cV2* 

3tem  a«  öurg  i«,  fo  nam  ber  rait  einbeil  toe*)erert  af  l^niö  inb  l^of eöln. 

jant  fi  njaren  ui«  ber  maiffen  xi^.  ^f ^3^* 

3tem  befe  bürg  gefd^d^te  l^aint  ]xäf  begeben  in  bem  bur§  jair  u^) 
ent  (Stöbetten  bad^  2.  '  '^^^'  ^^• 

!Die  bürgere,  bie  jo  torne  gelad^t  toaren  inb  \xp  bie  bri^eiben ,  lour^^ 
>en  oud^  gebriet. 

3tem  l^ie  i^  jo  tüiffen:  at  toa«  bat  touüenampt  gan^j  berbrudt  inb 
tnber  bed  raift  gel^oirfaml^eit  brad^t,  fo  bleif  nod^tant  bie  toeranbcrung 
>e^  rait^ ,  ad  fi  gefaxt  ^abben,  ad  mit  ben  fd^effen  3.  oud^  bieben  bie 
tt>en  raebc,  ad  ber  enge  rait  inb  ber  toibe  rait  ^. 

€in  oennanunge  |o  ^en  ooerflen  »an  doellen  oan  bem  alUen  ^eirfdiaft. 

3Ran  ]pxi^t:  gctoalt  inb  oöermoit^  .  .  .||.  .  nu  inb  jo  aller  jit.  m.in^. 

3tem  biffe  bürg  Dermanunge  ^aücn  bie  Durg  leeren  ban  ben  alben 
efled^ten  niet  t)urfid^tid^Iid^  inb  »idlid^  jo  l^erfeen  genommen  nod^  fic^ 
airnae  gel^alben,  mant  roietoail  fi  burd^  bie  gemeinbe  jom  bidfermail  fin 
rre  bianbe  oüerften  inb  üertoinner  tourben,  ad  t)ur§  id  bi  bifd^ofd  Snget* 
red^td  t)an  SSalfenburd^  jiben  inb  oud^  nu,  fo  .^aDen  bod^  bie  tjurg  ^eren 
itet  angefien,  bi  aDenturen  burd^  unDerüarenl^eit  ber  jonger  raitdlube, 
ie  geraben  ^aben  a^  toninf  SRoboam  geraben  toart:  l^ebbe  fin  t)aber  ®a=^iii.Äön. 
omon  mit  geifelen  gef lagen ,  f 0  f oulbe  fin  minfte  binger  ftt)airre  fin  ban  '  '  * 
ind  baberd  rudt  k.  ,  —  alfo  fin  oud^  bie  Dürfe  oüerften  ber  gemeinbe  jo 
iftid^  inb  jo  froair  get)allen,  nu  mit  ajifen,  nu  mit  fd&efeunge,  nu  mit 

1 .  2)a8  fagen  auci^  (£öln.  3a^rb.  C  72.      ®ef(^ic]^te  ber  ©tabtöerfaffung. 

2.  3)08  2)atum  i|l  irrig,  i>gl.  oben  5.  Jpier  folgen  bie  40  fd^on  ©b.  I, 
>    708.                                                  256  ald  mut^magli(]^er  ©df^lug  ber  'Se« 

*  3.  8gl.  ©b.  I,  259.  toerflaid^f  gcbrudtten  35crfe. 

4.  @.  hierüber  bie  Einleitung  gur 


714  VI.  Äeetl^offf(!^c  (S^ronlf  1499. 

ijcranbcrunge  tet  munfecn  :c,  bmtuntft  bte  feteen  butg  (flbc  l^crfci^af 
ftabcn  bcrtoren  nac  bcr  l^ant  bat  tegiment  tan  bcr  ftat  »an  (Soeüen,  bat 
fi  j>an  langen  atbcn  gtbcn  gel^at  l^aben ,  ate  l^crnae  gcf d^reten  toirt  anno 
dni.  1396  inb  97,  tub  l^aben  bettoten  ai  ix  madSft,  o^  ban  gefd^teben 
tottt,  inb  l^aben  nod^  ntct  fomcn  tt)cbetumb  battjo  anno  1499  tnb,  0^5 
nod^  fci^int,  unotoetforntid^  betloren  l^aben,  »ant  fi  betbant,  besaget  iitb 
üerftottjcn  [in,  inb  bat  tegiment  bet  felber  ftat  i«  in  bet  gemeinbe  l^enbc 
lomcn.  bod^  tpcrben  ban  ben  naelontetingen  bet  felbet  geffed^te,  bie  itcd^ 
binnen  ßoeflen  fin,  jo  taibe  nnb  jo  bem  fd^cffenbom  geloten.  be«  bet 
toife  tait  nu  jet  jit  bet  l^ttigen  ftat  ban  ßoeüen  bettad^ten  inb  jo  l^er^en  to 
nemmen  fal,  bie  gemeinbe  mit  tpi^l^eit  inb  fanftmobid^ett  jo  tegeren. 
toxx  fein,  bat  groiffe  med^tige  foninlrid^  fid^  beranberen  mit  bem  regen* 
ten,  ad  jo  unfeten  jiben  mit  bem  foninftic^  ban  Sel^emen,  mit  bem 
loninftid^  t)an  9?ea:|>ete,  mit  bem  !oninIrid^  ban  Sltragonien  :c.  qui  stat 
\'(i^ii'  videat  ne  cadat !  ts 

Anno  dni.  1373. 

Sßtn.  3n  bcin  öurg  iair  quamen  bie  Soeben tocber  jo  (SocHen bie 

134.    tt>ibber  ui«  (SoeHcn  tocrbreöen  »urbcn  anno  dni.  1349i. 

(benb.  3n  bem  fe()9en  jiair  bo  {anl  ein  corbinale  bie  Itf oemiffe mb  bet  toai  fomen 

*^^*  '^'  i>an  (gngelant.  ,  20 

Anno  dni.  1374. 

eb.  134.  3n  bem  t)«r6  iair »a«  ber  OTin  fo  groi«,  bot  l^ei  jo  (Scetten  ober  bet  * 

muiren  ginf  inb  men  boir  mit  fd^iffen  ober  bie  ftatmuiren ,  nnb  l^e  gtn! 
bi«  \x)f  fent  3ortd  ctoifter,  Bio  np  bat  üteifd^l^ut«  up  bem  i^eumart, 
bi«  JO  ber  sWun^en  nnb  oortan  bi«  an  bie  3Kar!por<5en,  inb  tnen  boir  mit  25 

fd^iffen  inb  mit  t)toe^en  in  ber  ftat.   bat  geiüeffer  luerbe  bis  pa\\ö)tn bat 

men  benfen  moi(^t. 
stgri»)»).  II  ^^^  ^^"  »oulbe  fagcn,  bat  ber  9lin  bot  unf^ulbige  bloit  bet  toetoer  inb 

i08b.   looller  an  bem  ©turt^elberge  oftoefci^eit  moifl,  bot  boe  terflor^t  toa9,    bie  {lat  nu  am 
@(]^u)>ftoi(  genont  id^.  30 

3tem  t)an  bem  groiffen  SRin,  bat  l^e  ^ait  gegangen  bi«  an  bie  tra|)* 
<)en  JO  fent  SDJarien  greben,  fin  gefc^rei)en  befe  Derd^: 

Est  post  predicta  destructio  naagna  notanda,  < 

nam  sunt  undena  februi  sua  perdita  frena, 

merse  sunt  ville,  nocuit  templis  nimis  ille.  ss 

hunc  gradibus  quinis  Margteden  isse  notabis^ 

sub  lavacro  Christi  quum  scandens  Rene  fuisti. 

1.  2)ie(S^ronit  tvirft  bie  betben  %n9-  3.  ^ie  3nf(if^rift  befanb  ^^  an  bei 
treibungen  ber  Suben  1349  (©(.  263»)  Äiri^e  S.  Maria  ad  gradus.  SWiteitiigen 
unb  1423  ($(.  290»)  ^ufammen.  ort^ogra)>^if^en  9Stt>eie^un]gen  9t\^t  fte 

2.  S3gl.  ©b.  I,  276,  bei  GeleniTis,  D6  magnlt.  Col.  p.  314. 


\ 


1373—1375.  715 

3n  bem  feti»en  iahr  ßottbe  eht  grotffe  franl^eit  v^  unber  bett  minfd^ett,  iitb  )o«i9  chron. 
bo(i^  niet  t>i(  me  geften  befe  {elbe  trant^eit  t>uc  of  nae,  tnb  quam  toan  natur(i(i^en  ur^  ^r*^'* 
fa(]^en,  a^  bie  meifier  fd^rben,  tnb  noemen  ft  maniam,  bat  \%  ra{evte  of  unfmntci^eit, 
tnb  bt(  (übe,  betbe  man  tnb  fi'aun)en,  iuni  inb  a(t  ]{;abben  bte  franc^ett,  tnb  gingen 
5  ui8  Ifjui«  inb  ?;of.  bat  beben  oud^  junge  meibe,  bie  toeiUeffen  ir  alberen,  lörunbc  inb 
maeg«  inb  lantfd^af.  biffe  bürg  minfd^en,  )0  e^It(](|en  }iben  ad  fi  bie  franc^eit  anflieffe, 
fo  ^abben  fi  ein  ujcnberltc^  betoegung  irre  lid^amen :  ft  gaben  nid  trifd^enbe  ttnb  gru« 
fame  fiimme,  inb  mit  bem  to)ur)>en  ft  fi(i^  ][^aefl(i(i^  u^  bie  erben  unb  gingen  Uggen  ui^) 
tren  rugge,  inb  betbe  man  inb  lorautDen  moifl  men  umb  iren  \m6^  iub  umb  lenben 
10  gurbelen  unb  fnetoelcn  mit  tteelen  *  unb  mit  flar!en  breiben  Benben,  affo  ftif  unb  ^arte 
a!«  men  motit^te. 

3tem  affo  gegurt  mit  ben  ttoelen  ban^gten  ft inb  riefen:    S^in- 

*(>ere  fent  3otan  fo  fo  brif(ä&  inb  bro,  ^ere  fent  So^an'.  ilJ.' 

3tcm  bie  g^cne,  bie  bie  !rant^>elt  l^obben,  tburbcn  gemdnlic^it  gcfunt  binnen  chron. 
15  15  bagcn.  jom  leflen  gef(j(>iebe  t)il  botoerieunb  brod^  baemit:  einbeil  naemen  ftd^  an,  ^^^^l 
bat  p  franf  ireren,  u^>  bat  ft  mod^tcn  gelt  bacburdj  bebclen,  bie  anberen  toindben  fic^ 
franf,  \ü^  bat  ft  mod^ten  unfnifdjeit  bebritocn  mit  ben  i^rautoen,  inb  gingen  burd^  flfi^*^?08*!' 
lant  inb  breti«n  i>i(  boberie.  boc^  SoIef)en  bra(^>it  üi6  inb  tt>urben  t>erbre))en  Söin. 
ui«  ben  lau  ben.  bie  fcCbe  benfeer  quamcn  on<i^  go  (goetten  tuft^en  a»en  unfer  lie*  ^^3^^' 
20  k>en  lorautoen  miffen  assumptionis  inb  nativitatis. 

Anno  dni.  1375. 

3n  bem  t>urg  iair  n)urben  bie  f(i^effen  unb  ber  rait  uneind,  "t^i  \%  bie  bau  aBür}B. 

ber  gemeinbc  in  ben  rait  fernen  toaren  of  bie  ban  bem  toiben  raibe,  umb  ^km. 
bat  bie  fd^effen  iDouIben  irre  gebiebe  fefeen  inb  l^aben  boben  bie  [tat  unb  ^^'  ^*^^* 

25  ber  ftebe  burgermeifter.    bo  j^oiren  be«  tierben  baged  in  bem  abritte  bie  f(i^effen   <5ö(n. 
»an  (Soetten  bifd^of  grebcrid^  go  Hetoe  jo  ©onna  »ainen,  inb  ber  tparen  9,     25!  * 

mit  namen  l^er  SBil^elm  ®ir,  l^er  ^enrid^  ban  ^ufen  im  SSilfegvaben  ber 
cCtfte,  l^er  3o^an  Dberftoulfe  ban  Sffrem  ritter,  ^eiberid^  ban  SSinaffe«, 
^l^itip«  ©df^erfgin ,  aWatl^iö  Dberftoultj^  ^enrid^  ban  ^ufen  ber  junge, 
30  So^an  ban  ^orne  unb  SReinbolt  ©d^erfgin  2.    bod^  quamen  ir  bri  oc^ternoe  cotn. 

toebcrumb  in  (Soetten,  mit  nomen  ^tx  ^vaxv^  ^arböuifl,  ^>er  ^toer^art  $aTbi)uifl  inb  ^J^J** 
(>cr  @tocr^>art  i3am  ©untgin  3. 

!j)if[c  bur^  fd^effen,  ate  ft  jo  ®onna  »aren  bi  bifd^of  grcberid^, 
fo  l^abben  fi  jofamen  mand^en  rait,  bod^  jom  teften  berbunben  fi  fid^  y:>^ 
35  famen,  inb  bie  f d^cffen  fadsten  cme,  bat  l^e  bit  l^ertid^eibe  inb  .mand^c  bri* 
l^eit  in  Soeöen  liebte,  bie  l^e  niet  entoifte,  unb  bie  tootben  fi  eme  offen* 
boten,  a^  fi  oud^  beben,  inb  fi  gaben  ftd^  unber  einanber  brief  inb  fieget, 
bie  fd^effen  bem  bifd^of  inb  ber  bifd^of  toeberumb  ben  fd^effen,  bat  fi  bi 

1 .  €öln.  3^a]^rb.  C  72  S3arianten :  biet  III,  667  erfd^einen  nod^  mehrere  an- 
'iifb  man  »rant  fi  mit  treten,  crc  bud(^  bere,  flatt  *4>eiberi(^*  3)ietrid^  »enoft«. 
m\i  rttct)«Un'.  SBgl.  au*  »b.  Il,  25. 41.  3.  SBgl.  ©b.  il,  41  9iote  2. 

2.  3m  @(^öffenn?ei«t^um  bei  Sacom» 


716  VI.  ÄocH>offfd^c  (S^fronif  1499. 

ein  tooufcen  Mtecn  jo  tietc  inb  jo  leibet  tnb  bacmtt  l^oif  ber  Btfci^of  an 
jo  friegcn  up  bic  ftat,  umb  anbringen  ber  fd^effen  ban  be^  l^ogcn  geritiffi 
©(.277b.  tpiHen,  a^  ^ernae  gefd^rc^lben  tt)irt.  inb  bafo  bairnac  gaf  ber  bifd^of 
orlof,  batbie  fd^effen  fo  tt)it  a«  fin  tont  mere  mochten  befummeren  uj) 
bie  [tat  ban  (SoeQen.  inb  bit  gefd^iebe  oud^  alfo:  ad  n)it  ad  bat  btdbonts 
id,  toart  in  fummer  getod^t  ber  burger  goit.  bit  geftabe  ber  bifd^of,  toic^ 
toail  l^e  berbunben  toad  mit  ber  ftat^  inb  l^abben  eimer  bri  geforen:  of 
einid^  ttoift  tufd^en  in  queme,  bat  bie  fed  [id^  ber  fad^en  unbermunbcn 
inb  bie  jtoeifd^eöid^eit  neberted^ten.  oud^  toaren  ber  bifd^of  inb  bie  [tat 
berbunben  obermi^  ben  tontbreben  ^.  lo 

Üan  bem  gemeinen  latttotebett  tiir4|tn  iKafe  in)  Hit». 

§ie  id  jo  mirfen,  bat  jo  befen  jiben  gefd^ieife  beibe  jo  tonbe  inb  jo 
tt)affer  bit  fd^aben«  ben  foufluben  inb  anberen.  bit  angemirft  quawcn 
gofamen  bifd^of  g^eberid^  ban^Soeüen,  l^ergod^  SBenfeet  ban  S3rabant, 
ban  gimburd^,  ban  Su^enburd^,  ^erjod^  ©itl^ctm  ban  ®uttd^  inb  »an  15 
®etre*,  grebe  9lbolf  ban  Slet^e  ^  item  bie  ftat  ban  Soeöen  inb  bie  [tat 
ban  äid^:  bie  aüefamen  inb  anber  mere  berbunben  fid^  jofamen,  ein 
fteben  baften  breben  iinber  fid^  jo  l^afben  inb  in  al  iren  tonben.  »er  tt 
fad&  bat  uneinid^eit  of  obertoft  tufd^en  ben  bürg  ^jartl^ien  u^)ftunbe  burc^ 
fid^  felf«  of  burd^  anber  brembe,  fo  futben  bie  bur§  paxü)k  bed  pd^  un-  20 
berminben  inb  feren,  ffid^ten  inb  meren. 

SRer  boben  al  bie  bur§  ^)untcn  iDurben  bie  ban  SoeQen  oberbaüen 
mit  rouf  nid  bed  bifd^ofd  fCoeffe  inb  ui«  fime  tonbe.  inb  bie  ftat  ban 
Soeüen  bebe  bat  funt  bem  tontbreben  inb  bectotd^ben  fid^  bau  bem  ober^ 
bat  inb  fd^aben,  ber  in  gefd^iebe  ban  bem  bifd^of,  mer  bat  \oaxt  berjogen.  25 

3^0  mit  bif(^of  -ftibttl^  Me  fiat  uan  dPoeilen  in  bes  keifets  a4)t  braute. 

3tem  btfd^of  greberid(^  bur§,  nae  ber  ctoge  ber  fd^effen,  joid^  ^e  jo 
feifer  ^arl  mit  einbeil  ber  feber  fd^effen,  unb  l^e  ctoigbe  bem  feifer,  m 
bie  »an  Soelne  getoelüid^  fin  fd^effen  l^ebben  üerbreben  inb  ^ebben  fin 
erbe  genommen,  oud^  ^ebben  fi  eme  fin  gerid^te  gefwed^t.  inb  bat  in,  bat  30 

29.  ci^n  [(Reffen. 

1.  %l.  bic  Urfunben  1375  Suü  12  tualtcte  ©elbcrn  für  feinen  gletd^namigen 
bei  SacombH  Uvfunbenb.  III,  667. 669.  @o^n.   Sacomblet  III,  619. 

2.  3)ur(^S3ertragtom6.@e^)t.  1374.  5.  ®raf  Slbolf  erfd^cint  ni^t  unter 
Ouetten  V,  64.  ben  ©egrünbeni  bc«  Sanbf rieben«,  »at 

3.  35gl.  bie ?anbfrieben8urlunbe  1375  au^  tvenigfien«  bi«  1377  Äug.  7  (togl. 
aWärj  30  bei  gacombtet  lU,  658.  Sacombict  III,  703)  ttO(i^  nid^t  bcigetreten; 

4.  ©erjog  SSitbelm  toon  ^Miäf  öer» 


1375.  717 

l^e  eme  fftiifm  »olbc.  bcr  fcifet  crl^ottt  in  inb  bebe  bie  [tat  in  be«  rii^^ 
a6^t,  bo  bic  [tat  bat  bctnam,  fo  \6)xdtt  ft  bae  irre  brunbe  4  inb  bie  baben 
ben  feifer,  bat  ^t  in  gcnabe  bebe  inb  l^iett  in  irre  bril^eit,  bie  irre  alteren 
ertt>ori>en  l^ebben  mit  groiffer  arbeit,  inb  bat  ft  quemen  ui^  be^  rid^^ 
5  ad^t^  »ant  ft  »eren  nnfd^utbid^  ber  fad^en  bie  in  ber  bifd^of  npkdfk. 
mcr  bat  enl^atp  niet :  ber  feifer  bebe  bc«  bifd^of«  mitten  inb  gaf  eme  be^ 
Briefe  np  bie  ftat,  fo  bat  ber  bnrger  lif  inb  goit  in  atten  (anben  nod^ 
ftd^erl^eit  nod^  geleibe  l^bben. 

IDie  hit  (tat  tian  doelUn  Mt  oain  t^ii^t  ttefUite  man  oan  Itt  bif4|of9  ami^iMtn^ 
10     Me  M(  (tat  Mu  dodlen  (ntbtn  oerraben  ^aDen,  in)  bat  ber  fank  9(la4|t  oatt. 

Spinnen  be«  bat  ber  bifd^of  tad^  bi  bem  feifer,  mart  bie  ftat  ban 
Soeöen  l^eimtid^  gemarnt  bat  fl  [\äf  burfegl^en,  mant  ft  merett  berraben^. 
inb  ber  rait  bemam,  »er  bie  gene  toaren  bie  bat  bcftettcn  fotben,  unb  bebe  mn. 

bte  loangen,  inb  toad  ber  Up)ßtUx  t)  a  n  b  e  m  b  o  i  m  e  inb  bed  btfd^of^  rentntetfler  k.  a  d    134. ' 
15  tjurß^.  inb  jerjiunt  loart  bcr  fanf  geleit  binnen  (Sotten,  inb  bieben  bie  jmen 

t)nrg  gefangen  umbtrint  2  jair.  bo  bie  ftat  ben  n^jfa^  be«  bifd^of«  ber^ 
nommen  i^abbe  bnrd^  bie  bnr^  gefangen  man,  fo  fd^rebe  fi  bat  jo  leeren 
inb  fteben  inb  bectaid^te  fid^  be«. 

Bo  mit  bir4|of  ireberiit  in  Ut  pai$  ban  quam. 

20  330  bie  ftat  ban  Soetten  niet  moid^t  jo  red^t  fomen  mit  bem  bifd^of 
ünrß  bi  bem  feifer,  fo  daid^ben  fi  bat  bem  pai^  inb  ber  pa\^  bebe  in  in 
ben  ban,  loant  f)t  meineibid^  toa«^.  bie  briebe  mürben  Durgel^afben  ben 
pxioxtn  inb  ben  4  orben:  fi  l^abben  niet  gerne  be«  bifc^of«  bebe,  bod^ 
tDart  fft  berfnnbiget  in  ben  ban,  a«  mit  a«  bie  ftat  ma«. 

25         II  33o  ber  bifc^of  befe  mere  bernam,  mie  bat  befe  bur^  gefangen  me*  öi.278*. 
ren,  fomart  i^e  trurtd^  inb  bie  bi  immaren  inb  \pxad) :  l^e  moutbe  bie  ban 
ßoeöen  a«  eigen  machen  a^  einid^  finre  ftebe,  inb  foutbe  l^e  oud^  ben  boit 
bairumb  fiefen  inb  fin  bnfc^bom  berfriegen.  l^e  reit  in  SBeftp^afen  inb 
ttjoulbe  bie  ftat  in  bie  feime  bringen  ^,  mer  bat  enmoc^t  im  niet  geboeren. 

30  bo  joid^  ]^e  bortan  jo  bem  bufd^of  ban  ^aberbome  inb  ctaid^be  eme,  mie 

23.  b^fft^off. 

1 .  2)ie  ©efanbtfci^aft  tourbe  toa^r«  4.  2)er  @ribtf<^of  tourbe  nt(j(^t  liegen 
fc^etnli^  öor  ?(n«f)prn(ä^  ber  3i(^t  abgc»  feine«  SSer^alten«  gegen  bie  @tabt,  fon* 
fc^idtt.  Sgt.  5Bb.  i,  281.  bern  »egen  ©elbongelegen^eiten  gebannt. 

2.  Sgl.  (gnnenli,  712  unb  bie  Ur«  ©onnf^ruci^  be«  ^ä^)fni(j(>en  Äämmerer« 
funbcn  Duetten  V,  120  ff.  1375  @e^t.  6  Duetten  V,  115.  SJgl. 

3.  %n  früherer  @tette  ifl  bic«  gar  (Siiiieu  II,  710. 

ni^t  crtüä^nt.  5.  SBg(  ©b.  I,  281. 


5 


718  VI.  «oel^offfci^c  (Sifxonrt  1499. 

bie  Dan  SoeQen  l^ebben  fine  t)tunbe  geDangen,  ftn  fd^ffen  i^bteben  inb 
fd^enbbrtet)e  Dan  im  an  bie  furften  gefant  inb  baitjo  l^ebben  in  ^o  ban  ge« 
bain,  inb  bat  in  mab  ^ntpt,  inb  ber  bufd^of  ban  ^abetbome  tpatt  onä) 
jerftunt  biant  ber  fta^  ban  (Soetlen.  oud^  )oicl^  l^e  jo  9(i(i^  bi  ben  (ant* 
bteben  inb  bedaid^e  [xä)  np  bie  ftat,  inb  bie  [tat  berantiDorbe  fid^  albae, 
bat  tt  bcm  bufd^of  niet  bcl^agebe.  bo  bwfd^of  grebetid^  fad^,  bat  fin  anfloc^ 
niet  molbe  bur  fid^  gain,  fp  befatte  l^e  atte  ftraiffen  inb  zx^xopulU  gl^ein  goit 
(aiffen  gain  in  SoeQen  nod^  jo  (anbe  nod^  jo  9?ine :  l^e  metnbe  [i  binnen 
ßoeüen  ui«jofmad^ten.  bit  betbroi^  bie  ban  ßoeüen  inb  befd^reben  200 
gefeien  inb  beben  mit  ben  groiffen  fd^aben  in  bem  coeifd^en  (anbe,  a«  ^er^  lo 
nae  gcfd^reben  fteit,  mit  brant  inb  touf  bi«  jn  öonnc  inb  ^aitrnmbtriiit 
inb  mad^ten  it  ganfe  tale  ^  bairumb  joid^  ber  bufd^of  eber  ip  bem  tant* 
freben  joSlid^  inb  daid^be,  tpie  eme  atte  fin  tant  jemertid^  berberft  tourbe, 
inb  bairumb  ber  ^erjod^  ban  Trabant  inb  bie  [tat  ban  %i^  mxttn  ber 
[tebe  (Seine  biant  inb  (ad^en  ein  bo(!  jo  Sed^eni(^*  ber  bufd^of  gefan  o^d^  is 
]^ul))e  an  bem  ^erjogen  ban  ®ui(d^e,  mant  f)t  onäf  xoa^  berbunben  mit 
bem  (antfreben,  mer  ber  ^txiiydf  ban  ®nitd^e  \pxa(fy :  l&e  tt:>i[te  bat  bie  \t9i 
bur  gedait  J^ebbe«  bat  ir  bürgere  meren  gejait  inb  beroif t  inb  genant  i^ 
[ime  (anbe  it;b  bebe  ber  [tat  groi[[e  getDaU,  inb  bai^pmb  mmnlH  ^e  jAü 
biant  »erben.  20 

3tem  bem  b^f^pf  ^art  pnd^  !^nt  gebiitn  ban  benen  bie  buiffen  6oe(' 
len  toaren  gejogen :  l^c  fonibe  bur  ßoeCen  jien,  bie  gemein  [ontbe  ente 

int  ^ant  gain.  inb  ^e  beftonb  it  oud^,  afö  l^ernae  gefd^reben  [teit. 

» 

Anno  dni.  1376. 

stoniQi*  SBent^edlaud  toart  gelpren  jo  etm  voem|(Jt^en  foninf  in  bem  Durg  jatr.  vi  de  25 

mir  bie  oan  Otiitf4ie  oHt^ann  Mt  mitburgetfitiaf  inb  Driijeiben  Me  fi  ^abUn  mit 

ber  |lat  oan  daellen,  in  item  groiffen  ungelndt. 

(5ö(n.         3n  bem  fetten  Jair,  »ant  bufd^of  grebrid(^  in  Diantfd^af  [tonbe  mit  ber 
^34'u.*  [tat  ban  Soeöen,  [0  Ke[[en  [id^  bie  ban  üDuit[d^  bairjo  trumpen  bem  bu*  30 

*^i  ü9»f '  fd^^f  i^  K^f  il^^  qnomen  bie  bürgere  inb  oöerjten  toan  3)uitf(|  mit  gctt)a:|>enber  ^ant 
i^o  iSoelne  gebaren  an  bie  flat  t>ur  bie  $if(Jt^:|>ort^e  inb  fanten  anbcnraitjo 
(Soelne,  bat  ft  irre  t)runbe  fd^tcCen  tooulben  an  ben  9{in  Mixx  bie  $if(]^:|>Dr^e,  bae  tt>ar* 
ben  ft  irre  inb  tooulben  mit  in  \pxt(iftn.  bie  flat  ^an  (SoeUen  fante  irre 
Drunbe  an  ben  9lin  }o  in.  bo  fadsten  bie  burger  Dan  ^nitfd^  ber  flat  Dan  iSoel'  3& 

4.  *bem'  ftatt  *ten'. 

1.  SBgt.  unten  ©(.  279». 


1376.  719 

leninen  ett  tnb  iburgerf^af  np  inb  en»ouIben  bermet  langer  gebrui(i^,  bie  fi 

ein  fange  jit  ge^at  ^abben  mit  ben  Bürgeren  k)an(Soetten.  tt))finnt  f(^i(ibe  ber  rait  t>an 

(SoeHen  bie  irren  mit  ma(^t  ot>er  ^\n  inb  (ief(en  bae  ben  ^an  2)nitf(^e  irren  grotffen 

Qxa^tn  loxotxißta  inb  iputten,  ben  ft  umb  fiäf  )o  be[(j^erntnnge  l^abben,  inb  bie  bürgere 

5  loan  <SoeKen  brungen  bie  ban  !^uitf(i^  bair^o,  bat  fl  moipen  irre  gratnn  ^el^en  Butten 

tnbmoifien  irre  groiffe  lorilj^eit  oer^ien,  bie  ft^an  ber  flat  t>an  (Soellen  Ij^abben.  bo  ram^e 

ftd^  ber  rait.  ga^^ufe  felben  nu^e^  i9  ein  albe  gef:|)ro(^en  koorbe.  bo  gaben  bie  tan 

2)utt[d^e  groijfe  bri^eit  ober,  bei  fi  jo  biffer  jit  bt^  qo(^  annol499  nie  kveber  ober«  ^^ 
-  .^.  (Sollt. 

fomen  motzten.  3abrb. 

10         n  3«  bem  felben  jair  np  fent  Ouirinö  bad^  qnamen  jo  2)ultf(^  SBoIter  ban  bem  ^/278b 
$orfl  inb  Sngelbre^t  ban  Defte  inb  ftne  brobere  inb  branten  einjjroi^betlban 
3)uitf(i^,  »ant  ft  lange  be6  jliffe  inb  beS  ln\6)c\9  biant  getocfl  »arcn,  *|be« ^^gjjf '^• 
bo(]^  niemand,  bo  {1  }o  (SoeQen  Borger  toaren,  ^ebbe  borren  Beflainj  *.  bairnae  bioeben 
{t  fent  ^erebert  inb  boirten  [in]   lo  @ibnr(i^  np  ben  Uxä}  inb  bUif  bae  bis  in 

15  bat  jair  und  ^eren  13S7:  bo  toart  bat  felbe  ^iUige  Hd^am  tbeber» 
umb  gebrat^t. 

3n  bem  fetben  jair  bebe  bie  jtat  ban  (Soetten  ben  9lin  bi  53eien  jo^eilen  m  i  t  ößln. 
ifcrn  fladen  inb  blien,  n^  bat  g^iein  fd^abe  gefci^ege  an  ber  Pat  ^J^J^* 
inb  an  ben  molen  inb  affo  irre  flat  inb  irre  moefen  be  baid  betoart  )a>i;ren. 

20  Bi>  ber  felber  git  toart  groid  afftfe  inb  $ind  np  bie  burger  ge(a(|t,  baemit  man  ebenb. 

ben  tttiäf  intgain  bufti^of  greberidi  (telte.    bo^  n>ad  tbin  inb  tom  ^ailbeil. 

3n  bem  felben  jair  joigen  bie  burger  bau  (Soetten  $o  2)uitf(i^  inb  branten  bie  ebtnb. 
fiat  bon  2)uitf^  rein  af  in  ben  grünt  inb  brae^en  bie  mueren,  bie  fleinjroerl  inb  aUe  ^g^J^,, 
irre  bri^eit  ouö^  baimeber  inb  ma^j^ten  ®uitf<^  gan^  fte^j^t,  ui)  bat  ber  buf(^of  toeber   io9». 

25  bie  ftat  (Eoelne  greinen  leger  med^te.  bat  tt)Otjcic^cn  inb  ftude  l)an  ben  fetocn 
ntutrcn^  bie  umb  !Ouitfci^  gangen  fin,  i?tnt  men  inb  fuit  bie  nod^  anna 
1495  in  bembelbe  inb  an  bem  9iin  tiggen.  bcc^  Meif  bae  ftain  fent^iete* 
htttM  monftet  inb  bie  ütf^peföfirci^.  inb  6a{b  bairnae  mürben  bie  jtoae 
fitclf^en  0ud^  afgebrod^en,  afö  l^crnae  gefd^reDen  fteit.  tt)ie  bie  ban  Soeöcn 

30  afbraed^en  bat  flo^  jo  Duitfd^  mit  toiüen  bufd^of«  Sonrai^  Dan  §oefteben 
l^aiftu  anno  1242. 

3n  bem  fetoen  jait  in  bem  l^eumaent,  a^  ber  feifer  mit  ben  furfur*  Suii. 
ften  flnen  fone^  SBen^et  jo  eime  roemfd^en  foninf  geforen  l^abben  inb  but 
ein  roemfd^en  foninf  ui«geroifen  jo  ^anffort,  fb  joigl^e  ber  nugeforen 

35  foninf  mit  [tme  ijaber  bem  feifer  inb  mit  finre  l^ui^frautten ,  mit  ben 
furfnrften  inb  mit  anberen  furften  inb  leeren  mit  groiffer  foefttid^eit  ben 
^ia  af  bi^  jo  Söonna,  inb  quam  niet  jo  Socßen,  toant  ber  9tin  joge^^eitt 
»a«  bi  ßoeöen  ad  t)ur§  inb  toad  groid  orloge  tufd^en  bem  bufd^of  inb 
ber  ftat  i^an  SoejClen,  fo  bat  bie  ftat  fere  beforget  tt)ad  tc,  inb  joi*  ber  !onin!  <5ßjn. 

10  mit  flnen  brunben  ban  53onna  bi«  gen  %i6f  inb  quamen  bair  in  bem  l^eumacnbe,  inb  y^^\^' 

ägrij»p. 
14.  'in'  um*  lü9b. 

1.  2)ru(ffc|^ler  ober  toöe«  ÜÄißber-      nu^e*. 
ftänbni^.   ^grlt>:|>ina :   'gae  ftu^e  felben 


720  VI.  Äoel^offWc  (S^ronif  1499. 

bae  Iroenbe  ber  !etfer  flnen  fon  mit  atten  furfurflen,  inb  \^t  toart  gekoiet  t>an  buf^ef 
grebectd^  t>an  ©anoerben  inb  ber  fa^te  im  bie  croin  u:|>  a9  fu^  bat  gebnrt :  be«  Ireiit 

<^c  njail  40  bu(cnt  gutbin  jo  gcf^anf .  item  ber  fftxiodf  t>an  ©äffen  inb  ber  ^et» 
jod^  i?an  SSrabant,  Dan  bem  oud^  t>nx^  i«  anno  1371  inb  tt)a«  be«  nu* 
geforen  foninf«  ceme,  be^  feifer«  brober,  jmelben  fid^  umb  bat  ftoert  je  ^ 
bragen  Dur  bem  foninge  jo  [tribc  jo. 

3tem  biffe  foninf  SBenfee^Iau^  toart  Dan  ber  git  an  Dur  ein  roem* 
fdf^en  foninf  gel^alben  bi«  jo  ber  jit  jo  bat  l^e  toeberumb  aDcgcfafet  »ort, 
al«  l^crnac  gefd^reDen  tt)irt  anno  1400. 

C5o(n.  3tt  bem  feltten  jair  inb  in  bem  burß  macnbc  up  bcn  10.  bad^  junü^  lo 

136/  ^öt  i8  in  bem  ^cumaenbe,  ttjaS  ber  grois  brant inb  bat  cloipcr  me  ban  M- 

cb.  u.  3n  bem  feli^en  jair  up  Jent  üKorien  SWogbalenen  ba(j^  »ibberreben  ber  jlat  (5ocl* 

109b!**  IcnDrunbe  in  bem  Delbe  ir«  Dianb«  bc«  Bufd^of«  üan  (Soeflen  ruiter.  olbae  bleif  boit 
^erman  2)oirfi  alias  2)roiffe«,  ber  tt>a9  ber  jlat  ^ul^er  intgain  bufd^of  greberid^. 

IDte  liuf4|of  ire)eri4i  ht  ftat  oan  doeilen  belaste  ein  karte  ^it.  i5 

ebenb.  3n  bem  felDen  iair  up  fent  ^ant^aleoind  abent  Mad^it  ber  Durg  bufd^of  bie 

patSoclne  tour  fent  @ei3erin«  borijcn  mit  finen  brunbcn  inbjloigenir 

81.279».  ))autt)eluin  up  U  \\  ben  melatencotten  tufd^en  (Soetten  inb  ^oberfirci^en,  inb  fMen 

bie  bianbe  Duirpile  in  bie  {)at  (Soetten  u^  bie  bürg  fent  $ant](ialeoind  nad^t.  bie 

bürgere  Dan  ßoetten  beftalten  fid^  intgl^ain  ben  bufd^of  jo  ftribe.  bo  bet^o 
bufd^of  bat  Dernam  bat  bie  Dan  ßoeöen  fid^  an  in  riDen  tDontben,  bo  bereit 

l^e  fld^  balbe  inb  jotd^  be9  anberen  bage9  be^  morgend  Droe  n)eber  Ij^eim  ^o  ^erbe  unb 
JO  fd^if,  fo  \)t  atter  geringfie  moid^te,  n^ant  fin  u:|)fa|^  mit  ber  gemeinbe  aS 
DurgginfnietDurfidt^.  inb  in  bem  u^bred^n  reben  bie  ritterfd^af  inb  ebel« 
menne  mit  irren  joulbeneren  inb  b ur  g  eren  uid  (Soetten  }o  fent  ^eDerind  poltet  in  25 

bot  belt  JO  be«  bufd(>of«  tootf  inb  floigen  fid^  bi  bem  3oebenbuci^cI 

bae  n^art  bufd^of  greberid^d  brober  ritter  geflaglj^en  inb  oud^  ber  l^ere  Dan  Sefier« 
burd^. 

HDie  Me  flat  oan  doeilen  ;o  Ouiir4i  afbrad)  f^^nt  igerebertiis  ntonfler  un)  Me  kirfpeU- 
kirifie,  baeoan  fl  grois  iiu)  oil  oian^e  kriege,  in)  ^airjo  nart  ber  fank  gelabt  so 

binnen  dodlen  8  tutr  lank. 

(Soln. 

3a^rb.  3)airnae  oDer  o(^t  bage  bi  fent  Saurenciu«  bad^  tooiren  bie  bürgere  »an 

igdSi.  ^«>«'tt«n  otoer  9iin  jo  2)nitfd^  inb  braid^en  fent  ^erebertus  monfler  af  inb  bie  Iirf^)el«» 

iü9*>.    fij^^  ijijj  brauten  bie  abbie  af,  np  bat  ber  bufd^of  niet  bair  enboltoerlebc  inb  u^)bat 

"^'    *  \)t  gein  burd^  bae  enmad^be  Dan  ber  fird^en  inb  aSban  ber  flat  fc^abeu  bairui«  bebe.    35 

(Sö!n.  3tem  umb  ber  afbre(^ung  ber  jn?eier  fird^en  Durß  »art  ber  fanf  gelad^t  8  jair 

^136*'*  '^^^"f '^^""^n  ^oetten.  item  boirjo  Ireige  bie  fiat  Dil  lanbeS^^eren  inb  anbert 

ebb.  135. rittermaiffigc  monne  jo  toiant:  bufd(>of  (Sono  Dan  Xriere,  ben  bufd^of  win 

^aberborne,  ben  Ifierjodf^  i)an  SBrabont  unb  toaS  beS  feifer«  brober, 

1 .  3uni  ift  ^rad^monat. 


1377.  721 

inb  bairotocr  me  ban  8  ^unbert  rittcr  inb  fnec^t,  bic  atleber  fiati3an(5oencn 
tt)ebcrfa(j^t  ^abben  inb  tvurbcn  bcr  flat  batt  SoeUcn  bianbe. 

Stern  bairintgain  ^abbc  bic  pat  tan  (SocKcn  jo  ^ulpcn  grei)c  @nöelbre^t  toan  ^oin- 
ber  2«arf  »alc  mit  200  gctcicn.  135.  * 

5  3n  bem  burß  jair  u^>  fcnt  ©etcrins  bad^  rcben  bic  Bürger  ban  Soetten  mit  bem  Oct.  23. 

»urg  grcöen  inb  irren  joulbcneren  ui8  SocKcn  inb  tvarcn  ben  ganl^en  haä) 

'  ui«  in  bem  toelbc  *|funber  alle  »ebcrtt?cre|*.  inb  ber  bufc^of  enborft  uiffer  53onnc  niet  **Äflriji?. 
fomen,  inb  branten  buran  bi«  umb  ©unna  alle  ^>oöe  bor^>er  f(3^nren,  toanban 
lanj  bat  turgebirci^«  ©urftbor^i  ffialbor^)  bit  »eberumb  jo  (£ocl» 
10  Icn,  inb  namen  bat  öee  inb  bradjtcn  öil  rouf«  inb  armer  lube  getan» 
gen.  item  bit  f^)iel  gcf(j(>iebe  bitf  in  ber  beben,  njont  fi  ^>abbcn  deinen  »e» 
berflant.  inb  »art  monnid^  man  getonnt  erf lagen  inb  gebangen  ban  beiben  ^ar* 
t^ien,  bat  ber  bufci^of  in  bie  f^at  betbe  niet  bil  bairan  gen)unnen. 
inb  affo  »art  ber  bufc^of  baemit  gebrungen  jo  ber  (oine. 

15  Anno  dni.  1377. 

3n  bem  jair  un«  ^eren  1377  »ort  einbadjgefcj^e^t  inb  ein  Joinc  getroffen  1^^^"^ 

JO  ^erfel  np  bem  9lin.  bie  ^eren  i)an  Soetten  reben  np  (ent  ^aulu«  boci^  jo     135.  . 

$erfel,  be«gcli(^en  quamen  ou(i(>  bair  be«  buf^of«  raebe,  inb  albae  bef^raeti^en  fi  fn^ 

-  inb  bieten  beitc  <>artie,  bie  ftat  inb  bnfc^of  Srefcerid^,  irre  jtpeifc^etongen 
20  bi  Bufd^of  (Sono  t>an  friere  inb  bi  einte  ^oemeifter  nafc^rcten.  bairnae 

»ergaberben  ft  fiä)  jo  fent  So^^an  (£  0  r  bu  l  e  n.  oter  befer  foinen  »a«  buf(i^of(£ono 

»an  Srier  inb  ber  ^>oemeifier  tan  fent  So^ianne  inb  bil  anber  ^eren,  |1  inb  biea3t.279b. 

foine  ttjart  alfu6  gebcibingt  inb  getnrwert,  bat  jtten  fd(>cffen  buiffen  (Soelen  foulben 

blitcn  fo  lange,  bi^.  fi  ber  [tat  beladet  l^etten  ben  fd^aben,  ben  bie  [tat  ge* 

25  leben  ^ette  t)ur,  ee  xt  jo  roube  inb  branbe  tufc^en  bem  bufd^of  inb  bcr  [tat 

fönten  mere :  a^ban  ntoid^ten  fi  tpeber  beibingen  \  inb  bie  anber  9,  f 0  »anne 

ft  ben  fiJ^aben  ber  ftat  belod^t  ^>etten,  ben  ft  ir  baben  go  granffort  ee  it  30  rouf  inb 
go  branbe  quam,  ban  moec^ten  fl  »eber  infomcn.  bit  beftegclbe  ber  bufc^of  tan  S^riere, 
ber  bufd^of  tan  (Soetten,  ber  ^oemeif!er  tan  fent  3ol>an  inb  bat  ca^itel  ton  bem  boim 
30  inb  bie  ftat  tan  (Soetten  mit  irme  groiffen  p^gel.  inb  befer  Brief  »art  gclefen  u^  ber 
burger  })m9  tur  ber  gemcinbe  be6  eirflen  moenbageS  in  ber  taftcn,  bat  ita«  ber 
16.  haäf  in  bem  maenbe  gebruario,  inb  it  bc^agebe  ben  bürgeren  inb  benBfet^r.ie. 
ingefeffen  allen  »all. 

3tettt  bo  mart  gefprod^en,  fcat  bie  jtpen  tur^  ^Jaffen,  ^er  ®obert 
35  »an  SBetelfoten  ber  Up)fitkx  inb  l^er  3o]^an  ban  Seitfe  foutben  gefegt 
irerben  in  be^  ah^  Ijant  ban  fent  ^antl^afeon  in  bem  namen  unfern  l^iöi- 
gen  taber^  be«  ^^aif^  :c  ^, 

6.  ^outbercn.        17.  *uj)'  boppcU.        20.  '»urp'  fiatt  'nafdjrecen'.        23.  ^wein. 

1.  S3otjborfunb  SBalborf.  695:  '3tem  fagen  ttir,  bat  bie  bürgere 

2.  3ft  »o^>l  int^ümUcä^  au8  ber  fol«  bic  jitene  ^jaffen  feljcn  fulcn  in  ^ant  bc« 
gcnbcn  Claufel  ^>erübergejogen.  ahi^  tait  fent  ^ate  (@t.  ©ato  in  ®ent) 

3.  S3gl.  ?ocomblet,  Urfunbenb.  HI,  in  namen  un«  ^eiligen  taber«  beg  :|3aif«'. 

StätUd}T»m{cn.  XIV.  4G 


722  VI.  Äoct]^oftf(3^e  (S^irom!  1499. 

So  oie  liiif4|of  ittUxi^  \nb  Me  fln  Me  onrjl  foine  brauen. 

IfS;.  3"  i>em  fe(»(n  iair  tur^  bairnae  in  bem  merU  »ort  ber  bufc^of  ber  jiat 

74  136  fombrud(>iclJ :  ^e  bebe  iagcn  tnb  rennen  tour  ber  @d^aifer:|)orfeen  in  ^srengeben  einen 
"iio2*'  Bürger  in  ber  |!at  graben,  inb  be«  fcuf(J(>of«  bienre  Iteigen  eme  nae  in  bcn  graöen  inb 

floigen  in  boit  tnb  goigen  in  nid  bem  grat>en  inb  ^eingen  in  fo  boit  an  ben  neifien  5 

boum.  otbae  htadf  ber  bufci^of  finen  cit  inb  fme  Join. 
fofirb.  3n  bem  Jclöen  jair  rxp  «nf er  Hcter  trauwen  bod^  annunciationis  quamcn 

135.    bie  9  Reffen  jo  (Soetten  »eber  in,  bot  mit  til  arfceit  inb  beben  j^obrac^t 

njart,  tnb  Bulben  bem  raebe  t>an  (SoetCen. 
ebenb.  cj„  ^^^  jgj^jg^  j^lj  ^p  ^^^  \)t>uliititx\>aä)  »urben  bie  jtoen  boim^eren,  ol«  ber  lo 

Uppdtx  inb  ber  rentmeiper,  ui«gelaffen  ut8  ber  getjenlniffc,  bie  beS  freies  t)i(  gemacht 

l^abben. 
«fc.u.74.  Qu  ^giji  fei^jen  j^ij^  ^^g  5,  i,ageg  i^  ^em  ongufl,  tourben  jtt)en  Soeben  gc^wn* 

gen,  a8  «Simon  inb2)atoib,  bie  ^oed^flen  unbcr  ben  Soeben.  (Simon«  tt>if  foulbe  mcn 
letenbid^  begraben  ^>ain,  bod^  «mb  beben  loiKenbe«  gretoeni3an(S(etoc,  bcrmitinbat'^ 
öelb  reit,  (eis  man  fi  letoen,  »ant  ft  fere  fuöerü(ä^  tt>a9,  inb  ft  ttjart  criflen.  befc 
3wcben  l^atten  bat  orloge  gemadjt,  bat  bie  fd^effen  uiötooren,  inb  ^abben  3«eben  »er* 
raben bem  öan  Oifte  tnf^en  SBunne  inb  (Soetten,  bie  ou(j^  ent^euft  hjurben  in 
bem  naebolgenben  iair. 


Anno  dni.  1378. 


20 


(5ö(n.  3n  bem  jair  un8  leeren  1378  up  fent  SBernl^arfe  baci^,  bo  berbrante  ber  tont  jo 

45. 75.  i>^in  groiffen  fent  aWertin  inb  bie  clocfen  inb  be«  SSifdJmar^  ein  bcil,  inb  bat  öuir 

5(gri^».  quam  ban  bem  S5ijd^mart.  inb  ber  torn  flonbealfo  funber  fa^^e  bi  ^unbert  inb  16  jair 

^*^**    ungemad^t,  inb  ein  burger  ban  (Soetten,  genant  (Stbatt  ban  ^Sad^eraci^  *,  ein  loufman, 

gaf  an  ftmc  leflen  enbe  fo  btl  bairjo  bat  ^>c  gemadjt  toart  anno  1400  umbtrint  buuf«  25 

tii<^  inb  60  iair. 

:^brb  ^"  ^^^  ^^^^^^  ^^^^  "^  '^"^  SWaternu«  haä),  voatt  9loberfird^en  firmiffc  ge^alben 

76. ' njoutbe  3a^^>en. 

ebenb.  3tem  in  bem  felben  iair  u^  b  en  24.  bacJt^  be9  maenb«  fe)>tembrtd  mad  ^nxp' 
monbe  berraben np  etme  n^agen.  30 

(5o(n.  Snbemfelben  jair 2  n\i  ein  nad^t,  a(8  vDp  fent  5(nbrei8  abent,  ftarf  ^wi« 

mt«  ®fWnu«  go  9iome  inb  feifcr  Äarr  go  ?rae,  0«  onäf  bürg  annol37  6. 

®(^ebel  SBen}e«ku9  !oninf  ban  ^t\)tm fo  gaf  ^e  bie  ban  92urenberd^  quit  ban 

2?4b*    ^^*"^  ^^^^'  ^"^  ^^^  f^  ^^^  beflelten  4  »agen  gckben  mit  rinfd^en  »in  ben  men  noem^)t  ^ 

Äönig«*  Sitrjlenberger,  ber  bi  ©ad&arad^  ttjeift. 

V^'siar^  Reifer  ^arl  bürg  \)a\\  finen  brunben jo  lefte  oberbroid^  l^c  mit  ben  für« 

103b.'  furflen  inb  gelofte  eim  i(f lid^en  furfurflcn  ^«nbert  buifent  gulben  jo  gebend  »aeji 

1.  2)ic  @d^en!ung  faßt  1455.    3)er  f^ro(3^en  Äöln.  S3olf«jtg.  1875,  gfhr.318. 
3tt>tf(^enraum  bon  116  3al{^ren,  njie  au(^  2.  2)a«  rtd^tige  3a^r  entnabm  bie 

bie  ^gri^:|)ina  beutUd^  f^reibt,  mug  auf  (£^roni{  n)o^I  au9^($nig9^ofen493.  Sgl. 

einem  ©d^reibfebler  berufen,  ba  i^>r  S5er«  übrigen«  5Bb.  II,  45  i^otc  4. 
f af f er  nod(>nlc^t  100  Saläre  na(j^  bem  ©ran*  3.  Ouette  ^ierbon  ip  Aen.  Sylv.de 

befiJ^rieb.  ®enauer^abeic]^biefe@tettebe»  Boh.  er.  c.  33. 


1378. 


723 


fmen  fon  16t  flme  (eben  }o  finte  roemfd^en  tcninf  metd^tm ,  tnb  atfo  vaart  ^e  ein« 
tred^tlid^  gelorcn  toan  ben  lurfurflen  jo  eitnc  rocmfd^cn  !oninf  U  fm^  löabcr«  Iciöen, 
inb  bat  gef(3^iebc  anno  tourß  u:|)  bcn  etrflcn  bad^  in  bcm  ctcnmacnt  up  ben  ^)injr|lba(3^  ^Söin. 
go  9{enffe  in  bem  garben.  inb  balb  baimae  in  bem  ^eumaenbe  quam  l^t  go  ^id^en.        m, 

5  ©iffc  mx^  forc  bcl^agct  ipai«  ©tegotiu«  ganfe  nict  inb  tt)ou(be  bcn 
mx^  SBcnje^fau«  nict  conftrmicrcn  nod^  bcftcbigcn,  tt)ant  l^c  fad^  an,  bat 
f^e  noäf  ein  fint  tt)a«  inb  bat  l^c  merc  an  bat  rid^  gcfouft  ban  geforcn  tt)a« 
inb  bat  bie  fuir  iDcre  mit  [imonie  jogcgangcn.  inb  bat  t^crbro^  bca  feifcr 
fcrc  vip  ben  ^)ai«  bürg,  bct  felbc  pax^  ftarf  6alb  baimae  inb  »att  ein 

10  jtDcibrad^t  unber  ben  carbinalen,  ein  pai«  jo  fiefen,  inb  mürben  gebeilt 
tnb  jmei  beif  inb  idtid^  bci(  foire  ein  pax^  ^  bae  bic  tmift  ber  carbinafen 
öut  ben  feifcr  quam,  be^  erbrcuiDcbe  l^c  fid^  inb  fprad^ :  *nu  mirt  min 
fon  confirmiert  toerben !  *  ate  oud^  gefd^iebe :  ein  iglid^  ban  ben  jmein 
paeffen  fante  bie  confirmacie  jo  "ißrac,  ec  ban  fi  bairjo  erforbert  tüurben, 

15  tnb  tr  idttd^er  l^ofte  bairburd^  be«  feifcr^  gunft  jo  erlangen. 

Stern  bac  bic  bejalungc  ben  Iurfur|!en  gcj(j(>een  foulbe,  a«öan  ber  lur  2Cgn»v. 
wegen  be«  feiferS  fon  jo  eime  roemfd^en  foninge,  bae  gebra^  bat  gelt :    ^^^^' 
bo  greif  teifer  ^axl  M  l^iiQigen  roemfd^en  ri^d  gott  an  inb  gaf  baet>an  einen  ieberen 
fo  toil  als  tourß  i«,  tour  bie  benante  fumme  gel^  go  toernuegung^.  bufd^of  Sono  t)an 

lio  S^ricre  freid^  ein  groi^  unmei«tid^  fumme  gel§  ^,  l^ergod^  diopxtäft  ber 
a(bc  unb  palfegrcüc  bi  5Rine  freid^  bur  fin  beit  jo  unberpanbc  D^j^jcnl^cim 
bie  rid^ftat  am  9iinc,  Äeifer^tutern  bie  rid^ftat  in  ffiefterid^,  Oberl^eim 
bic  rid^ftat  im  SBormffcr  gaumc,  Sngctl^em  betbc  im  Sünfaume  mit  allen 
fime  jogel^ocrcic.*.  btt  Ireid^  i)t  fin  toen  tanf  unb  finre  jtDcicr  föne  Icbcn 

25  tanf,  ber  idtttd^  diopxtäft  genant  tpa«  ^.  bur<ä^  befe  ^antfd^af  ||  loart  bie  roemfd^c  ©usob. 
mac^t  go  niet  bra^t  inb  go  erfUc^er  t>erberfniffe :  ^e  buegbe  bem  roemfc^en  xid}  fu((j^en 
groiffen  fc^aben,  bat  flbber  finre  git  nie  mibberbrad^t  moidftt  loerben,  al9  bat  )>ai9  $iud 
in  ber  cronicC en  t>an  ben  8et^emen  f^rift  inb  beclaget :  h>ant  toere  nae  f onini  SBent^el 
go  bem  roemf(!^en  rid^  geforen  n^art,  ber  moifl  fweren,  eir  ^e  gecroent  toart,  bie  furfur* 

30  ften  bi  ire  pantfd^aft  go  laiffen  inb  inet  go  tDibbenoifen.  biffe  ^aro(u9  foi(i^t  meir  ere 
inb  gen>aU  ber  croin  ))an  9e^eim,  finre  brunbe  inb  maege,  ban  be9  l^ittigen  roemfd^en 
x'i6^9,  ^e  l^ebbe  anberd  fnld^en  fn>aren  fdftaben  bemri(^  niet  gogebueget.  atterii^  in  fid^ 
^ebeilt  n>irt  berberft:  bairumb,  uid  eigrnnu(}  x9  bat  gemein  goit  be9  billigen  roem>  (Suf.  ii, 
fc^en  rid^  go  fulc^er  noit  inb  berberfniffe  fomen.  bit  gefc^a^  anno  1377. 


17). 


t3.  wutbcn. 

1.  UrbanVi.  unb  (£lemen«vil.  Uc» 
6er  bie  ©tedung  ber  (Surie  gu  SBengelS 
ffial^l  f.  Sinbner.  inben^orfd^.  llV,  251. 

2.  ^nif  \)\tx  liegt  »ieber  Aen.  SyW. 
Boh.  c.  33  )U  ©runbe. 

3.  1376  3uni  12  befdfteinigt  ^no 
ben  (Sm^fangbon  40000  ©ulben.  geiget, 
2Bcncc«Iau«,  ©.  l.  Urhmbenb.  n.  XV. 

4.  Ob  biefc  ^>falgifd^en  «ßfanbf(^ften 


ben  $rei9  ffir  bie  Sa^(  Sengeid  bitbeten, 
ifl  fraglich.  S3gl.  ?5c(jet,  Äarl  IV.  @.  907 ; 
^äuffer,  ®efc^?.  ber  rbein.  Wk  I»  186. 
5.  ©emeintfinbÜlu^re^tll.unblll., 
bie  aber  nidftt  @8^ne,  fonbern  9ieffc  unb 
©roßneffe  9lu^redj[t«  I.  toaren.  2)ic  tocr» 
^fänbeten  Orte  blieben  mit  !urger  Unter* 
brec^ung  ^fäljifd^.  S3gl.  ^äuffer  a.  a.  O. 
257. 

46* 


724  VI.  ^oel^offWc  S^roni!  1499. 

5i9ri)?p.  3tcm  »anne  ber  toobei*  io  geneigt  faS  .  .  .  . ..  ^e  traö  33  jatr  rocmfc^c  inb  be* 

Äöntg«"*  l>einf<^  foninf  getocp  inb  24  jair  fcifcr. 

^of.  493. 

Anno  dni.  1379. 

HDie  inb  tDantie  ttonink  HDenjcslaiis  uau  6(^cim  ber  |lat  nan  dPocUen  t)nUc. 

6öln  3n  bcm  jair  «n«  ^crcn  1379  bc6  15.  bagc«  junii,  batiöin  bem  bramainfce,  5 

76?  136.  «lUflm  foninf  2öcnäc8(au«  mit  cime  carbcnaitc  inb  anbcren  lanlj^^erengo  Socl» 
Jen,  inb  \)t  xoaxt  eirli^en  intfongcn  inb  emc  ^ulbc  bie  \iat  inb  l^c  ir  »eber,  fo  mon 

be«  ^icit.  inb  nac  find  Daberd  bott  nant  l^e  an  [id^  bat  xiäf  jo  regieren 

Stflrirv.  inb  rcgierbc  16  jair.  \)t  quom  niet  bairjo  bat  ^le  fcifcrüd^c  gecroent  tuurbe.  ^e  toa^ 

gan^  un^d^tfam  inb  l^inteffic^:   bairumb  toart  ^e  jom  Icftcn  »eberumbto 
afaefat.  be  »ad  foninf  int  regierbe  22  tair. 

Suppl*  ,» 

225»  u.  Urbanu«  VI tcai  )ßai9  11  jair. 

232b. 

Han  einre  ntbtil^tt  Minn%t  ber  billiger  kinten,  inb  buerbe  39  iair. 

ib.  3o  biffcr  jit  »art  ein  groi«  terjiocrungc  inb  bijler^ieit bic  »an  (£atelo* 

nien  inb  (Sngelant  l^^ielben  mit  paii  (Siemens.  15 

«t.28i«t.  II  3n  bem  fetoen  jair  l^oif  [id^  ber  fried^  an  tufc^en  gret)en  Sobotoic^ 
Dan  9S(anberen  unb  ben  fteben.  ber  fefce  grebe  l^abbe  ein  ^uidfrauae, 
äWargareta  genoempt ,  De«  ^erjogen  ^  boid^ter  ban  ©rabant,  inb  ir 
fuefter^  l^abbe  SBenjedtaud  l^erjod^  jo  ßnfeenburd^. 

Rudim.          3n  ben  felt>en  iair^   Ia<^  fonini  Sobott)i(!^  ban  Ungaren  tour  I$enebigen20 
bot  fle  fi(j^  niet  me  f<ä^reöen  ^>eren  be6  mcir«. 

Anno  dni.  1380. 

3n  bem  mx^  \aix ,  bo  quam  ein  buir  ban  bem  l^emel  tu  2Beftric!(f 
inb  berbrant  ein  ftat  bie  ^iefd^  3)ievgenge  inb  anber  [tebe  in  Seftrid^. 

Anno  dni.  1381.  25 

3u  bem  bürg  jair  ^  tt)ant  it  fere  ftarf  in  Selbem  inb  in  ben  tanben 
bairumbtrint,  reidbe  foninf  SBenjedlaud  uid  fime  (anbe,  inb  in  bem  mei 
quam  ^e  inb  ein  carbinail,  *^iteud  genoempt,  jo  Stiegen,  inb  ber  fetüe  car* 
binait  broic^  bat  biütge  facrament. 

3u  bem  jetoen  jair  ^oif  fic^  ber  fried^  tufd^en  bifc^of  greberid^  bau  30 
Soelne  unb  bem  greben  ban  ber  SJJarfe  inb  bem  greben  "om  ßtet^e  in  bem 
f  oemer  ^. 

1.  3o^>annlll.  45  9?ote5. 

2.  3o^anna.  5.  2)ie  gc^be  muß  früf^cr  angelegt 

3.  Huius  (Wentzelai)  primoanuoqui  »erben,    ba  ber  (Srjbifc^of  f(]^on   1381 
est  domini  1380.  Rud.  gebr.  14  mit  ben  ©rafen  ©ngelbcftunb 

4.  (S«mu6  1380^ei6cu.  33g(.»b.ll,  2lbolfgriebenf(^lic6t.2acombUtIlI,746. 


1379—1383.  725 

3n  bem  \tlt>m  foemct  l^oif  ftd^  bcr  frtec^  tufd^en  bem  bifd^of  t>an 
ÜRcn^  tnb  bem  l^crjod^  t>an  ^cibelberd^. 

3n  bem  felt^en  fomer  tt)a«  bic  groiffe  [tcrfbc  in  Ungaren  tnb  in  93e* 
l^em,  fo  bat  jo  ^rage  in  bcr  [tat  ftorijen  1 1  l^onbert  minfc^cn  np  einen 
5  taäf  tnb  16  minfd^en  befd^reben  ^ 

3tem  in  bem  fetoen  fomer  ftarf  bcr  fontnf  i)an  ijtanlrid^  ^, 

3n  bcra  Jeltocn  iair  tourß  in  aller  ?;ltttgen  macnt  up  fcnt  itnaxi^  ha6f,  bo  quam   Cioln. 

Anna,  fcifcr  Äarls  boed^tcr  inb  be«  rocmf(3^cn  foninl6  fueficr,  jo  (Soettcn  inb  boir  ban   135  u.' 

banne  [in]  ©ngclant  mit  groiffer  l^erfd^of  inb  mit  groiffcn  foflen,  bem  foninf '^9^^*'^- 

'0  @btt)art3  genocm^>t  jo  eimc  toibe,  inb  bteif  bae  foninginne. 

3n  bem  Jetben  jair  n^>  Iirftba(3^ toart  ber  burd^grcbe  np  ein  rat  gefat.       <5ß(n. 

Sabrb. 
76. 
Anno  dni.  1382. 

3n  bem  burg  jair  ia6f  bcr  foninf  ban  granfrid^  mit  bem  greben  ban  S5(anbercn  J^|^"- 

bur  ®ent biemile  l^e  (t  ober  bic  cripen  ^abbe  bcin  jouinen.  76.  m. 

IS  3n  bem  fclbcn  iair  »art  bat  interbict  relajriert nict  gefungcn.  *J*"*- 

3n  bem  fetbcn  joir  icart  ^er  53enaffe8 ent^cuft  be«  bribage«  nac  fcnt  eb.  76. 

Urbanu9  ba(^. 

Anno  dni.  1383. 

3n  bem  fetoen  iair  bur^,  bo  quamen  bic  Sngelfd^cn  mit  eime  bi* 
20  fd^of  *  ui^gaenbe  meie«  inb  baeben  groiffen  fd^aben  in  SSfanberen. 

3n  bem  fclben  jair  bo  ttjan  bifd^of  greberid^  inb  bcr  (antfrebe  bat  l^uis  jcr  2)i(f  ^^J"/ 
inb  u\i  Jent  SWargaretcn  abent^  toart  it  u^)gcgeben.  men  lad)  bairbur  6  h)C(^cn  inb  76.  tae! 
4bage.  ||fbaimmb  »art  ber  grebe  ban  bcr  9Rarf  inb  ber  grcbc  ban  (Stcbe  bc«j|"|2sibi 
bi^of«  biant.  inb  bie  jlat  banSocttcn  ^>abbe  oud^  groiffen  f(j^aben  bacban,  »ant  bat 

2.=^  bur§  fto«  ^bbe  bie  [tat  t)an  ßoeücn  in  bcr  bebe  in  ire  l^ant,  np  unb  af 
jo  riben,  inb  ouc^  ein  anber«  bat  f)xt\d)  SSicnl^oDcn  ^.  ir  l^euftman  toa^ 
^cr  ©atbemin  ban  ÜRuniarben. 

3tem  jo  bcr  fclbcr  jit  ^  qnam  ber  fontnf  ban  granfrid^  bem  greben 
Dan  SStanberen  jo  l^ul^jc  inb  jo  bienft  mit  eim  groiffen  l^ere  inb  l^abbc  mit 

30  eme  bc«  foninfd  fon  ban  Hbernen^  unb  7  ^erjogen,  26  greben,  12  but^ 
fcnt  ritter  mit  gniben  froren,  fe^unbbriffid^bnfeut  gefeien,  l^nnbcrtbufent 
anber  ftritbar  bolf«.  befe  leeren  l^abben  452  bainritter,  bunfiein^unbert=» 
butfcnt  ptxtt,  bae  tt)arcn  1 2  buifent  tt)agen<)crbe. 

9.  In'  fel^tt.       32.  ®pa  tt)o^(  150,000  ffti^tn. 

1.  i«ac]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34  6.  $au8  SBie^^  bei  ißcuß.  1477 
flarben  in  einer  ?ragcr  ^fanei  binnen  Wldx}^  19  pnbcn  »ir  5BaIb»^n  SWunbar* 
öter  iWonatcn  3050  ÜKenfd(>en.  b^n  9titter  $crr  jn  JBcbenauttJc  in  fläbti* 

2.  Äarl  V.  jlarb  1380  @c^t.  16.  fc^^cm  2)icnfl.  enncn'fd^c  ÜJcgeflen. 

3.  S5ielme^r9tid^arbll.  7.  ®d^on  @nbe  1382.   S^gl.  SBb.  II, 

4.  ^enrb  ©genfer,  53if(i^of  bon  SRox-  136,  9iote  2. 
tviä}.  Seo,  9lieberl.  ®cf(^.  I,  333.  8.  9Mbarra? 

5.  U^  ftntc  SWargietcn  t>a6),  C. 


726 


VI.  «oel^offWc  (S^roni!  1499. 


Dcc.  7.  3n  bem  fc(t)en  jatr  be^  macnbage«  nae  fcnt  Sflidax^  haäf ,  bat  »)a^ 
ber  7,  decembris  *,  ftatf  l^crjod^  aBcnxe^tou«  ban  ©rabant  inb  nan 
yufeenbutd&  inb  matt  jo  Su^enburd^  begraben  mit  g^oiffeti  eren  in  bie 
abbie.  vide  supra  anno  1355,  f)z  l^abbe  Srabant  regiert  28  jair. 

Fiorar.  S3routt)c  3o^>antta  ^^erjod^  3o^>an8  III.  bo(^ter  öan  ©rabant 5 

(360).   nam  jo  \)u\pi  ^>cr  SlmoU  ton  ^ornc  bifci^of  i)an  Suitgc tt>at  fi  6c« 

brcten  ^aöc,  toixt  einbcil  gcmirft  in  bcn  nactoolgcnbcn  iaircn. 

Anno  dni.  1384. 

3n  bem  bnr^  jair  brante  bifd^of  greberid^  ban  ßoeßen  bat  tant  mn  lo 
®d^cint)orft  ^  inb  äKoinfd^au  alias  9Koinautt)en  ^, 
»etr.  3n  bem  fetben  jair  in  ber  f^)nrfette^  ftarf  grebe  8obott)id^  »an 

SSlanberen. 


Anno  dni.  1385. 

21119. 11.        3n  bem  bürg  jair  np  ben  frtbad^  nae  fent  Sanrencin«  bad^  mart  Be^  i& 
(ad^t  ban  bem  lantfreben  bat  fto«  ban  SRifferfd^eit  ^  nnbe  tt)art  n^jgegeben 
in  be^  roemfd(^en  fontnf«  l^ant  6, 

3n  bem  feloen  iair  nam  ^erjod^  SBit^etm  \>an  §ottant  ber  VI  l^er* 
lod)  ^l^ili^)«  boid^ter  ban  ©urgnnbien  ^ 


(Sötn. 
136. 


ebcnb. 


ebb.  76 


Anno  dni.  1386. 

3n  bem  tourß  jair  toots  fo  toi(  tom6  .  .  •  •  •  inb  lies  in  i)arcns. 


20 


So  toattttt  ((r  uilTer^e  graue  umb  dPoilen  gemalt  wart. 

3n  bem  jair  tourß  njurben  bie  uifferfle  gratocn  mit  bcn  ^eggen  gcgraöen 
«mb  bie  ftat  (Soetten.  beS  toa«  noit  inb  »a«  ein  nufeli(j(>  butt)c  umb  naegerentj 
tt)ii  bat  ^Ud^  JO  gcfd^ein  bis  an  bie  mnirc.  2^ 

3n  bem  feltoen  iair  m)  ben  10.  bad^  junü^  njart  ^erjod^  Su^olt  toanOjie« 
xi6)  erf lagen  »an  ben®ti?ifeeren  nae  b i  @cm:|3a(^.  bae  bicif  ou(J(>  boit  ein  gre»c  toan 
Äatjenclenbogen  inb  ml  goiber  lube,  mcban9  ^onbert  ritter  inb  fncd^te^^. 


1.  dlad)  Dyntheri  Cbron.  (ed.  de 
Ramlll,  105),  bem  au(^  Fiorar.  286* 
folgt,  ftai'b  er  ju  Sujfemburg  1383  S)ec.  8 
unO  ttjurbc  in  ber  5lbtei  Oröal  begraben. 

2.  $o|  ©d^önforft  bei  Statinen. 

3.  aJlontjoie. 

4.  Söereitß  1384  3an.  9.  Seo  I,  339. 

5.  gleden  9ieifferf(ä^eib,  ^rei6  <Bdi}UU 
ben. 

6.  Urfe^bebrief  3o^>ann8  ton  Öieifer« 
fd^eib  1385  £)ct,  11  bei  Sacomblct  III, 
787.  23gl.  auö)  Sebebur,  Slttg.  2lrc^.  f.  b. 
®ej(i(>ic^t8f.  b.  ^reuß.  Staate«  VIII,  170. 


7.  3)?argarctl^a. 

8.  2)iefelbe  iJlod^ricJ^t  fle^t  toSrtüd^ 
auc^  5lgri^3^ina  11 1*,  baneben  am^Ranbe 
»on  fi^äteier  §anb :  'anno  1483  galt  mcn 
imme9iing!atDe  öur  ein  tooeberic^  ta«  ein 
löoibertoing,  inb  toa&  bat  jair  foöil  toin^ 
gcnjaffen,  bat  men  greine  taifjunge  !ri* 
gen  funbe,  jonber  moiji  mcn  bcn  toin  toil 
JO  qwip  laifjen  locrben'. 

9.  3rrig,  erfl  3ul.  9. 

10.  2)icier3«ffl!3  tft  irrig  au8  bertm» 
jcn  9^otij  ber  (£öln.  3cibi^b.  77  über  bit 
^^ia^t  bei  9?äfelö  Ifierübcrgenommcn. 


1384—1387.  727 


Anno  dni.  1387. 

3n  betn  fcltocn  jiair  öurß  ^ciäf  junfcr  Sobotuid^  toan  Stiffcrfd^cit  i^etc  fouftubc    öofn, 

ncber  in  beö  ^crjogen  gcleibc  toan  ©uiüd^c  U  SBcrf  ^ tnb  bairtur  tnoipe  ^>ci  [ber     77,  ' 

©crjog  toon  Süüc^]  12  jlnrc  bc|!er  rittcr  jo  ^panbc  fenben  binnen  Suitge. 
5  3tt  bcm  felöcn  iair  jircben  bie  gcbrocbcre  Man  ©runftvid^  «nber  ein  inb  ber  «J*- 1" 

redete  ^evc  tanme  lanbc  löerloir  bcn  jhit. 

II  3n  bem  fcfeen  jair,  a^  regterbe  frau»e  Soi^anna  bat  l^erjod^bom  «1.282«. 
i?an  SBrabant,  fo  gcfan  fi  an  ^erjod^  Söil^elm  Dan  ®e(ren,  bat  ffz  bie  tant* 
fd^af  ban  ßud  2  unbeftDetrt  ßc«  of  tpcberuntb  tntfinf  ban  ir,  mcr  l^e  cn*    * 

10  tDOutbe  bat  nod^  ntet  boin.  baimmb  joid^  [i  bur  ©rate  mit  einte  groiffcn  too«  inb  ^^^^^^ 
beladete  bat  me  ban  mit^^^onbert  buifent  mannen,    boirintg^^ein  t)erfamclbe  ^erjoci^ 
2SBiH)etm  i)an  ©nild^e  inb  toan  ©elre^  ouc^f  boulf,    inb  mit  üflcn  inb 
mit  giften  brad^t  \)t  an  fici^  e^Uci^e  brabentfd^e  leeren*,  inb  bc«  öriba» 
ge8  tour  nnfer  fraunjen  baci^  quam  ^e  mit  eime  gerenne  unber  fi  inb  »art  ber  SBrabcn* 

15  ber  geirelbici^  inb  i^inl  ber  toil  inb  crf(oi(i(^  ber  cviä)  bU.  bairnmb  biete  bie  l^er* 
joginne  Sol^anna  an  ben  foninf  ban  granfrici^  iren  oenten,  clagenbe  oDer 
ircn  ftt)aegcr  inb  begert,  bat  ^z  ir  beftenbid^  ftn  ttjoulbe  tntg^ein  ben.  affo  §^^^i^ 

quam  ber  loninf  öan  granfrid^  in  bem  turß  jair  inbeme  ^erfPmit  toi(  ^^^i'^'l^J-^t' 
gen  gret)en  inb  bifd^offen,  inb  toaren  bae  tvail  22  Ian|3?;cren  mit  eime  anbcren  lu».  * 
20  groiff en  unjeKid^en  toolf toan gran^of en inb  toan SBorbuinen,  —  bat  i«  bat  toolf  ui8 
Sritanien,  —  mit  firitgejaulce  inb  l^eirtragen,  inb  bat  toolf  »art  gead^t  otoer  bie 
60  buifent  ritter  inb  fned^te,  inb  ladeten  [lä)  in  bat  ®u\6)a  laut  tvcber  ben  ^erjogcn 
toan  ©etren  inb  terttjuiflen  inb  terberften  mit  branbe  inb  rouf  bat  (ant  toit  inb  breit 
mit  groiff  en  ^omoibe  inb  »oulbcn  tooit  int  ©elrclant,  mer  ft  feirben  wibber :  tuant 

25  it  reint  fo  fere  ein  maent  lauf,  bat  ber  foninf  bürg  mit  ben  finen  nod^  l^in* 
berfid^  nod&  öurfid^  fönten  moic^te,  inb  [in  bo(f  toart  ond^  franf  ban  bem 
roben  bnid^  inb  ban  ber  ^)efti(enfe,  bat  bie  reife  int  ®e(refant  nnbern^egen 
bteDe.    oud^  fad^t  ftd^  bifd^of  S^^eberid^  ban  ©artDerben  bairtufd^en  inb 

f oinbe  ben  fried^  ^.  »eren  bie  rinfd^cn  leeren  einö  genjefi,  fi  ^ebben  ben  foninf  in 
30  bem  lanbe  be^alben  inb  ir  entere  nummer  g^ein  ^>eim  fomen.  toil  »an  ben  33urbuinen 
inb  ©alen,  bie  fid^  toerreben,  tourben  crflagen. 

3n  bem  tourß  jair  bifd^of  greberi(i{> belaci^tcn  bie  f!at  2)ovtmunbe  mit  ^^^^^ 

groisme  öonlf.  77  ju  * 

3n  bem  feltocn  jair  quam  ber  goibe  fent  $ercbert  toibber  jo  ©uitfc^e  in  fm  ^{.^"^^g 
35  nu»e  munfler  be«  goben^bage«  nae  ^aifd^en:  tDant,  a«  burg  i^,  fo  tDa^ © uitf d^  5«  '388. 

I 

1.  SÄ^einberg.  2)ie  Söln.^a^rb.  ^a^  Selbjug  eingebenb  bel^anbelt  n)Oibcn  öon 
Un  -IBerc^em'  u.  ba8  ^a^x  1388.  %f).  lUnbner  in  ber  Süionat^fd^r.  f.  r^ein.* 

2.  Su^f  om  tinfen  SWaaSufer.  toepf.  ®ef(ä^ici^t«forfd^.  II,  232  ff. 

3.  2)ie  gc^>be  ging  gegen  bie  beiben  4.  @o  3an  toan  Su^f.   2to,  S'iieberl. 
©crjoge  öon  Sülid^  unb  i3on  ©eibern,  ®efdS>.  I,  620. 

SBil^clm  ^ater  unb^o^n.  Sacombletlll,  5.  «Bgl.  bie  Urf.  be«  Äönig«  Äarl  bei 

821.  D^euerbingS  ipbiebrabantifd&ege^be      Nijhoff  lll,  Urff.  @.  141. 
u.  ber  baran  fi^  anfd^tießenbe  franjöpfc^fe 


728  VI.  ÄoelHW«  e^roni!  1499. 

ganlä  jobrod^en  unb  i>erftoert  geiDcft  inb  binnen  ber  jit  roeber  mjgebumet 
bat  munfter,  bie  ttrf^)etöfirc^e  inb  anbete  l^ufere. 

Anno  dni.  1388. 

(5o(n.  3n  bcm  löurß  jair  tra«  bcr  9lin  fo  dein  bat  men  mit  eimc  ^uge  oipcr 

137.'  ^^"  fd(>tclbc  .  .  .  .  .  fo  bat  men  9lintoaf[cr  it|):|)er  jlraiffcn  »cU  broid^  inb  öoirte.  s 
2)ec.  25.  inb  bat  tra6  um6  firflnad^t. 

Wannt  ht  nniDetfttcte  of  W  ^oig^e  fd^oiie  jo  doeilen  npttomen  ft. 

OBüMt.  3n  bcm  öurß  jair  fante  ein  rait  öan  Soetten  gen  Sporne  e^Iid^c  moenic!^  toan  bcn 


"^^84»  '  ^  bebelcrorben  30  bcm  ^ai«  umb  ein  gemein  flubium  of  unitoerfitetc  ^an  titten  facuUa« 
ten,  inb  fi  qnamen  bur  ben  ^atd  Urbanud  inb  l^iclbcn  bcm  bur  bie  begerbe  ber  fiat  10 
toan  (Soetten,  inb  ^c  betoittid^te  bat  inb  bcflebid^te  bie  inb  gaf  in  ^rii3i(egie  unb  bri^ci* 
bcn  a«bcr^og6en  fci^oil  jo^aris.  bie  fcltocn  ^)ribitcgia  obertetoerbc  ber  rait  ban  Soeüen 
mit  groiffer  cirtoirbid^eit  bcm  ca^>ittet  ban  (Soettcn  inb  ber  ^affd^af,  inb  bcr  ^>roift  »an 
bcm  boime  i9  gemadjt  ein  cantjler  bcr  unitocrfitctc.  inb  bie  cirfle  Icjrc  tai  ein  boctor  ton 
bcr  nnibcrfttctc  ban  ^raga  in  53c^emcrlant  in  bcm  ca^ittcll^ui«,  inb  bebe  bie  cirfle  lejc  15 
in  theologia  of  in  bcr  billiger  f^rift.  inb  bolb  bairnae  toaxt  geforcn  jo  eimc  rcctoir 
bcr  unibcrfitctcn  magiflcr  ^crtlinu«  ban  bcr  SWarfi.  ^ai^  8onifaciu8,  jo  eren  bcr 
burß  f!ebe,  bcflcbici^bc  bie  ^priöilcgia  bcr  burß  f^oil  inb  bermeirbe  bie  ond^  2c. 

m.2S2K  II  Anno  dni.  1389. 

<SoIn.            3n  bcm  burß  jair  bc8  nceflen  bageS  na  fcnt  ®rcgoriu6  bad^  beginf  men  bie  20 
^47.  *  grcöinnc  ban  bcm  8crgc,  inb  bae  tt>arcn bit  bnrgcr  inb  burgerfd^cn  ni«  (Socl* 

ten  inb  ban  anberen  ftcben. 
etb  78  ^"  ^^^  '^^^^"  j"^^  ^^^^  2obon?i(3^  ban  bcm  2angen?;ni«  np  eimc  boibcr  »in« 

ui8  (Sotten  gctooirt .....  bie  ^^ili^p«  banme  ÜJoibc  gcttjcft  toarcn. 
ebenb.  3n  bcm  fcbcn  jair  broigen  bie  gemein  f räumen  roibc  »iten  u^>  irem  ^eufte,  \\p  25 

bat  men  fi  fcnt  bur  anberen  frautvcn. 
eBb  79.  3n  bcm  fcben  jair  tt?a«  bieromerbart  inb  gulbcn  jair  jo9tome,  inb  »a«  ^o- 

nifaciu«  IX.  ^>aiö,   öan  bcm  ^crna^  gcfc^rcben  toirt. 
e6b.47.  3n  bcm  feiten  jair  in  bcm  auifte,  bo  i)crbrant  bie  SintgafS,  bcr  5$ifd^mart  inb 

ber  ©uttcrmart  inb  bie  ca^>ettc  u^>^}er  ©atl^gaffcn  orbe.  bac  »aö  groiö  arbeit  30 

inb  jamer  inb  fd^abe. 

3^0  mannt  Me  ^ttntn  Dan  Berge  fm  ^etiogen  tonrbcn. 
wüh.de  SBil^cIm  gvctoc  toan  ^erge,   ber  bnrß  grebinne  fon,  trart  in  bcm  ourfe 

^r2K '  i^^^^  ^""  foninl  SBentjcI  ban  ^c^em  inb  ban  9iomc  genommen  ui«  bcr  jale  ber  grc* 

bcn  inb  gefatjt  in  bie  ^erlid^cit  ber  ^crjogen,  bat  bie  fcitocn  ^crjogcn  gc^albcn  inb  gc^  3o 

nocm^}t  futten  njcrben. 

Anno  dni.  1390. 

eotn.  3n  bcm  öurß  jair  bc8  fci«bcn  bagcö  in  bcm  n.crtj  rant  grei)c  3)eit^art  »an 

47-  26.  'bat»  bovvcit. 

1.  S3orIage  (Sb.  II,  194):  Hartelinus      2)ic  Sr^cbung  eifotgtc  aber  fc^on  13S0 
de  Merca.  SDf?ai  24.     ?acomblet,   Urfunbcnb.    III, ' 

2.  Sil^.  b.  53.   l^at  n?irf(id(>  1389.       743. 


1388-1392.  729 

tatjcnclcnbogcn  öuc  bic  flat  öan  (SocKcu bod^  braubc  ^e  9titc  öur  bie  jiat 

gant^  af.  bie  flat  tvanne  eme  finre  (übe  inb  :|>evbe  einbeti  abe. 

3n  bem  fetocn  iair  umb  pxn^ttn  branbcn  bic  ÜÄoerfd^en  bat  bcrd^*  a)fai  22. 
fd^c  taut. 

3n  bcm  fctöcn  iair  laä)  bie  frautpe  ban  Srabant  xcm  öufd^  *  int'' 
getn  ben  l^erjogcn  Dan  ®etre  jo  ijefbc. 

3n  bcm  fcfcen  jair  np  fcnt  aWat^eu^  atjcnt  tüunnen  bie  [ban]  Set*  ^m.20. 
Icn  3Bcbenautt)c  ^,  inb  tjcriorent  »eber  bairnae. 

3n  bem  Jair  ixaä)  bifd^of  r^tebetid^  ©irnnid^  ^. 

3n  bem  öurg  jair  »art  geforen  \)tv  So^an  tan  SBciercn  jo  cim  bifdj^of  jo  Suitge,  Fiorar. 
inb  toa«  alt  «mbtrint  18  of  19  jair*,  inb  »art  crUcä&cn  intfangen  toan  ber  jlat  toan 
Suitgc  inb  quam  bairnae  JO  !rie(j(>  mit  berjlat.  vide  anno  140  6  inb  140  8. 

Anno  dni.  1391. 

Snbem  tonrß  jair  joi(3^  gretoe  ©ngelbred^t  'oan  berSWarf in  bat  gefügt  toan  (5ö(n. 

(Socffen (anj  3otn«  inb  iRui«  inb  .  .  ,  .  .  bi«  jo  SBonne  jo,  inb  t5an  bau  ^{^.f/^* 

tanjrbatöurbruggeinb  lanjc  bie  Spille,   aU  hnxä}  SBailbor^),  ®emmcni(ä^, 

2e^eni(^,  Siblair,  inb  öan  bonne  l^erneber  bis  jo  9Jomer«firc]^en ^c  en* 

mocfj^te  eme  niet  fo  toil  guebe«  af  moegen  fd^e^en.  bie  [tat  t?an  Soetten  tDa^  eme 

ein  ftarf  rugge:  tt)ant  ber  bürg  greife  aöein  tntgl^cin  ben  bufd^of  inb  an* 
ber  btl  lanfe*  ||  leeren  irre  btgeftanben  l^abbc  inb  a«  l^c  oud^  mere  gebainjBt.283«, 
^abbc,  bo  ber  bifd^of  inb  bie  [tat  nnein«  maren,  a^  ^nx^  i^  anno  1 376, 
fo  toa«  bi  at)enturen  jo  öermoiben,  bat  ber  grcDc  tjurß  ein  rugge  moid^t 
Wegen  ui«  ßocticn.  bairumb  be«  bifd^of^  ruter  bebragen  »aren,  in  jo 
ftunbe  anjogain. 

Anno  dni.  1392. 

3n  bem  felöen  iair  tounnen  bie  i^an  Soctten  bat  berdbfrit  SBoil^eim inb  ^oln- 

5  anbcr  man  erbrunfen.  79  ju 

3n  bem  feltjen  iair  u^)  fent  Saurenciu«  aöent  ttjurben  bie  fd^effen  ban  (SoeKen  ^^^^^*- 
entfafet inb  oudj  ber  railj^eren  ein  beil.  1391. 

3n  bem  ijurß  [iair]  joigen  bie  öan  Soettcn  jo  2)uitf(ä^ inb  ben  i^an    etb. 

2)uitf(!^  geft^a^  ouö^  fd^aben  mit  branbe  inb  afbrcd^en.  "•  ^^^* 

3tem  bie  ban  Soetten  tocpigeben  oud^  (Sffrcn  inb  ber  bifci^of  i^efligebe  ©aic^em  ebenb. 
bi  (Sotten.  1^39!" 

3n  bem  feti^en  jair  mad^be  men  bie  tointmole  up  bem  ^^ummart,  inb  »art  ber  c^^.  79. 
etrfle   |lein  getad^t  beS  maenbageö  nat  nativltatls  Marie,  bi  atjcnturen,  a^id^€«)t.9. 

meinen,  fo  gefd^iebe  bat,  »ant  ber  bifd^of  mit  ber  ftat  in  uneinid^eit 
Ftunbe,  umb  ben  mutter  ban  ben  mueten  ^. 

7.  '»an'  fe^tt.    .   30.  *jair'  fe^tt.       35.  a»enturen  toant  a«. 

1.  @*©oJd^,  ©erjogenBufd(>.  5.  ©anj  rid(>tig.  SBgt.  bie  unten  beim 

2.  3Bebau  bei  ©eilenfird^en.  3a^r  1393  cjccer^jierte  Urfunbe  t5on  1393 

3.  S)orf  ?übtt>efn.  »on  SiJtn.  3un.  11.  Saccmbtet  lll,  874. 

4.  Etatis  17  annoium. 


730 


VI.  ^oel^offfd^c  (S^nif  1499. 


ööin.  3n  bcm  felöen  jair  tourbcn  cinbcil  ber  ^iocci^|lcr  fci^effcn  ui8  CEoettcn  gctoijl,  20 

80. '  wilcn  bi  blc  flat  nict  jo  !omcn.  inb  »art  jerflont  gefoint. 
cbenb.  3«  bcm  felocn  jair  t)oir  bcr  ^crjoci^  öan  ®elrc  »cbcr  in  ^vuiffcn,  toatit  ^e  ge»  • 

maent  matt  t)an  (Sdbred^t,  ber  in  gefangen  ](|abbe. 
etent).  3n  bem  felöen  iair  biengen  bic  »an  @ci^onent>or|l  ^  mit  ^u(:^en  be«  t>an  $cti8-  5 

berd^  inb  be«  rait«2  i>an  (5oe(nc  bcn  iunfercn  öan  ©uild^e,  ben  grct>en  'oan  ©eine  inb 

iunfer  So^an  »an  SRifferfd^iet  mit  iren  ^iul^)crcn. 
Rudim.  3n  bem  öurg  jair  »art  funbiert  inb  angefangen  bic  uniöerfttetc  inb  ^oig^c 

fd^oil  )o  (Srfort  in  2) Dringen,  inb  toart  beftebid^t  t>an  :^aid  ^ontfaciud  bem  IX. 

Anntf  dni.  1393.  lo 

3n  bcm  mx^^  iair,  bc^  gobcn^bagc«  nae  fcc^  l^iütgcn  facramcn^ 
bagc  ^  gcfc^ac^  ein  foinc  inb  ein  ut^fprud^  tufd^cn  bcr  [tat  Socinc  np  ein 
inb  bifc^of  grcberid^  burg  up  bic  anber  fibe  burd^  leeren  grebcrid^  ban 
aWocrfd^  ^ercn  go  Sare  unb  ^cr  grcberic^  ^ere  jo  Sionberc^  inb  jo 
8anfe!rotn  :c.  inb  »a^  bat  bie  foinc  tnb  m^fprud^ :  is 

jB(.283b.  3tem  bat  bic  Burgermeiflerc  .  .  .  i| .  .  bi«  50  bem  »cbcrgematc  bes  9Jin§. 

«acoms  Stem  toort :  öan  ben  lantjotten  *  inb  geteibcgelbc  fal  men  af flettcn  in  tjoigen, 

biet  876.  ^jg  ^ix  gcf^jrod^en  ^ain  tufd^en  9Wafc  inb  9?in  bnrd^  ben  lantfrcben  inb  nae  iH^ge* 
(ad^t  n>a9,  gen^Ud^  afgeftalt  fnHen  ftn  inb  afblit^en. 

(Söln.  3n  bcm  jair  tourß  np  bcr  1 1  buifent  mcibc  aöcnt in  bcm  gefc^efte  bleij  28 

ho!^lli.  ^öi*  ^^^  Pilger«  fon  t>an  bcr  ©teffen  unb  Ooberft  ®rin8  fonc. 

ebb.  81.  3n  bcm  fclöcn  iair  5  wart  be«  nutren  turn«  jo  fcnt  ®et>erin  begonnen 

oöermife  ^erjodf>  SBil^cIm  toam  S3ergc,   mer  iö  nod^  nict  öolmad^t  anno 
14  99,  wa n t  ber  ^erjod^  tourß  ftarf  in  bem  fcltocn  jair  tourß. 


Anno  dni.  1394.  25 

ebb.  81.  3n  bem  t)ur§  jair  up  fcnt  3o]^an8  aöcnt unb  fafet  in  up  ein  rat. 

ebb.  82.  3n  bcr  feltocr  jit  ^jocbcit  bic  (übe,  junf  inb  alt,  tufd^en  fcnt  3ol^and  miffen  inb 

fcnt  ^art^olomcud  miffen. 

Anno  dni.  1395. 

ebb.  82.  3n  bcm  iair  tourß,  M  neiftcn  t>ribagc8 »a8  ein  grois  crt6et>onge  30  ja 

^^^-    (£oe1ten inb  floid^  bat  forn  a«  »er  it  afgefneben. 

3n  bcm  febcn  jair  bc^  18.  bagc^  augusti^  ftarf  ^crjod^  'älbxti)i 

19.  3)er  @n$  ift  flnnlc?;  ber  55ru(f  f)at  feine  aüät,  bod}  fdjeint  tttoaS  auSgefaKen  311  fein. 


1.  2)cr  t>an  (©d^oenforft.  (£öln.3a^rb. 

2.  (£öln.  3a^rb.  icbenfatt«  beffer 
'toai^'. 

a.  3)ic  iSü^nc  toom  11.  3uni  1393 
($!acombIct  III,  874)  finbct  fid^  abfd^rift* 
lid^  in  bcr  5Jgrip^ina  5ln^ang  S3I.  40b. 
hieraus  ift  xooi^i  ber  SluSjug  unferer 
d^roni!  gefloffen,  bcr  bcn  Xejct  übrigen^ 
an  mehreren  ©teilen  fel^r  ungenau  wie» 
bcrgibt. 


4.  2)ic  (Sl^ronif  !ürjt  ben  SSortlaut 
ber  Urfunbc  bis  jur  ©innlofigfeit  ah. 
@ott  (geigen  :  bic  öom  Srjbifct^of  jur  St* 
ftreitung  bcr  Äoflcn  bc«  ?anbfriebcn3 
jtoifd^cn  SJiaa«  unb  9i^cin  errid^tetcn 
3öttc  fcUcn  abgefd^afff  fein. 

5.  C  bat  1392,  irrig,  ba  bcr^cracg 
toon  S5crg  wirfüd^  crfl  1393  ftarb. 

6.  @r|t  3(ug.  29.  2ic^non)8f9,  ®c|(i. 
bc«  §aufc8  ©absburg  IV,  277.  2)ic  Uni* 


k 


1393—1396.  731 

»an  Ocfteti(^,  unfc  bet  l^abbe  gcfttd^t  fcic  uniberfttcit  of  bte  l^og^c  fc^otlc 
jo  SBicnc  in  Defterid^. 

HDie  ein  nan  Um  omtfitn  |o  dotfitn  Ut  ^a\  utriDifl  matt  nan  Um  tviUtn  inH  931.284«. 
(110(11  tatU  M  )o4  tP(2i(r  in0(nomen  bnr^  (i;li9(  anlKrdt. 

5  3n  bcm  fc(t)cii  jair  toart  l^cr  ©cnri^  öan  @tat)c ui«getoifl  öan  allen  (5ö(n. 

racbcnin  (5oc(ne  jer  jitjo  ctvigen  bagcn,  bod^  funbermiüc  c^Ugcr  toan  bcn     gl!  * 
otocrflen,  merc  uis  bctman!  bc8  nutoen  railj  ijan  ber  gcmcinbcS 
inb  i)t  ginf  ui8  (Socücn.    bo  quam  ^er  ©ilgcr  öan  ber  Steffen,  ^er 

Puffert inb  namen  bcn  mx^  leeren  ©enrici^  aan  @tat>c  toeber  in  fnnber  afle 

0  »iüc  ber  t>ur6  racbc. 

Anno  dni.  1396. 

9an  timt  nplonf  |o  (l0(ll(n  bdlKr  ra(2i(  oo(r  (in  b(il  biirger(  oan  Hn  oii(r|l(n. 

Anno  1396  M  i)eirbcn  bageö  in  bcm  maenbc  januario,  bo  liefen  bicöurß  racbc  ebb.  83. 
jofamcn,   umb  bat  ^er  ©cnrici^  öan  <Btat>t  toebcrumb  ingcl^ailt  n>a8 
5 inb  ^>er  ?uffart  tocrbranf. 

^an  timt  an)(r(n  uplonf,  )(r  g(nt(in2i(  up  (in  inb  lii(  l)(r(n  mm  tatU  np  2ii( 

anbcr  ft2i(. 

3n  bcm  fclöen  jair  bc8  nciflen  binflbagcö  nac  ber  ^»ittiger  bri  foninf  bad^,  traö  ebb.  137. 
ein  u^)Iouf  binnen  (SoeHen  unbcr  bcn  oöerflens  MW  ber  [tat,  bie  bie  [tat  regier  =* 

50  ten,  inb  ber  gemeinbe.  bie  oberften  bam  rait  l^ielben  mit  l^er  ^enrid^ 
üanme  ®tabe  inb  bie  ijergaberben  fid^  bi  ein,  be^gettd^en  bie  gemeinbe 
^arnefd^ben  ftd^  inb  qnamen  bi  ein,  inb  bie  jtüae  ^axti)k  ftieffen  up  ein 

inb  ein  paxtifit  toin!  bie  anber.   inb  ^cr  §cnrici^  toan  @tatoc  trart  begreiffcn  toan  ber  ebb. 83. 
gcmctttbcs  inb  §eitgen  toan  Äeffcl,  inb  men  floi^  bcn  ir  ^euft  af  u^  bcm  ©eu« 
15  martc.    ^cr  §cnrid^8  l^cuft  ttjas  »iffer  ban  ein  bnöc.    inb  mcn  tocirbelbc 

pn  Hd^am inb  6  jö  fent  (SunibertuS  tome.    inb  bae  ni^  tDoiö  groiffe  nn* 

einbred^tid^eit  unber  ben  oberften,  bie  bat  regiment  ^)facgen  jo  ^aben,  inb 
ber  gemeinbe,  bie  fere  ober^ant  nam  intg^ein  bie  fefeen  regenten. 

9an  timt  anlKrcn  0rot|f(n  uplonf  |o  dotUtn^  bae  bi(  gdncinbe  ben  ganzen  rait 
to     van  Un  alben  gefügten  ouertvan  inb  oinh  inb  ft  beroufte  inb  nam  alle  antpt 

inb  lierli^eit,  inb  ein  grois  beil  ni9  docUen  nerbreuen. 

3n  bem  felöen  iair  beS  neifien  fatcrbage«  nae  fent  3o§an«  bad^  mifefomcr^  bo  *^^*^|^- 
marcn  bie  oöcrftcn  inb  ^eren  »an  bcn  alben  gcflcd^tcn  bc8  naci^te«  in  bem  ^uis  suti'i. 

ücrfität  Söien  ^atte  er  1365  mit  feinen  ri(3^tigenS)atumber(£ö(n.3a6rB.Cfctgt. 
3Brübcrn  9tuboIf  unb  Seo^jolb  geftiftct.  3.  S3iclme^r  toon  ber  9tat§«partei. 

(Sbcnb.   Urfunbcntocrjcid^nig  1358—95,  «Bgl.  S3b.  i,  301. 
n.  653.  4.  (£Mn.  3a^rb.  D:  'o^  fente  3.  b. 

1 .  (3äniüö)  irriger  Sufatj.  m.'  Ueber  ba«  ricä^tigc  2)atum  (18. 3uni) 

2.  S3cglcl;t  fi^  auf  baSfelbc  ©reigniß  bgl.  33b.  I,  308. 
n?ic  bie  jporbcrgcl^enbc  D^ac^ric^t,  bie  bem 


732  VI.  Äcelj^offf^e  (Sf^roni!  1499. 

9!lir^bcr(3&  genant  u:^  bcr  ^a6)  nnbcn  Inb  otoen  inb  toarcn  gctuae^cnt,  inb 
toaren  bac  öergabcrt  in  bcr  meinung,  bat  fi  bie  gcmeinbc  inb  ingefcfieii 
»oulben  crf(agcn  inb  toerbUgct  ftaöen  inb  unbcr  \iö)  bra^t  ^aöcn,  al«fibcn 
mcbercn  ^abbcn  gcbain,  a «  öurg  i«  anno  domini  1372.  bc8  tt?art  bic  gemein 
©l.284b.  gcmair  .  .  •  || .  .  inb  moiflen  oud^  gelt  geöen  u^  genabe.  ^ 

3o  tPie  Mt  0(tneinh  in  dotUn  ft^  ber  ftimt  flcbc  rtgtmtnt  annam  inH  bnrger- 

mttfltr  inli  raii;l)trcn  iiis  in  hortn  inb  in  alrt  grtrul)tit  inb  nritntli^tit  om- 

mit;  tin  oerbnntbricf  ftd)  lofemitn  nertittn  inb  otrtinidibtn. 

*2ff.''        ^f^  f^^^f*  ^^^  ^^^  "^^"  ©alomon,  fo  fin  aüc  btnf  in  biffct  mit 
unbcrtDotpcn  bcr  bcrtoanberungc,  fo  bat  in  natutlid^en  liflid^en  bingen  lo 
offenbairlid^  geften  »trt.  bct  minfd^c,  bcr  aücr  crcaturcn  ein  l^cre  t«  inb 
umb  be^  toiKcn  bie  gcfd^affen  fin;  bcbint  bat  mx%  »ort  mair  in  eme, 
bcibe  in  bcr  fclc  inb  in  bem  übe,  inb  bat  manic^felbid^Iid^.   toic  be^  min* 
f d^cn  feie  bcrtoanbctt  tocrbc ,  nu  mit  breubcn  nu  mit  bebroeff cniffe ,  nu 
mit  l^offen  nu  mit  borten,  bat  bel^oifet  deine  betoifunge,  »ant  ein  iglid^er  15 
j)roeft  bat  in  fid^  felf^  2c.  in  ben  ui^tocnbigcn  inb  liffici^en  bingen  fien 
toir  begelid^  bur  ben  ougen ,  bat  bat  Dürfe  toort  g«i^  toair  i«.    inb  hir^» 
Ixäf,  f 0  bil  un«  bient  jo  unfcr  mcinunge  »an  bcr  matcrie  be«  regtmentd : 
n>er  toil  mericn  bie  gefc^rift  ban  ben  gefd^ic^ten  bur  inb  nac,  ber  bint 
beranberungen  manid^felbetid^  inb  tounberfid^,  ban  bem  minften  bi^  J020 
bem  groiften.    toie  bat  roemfd^e  rid&  Dernjanbett  fi  in  lanben  inb  in  ptx-- 
fönen,  bat  i^  lange  inb  breit  befd^reben  in  ben  l^iftorien.    be^gelidbcn 
binftu  in  ben  teiferfid^en  redeten  inb  oud^  in  ben  geiftlid^en  redeten,'  bie 
fere  manid^f elbelid^  beranbcrt  fin ,  bat  ber  bil  niet  ge^alben  tt)erben  inb 
intgl^cin  einanber  luben,  inb  nae  beranberung  ber  git  inb  ber  minfci^en25 
l^ait  men  moiffen  gctjcn  gefc^e  inb  flatuten.    bairumb  i^  ein  gemein 
fprud^ :  concorda  tempora  et  concordabis  jura,  —  men  fal  nae  ber 
gelegenl^eit  bcr  jit  bie  gefc^reben  redete  nemmen  inb  ban  fo  moegen  bie 
ooerein  tomen.    item  mic  bat  regiment  be«  roemfd^cn  rid^^  i^  fomen  inb 
genomen  ban  cime  gefled^tc  in  bat  anbere,  binftu  oud^  gefd^rcben  bi  bil  50 
teiferen,  a^  mit  namen  bi  bem  gefled^tc  bc«  feifcr«  Dctabianu^,  item  be^ 
f eifert  Sonftantinu«  magnus,  item  be^  f eifert  Äarofu^  magnus,  item 
be^  fcifer«  Otto  k.   fo  oud^  bi  ber  jit  bo  ^arofu^  ber  IV  lonint  ban 
Selbem,  —  ate  l^c  fcifer  toart,  bebe  l^e  bil  bairjo,  bat  bat  fclbc  roemfc^c 
rid^  an  fincn  naelomefingen  btebe :  mer  toxt  bat  bedeüen  fi,  fuiftu  an  ftme  35 
föne  SBcnje^Iau«,  ber  bi  ber  jit  roemfd^c  foninf  toa^.    item  toic  bat  regi* 
ment  inb  bat  gebiebe  beö  Icifer^  jo  ben  paefen  inb  ben  bufd^oücn  jc.  groi«- 
lic^  t)ertt)anbert  inb  umbgeteirt  fi ,  l^ain  id^  niet  jit  nu  jo  fd^ribcn  k.   i« 
bat  nu  in  lanben  inb  in  foninfric^cn  futd^e  groiffe  beranberunge  gefd^iet 


1396.  733 

fin ,  xok  tjil  be  nte  t^  bat  min  ötctnbc,  of  bat  gefd^ec  in  fteben,  bat  bat 
regiment  int  gebiebe  Dan  bet  fctoer  [tat  nu  befen  nn  anbeten  geget)en 
n^etbe,  bat  boc^  in  aüen  burgeroirten  beranberungen  i«  jofomen,  ber  bat 
cloifücj^  jntrfen  mit,  burd^  ^omoit,  f minbic^eit ,  berac^tnnge,  beftüetniffe, 

5  oDcrIaft  inb  unad^tfant^eit  :c.  bairnmb,bie  gene,  bie  nu  jer  gtt  bat  regi* 
ment  ^aben  l^ie  inb  anber^mae ,  fuüen  anntirf en  inb  fid^  burfic^tic^lid^er 
!unnen  falben,  n)f  bat  in  niet  n^ebetüaere  bie  affe^ung,  bie  bi  abentute 
minte  u^)  bie  gene  bie  getieft  fin  so  bermoiben  toa« ,  ban  n|)  bie  bie  nu 
bairan  fin. 

0         II  SDo  bie  genteinte  ban  bet  ftebe  Soeüen  bie  ^eten  ban  ben  alben  391.285a. 
gef(ed^ten,  bie  bat  tegiment  ban  anbeginne  bet  ftat  bi^  nod^  l^et  geboitt 
^abben,  betmunnen,  betjiaget  ifib  afgefa^t  l^abben  untb  teben  a^  butg  i^,  fo 
namcn  p  bie  ftat  in  ir  i)ant  inb  namen  bie  ftuffel  bet  ftebe  na  in  inb  loiten  ^ötn. 
unbct  inb  ban  in  butgetmeiftet  inb  tai^l^eten,  bie  bie  ftat  tegietten.    las. ' 

5  bac  tt)att  afgeftalt  bat  tait^ui^  bet  albet  ^eitfc^af  inb  bet  gl^ente,  bie  ban 
ben  atben  gefleckten  toaten ,  inb  »att  upgetid^t  inb  gemad^t  bat  nutbe 
rait^ui^,  bat  bae  jet  jit  bat  butget^ui^  genoem^Jt  toatt,  men  nu  noempt 
men  bat  bet  ^eten  l^ui«.  bo  gingen  af  bie  getiefte  in  ben  gebute^uiffeten, 
bie  noc^  jet  sit  in  ben  ütd^fpetelitd^en  ftain.  bo  toart  gcmad^t  bcr  öcrbuntbrief,  :ebcnb. 

!o  ben  men  nod^  j[aettid^6  ^)ted^t  jo  tefen  n^  aüen  inb  up  igtid^et  gaffelen. 
bo  toutben  bie  gaffelen  gemacht:  butmaite  ptac^  men  jo  ^aben  btoDet«* 
fd^aften  ^ 

3tem  up  bat  bie  ^iüige  ftat  ban  ßoeüen  ban  füllet  betbetfli^et 

.  pattitid^eit  inb  uneinic^eit  bematt  mete  inb  bat  fi  in  ein  tobelid^e  inb 

5  butgettic^  otbenung  gefaxt  toutbe,  baemit  ben  butgeten,  ben  infometingen, 
^cimfd^  inb  »tembe,  ted^t  gefc^iebe,  fin  gefaxt  inb  otbiniett  mutben  but 
inb  nae  ui«  bem  taebe  e|li^e,  bie  in  funbetl^eit  be6  l^anbete  bet  ftat  toax^ 
ncmen,  inb'of  gebtec^  queme,  fo  mad^  men  it  an  befen  nagemitften 
ampt^eten  foid^en  2. 

0      Oit  ftn  Me  ainpte,  Hie  ein  rait  gift  üb  men  ir|l  ingeit  up  fent  30l)an9  iniffe. 

3toene  butgetmeiftet.  einen  ^  tentmeiftet.  tai|tid^tet.  gemelttic^* 
tet.  ftimeiftet.  loinmeiftet.  amptlube.  in^ibicienmeiftet.  t^otnmeiftet. 
memotialmeiftet.  üuttoaitfemeiftet.  otbel^meiftet.  fatboic^^meiftet. 
»egenteiftet.    »ac^meiftet.    bteifc^amptmeiftet.    bifd^mattmeiftet.    beit* 

1.  S)ic  ©egei(!^mmg  'Oaffcl'  begcg«'  2.  gür  ba«  golgcnbc  ögl.  (Snnen  III, 

nct  Won  cor  bcr  9ietooIution  »on  1396,  41  ff. 

fo  in  bem  9iat(>«mcmoriaI  toom  15.  3an.  3.  3ebe8  Sa^r  tt)uibc  ein  SRentmeifier 

1396  (ÖueUcn  jur  Ocfc^.  ber  @tabt  Söln  auf  jwei  3a^re  geioä^lt,  fo  baß  ftet«  gioei 

j,  69).   33gl.  (Snnen,  ®t\6),  II,  460.  gleid^jeitigim^lmtiDarcn.  (Snnen  III,  44. 


734  VI.  Stccl\)om^  (S^roiüf  1499. 

mctfter.  paimen^l^cren.  ctagel^cren.  fal^mctftcr.  fd^effenl^etcn.  !^ouI|* 
metftcv.  totcnmeifter.  mc^erl^cren.  tootd^crl^ctcn.  btantntciftcr.  jobcn 
floltftcgcren.  jo  ber  quabct  »attocn.  fcufernteifter.  I^aücrtc^ter.  rici^ter 
in  bct  tooßuc^en.  |)er|rid&tcr.  jo  ben  unbcreibcn.  jo  ben  erben.  50  bcn 
ftbmed^etffen  unb  »apenfticfet.  40  ben  garnmed^etfen.  jo  ben  fannen*^ 
giefferen.  jo  bet  tat^fuet.   jo  ben  btuloften.   go  bem  nteifouf. 

Anno  dni.  1397. 

^^h\  ^"  ^^^  ^^^^  ^^^^  ^^^  ^'  ^^^^^  ^"  ^^^  braemant^  joidd  ^crjoci^  SBü^elm  toan 

83  u.'  bcm  S3crgc  int  iant  öan  (£(etoc  mit  bcn  trcflid^ficn  inb  beflen  rittercn  inb  fncd^teuan 
^in*b'  ^^^  9iinftroum,  o§  ein  bcit  ^crnae  genoem^jt  itjcrbcn,  np  greöen  Slitfio 
3uni  6.  öan  (5(et>c  inb  fm  brobcr  2)icberid^  öan  bcv  9}^rf,  inb  toarcn  bc8  tourß  ^er« 
jogcn  fueflcrfonc,  inb  quamcn  jo  flrit  t>ur  Qflctoc.  inb  bic  ©cr(3^fcn  »onncn int* 
^1)tin  ben  (SIet)ef(i^en  ben  tjurflrit  inb  t>ingen  bie  ritterfc^af  beS  lant^  t>an  (£Iet>e.  bo 
quam  int  left  bie  flat  t)an  Sefel  inb  ftreit  up  ein  nuibt,  inb  iv  get^angen  t>runbe  f(o« 
gen  jo  in  inb  njunnen  ben  naeflrit  inb  Giengen  l^erjod^  2öil^c(m  öan  53crge  toürß  mit  ij 
aflen  flnen  ^ul^ercn,  al«  ben  l^erjogen  toan  ©uitd^e,  bcn  grcöcn  »an  ®o(mcn,  bcn 
leeren  öan  §in8bcrd^,  ben  leeren  toan  9?iffcrf(3^eit,  ben  gretocn  öan  @eine,  ben  ^jcren 
Man  2Beflerbur^2  mit  bcn  beflcn  rittercn  unb  f netten  toan  befen  lanbcn,  inb 
fd^et^be  in  groi9  goit  af. 


20 


Anno  dni.  1398. 

c?b^"b  3n  bem  öurg  jair  toart  ^er  ©ilgcr  (Sleingcbanf,  bcn  mcn  noem^)t»an 

84.  las!  ber  @teffcn,  u^  cinre  !oi(!arrcn  ui8get>öirt  inb  ent^fcufbet  inb  jo  SBierlbcgratöcn.  bcr 
]tlt>t  ^^abbe  t>i(  »unber«  bebreöen  intg^^ein  bie  gemeinbe  unb  l^abbe  bc^  fried^^  bil 
gentad^t.  einbett  fd^riöen ,  bat  ber  bnrß  l^er  §itger  fi  geboirt  »urben  ii|) 
ben  ^enntart  inb  bo  entl^enft.  '^ 

?Pi.285b.  II  3tem  in  eim  anberen  ioxä)  ^ain  id^  alfu«  gefd^reben  öunben:  bit 
i«  niet  ber  l^er  §itger  ban  ber  Steffen,  ber  li^t  begraben  jo  fent  gautcn- 
ein«  in  fent  SSincentin«  captiit,  bie  ber  fetbe  üur^  l^r  §^^8^^  ^^^^^  *^" 
nutoe  u|)  boin  mad^en,  toant  ber  ftorf  anno  dni.  1333  injb  toa«  ein 
fd^effen  an  bem  l^obe,  inb  toa^  ein  eirbair  man,  a«  men  bat  Dint  up  fime  s» 
graue  gefd^reben :  Hilgerus  obiit  qui  vivere  turpiter  odit  3.  i)t  m^ 
ein  ritter  inb  ein  bannerl^ere  inb  bebreif  groiffen  ftait  jo  Soeüen  inb  an« 
ber«tt)ae.  biffe  captüt  bnrß  inb  fin  toonnnge,  bie  nod^  l^ube  jo  bage  anno 
1499  jer  Steffen  genoenH)t  i«,  fin  bnrd^  anber  ban  fin  naelomefmge 
groi^Ud^en  beranbert  tourben  mit  butonnge  unb  fd^oinl^eit.  » 

16.  ®ui?(ftc.  -  * 

1.  3a^r6.  C  ri^tig  *bc8  7.  bage«  in  heim,  Sacrarium  Agripp.  p.  247  an,  W 
bem  maenbc  junio'.  aber  angegeben  xd\xx>,  fein  @raB  bcpnbc 

2.  ^läfüQ.  S3g(.  ?acombIet  III,  919  fl^  in  einer  bem  1&.  Saurentiu«  gewei^» 
S^iote.  ten  (i^oxcaptUt  ber  !t!aurentiu«^farr!ini<. 

3.  2)ic  ©rabfd^rift  fü<?rt  auci^  Win-  Sgl.  auäf  ©b.  II,  325  9iote  3. 


1397.  1398.  735 

3tcnt  ui^  at  fccn  tjurß  »orbcn  fo  teeren  bti  of  u^  tat  mtnfte  jtDenc 
l^er  ^ttfler  »an  fcet  ©tcffen  getieft  inb  geftotben  binnen  5  jaeren  k. 

3n  bcm  turß  jatr  lad^  gretoc  2)cbcn^  tan  bcr  Wlaxt  tur  (Socröctbe  bc«  14.  ba«    (5öln. 

gc8 1  in  bem  mertjc inb  bkif  jcr  flunt  boit.  ^^sV^' 

5  3n  bem  feigen  iaiv  beS  fetocnbcn  bagc8  in  bcm  mci  njuvben  jttjen  mcd^tige  raife*  eb.  u. 

leeren,  mit  namen  ©crman  toan  ®od^  bcr  öurgilj  bufd^of  grcbcvi^S  fcgelcr    ^^^• 

:|)tact  go  f  in,  inb  ©oSloin  fin  fwagcr  uiSgcöoirt inb  in  »urbcn  bcibcn  irc 

^cuf bcr  af geflogen  binnen  (SocUen. 

3n  bem  feltocn  iair  bo  ^abbc  ein  fmit  bcm  burgcrmcifler  fm  orbel  njcbcrf^jrod^cn  inb  cb.  85. 
10  gcflraift  np  bcm  burgcrl^ui«:  bcr  trart  funber  Weffcnorbcl  np  ben^cumartgc» 
tooirt  inb  eme  tvart  fin  l^cnft  afgcflagcn.  inb  oud^  fo  l^abbc  ^e  tvibber  bie  flat  g^ain. 

3n  bem  fctöcn  jair,  bcö  15.  bage«  toan  bem  mci,  »an  l^crjod^  3lboIf  tan  ebenb. 
bem  35ergc  toebcrumb  bic  burd^  genant  SBienbur^  2  ^em  grctoen  Man  bcr  SWar!  inb 
toan  (SIet>e  af,  inb  t>ant  bae  u^  guc^  genoic!^. 
15  3n  bem  feltoen  jair  (aegcn  bie  ^^crcn  toan  SBrabant  inb  bic  ftebe  mebe  inb  bic  ebcnb. 

flat  Man  Suitgc  tour  bcr  D^unjcrfiat  in  bcm  tanbe  win  ®c(rc  mit  2  bufent  gc« 
luac^cnt,  inb  bie  toan  bcr  91u»crflat  inb  Singe  branten  fid^  fetf«  inb  ölutücn 
entocdd.  fi  jcrbracd^cn  ondf  bie  flat  (Sj^»e3.  boe  joigen  ft  tour  9?oercmunbc 
inb  lacgen  baet>ur  21  bage  inb  f(^uffen  fteine  in  bie  ftat  inb  enbaeben  bo($  niet  toU 

20  fii^abcn  mx  bcr  flat.  bie  ®eüerf d^en  t)erbranten  bat  laut  t)an  ® tancj^mont  * 
inb  beben  ond^  fd^aben  in  bem  tanbc  ^ae^bania  ^.  boe  foinben  pc^  bie  2mu 

gcr  mit  bem  Ij^erjod^  toan  ©circ  inb  toart  gefallt  ein  beftant  t>an  3  jacren. 
bo  brad^  up  bcr  grcöc  i)an  @im^oI  bc8  15.  bageS  injulio,   bcr  bcr  iBrabenber 

l^cuf  tman  toaö,  inb  joigc  mit  ben  ©rabenberen  int  (ant  Man  (Suild^e bo 

25  joigcn  fl  njcbcr  l^cim  ui§  bcm  (anbe. 

3n  bcm  felijcn  jair  bc§  9.  bagcö  fc^tcmber  toart  Scutocnburci^  gewonnen  oöcr«  eb.  86. 
tni^  lE^cr^ogen  ^bolf  toan  bem  ^crge  ben  iongen. 

3n  bem  felöcn  jair  u:^  fent  SWatt^>cu8  na^t  joigen  bie  bürgere Mm  bateb.  138. 

buid  SBcbcnatDC  inb  braid^en  inb  brantent  in  ben  grünt  af. 
30  3n  bem  felt»cn  jair  quam  bcr  roemfd^e  foninf  SBcnjcStau«  jo  (SocÄen  t)Ut   ***"^- 

f ttftmiffe,  inb  bie  [tat  erf reige  e^tid^e  beftebigung  inb  ^}rit)itegie ,  bie  fi  2)ec.  25. 
oud^  ban  fime  baber  feifer  ^atl  erfanget  l^abbe,  inb  in  funberl^eit,  bat 
mcn  gl^etn  burger  in  ßoeüen  ui^l^eifc^en  of  laben  ntad^  an  etnid^  anber 
pia^z  of  gerieft  fo  lange  al^  bie  ftat  bairober  jo  rid^ten  bereit  i^. 

35  3n  bcm  t)urg  jiair  ter^oif  bcr  roemfd^e  foninf  Scn}c$tau9  bic  graeffd^af  Man  Budim. 

ST^eilan  Inb  mati^t  baeban  ein  l^er^oti^bom. 

II  3n  ben  felben  giben  ixaä^t  bie  loninginne  ban  ÜDenmarl  unber  st.28ea. 
fid^  tat  loninlrid^  ban  ©»eben  inb  oud^  bat  ban  9?ortoegen,  inb  fin  nod^ 
unber  ctm  leeren  bie  bri  loninfrid^  ^. 

1.  '2)e«  18.  bage§»,  3a?>rb.  Ufllid^er  Si^fel  be«  Süttici^cr  @tift8. 

2.  SSgl.  «b.  II,  85  9Zotc  2.  5.  $c§bai?c  ifl  bcr  mittlere  Xi^iil  be8 

3.  Sinne  unb  (S^t,  nieberlSnbifd^c     Sütti^cr  Sanbc«. 

^roöing  Simbur^.  (i.  1397  bereinigte  SWargaret^^a  mit 

4.  SöobI  img  für  gran^imont,  füb»      i^ren  fRcid^en  2)änemarf  unb  Siiortocgen 


738  VI.  Äocn^offf^e  (S^Tonlf  149Ö. 

(Söfn.  3n  bem  turg  jaii'  toaxt  ein  t>rebe  Bereifen  tuf^en  ber  Ij^ergoginne  tan  Trabant 

^ST^'u'  *"^  ^^^^i''*  S33il^>etm  öan  Oelrc. 

1399. 

)Die  konink  tDettirslais  itmb  ftn  nitad)tfainl)ett  |o  bttt  rid^s  inb  anbct  fa^en  vnn 

btn  kurfur|len  autgcfalt  tvart. 

3n  bem  tjutß  jatr ,  naebem  a«  f oninf  SBcnjc^Iaiö  bitf  tnb  tnannid^  5 
ntail  tt)a«  erforbcrt  getieft  ban  ben  furfurften,  bat  f)e  bcö  xiäf^  fad^en 
bai^  toattncme,  bat  bac  [erc  bcrbiftert  n)a6  burd^  btt  otloge,  bic  so  finrc 
jtt  cntftunben  inb  btc  tantfttaiffen  bairburd^  ungebutijct  blebcn  ban  fouf* 
tubcn  inb  anbereu,  fo  bat  bat  gemein  goit  [ere  fommettld^  ftonbe  tnb 
quatic^  betmatt  toa^,  —  bat  berac^te  be  burß  fontnf .   l^e  toa^  ttacge  int  10 
ban  etm  tt)uften  teben  mit  fufen  Inb  breffen  tnb  mit  anbeten  bobetten, 
inb  al  \\>axt  f)t  jotn  bicfermatl  batrumb  gefttaft,  ^t  btaeget  ntet  batmac. 
l^e  bfeif  gemeinlid^  Itggen  in  SSel^em  a^  ein  fmin  in  fime  ftaöe.    1^  fic^ 
bat  lobelid^  inb  ]^otd^beroemj)te  [tubium  tnb  l^oigen  fd^otl  jo  ^raege  ganfe 
nnber  bie  boeffe  fomen  inb  bergeen :  l^e  enad^t  nod^  ebelman  nod^  gefeit  i^ 
ten  man,  nmtner  l^e  berbtebe  btnae  bie  doctores  inb  bie  beften  ban  ber 
unibetftteten  \  tnb  ber  ein  beit  jcigen  l^erui^  np  ben  9?in  gein  §eibclberd^ 
SO  tjersoc^  SRojjert  ban  SSeieren  inb  ^)al^grebe,  ber  nae  eme  roemfd^e  foninf 
geforen  »art,  bie  anberen  jo  bem  biif^of  ban  SKenfe,  bie  anberen  ^ier 
inb  bair  jo  ben  furften  inb  bedad^ben  fid^  be^  foninte,  n)ie  ^e  ein  unboed^^  20 
fam  man  toere  go  eime  roemfc^en  fontnge ,  tnb  arbciben  bairnae  bat  ^c 
af gefaxt  mürbe,  aö  oud^  gefd^iebe. 

Bo  wie  I)erj04  Hopre^t  mu  Beirren  inb  pal^grene  bi  bem  Hine  }o  tUwt  um- 

fd)en  koninge  gekoren  wart. 

siufl.  24.  3n  bem  [eben  jair  bur  fent  SSart^ofomeu^  bad^  quamen  ein  beit  2.=^ 
lurfurften  bi  ein  jo  JRenfe  n|3  bem  9iin ,  a^  bufc^of  Sol^an  ban  SDfent 
bufd^of  greberid^  ban  ßoeßen,  bnfd^of  SBerner  ban  Syrier  inb  l^erjod^ 
5Robred^t  ^)a{^greDe.  bie  anber  furfurften,  a«  ©äffen  inb  Sranbenburd^, 
tt)aren  gerotfen  mer  fi  enquamen  niet.  biffe  brie  furfitrften  entfalten  inb 
bertDurpen  lonint  SSBenjeöfaiö  t>an  bem  roemfd^en  ric^  inb  loren  an  ftn  30 
ftat  l^erjod^  ^opxtdjt  »an  ©eieren  inb  ^)at^greben  2  inb  fatten  in  afbac 
up  ben  teiferftoit,  inb  baebi  tDaren  nod^  bit  lanbe^l^even,  grebcn,  ritter 
inb  tned(;t.   inb  ber  regierbe  bat  roemfd^  rid^  toait  9  jair. 

t40ü^  Post  M  bis  duo  C  Cesar  coronatur  Agrippe 

in  profesto  Stelle^  qui  fuit  dux  Heydelberge. 

1.  ©emcintiflicbenfaHö  bie  Trennung  2.  Slm  20.  unb  21.  ^ug.  SSgl  «b. 

bei-  bcutfd^en  ^rofcffovcn  unb  <ötubcntcn  ii,  88  9?otc  4. 
V)on  ber  5>rager  Uni»eifität  1409,  bic  im  3.  3)ie  Ärönung  erfolgte  am  6.3a«. 

^nlnbungbcr?cit)jlgcr§ed;fd;ulcfül;rte.  unb  gu><ir  1401.    Festum.Stellae  l^cijt 


35 


1400.  1401.  739 

Wit  konink  Wtü}tsim6  gtoangen  waA  nan  ftnen  unberfaiffen  ooerinii;  gcl)eif4 
konink^  di0monli9  oan  idtgarUn,  Des  iinr|  koningts  btolKr. 

II  3<J  b^n  fefeen  jiben  a^  loninf  SBenjc^fau^  afgefafet  toaö  öan  bcn  «1287* 
luctfutflcn,  fo  lebebe  l^e  noc^  ban  16  Jatr  ^  unb  bfetf  nod^  gefic^  nmä)U 
5  fam  unb  geinte  boberten  ioa^  eme  jo  biL  fo  beftaft  fin  Btoeber  ©tgmont, 
foninl  bau  Ungarien,  bat  l^e  angegriffen  toaxt,  gel^alben  inb  bem  felben 
btoebcr  getebert  gen  SBien  in  Dfteric^,  inb  ber  l^iett  in  bair  efetid^e  me^en. 
mer  baitnae  toart  fjt  iDeberumB  berloft  ban  fime  anberen  broeber  inb  ber 
brad^t  in  tt)ebetumb  in  Selbem,  inb  bae  lebebe  f)t  nae  a^  bur  bi6  l^e  ftarf. 

10  3n  bem  fclöcn  jair  tvolbc  l^crjod^  gvebcrlci^  toan  S3ruinfci^tt)id&  jo  bcm  nuiuen  Rudim. 

foninf  trcrfcn :  fo  toart  l^c  boitgcftagcn  bi  SBor8lcr2  u^  beu  :|)inj(latoent  toan  l^cr  grc«  Suui  5. 
bcrid^  t>an  ©evtigcn^ufen  rittcr. 

Anno  dni.  1401. 

3n  bcm  tourß  jair  broici^  mcn  bat  ^iöige  facrament aSmcnjiair«   Sotn. 

15  gcttjoinlici^  Uli  bcm  boim  :|)(cit  go  boin jo  mitfoemcr.  139.* 

3n  bcm  fctbcn  jair;  jtt)cn  bagc  bur  bvuijcinbad),  quam  ^crjo(^  9?o^>rc(3^t  'oan  eb.  89. 
Vieren  liib  |>a(tgrcbc,  ber  uugcforen  fouin!,  tt)oin](>aftid^jo©cibcIbcrc^,  jo  ngrivi. 

Soettcumit SBcrncr  btfd^of  bau  2:rter ber  racbc intßnfbic   ^^^b. 

furpcn  .....  ciiUd^cn  a8  mcu  beS  )ßU\t.    item  nod^  anber  bil  ^>cvcu  l^ier* 
20  umbtrint  quamcu  ^tv  50  (SocUcn  go  bcm  nugcforcn  foningc. 

W\t  konink  ttoprcctt  inH  bU  kaninginnc  nitt  10  Ai^cn  as  gcmonli^  is,  mtr  }o 

doeUen  gckrotnt  nutrUtn  in  km  Hoiint. 

[SBitb  eine«  Äönlg«.] 

9lo^)crtu3  ^>a((jgrabc  bi  9?lnc cutooulbcn  blc  "nan  "äiä)  uict  gunncncosmodr. 

2h  inb  jotaiffeu,  bat  ber  uugcforcu  foniu!  go  ?lid^cu  gcfrocnt  murbc,  \\>a\\t  fi  bcm  cirjlcn     '*'' 
foningc  mit  cibc  inb  gelofte  tocvbunbcn  tvarcn,  inb  be^  I;atten  fi  50  l^utj^e  l}tX* 

loäf  aßil^etm  bau  ®ette  inb  ban  (Suitd^e.    inb  affo  entfini  ber  bnr6  fj>* 
ninf  bie  fette  frone  jo  (SoeÜen  in  bem  boim  ban  bifc^of  greberid^  ban 
©attoerben  inb  quam  niet  jo  3li^en  u|)  bie  jit,  mer  naemaitö.    inb  bat 
30  gcfd^iebe  a^  nae  bofget. 

3tem  u^  bcn  burß  bricr  l^ifligcr  fonin!  baci^  bc«  morgen«  bur  bad^  mad^ben  unb  6öfn. 

f atbcbcn  bie  burß  fuerjuiflcn  l^crgo^  9Jo^rcd^t  jo  cime  rocmfd^cn  foninf s^J^m, 

a(3  bot  go  5lid^en  ^Icit  gefd^een inb  bc8  !oniut§  Jcngcr  jungen  bie 

l^oimiffe.    inb  bit  Qz\ö^aäf  aUit  np  bie  buig  git  ee  fi  uid  bem  boim 
35  gingen. 

9.  vur  a9  nae. 

baö  geft  S^i^jl^anic  ivcgcn  be0  @tcvn8,  2.  Apud  Frislariam.  @cin  2:ob  fällt 

ber  bie  morgenlänbifc^cn  SBcifen  nad^  i> 0  r  bie  Sfi3at)I  9?u^)vct^^t«.    3Sg(.  SBb.  11, 

«ct^rc^em  fiH^rt.  88  dlott  2. 
1.  (Srflarberft  1419  ^ug.  16. 

47* 


730 


VI.  ^oel^offfd^c  (S^ronif  1499. 


(Söin.  3tt  bem  fe(t>en  iair  tourben  einbetl  ber  l^oeti^fler  fci^effen  ut9  (SoeHen  Qttßi^,  20 

80.  *  wi^i^n  ^i  ^^«  f^^*  «i^t  i'J  !omcn.   inb  »art  jcrflont  gcfoint. 
cbenb.  3«  bem  fclt>cn  jair  t)oir  bcr  ^icrjo^  ^an  ®ctrc  mebcr  in  ^ruiffcn,  toant  ^c  ge»  • 

maent  matt  'oan  (Sdbred^t,  ber  in  gefangen  ](|abbe. 
e^enb.  3n  bem  feben  iair  t}iengen  bie  t)an  <S(i^onent>or{i  ^  mit  ^ut^en  bed  t>an  ^tni-  5 

berdf^  inb  beö  raits^  t)an  (Soelne  ben  junleren  t>an  Ouil^e,  ben  greöen  t>an  ©eine  inb 

jiunfer  3ol^an  t>an  SRifferfd^iet  mit  iren  ^lul^crcn. 
Rudim.  3rt  bem  öurg  jatr  »art  funbiert  inb  angefangen  bie  nnitoerfttete  inb  ^oig^c 

f^oil  )o  (Srfort  in  2)  or  in  gen,  inb  toart  beftebi^t  aan  ^id  ^onifaciud  bem  IX. 


Anntf  dni.  1393. 


10 


15 


3n  bem  Dutß^  jiair,  be^  gobcn^bagc«  nae  fce«  ^itligcn  facramen^ 
bagc  3,  gefc^ac^  ein  fotne  inb  ein  ut^fptud^  tufd^en  ber  [tat  Soelne  np  ein 
inb  bifd^of  gteberid^  mx%  u\>  bie  anber  fibe  burd^  leeren  gteberid^  ban 
aWoerfd^  ^eren  go  Säte  nnb  ^et  greberid^  ^ete  jo  Sionbetd^  inb  jo 
8anfe!toin  :c.  inb  »a^  bat  bie  foine  inb  ut«fprud^ : 

»81.283^.  3tem  bat  bie  Bnrgcrmeiflerc .  .  .  !| .  .  Bi«  jo  bem  »ebergemalc  bes  9Jin§. 

«acoms  3tcm  t)ort :  toan  ben  lantjotten  *  inb  geleibcgelbe  fal  men  affletten  in  tooigcn, 

Biet  876.  ßjg  ^i^  g(f^rod^cn  l^ain  tufd^en  9Wafc  inb  9?in  bur^  ben  lantfreben  inb  nae  u))g«* 
la6)t  toa9,  Qtn^üäf  afgeftaU  fnHen  fm  inb  afblit)en. 

(5öln.  3n  bem  jair  öurß  up  ber  1 1  buifent  mcibc  aijent in  bem  gefc^efte  bleij  20 

hS}lh,  boit  l^er  ^ilgcrö  fon  öan  ber  (Steffen  nnb  ©oberft  ®rin8  fonc. 

ebb.  81.  3n  bem  felücn  jair^  n>art  bc«  nntrcn  turn«  jo  fent  ©etoerin  begonnen 

otocrmife  ^erjod^  SBill^cIm  toam  S3erge,   mer  i8  nod^  niet  toolma(j^t  anno 
14  99,  nja n  t  ber  l^crjoc^  tourß  ftarf  in  bem  feben  jair  tourß. 

Anno  dni.  1394.  25 

efcb.  81.  3n  bem  tour§  jair  u^  fent  3ol^an8  abent nnb  fafet  in  up  ein  rat. 

ebb.  82.  3n  ber  feltoer  git  !|)ocben  bie  (übe,  junf  inb  alt,  tufd^en  jent  3o?>and  miffen  inb 

fent  SBart^oIomeuS  miffen. 

Anno  dni.  1395. 

ebb.  82.  3n  bcm  jair  tourß,  be«  neiften  toribageö »a8  ein  groi«  ertbeöonge  jo  30 

^^^-    (Soellen inb  floid^  bat  forn  aö  »er  it  afgefneben. 

3n  bem  felben  iair  be^  18.  bage^  augusti^  ftarf  ^erjod^  ^lbxtä)i 

19.  Xiv  @n$  ift  finnlo?;  ber  55ru(f  f)at  feine  Sücfe,  bod)  fdjemt  tttDa9  au8gefatten  ju  fein. 


1.  2)cr  V)an  (©d^oenforft.  (£ö(n.3a^rb. 

2.  (£öln.  3a^rb.  iebenfatt«  beffer 
'üai^'. 

a.  3)ie  @ü^nc  toom  U.  3uni  1393 
(Sacombict  in,  874)  finbet  fici^  abfd;rift- 
li^  in  ber  5Jgri^)pina  Stnl^ang  S3I.  40^. 
hieraus  ifl  rool^l  ber  2lu8jug  unferer 
d^roni!  gefloffen,  ber  ben  2:ejct  übrigen« 
an  mehreren  ©teilen  fe^r  ungenau  roie« 
bergibt. 


4.  S)ie  (Sl^ronif  fürgt  ben  SBortlaut 
ber  Urfunbe  bis  jur  ©innlofigfeit  ab. 
@ott  (geigen  :  bie  öom  ©rjbifc^of  jur  Se- 
ftreitung  ber  Soften  be«  Sanbfricbcn« 
jtoifd^en  2Jiaa«  unb  9i(>ein  errid^tctcn 
3ötle  fcHen  abgefc^afft  fein. 

5.  C  bat  1392,  irrig,  ba  ber§erjcg 
i)on  SBerg  XDixtüö)  erfl  1393  jlarb. 

6.  @rffc  3(ug.  29.  8ic^nott38f9,  ®cf(i. 
bc«  §aufe«  $ab«burg  IV,  277.  2)ie  Uni* 


1393—1396.  731 

»an  Oeftcrid^,  unb  bct  ^abbc  gcftid^t  bie  uniijerfitcit  of  btc  l^og^c  f(^oUc 
50  SBiene  in  Dcfterid^. 

I  HDie  tin  mn  Um  ooer|l(tt  |o  dodien  li(r  |lat  otruiifl  mart  oan  iKm  milKn  inb  a3(.284a. 
titg(R  taibt  M  liod)  tDtlKt  ingdtomen  bnr^  tllige  anUmn. 

5  3n  bcm  fcbcn  jair  toart  l^cr  ^tnxiäf  toan  @tai)e ui«gc»ifl  »an  allen  (5öln. 

racbcn  in  (Soetnc  jer  jit  jo  ctt)igcn  bagcn,  boci^  funberioUlc  ctjUgcr  t>an  ben     92!' 
ot>crflcn,  mcrc  uiö  bct»anf  bc8  nunjcn  railj  toan  bcr  gemcinbc^ 
inb  ^e  gtnt  utd  (SoeHen.    bo  quam  ^er  ^tlger  t)an  ber  Steffen,   i^ei 

Puffert tnb  namen  ben  tourg  leeren  ^enriti^  aan  @ta))e  lieber  in  funber  aUt 

10  »ittc  ber  öurß  raebe. 

Anno  dni.  1396. 

^an  fime  nplonf  |o  doeUctt  beilier  ratbe  00er  ttn  lieil  bürgert  oan  ben  ovtxftn. 

Anno  1396  bc8  tocirben  bagc«  in  bem  macnbc  januario,  bo  liefen  bicburg  racbe  cBb.sa. 
jofamcn,   umB  bat  l^er  §cnrid^  ban  <Stabe  toeberumB  inge^^ailt  xoa9 
15 inb  ^>er  ?uffart  berbran!. 

Ilan  (inte  anberen  uplonf,  ber  gemeinbe  np  ein  inb  bie  l)erett  nam  roebe  np  bie 

anber  ftbe. 

3n  bem  felben  jair  beö  neiflcn  binflbageö  nac  ber  ^»ittiger  bri  fonin!  t>a6f,  Wa8  eBb.  137. 
ein  u:^Iouf  binnen  (Socttcn  unber  ben  oberflen2  t^aw  ber  [tat,  bie  bie  [tat  regier* 

20  ten,  inb  ber  gemeinbe.  bie  oDerften  Dant  tait  l^ielben  mit  l^er  ^enrid^ 
öanme  ®taDe  inb  bie  öergaberben  fid^  bi  ein,  be^gettc^en  bie  gemeinbe 
l^arnefci^ben  fid^  inb  qnamen  bi  ein,  inb  bie  jtüae  ^axtifk  ftieffen  up  ein 

inb  ein  :|)art^ic  bin!  bie  anber.   inb  l^er  ^mtid)  ban  @tabc  »art  begrciffen  toan  ber  ebb. 83. 
gemeinbe^  inb  §eitgcn  ban  Äeffet  inb  mcn  fIoi(j^  ben  ir  ^euft  af  u^)  bcm  §eu« 
25  martc.    ^er  §enrid^8  ^cuft  njas  »iffer  ban  ein  bube.    Inb  men  beitbelbe 

tin  lid^am inb  6  jö  fent  (SunibertuS  torne.    inb  bae  ui«  tt)Oi^  gtoiffe  nn* 

einbted^tid^eit  unber  ben  oberften,  bie  bat  regiment  ^)facgen  jo  ^aben,  inb 

bet  gemeinbe,  bie  fere  oberl^ant  nam  intg^ein  bie  fefcen  regenten. 

9an  Cime  anberen  grot|fett  uplottf  10  doeüen,  hat  bie  gemeinbe  ben  ganzen  rait 
30    ifCLti  htn  alben  gefügten  ouerman  inb  uinh  inb  ft  beronftt  inb  nam  alle  ampt 

inb  l)erii4)eit,  inb  ein  grois  bell  nis  O^oclien  nerbrtoen. 

3n  bem  feben  jair  be8  neiflcn  faterbageö  nae  fent  Solang  baci^  mifefomer*,  bo  «^»^83. 
maren  bie  oöerftcn  inb  leeren  ban  ben  albcn  gefled^ten  beö  nad^tcS  in  bem  §ui8  Suti'i. 

üerfität  Söien  ^attc  er  1365  mit  feinen  ri(3^tigenS)atum  ber  (5iJ(n.3a^rb.C  folgt, 
örübern  9tuboIf  unb  Seo^jolb  gegiftet.  3.  S3ielme^r  i)on  bcr  9tat§8partei. 

(Sbenb.  Urfunbenberjeid^niß  1358—95,  «Bgl.  S3b.  i,  301. 
n.  653.  4.  am,  3a^rb.  D:  '0^  fente  3.  b. 

1.  ©änjUc^  irriger  Sufatj.  m.'  Ueberba«  ni^tige2)atum(18.3uni) 

2.  ^tiW  fl^  auf  ba«felbc  ©reigniß  bgl.  33b.  I,  308. 
wie  bie  jjorbergel^cnbe  Ü'iac^ric^t,  bie  bem 


( 


732  VI.  ^ctti)o^\ö)i  (Sf^roni!  1499. 

Slir^bercj^  genant  u^  bcr  ^ad^  unbcn  inb  ot>cn  inb  tt?arcn  getuac^cnt,  inb 
toaren  bac  öcrgabert  in  ber  mcinung,  bat  fi  bic  gcmeinbc  inb  inge|ci(eu 
»oulbcn  crf(agcn  inb  toerbilget  ^atjen  inb  unbcr  fiti^  btad^t  l^aöcn,  al«fibcn 
n)ei)cren  ^abben  gcbain,  a 8  t>ur§  i8  anno  domini  1372.  bc8  tt?art  bie  gemein 
©l.284b.  gcwair  .  .  .  II .  .  inb  moiflen  oud^  gelt  geöen  u^  genabc.  ^ 

3o  mit  M(  gemeinte  in  doellen  fi^  lier  feinet  fleHe  regiment  annam  inb  bnrger* 

meifler  inb  raii;t)eren  uis  in  koren  inü  in  alre  getrul)eit  inb  nrnntli4)eit  om- 

mit;  ein  oerbnntbrief  fi^  lofamen  nereiten  inb  oereini4)ben. 

*2ff.''        ^^^  f^^if^  ^^^  ^^f^  ^^^  ©alomon,  fo  [in  aüc  btnf  in  btffer  mit 
nnbertootj)cn  ber  bcrtDanbcrunge,  fo  bat  in  naturli(^en  fiflic^en  bingen  lo 
offenbairftd^  gcficn  »irt.  ber  minfd^e,  ber  aüer  creaturcn  ein  l^ere  i«  inb 
umb  be«  »iüen  bie  gefd^affen  fin/  bebint  bat  »urfe  toort  n^air  in  eme, 
beibe  in  ber  feie  inb  in  bem  fi^e,  inb  bat  manic^felbtc^üd^.   n?ie  be^  min» 
fd^en  fete  bertoanbeft  loerbe,  nu  mit  brenben  nu  ntit  bcbroeff eniffe ,  nu 
mit  l^offen  nn  mit  borten,  bat  bel^oifet  deine  betoifnnge,  toant  ein  igtid^er  15 
proeft  bat  in  fic^  felf6  2c.  in  ben  uiötoenbigen  inb  üfüd^en  bingen  fien 
toir  begetid^  bur  ben  ougen ,  bat  bat  bnr§  »ort  g«i^  tt^air  i«.    inb  furfe» 
l\(S),  f 0  bit  nn«  bient  jo  nnfer  meinnnge  »an  ber  materie  be6  regiment« : 
n)er  n?it  merlen  bie  gefc^rift  ban  ben  gefd^id^ten  bur  inb  nac,  ber  bint 
tjeranbernngen  manii^fetbetid^  inb  tt)unberfid^,  ban  bem  minften  bi^  je  20 
bem  groiften.    tt)ie  bat  roemfc^e  rid&  bernjanbett  fi  in  tanben  inb  in  ptt-- 
fönen,  bat  i«  lange  inb  breit  befd^reben  in  ben  l^iftorien.    be^getidbcn 
t)inftu  in  ben  teifertid^en  redeten  inb  oud^  in  ben  geiftlid^en  redeten/  bie 
fere  manid^f etbeüd^  beranbert  fin ,  bat  ber  bit  niet  ge^afben  tt)erben  inb 
intgl^ein  einanber  Inben,  inb  nae  Deranberung  ber  jit  inb  ber  minfci^cn2ö 
l^ait  men  moiffen  geben  gefe^e  inb  ftatuten.    bairumb  i«  ein  gemein 
fprud^ :  concorda  tempora  et  concordabis  jura,  —  men  fat  nae  ber 
gefegenl^eit  ber  jit  bie  gefc^rcben  redete  nemmen  inb  ban  fo  moegen  bic 
00er ein  fomen.    item  mie  bat  regiment  be6  roemfd^en  rid^«  i«  fomen  inb 
genomen  ban  eime  gefted^te  in  bat  anbere,  binftn  ond^  gefd^reben  bi  bi(  -^ 
feiferen,  a«  mit  namen  bi  bem  gefled^te  be«  feifer«  Dctat)iann«,  item  bc^ 
feifer«  Sonftantinu«  magnus,  item  be«  leifer«  Äarotu«  magnus,  item 
be«  feifer«  Otto  :c.   fo  onc^  bi  ber  jit  bo  ^arofu«  ber  IV  fonint  ban 
Se^em,  —  ate  i)t  feifer  toart,  bebe  f)t  bif  bairjo,  bat  bat  fetoe  roemfc^e 
rid^  an  finen  naelomeßngen  bfebe :  mer  n>te  bat  becleben  fi,  fuiftu  an  fime » 
föne  ©enje^tan«,  ber  bi  ber  jit  roemfd^e  foninf  tt)a«.    item  tüie  bat  regi* 
ment  inb  bat  gebiebe  be«  feifer«  jo  ben  paefen  inb  ben  bnfd^oüen  jc.  groi«- 
lid^  bertoanbert  inb  umbgeteirt  fi ,  l^ain  id^  niet  git  nn  jo  f d^rit^en  :c.   i« 
bat  nn  in  lanben  inb  in  foninfrid^en  fnld^e  groiffe  beranberunge  gefd^iet 


1396.  733 

fin ,  xok  tjil  be  me  i^  bat  min  ötcmbe,  of  bat  gefc^ee  in  ftcbcn,  bat  bat 
regiment  inb  gcbiebe  t)an  bet  fetocr  [tat  nu  befcn  nu  anbcren  gegct)cn 
»erbe,  bat  boc^  in  aücn  burgeroittcn  bcranbcrungcn  i«  jolomen,  ber  bat 
cIoiKid^  nttrfen  mü,  burd^  ^omoit,  fminbic^eit,  betad^tunge,  BcftDctniffc, 

5  oöerlaft  inb  unad^tfantl^eit  :c.  batrumb,bie  gene,  bie  nu  jcr  jit  bat  rcgi* 
ment  ^aben  ^ie  inb  anbcr^njac ,  fuüen  anmirf cn  inb  fid^  burfid^tid^tic^er 
funnen  l^alben,  up  bat  in  nict  »ebcrijaerc  bie  affc^ung,  bie  bx  abcnture 
minre  up  bie  gene  bie  getoeft  fin  jo  bermoiben  toa^,  ban  u|)  bie  bie  nu 
bairan  fin. 

lü         II  t)o  bie  gemeinte  ban  ber  ftebe  ßoeüen  bie  leeren  r^an  ben  atben  391.285a. 
gef(ed^ten,  bie  bat  regiment  bau  anbeginne  ber  ftat  b\^  nod^  l^er  geboirt 
^abben,  bermunnen,  berjiaget  ifib  afgefa^t  l^abben  umb  reben  a^  burfe  i^,  fo 
mmm  fi  bie  ftat  in  ix  i)ant  inb  namen  bie  ftuffel  ber  ftebe  na  in  inb  loiren  cßtn 
unber  inb  ban  in  burgermeifter  inb  rai^l^eren,  bie  bie  ftat  regierten,    i^s. ' 

5  bac  ttjart  afgeftalt  bat  rait^ui^  ber  alber  l^eirfd^af  inb  ber  gl^enre,  bie  ban 
ben  atben  gef led^ten  toaxtn ,  inb  »art  uj)gerid^t  inb  gemacht  bat  nuÄe 
rait^ui^,  bat  bae  jer  jit  bat  burger^ui^  genoem^)t  »art,  men  nu  nozmpt 
men  bat  ber  leeren  l^uiö.  bo  gingen  af  bie  geriefte  in  ben  geburel^uifferen, 
bie  nod^  jer  jit  in  ben  fird^fpetefird^en  ftain.  bo  toaxt  gemad^t  ber  öerbuntbrief,  :ebcnb. 

0  ben  men  nod^  jaerlid^^  pUäft  jo  (efen  u|)  aüen  inb  u^)  igtid^er  gaffeten. 
bo  »urben  bie  gaffeten  gemacht:  burmaitö  piadf  men  jo  l^aben  broDer«* 
fd^aften  ^ 

3tem  u^)  bat  bie  ^iüige  ftat  ban  ßoeüen  ban  fuld^er  berberftid^er 
partiüd^eit  inb  uneinic^eit  bemart  toere  inb  bat  fi  in  ein  lobelic^e  inb 

5  bürgerlich  orbenung  gefaxt  mürbe,  baemit  ben  bürgeren,  ben  infomeßngen, 
^cimfc^  inb  örembe,  rec^t  gefc^iebe,  fin  gefaxt  inb  orbiniert  mürben  bur 
inb  nae  ul«  bem  raebe  e^tid^e,  bie  in  funberl^eit  be^  l^anbete  ber  ftat  mar* 
nemen,  inb^of  gebrec^  queme,  fo  mac^  men  it  an  befen  nagemirften 
am^)t^eren  f oid^en  2. 

0      Oit  ftn  Me  ampte,  Ite  ein  rait  gift  as  men  itfi  ingeit  up  fent  30l)an9  mt|fe. 

3ö>ene  burgermeifter.  einen  ^  rentmeifter.  rai|rid^ter.  gemeltrid^* 
ter.  ftimeifter.  minmeifter.  am^)t(ube.  in^ibicienmeifter.  tl^ornmeifter. 
memorialmeifter.  üurmairfemeifter.  orbel^meifter.  farboid^^meifter. 
megemeifter.    mac^meifter.    b[eifc^am|)tmeifter.    bifc^martmeifter.    beir* 

1.  S)ie  löcgcici^nung  '©affel'  bcgeg*  2.  gür  ba«  golgcnbe  togl.  (Snnen  III, 

nct  Won  cor  ber  Sieöolution  »on  1396,  41  ff. 

fo  in  bem  9iat^;«memoriaI  i)om  15.  3an.  3.  3ebe8  3a§r  tourbe  ein  9?cntmeificr 

1396  (OucUcn  jur  @efc^.  ber  @tabt  Söln  auf  iwei  Safere  geioä^lt,  fo  bag  fiet«  gtoei 

j,  69j.   SJgl.  @nnen,  (Sefd^.  II,  460.  gleid^jeitigim^lmttoaren.  (Snnenlll,  44. 


706  VI.  Äoct^^offfd^c  (Sl^ronil  1499. 

3n  tcn  fefcen  jatr  quam  Icifcr  Sorl  mb  bte  leifcttnnc  jo  Itd^en 
3un.  24.  nac  fcnt  3o]^an«  nttffe  tnb  mac^bc  ftnen  btober  ben  l^ctjod^  ban  Srabant 
loö  fin«  gcbenfniffc,  a^  oud^  butg  i6  anno  precedenti.  iub  bae  tuaren 
mit  eme  albae  11  bufd^of,  9  ^crjogen,  10  grebcn,  83  Mnxittzx,  U  ^un* 
bcrt  anbet  rittet  inb  gober  man.  bo  galt  ein  quart  tüiii^  go  Slid^cn  5  o  • 
fc^iüingc.  inb  men  gount  oud^  bat  l^eilbum  umb  be6  fengcr«  toiUe^ 

iPU  HU  uieo(r  in)  iiolr(  binnen  doellen  einen  mit  gemalt  ni9  Iter  ^a(tt  namcn 

in)  HoeHen  lieHen. 

^ie  i«  go  mirfcn,  bat  ein  att  untoitt  inb  l&a^  toa«^  tufd^en  ben  toe* 
beten  inb  ben  oberften  ban  ber  [tat,  bat  gett)ert  l^abbe  ban  bufd^of^  Son*  lo 
rai%  giben  U^  nu ,  ber  in  biftenbic^  toa^  bie  atben  fd^effen  go  berbriten 
inb  fi  an  bat  fd^effenbom  go  bringen,  a^  ban  baeban  burg  i^.  oud^  toarcn 
bie  Oberften  ber  gemeinbe  [ere  [tpair  in  bit  bingen,  baeburd^  fi  bie  ge^ 
meinbe  fere  groi^tid^  ertDec&en  in  nntoitten  inb  afgunft,  inb  badeten  mit 
fSßmx^  aüem  bli^  bairnae  toie  fi  ni^  bem  begtoani  quemen.    al|uö  begaf  it  fic^  anno  is 

»J3. 11.  dni.  1369  tu  ben  ^Jinjcjl  l^ittigen  bagen,  bat  atte  »eöcr  binnen  Soeücn,  bie  meipet 
mit  ben  fned^ten^,  öergaberbcn  [\6)  bi  ein  inb  gingen  alle  jofamen  tour  berbur« 
ger  l^ui«,  inb  a«  ft  bael^in  fomcn  maren,  ^^icfd^en  fi  bie  fd^effeu  inb  ben  rait  ^lenii«. 
ber  rait  fd^idte  jo  in  bri  man  t>an  bem  raibe,  bat  fi  bod^  ^ernemcn  »an  ben  toetöeren, 
mairumb  fi  alfu9  mit  eim  Ij^onfen  bair  quemen.  bi^e  anttoorbe  ein  'oan  ben  toeteren  20 
t>urg :  'ir  leeren*,  \pxaäf  \ft,  'bie  [(Reffen  l^aint  ein  man  in  ber  ^ac^t,  ben  toillen  nnfe 
gefeKen  geri(!^t  ^ain,  tcant  ^e  i)ait  u^ptx  firaiffen  gerouft*.  ber  rait  begerbe  t>an  in, 
bat  fi  ho6f  bat  e^Iid^e  bage  lieffen  anftain,  hi^  men  moec^te  t^ernemen  bie  toair^eit 
baeöan,  inb  a«  men  bau  bat  in  ber  tvair^eit  alfus  beöuube,  fo  moec^ten  bie  fd^effcn 
orlouf  bairjo  geöen  bat  men  in  boebe.  fo  batb  a6  bie  rebe  ui8  toa9,  bo  riefen  alle  bie  25 
met^ere  mit  eime  groiffen  gefci^rei :  fl  entDOuIbend  in  geinretei  tioid  golaiffen  bat  men  in 
üe^  tenger  tet>en,  inb  tDouIben  in  mit  getcalt  ^aten.  bo  ber  rait  \aöf,  bat  ft  irren 
moitt9it(en  niet  moulben  affletten,  tDart  bem  Ij^eic^ter  U'otim^  bat  ^e  tu  b^n  atan  gete. 
fi  gingen  inb  Rauben  ben  man  inb  fipigen  eme  fin  l^euft  af.  bietDet>ereki}areR 
30  ber  )it  fo  rid^  inb  fo  med^tid^  ^an  paxt'nn,  bat  \'i6)  niemand  en^so 
borfle  njeber  fi  le^en.    ber  f^jeitte  inb  getuatt  bebreöen  ft  aljo  öil. 

3o  mit  Me  menere  mit  geujalt  ben  rait  beimengen,  Hat  i)e  M  man  n\B  lern 
taeHe  in)  )airna  nocf)  8  moille  }o  torne  legen. 

ejen^.  3n  bem  feltoen  jair  quamen  etoer  ein  beil  »eöere  na  bem  l^iUigen 

:|)in^flba^  a«  bie  raife^eren  toergabert  »aren,  inb  ein  öan  ben  toeöcren  f^jraij^:  Hr  35 
^eren,  it  fm  unber  uä)  bri  man,  bie  fin  gereben  toan  ber  flat  »egen  50  bem  iantt)re))eiJ 
inb  bie  tni)at>tn  niet  gebain  ber  flebe  befle,  tvant  ft  ^at^en  urlouf  geget)en  irme  neioen 

2.  f^nebrober.       6.  fd^ittigen.   SJieUeidjt  *feifcr«' flatt  »fcnger«'?       16.  Hnrgft. 

1.  Sgl.  oben  @.  704.  3.  'SBeibe  groi«^  inb  deine'.  SBcterfl. 

2.  SBgt.  SiJln.  3a§rb.  133:   *t»ant      18. 
it  xoa^  ein  alt  ^ad\ 


«.98. 


<3«9.  707 

leeren  (Smott  ^trfelin,  bat  ^e  moiti^t  ^enben  iVß  bie  {tat.  inb  baicumb  mtllent  unfe 
gcfettcn  ^atocn,  bat  men  fi  go  turne  bairumb  bringe*,  ber  rait  gaf  in  ein  anttuort 
\)uxäf  efeU4>e  »an  bcm  raibe  inb  f^)ra^:  'ir  ^eren,  »ic  moegen  bri  man  fcren, 
bat  bic  pcbc  mit  ben  ^cren  atbae  löerbragen  (^aint?   fi  moiflen  öolgen  bem  groijlen 

5  beil,  »ictoail  in  bat  ^art  toai  jo  boin:  fi  fm  ber  faci^en  unfd^ulbid^,  ber  ir  fi  f)k  U> 
iiget*.   bic  »eöere  f})raed^en  bairup  go  bem  raebe  inb  einrc  öan  irre  alter  »e« 
gen :  *it  bunft  un«  beffer  fin  gebaiu,  bat  men  fi  jo  ||  tern  bringen  ee  ban  bat  meirre®f-273b. 
trut  baeioan  entße'.    ber  rait  anttoorbe :  '(aifl  bod^  bat  itomt  of  bri  bage  anjiatn,  un9 
Ij^eren  fuQen  ud^  ein  goit  antn)ort  g(>et>en,  bic  ud^  üö^t  tt>axi  fa(  beitragen',    bo  riefen 

0  bic  totntx  ai  gemein,  fi  monlbcn  jcr  fiont  ein  anttDort  \)at>m,  inb  lieffen  'fi  mit  t>er* 
flain :  tDcr  it  fad^,  bat  fl  niet  enn}ouIben  bic  }o  toin  l^eifd^en  gain,  ft  moutben  {!  vüß 
ber  flraiffcn  u^nemmen.  binnen  ber  fcltocr  jit  quamen  t>it  ber  toetoer  geloufen  up  ber 
burger  Ij^uiS  inb  maid^ten  ein  groi9  gcruifc^.  bo  ber  rait  ternam,  bat  ber  to^ütv  fud 
t>il  quam  anbringen  mit  fuld^em  grimmigen  moibe,  fo  toart  in  gefad^t 

5  furgcUd^,  ft  fulben  so  torntoerben  gelad^t.  bo  bte  mooer  bie  anttvort  ^ab« 
ben,  gingen  fi  »ebcr  ^eim.  bie  bri  ^>eren,  bie  jo  torn  moifien  gain,  ber  eirfie  toa« 
^cr  (5i>jten  ®rct>en,  ber  anbere  ^er  Oer^art  )oan  SB^nefciö,  ber  berbe  iftx  ©otfc^alf 
35irfean. 

3tem  baimae  bc8  neiflcn  morgens  t>roe  quamen  bie  n?ct>er  ct>er  mit  eim  l^oufcn  äBwerfi. 

0  bl  ben  rait,  inb  einrc  tan  in  bcgunbc  jo  fijjred^en  inb  fait:  *ir  bereu,  ^oert  toat  unfe 
gcfdkn  inb  gemeinUd^  attc  am^t  ot^erbragen  ^aint,  bat  man  ned^  cd^t  man  fufle  (egcn 
u)^  bie  tiimc  ^an  urre  alre  tvegen,  bid  men  quit  »erbe  Ij^cren  (Smoit^  t)ur6  t>iantfc^af, 
inb  aiSbau  moegen  ft  tveber  affomen^  bo  ber  rait  fuldj^e  mere  t^ernam ,  bat  mi9t)ei(c 
in  ferc,  bat  bte  n>e))ere  fi;(d^e  ungeboerüd^  t>ermed(id^e  inb  gemeltUd^e  reben  borften 

5  turgetoen.  ber  roit  antroorbe  inb  f ^rad^ :  'ir  ^>eren,  boet  toail  inb  (aift  befe  reben  un- 
bermcgen  inb  (atfl  und  unber  ein  einbred^tid^  büt>en,  fo  enmad^  un@  niemant  lett  ge* 
boin*.  bit  beben  ^al^  niet  toil,  lüant  ft  cnbeben«  niet.  »at  fal  man  toit  baeöan  fagen? 
bic  toetcr  ^abben  bae  bie  mad^t  beibe  jo  boin  inb  50  laiffcn  inb  lourbcn  jomail 
foene  inb  ](fomocbid^,  inb  bat  f^iele  inb  bie  geiDaU  bieten  fi  bicfe  mit  ben  gue« 

3  ben  (üben,  bie  rait^t^eren  bauften  gobe ,  bat  ft  irett  toillen  bair^o  gaten,  bat  bic  8 
^^creu  gingen  np  bie  tribeit.  befe  eid^t  ^>cren  mit  namen  »aren  ^>ere  SBcrncr  toam 
©^)ieget  ©cnrid^  tanme  Socfen,  Ifzxi  3oban  toan  U(re^orten,  3o^an  ^irfeelin,  3oban 
©d^erfgin,  ©enrid^  Soebe,  3oban  SWummcr«Iod^,  gran!  tanme  $orn.  befe  turß  8 
erfame  rai|jmcnne,  alle  tocrbroig  it  fi,  nod^tant  gingen  fi  tan  bem  raebe  jo  fent  Suni» 

>  bertu«  binnen  bie  emunitateu,  bat  i«  up  bie  tribeit,  inb  lagen  bae  11  tt)ecten. 
ir  ein  bcil  l^abben  ttail  anberS  go  boin  ge^at  bau  fi  bae  (aegen ! 

<QU  eilt  nuoc  mit  rait  Mit  allen  ampten  ^0  f  o^lUn  $^fa|l  toart,  in)  toie  )(it 
f4|efcn  t9ii1jfia\  M  bnroirtntiflcr^ampt  luart  afgenonuti  oan  madjt  Her  mtm. 

2)ic  njcter,   a«  tur  inb  nae  gcfd^retcn  »irt,  waren  ferc  rid^  inb  ebb  226. 
mtäftiäf  tan  anl^an!  inb  b^bben  ftd^  oud^  gern  gebogen  bi  ben  rait,  bat  bod^  in 
niet  gcborbe  noc^itan  albcn  ^crfomen  nod^  tan  fiait*,   inb  unberftunben, 
fo   fi  bie  befien  4nb  njtfeflen  ui«  bem  raibe  genomen  ](>abben,   ein 

31.  befe  ric^t^eien. 

\,   '3>at  ingebuirbe  neit  iure  pait*.    2ßeterj(.  228. 

45* 


708  VI.  ^ot^o^äft  (5?>ronif  1499. 

nutzen  rait  binnen  (SoeHen  u^gobrmgen;  al9  onäf  jo  ^id^en  bte  gemeinbe 
t>urnam:  vide  supra  anno  136  8.  nu  ^otrt  n>te  fl  it  ant)etngen :  flquamen 
ein  anbeten  bad^  bairnae  als  bie  eid^t  n>aren  go  turne  gegangen, 
öur  ber  burger  l^uis  inb  begunte  ein  »an  in  jo  fagcn :  4r  ^cren,  toir  flu  beö  tjerbra« 
gen,  bat  Qf^tin  fc^effene  me  enfolen  jo  raibe  filmen,  oud^  en[al  g^einre  loan  in  burger«  ^ 
meifler  ftn.  item  mir  mitten  oud^,  bat  men  bred^  bat  ampi  t>an  ber  rtc^eriecf;en\  bat 
moift  aHit  gefd^ien,  foulben  bie  bri  t>an  ben  turnen  fernen  inb  bie  eid^t  \>an  emunita« 
ten.    mat  bie  tt>ei)er  bur  fid^  namen,  itmere  red^t  of  frum,  it  moip  nae  iren 

247.  *  II  Stern  bae  mürben  loan  ben  gefled^ten  [15]  man  geforen  50  bcm  roibe,  a«  it  '^ 

991.274».  löan  alberö  ^er  mag  fomen,  inb  bat  l^iefd^  ber  enge  rait.  item  bairgo  mürben 
geloren  t>art  toit  am^ten  nod^i  t>unfjid^  man,  inb  bat  ^iefd^  ber  mibe  rait.  bie  am* 
bod^t§man  bie  geloren  mürben,  bie  mit  id^,  aö  id^  bat  bonben  ^oin,  befdtrii>en :  bat 
maren  )ßtH^ix,  fmebe,  gurbelfleger,  ein  beit  fairmorter,  mcilre,  jmcne  )ian  ben  !rem^ 
rcn,  ein  \ian  ben  fanncngiefferen,  reimfniber,  ein  beit  loirre,  inb  bie  moulben  ou(^  Js 
bairan  flu  mit  ben  beflen,  item  goultfmcbc. 

aöererfr.        ^tem  bit  tt)a^  tDunbctttd^  inb  ijtcmbe  anjofien  np  bte  jtt,  bat  (Socficn 
mit  (utd^en  raifelubcn  mart  befat,  bac  fi  Dan  beginne  it  anl^etjunfl  atgit  toa^ 
geregeirt  getieft  »an  ben  1 5  gefled^ten,  bie  t>an  ben  ebeten  SRomeren  ^tx-- 
lonten  toaren  ate  Dutß  i^.  bie  intgemein  rittermaiffige  man  toaten  bau  20 
bem  alben  abet,  ate  ir  fc^ilt  inb  ^etm  bat  bejuigen,  inb  in  gl^im  tornei  nie 

c6b.  279.  afgeiDOtpen  toutben.  bit  btcöen  bie  meiner  al  gemcintid^  unber  fid^  inb  ^abben  fi(^ 
bairin  fo  bemart,  bat  ft  almege  bat  meifle  beit  in  bem  raebe  mit  fld^  ^abben,  inb  bair« 
umb  moift  it  gain  nae  irem  miUen  inb  mat  ft  moutben,  bat  gefd^ad^. 

ebb.  280.         Stcm  ber  mcöer  gematt  ma«  groi«  inb  bebteöen  Dil  binge  in  ber  [tat  ban  ?5 
(Soetten ,  bat  bie  bejien  inb  bie  gemein  tjan  ber  [tat  bes  terbrei«  ^abben  inb 
funbens  bod^  niet  geferen,  fl  moiflcn  ir  tiet  pHgen.    [ontbe  men  einid^  gefe|e 

ge^en  of  mad^en  a«  t)an  ber  [tat  toegen,  bat  moift  bebrunlen  fin  mit  toin 
inb  attit  umb  fuftinb  bie  bejatunge  fontbe  men  nemmen  ui«  berrent* 

famer  ^ :  fi  enmoutben  bacöan  niet  getbcn  ber  affiffen  mer  grois  nod^  dein.  30 

ebb.  31».  3tem  biffe  rait  mart  geforen  bae  men  fd^vcij  nae  un«  ^eren  gofe  gebort  1300 

Suii  8.  ijjj^  ^q  j.^.^^  j4  jj^g^  ^^g  j^jj^  Solang  bad^  inb  floinbe  atfu«  ein  jair  inb  bri  maenbe*. 

ber  met>er  ein  beit  mainben,  it  fontbe  mit  in  atfo  flain  20  ben  emigen  bagen  funber 
alte  meberrebe. 

iDte  Ite  mtvn  einen  misbeMgen  man,  jer  Hoit  nerorbelt  nae  fd^effenortel,  mit    35 
qmaii  in  )em  neUe  namen  n\5  Uv  ri4)terbo)en  lienie  in)  meternmb  binnen 

^^^X  doeüen  liracjten. 

©«^^4  3n  bem  bur6  iair  ats  1372  gef^ad^  it  umbtrint  fent  SKatcrnö  miffe^, 

6.  Sj^cnre'  ftatt  *9l^einrc\  10.  3a^(  Ifl  auögetaffen;  ergänjt  nac^  2Be\5erf(a(^t  iß.  247. 

26.  üerbroif«.        27.  funbc«. 

1.  SBeberft.  293:   'fotbe  man  enid^e  mißöerflanbcn.    SSgt.  53b.  I,  260. 
affife  feljen  binnen  ber  ftat,  fonber  tetjen,  2.  'SSuiif  maiube'.   5Bet>crft.  321. 

moift  bat  bod^  ber  quit  ftn,  it  moift  alttt  3.  '$>a9  !S)atum  bed  ^tragenfampfd 

getben  ber  min'.    2)iefe  SSerfc  flnb  üöttig  ifl  1371  i«oi>.  20.  3Jgt.  «b.  I,  263.  2)«r 


1371.  709 

bo  l^abbe  ber  ratt  tnb  bte  flat  ban  (Soetten  berboben  aÜ  ix  bürgeren  np  Ttf  tnb  vCp  gott, 
bat  niemand  )o  bem  ®uil(^er  {)rtbe  gain  enfoulbe  no^  roufgoit  noti^  anberd  binnen 
(SceOen  brengen.  jiDen  t>an  bem  touHenam^t  liefen  batr  inb  brad^ten  rouf  binnen 
(Soellen,  inb  in  toart  naegetoolget  inb  »urben  bcclaget.  biffe  jtoenettjurben  an* 

*  getafl  inb  in  bie  b^t^t  gelat^t,  inb  ber  gretoe  mit  ben  fd^effen  erfanten,  aB««ft. 
bat  ft  be9  boitj  ^Ud^titi^  iDeren,  inb  bem  {(i^ar^riti^ter  ^  xoavt  ht'ooUn,  bat  be  ein  genant 
Renten  toanme  Surne  ui9  ber  i^adft  balen  fulbe  inb  boren  in  bat  t)elt  "("jinb  albae  rieb«  *(ä6in. 
ten.|*  bae  gefti^iebe  ft^effenorbel  inb  \)t  toart  toertüijl  jom  bobe  inb  in  bat  tocU  getooirt.  ^,^33*^' 
50  ber  feltoer  jit  quam  ein  »eöer  geloufen  u^  irre  beibe  bnfer  bae  bie  toetoer  toa« 

0  ren^  inb  \pxa6f  jo  in:  4r  bercn,  unfer  gefetten  ein  iDirt  geleit  nid  (Soetten  inb  men 
fal  eme  ftn  b^uft  afflain.  i^  b^in  in  f^en  nidleiben  }o  ütit  toart*.  einre  t)an  ben 
oberflen  bed  n)uIUnambo(i^^  ran  ^er  t)infteren  inb  rief  gornici^Ucb  toan 
bem  l^nfe  b^taf  2,  bat  [x  10  t)elbe  liefen  inb  b^^i^^^tt  ben  man  mit  gen>a(t.  ber  n)et)er 
ein  groiö  beil  ruften  fid)  mit  getoeren,  mit  f^ieffen  inb  folgen  inb  mit  ftocrben  inb 

5  mit  anberen  gen>eren  inb  leifen  30  t>elbe  n>art  tnb  tDoutben  ben  man  l^oiHen.    l^tx 
(Sioerbart  $arbt)uift  n^ad  gret>e  )o  ber  feber  jit.    bie  n>eber  quamen  getonfen  in  bat 
öeltgo  bem  greöen^  (>er  (Stoer^^art  tourß,  bae  bc  \a9up  fime  (^engfle.  ||  ein  toetoer  931.2741». 
genant  ^enri(b  ^aci^flraiffe  ber  quam  gerant  an  ben  greifen  inbfpracb:  'ir  ri(i^<^ 
ter,  ben  man  n>illen  xt>ix  get)irfl  b^in»  inb  boet  ird  niet,  ib  toirt  u(b  (eit!*  b^i^  ^^^i^^art 

0  ber  gret>e  t)urg  antiDorbe  inb  \pxa^:  'i(!^,en!an  u^  geinen  man  gei)trflen,  bae 
fd^effenorbel  ot>er  gegangen  id,  it  fi  mir  (eif  of  (eit.  tDat  ^ul^e  bat,  bat  16)  ucb  bil  ^o* 
fagc  bat  idf  t>o^  niet  moeti^te  boin*1'  bo  bie  »etoer  befe  anttoort  geboirt 
babben  inb  bat  ber  gret)e  in  ben  man  niet  n>ouIbe  oioergetoen,  fo 
traeben  ft  jo  inb  namen  in  mit  geivalt  inb  braci^ten  in  n>eberum  in  bie  flat. 

5    IPir  fi(b  nergaberbe  ber  rait  }o  doellen  inb  bie  broHerftbaften,  nmb  |o  keren  inH 

af|o|l(llen  Un  groilfen  t)omoit  inb  gemalt  Ut  wenere. 

ättc^  bingc^  ein  jit.  ber  tocöct  gctpatt  inb  l^omoit  toa^  fo  gtoi^,  bat 

ber  rait  ^abbe  gbein  macbt  tour  bem  n>ullenam))t :  fi  babben  bie  ma(bt  inb  bie  gen>a(t  (Söfn. 

in  (Soetten,  aö  uid  ben  öutg  ^}untcn  iö  offenbaitlid^  jo  mitten,  bo  nu  bet  ^i^^^' 
€  obermcit  inb  moittoit  np  bat  ^ocd^^fte  fomen  toaö  inb  90t  it  niet  langet 
geftabcn  tocütbe,  bat  bie  ^iöige  [tat  ban  Soellen  ungettoeft  btebe  inb  t)ut 
bem  quaben  miit  bet  <)ätti[id(^eit  bet^oit  »utbe,  fo  gaf  got  bet  l^ittige 
gctft,  ein  gebet  inb  lief^atjet  bet  einbted^^tid^^eit,  bat  bie  gemeinbe  inb  bet 
rait  fid^  betbtogen  inb  betfanteften,  umb  ui^jotaeben  bat  butfd^^teben 
5  quait  unftuit.  tnb  bat  gefc^iebe  atfuö. 

S)ac  bie  toebet  futd^^en  gtoiffen  unted^^tfetbigen  getoatt  inb  totebet 

30.  got  ber  ibt. 

'©uird^er  flrit\  b.  b-  bie  ^m¥  bei  3.  S5g(.  SBb.  I,  261. 

©ac«tt>ei(er  (oben  @.  702)   fäOt  1371  4.  SBetoerfl.  383:  '»at  l&uT^e  to«  bat 

^ug.  22.  16)  \ü6ftt  inb  bie  loort  jo  cube  breid|^te 

1.  'a)em  rid^ter'.  SBetoerfl.  339.  SBgl.  bie  fi*  ba  ergeingeu'?  loa«  notürli* 
bie  IWote.  nic^t  SBorte  be«  mö)tix9  finb,  fonbern 

2.  'f&an  ben  ^ufen  bat  bte  teif,  bat  bed  ^idf^terd. 
tyoU  ff'u  anreif\  SBeöerfl.  357. 


710  VI.  Äoel^fofffci^c  (S^ronil  1499. 

aBwerfi.  bcbrci)Cn  tntgetn  got  ino  fcic'mtnfd^cn,  bat  brad^tcn  g^cn  ctrl6ar  mennc.  bcr  ein 
l)k\6)  })tt  3o^an  'oan  Sroicn  inb  Silman  t>an  (5ot>el8^ot>cn,  an  bic  brober[(!^aftcn  inb 
quamen  gerant  Binnen  (Soettcn  inb  gingen  go  (ent  55viben,  bac  bic  brobcrfc^af  berga* 
bert  »a«,  inb  t)crjalbcn  bcn  bac  bic  getoalt  intg^^cin  bic  fcif erliefe  gc* 
rcc^titi^eit,  bic  bic  n)ex>cr  bcbict>cn  ^>abbcn.  bac  bic  t)an  bcrtourg  brobcr*  s 
f($af  bat  t>crnamcn,  maHic^  gcfan  fmrc  toaptn  inb  liefen  go  l^uid  bie  t>an  raebe  mit 
bcn  broberfd^aften  inb  tt)a^)enbcn  fiäf  inb  toortan  attit  bat  in  bcr  flat  »a«.  bcr  rait 
i}at>\)t  \i^  fcrc  rifci^  bereit  inb  quam  fent  35riben  mit  bcr  pat  banncir  jo  bcr  brobcr» 
(d^aftc.  ein  anbcr  gcfclfc^af  xoa9,  bat  »arcn  bie  loicre*,  bic  ttjaren  mit  ben  cirpenjo 
bcm  rait  inb  go  ber  öurg  brobcr^aft.  item  bie  gc(ctfc(;af  toan  bem  3ffermart  quamen  i« 
ouci^  gefd;airt  bi  ben. rait.  item  bic  fouflube  t>an  bcm  Htbcnmart,  bat  toaren  bie 
t>an  bcr  ffiintccfc^,  quamen  ond)  mit  iren  toa^cn.  item  bic  gefetten  t>am  $emel» 
ri(^,  bic  licffen  \i6)  niet  toll  maincn  inb  quamen  ou(^  fere  ^acpclit^.  item  bic  öifc^» 
menger  quamen  ouc^  go  bem  banncir  ber  pcbe  toanSoetten  inb  go  ber  öurg  gefclf^afte. 

Stgri»)».  ein  anbcr  boic^  fc^rift  a(fu8:  bcr  rait  toerfoic^t  atte  ampte,  toit  fi  fic^biinis 
bettjifen  woulbcn.    p  gaucn  atte  gclic<>  befe  antn>orbc,  bat  p  in  ber  fachen  piffe  »oul» 
ben  p^en.    boc^  waren  p  bem  rait  gcl^ult.    p  l^abbcn  goiben  troip  toan  bcn  brober»' 
fd^aften  mit  namen  SBinbed,  goltfmebc,  bontwerfer,  bedter  inb  brunjcr,  öleifc^^^eutDer 
inb  t)ifd^mcngcr  inb  bairgo  mere  ambod^ten. 

3o  iDie  ber  rait  oan  doeflen  mit  ben  broberfctiaften  geoapent  logrn  mit  ber  |lat  20 
banneir  |o  Mtsbut^  np  ber  Bacfi  inb  oan  ban  np  ben  U)ettmart,  Ht  ein  grois 
fla4|tnnge  mas^  inb  uortan  np  ben  firiet^mart,  Ht  gerctiiebe  bes  gelictien. 

«(.275*.  II  [33ilb  eine«  Äam^fc«.] 

©o  nü  ber  tatt  mit  bcn  tjHtg  fcroebetfci^aften  inb  anbeten  »ergabcrt 
toaren,  i)erbroi^  fi  ber  ^oenioit  fere  ^  inb  bef|)raid(^en  fid^  nnber  ein  inb  2:. 
mn.  mit  allen  anbercn  ambod^^ten,  mie  fl  bic  gctpatt  »olben  afftetlen.  inb  ber 

m.    i^<>it  mit  bcn  anbercn  mad^ten  einen  u))fa^,  bat  p  bed  ganzen  amboc^^  med^ti^  tt)ur^ 
ben  unb  floegen  p  boit  n^  ber  praiffen.    inb  bat  gefc^iebe  alfu^. 
SBeocrfr.  2)0  bie  t)urg  burger  inb  gemeinbe  bi  ein  tt)arcn>  paed^cn  p  ut«  ber  ftat  bannei 

437.    ^p  ijg^  2(lbenmart  t)ur  bcm  gcbuir^uiö  go  fcnt  Srigiben,   inb  bcm  banner3ö 

öoutc^be  mennic^  bui fent  man.  p  gingen  Ober  ben  SHbenmart  inb  §eu* 
mart  inb  quamen  t)ur  3iir8burd^,  bat  ti)a^  ein  ^ui^ ,  bat  bem  ti)uUenauH)t 
jobe^oirbe.  bo  bie  »euer  futc^e  mere  bernamen ,  wie  ber  rait  inb  bie  ge> 
meinbe  intgein  fi  gemapet  quemen,  fc  mad^^ten  fic^  bie  man  xi\äf  np  mit 

Cime  groiffer  fd^air*  inb  t>erfamclbcn  pd^  bi  unfer  licöcr  frautocn  broeberen  inb 35 
l^abben  oud^  ir  banne  r.    bober  rait  mit  bcr  gemeinbe  bat  öernamen,  tredben  fi 
mit  bcm  banner  öort  bie  35ad^  up  umb  bat  ort  oöer  bcn  SBcitmarts.    niemand  tan 
bcn  beiben  ^art^>ien  gebac(;ten  nac  t>rcben,  ein  ktü(if  goid^  pn  fnjcrbc  inb  tiefen  gofa» 
men,  inb  bae  »art  ein  gioie  Prit.    bo  bie  toct>er  fain,  bat  ir  tt>cber^rtiie  j» 

1.  '?obere\  Sctocrff.  416.  4.  2)ie  gange  ©teffe  ift  mi6t>erftanbtn. 

2.  9ti*tiger3ufat?.  33gi.  33b.  1, 262.  S3gl.  SBb.  I,  262. 

3.  '2)it  öcrbroi«  fieser  ben  rait  mit  5.  '3)icS3aid^u^a(utoben  ort*  St» 
aUcn  amboc^ten».   (5ö(n.  3a^rb.  448. . 


1371.  711 

ßart  soart,  Begonnen  fl  i)Iten  tnb  t>(utt)en  in ¥etet 9licktd ^  l^nt«,  inb  t>an  groiffen 
ilcn  tieffen  fl  bat  bannet  ^^crui«,  inb  jtoen  man  bleuen  t)ur  ber  buir:  ber  ein  nmrt 
crflagen ,  ber  anber  Icit  ö^oiftc  noit.    bo  toaxt  ber  »etoer  banner  jerlffantoen,  joriffen 

inb  jof^affen  go  allen  finden,  atfu^  joid^  fcet  tait  mit  ben  broebetfci(^aften  öan 
"i  ban  'biö  u^}  fent  3o]^an«  ürd^of ,  inb  bae  bleuen  boit  6  man  i)an  ben 
toeöeten  2. 

3tem  bo  ber  rait  mit  ben  btoebetfc^af ten  bcrnamen ,  bat  bie  »eber 
t>an  bem  Sried^^mart  oud^  quamen  flejogen  mit  irem  bannet  np  fi,  bo 
ftattcn  fi  \iö)  intgein  in  inb  goigen  in  jo  gemoite.    bo  bat  bie  toeber  ge* 

10  toaxx  tpurben  inb  fagen,  bat  men  fo  ftarf  up  fi  bringen  qnam  inb  bat  irre 
gefetfid^f  uj>  bem  ©eitmart  inb  bur  ber  bran^ltpenbroeber  fird^e  gefc^of*  »1:275». 
ftett  tporen ,  bo  feirben  fi  trc  ^enf ber  nmb  inb  lieffen  bie  berfen  fien  nnb 
beben  fd^oine  f^}runge.    bo  bie  burger  bernomen,  bat  bie  »ebere  oud^  bie 
Dtud^t  genommen  l^abben,  bo  mad^t  [\ö)  maUxäf  up,  groiö  inb  dein,  inb 

15  wat  fi  ermiften  bat  ftotgen  fi  boit  up  ber  ftraiffen,  inb  bi  ber  Öutgaffen 
bfeif  tr  bit  boit.  fi  trecfben  bortan  mit  ben  banner  inb  flogen  bie  tDeber 
^le  inb  bae.  fi  quamen  jo  fent  ^eter:  bae  bernamen  fi  ein  uj)  bem  cfoi^^ 
fter  gain  unb  ber  n^art  oud^  boit  geflagen.  bie  leeren  mit  irme  banner 
tnb  mit  ben  broeberfd^aften  burd^gingen  alle  ftraiffen,  beibe  Äried^mart 

20  tnb  2lir«burd^  inb  anber^mae,  bae  fi  irren  intl^alt  moid^ten  l^aben,  unb 
fingen  bie  mit  getDalt,  mer  bod^  enbonben  fi  niel  bit:  bie  toeber  moiften 
moulttourme  toerben  inb  laegen  unber  ber  erben. 

Stern  ber  rait  lie«  ma^en  np  bem  ©eumart  ein  geficiger  inb  lieffen  in  ire  ^euf^  stgrirr. 
ber  offlain  bi  bem  fd^u^floil3,  fo  toil  ft  ber  »etoer  friegen  funben,  beögelici^en  uolre.       ^^^^* 

25  Sftem  bo  bie  meber  alfu^  gebtutoen  tDaren  inb  fid^  berborgen  l^ab* 
ben,  bo  goigen  bie  leeren  mit  ben  broeberfd^aften  tDtbberumb  jo  SlinSburd^ 
inb  bieben  bae  bie  nad^t,  unb  bae  toart  gelebert  broit  inb  toin  inb  be^ 
gcnoid^. 

I9ie  bU  »euere  in  l)nferen,  itt  klttfett  inH  in  kirt^en  gefaicfit  tDitrbeit,  in)  bi  einte 
30    doifeenlnibe,  ber  |o  fent  41  arten  an  bem  Jlal^boictiel  gefctiiebe,  nroiflen  nis  doellen 

mimen. 

©e^  anberen  bage^  broe ,  inb  ma^  u|)  fent  Seciüen  bad^  *,  at«  bie  ^ot.  22. 

j^eren  be«  ganzen, tt)uüenam))fe  toaren  med^tid^  tourben,  joigen  aber  bie 

oterftcn  ban  ber  ftat  mit  ben  broeberf^aften  mit  ber  ftat  banner  bie  Sdaö) 

i5  np  mit  bafuinen  unb  ))ifen  unb  in  boutd^be  manid^  brom  man,  inb  toae 

fi  bie  toebere  fünben  grifen,  bie  floigen  fi  boit  up  ber  ftroiffen.   fi  gingen 

1.  *9lkoW,  Söeuerfl.  455.  SBgl.Sb.  S^eil«  ber  SBeucrftaic^t.  SBgl.  Sb.  1, 239. 
I,  264.  3,  «gl.  SBb.  I,  276. 

2.  üKit  biefem  3ufa!5  beginnt  tt>a\^x^  4.  ^iif  bicfen  2;ag  fe^jen  bie  (Söln. 
fd^einliti^  bie  $ara^)^rafe  bc«  verlorenen  3a^rb.  133  ben  ©tragenfam^f  felbft. 


712  VI.  5?ocr^offf(i^e  (5^>ronif  1499. 

bortan  butd^  ai  fttaiffen  bac  fi  teuften  cintd^  tnüfaü  ban  bcn  toci)eren, 
ft  f oid^^tcn  fi  ou(i(^  in  irren  l^uiferen  inb  fird^en  inb  in  duf en :  fi  f jxnrten 
niemand,  ^e  tocre  junf  of  ait,  fi  ftoigen  aüit  boit. 

Stent  ein  ^eralt  rief  jo  ber  fefeer  ftunbe  in  allen  ftraiffen :  fo  toete 
getoeft  »ere  bairan  bo  mit  getpatt  genommen  tpart  bcr  man  in  bem  belbe,  5 
ber  futbe  nirgend  t>x\  fin  binnen  Soellen,  inb  ^e  rief  baebi,  men  futbc  ein 
dod  (uiben,  inb  bie  teile  bat  bat  getube  teerbe,  fo  foutbe  maüid^  fm  gc* 
öcrbe  ui^  SocIIen  fc^iden.  oud^  rief  ^t :  of  iemant  teer  ber  unfd^ulbid^ 
teere  an  ber  i>ur§  fad^^,  bem  fadsten  unfe  leeren  geleibe  inb  genabe  jo. 

«gri»^  @tn  anbcr  fci^rift  alfu«,   bat  ber  rdt  reit  tca'il  14  bage  in  ber  jlatio 

ttmme  unb  morgenf)}rat(i^ben  inb  ))erboben  alle  ber  gemeinbe  in  (Soetten  tt^  ttf  inb 
goit:  fo  toer  ber  toet>ere  of  t)o(re  ein  (>ui«be  of  (^crbergebe,  ber  foulbe  finumB 
Uf  unb  umb  goit  ben^aüen. 

3tem  bie  ctode  teart  getuit  jo  fent  ÜBarien  bi  bem  aWat^bud^cl: 

(56rn.  bo  l^oif  it  fid^  an  ein  i)tien,  toat  bae  gebHcn  funbe  bat  b(oi.    men  iagebe  irre  toi*  is 
133.  *  öw  iub  finber  jo  bcr  flat  ui8  inb  bcr  rait  nam  ir  cröe,  l^ui«  inb  \)o\  inb  al  ir  goit  Bi 

eime  ^^aUcr  nac,  unb  bat  gefc^iebe  fonbertinge  ober  bie,  bie  fere  meid^tid^ 
tearen  inb  ridb  ban  goibe  unb  bie  fid^  teeber  ben  rait  fo  groftic^  getad^t 
l^abbcn.  bie  fted^ten  ban  bem  ampt  moic^ten  fid^  ein  git  lauf  verbergen 
bi«  ber  fturm  ober  tea«,  unb  ber  einbeit  quamen  oud^  jo  genaben,  a«  20 
batb  ^ernae  gefd^reben  teirt.  mer  ein  groi«  beil  ban  ben  ca^}itaniern,  bie 
ben  burg  u))touf  gemadf^t  ^abben  unb  f^ulbic^  tearen,  bie  tiefen  mit  eime 
©1.276*.  tereben  moit  ||  jo  ber  ©d^aifer^jor^en  ui«:  bie  ruimben  bie  ftat  inb  irre 
l^uifere. 

9lgn)p)>.  3tem  einbeil  ^dfiiatn,  bat  bie  potl^m  ban  ber  flat  i)an  (SoeKen  bie 25 

t)urg  14  bage  alle  bie  )it  ^oftunben,  bat  niemand  nid  noc^  in  moecf^t,  fo  bat  bil  t>an 
ben  loeberen  inb  bolrcn  bie  tolud(>t  namen  inb  oöer  bcr  ftat  muircn  bieten  inb  quamen 
o(fu«  entoedjf,  einbeil  joSBonne,  cinbcil  j^o^giburd^,  einbeil  jo  ?lnbernac<>  inb  anberStoae. 

IDie  Her  mtwt  einHeil  |o  genallen  qnamen,  inH  Me  moiften  al  ir  ^arnaf4l  ontr- 
leneren,  in)  men  Hebe  afbrecfien  in  ben  grnnt  }m\  koeftU4ier  ^nfer,  bair  ft  tilae-  30 

gen  |o  ratbe  |o  gain. 

!5)o  bie  oberften  bau  ber  ftat  mit  ben  broeberfd(^aften  atfu«  bie 
ftraiffen  ^abben  burd^joigen,  fo  feirben  fi  teeberumb  jo  Slr^burd^,  inb 
a«  fi  bair  quamen,  fo  bonbcn  fi  bit  ber  teeber  bae,  bie  in  teolben  l^ulben 
inb  ftain  jo  unfd^utben,  unb  men  nom  ben  eit  ban  in,  bat  fi  getrutoe  inb  35 
gel^oirfam  fin  teoutben,  inb  teart  in  bergeben,  of  fi  burmait«  intg^ei« 
bie  ^eren  gebaeti  l^ebben.  fi  moiften  oud^  obergeben  ir  l^drnefd^  in  bet 
ftat  rentmeifterl^ui«,  inb  bem  gefd(^iebe  oud^  atfo:  mattid^  mad^be  ein  gc^ 
päd  inb  brad^t  bat  in  be«  rentmeifter«  ^ui«. 

23,  ®(^ci{frr^ort»cn.       33.  9(cn«bur<^. 


I 


1371.  713 

3tcm  jo  bcr  fctect  jit  quam  bur  ben  rait,  toic  bcr  man,  bcn  bic 
toebcr  mit  gctoaft  genommen  l^abben,  tpere  jo  fent  ^ant^afeon  enbinnen. 
bo  ber  rait  biU  bernam,  bo  fd^icfte  ffz  batr  inb  naemen  ben  man  inb  bcir* 
tcn  in  np  bcn  ^eumart  inb  ftoigen  eme  fin  l^cuft  abe  uj)  etme  ftciger,  bat 
fs  ftonbe  bur  bcn  jtoeien  laufen:  bit  toatt  bcn  tocbcrcn  jo  ben  crcn  gebain, 
inb  toart  gefat  an  bcir  enbe  umb  bic  ftat. 

3tcm  up  bat  bic  gctoalt  ber  tocbere  mere  unberbrudft  tt)utbc,  fo  beben  '^Qn^t»- 

bic  oöcrflen  t>an  (SoeUcn  bie  gtoei  ^ufcre  afbreti^cn  ban  Oben  af  bi^  in  bcn  gtunt, 

bat  ber  meberc  gctoantl^ufcrc  toaren  inb  baitup  fi  platQtn  jo  rait  jo  gain, 

10  tnb  fd^ret)en  m  ^eren  toan  ben  beiben  Mittleren.    t)an  ben  itfuiferen  toaxt  naematls  ge> 
maä)t  bat  t>(ei{(i^utd  u^  bem  $eumarte  i.    tnb  bo  toart  in  a(  tr  mad^t  benommen. 

Stem  t)ur  bem  feiten  gekDantl^ufe  ftonbe  ein  gr o  td  bt(be  unfer  Uetei*  frautven :  (Sö(n. 
bat  naemen  bie  ^cren  toan  (SoeHen  inb  fatten  bat  jo  fent  iWertin.  ^cVa* 

3tem  a8  burß  i8,  fo  nam  ber  rait  einbett  toeöererf  af  l^ui«  inb  l^of (56tn. 

15  toant  fl  UKircn  ui«  ber  maiffen  riti^.  ^ffj^* 

Stern  befe  burS  gcfd^ci^tc  l^aint  fid^  begeben  in  bem  burg  jair  uj) 
fent  eiöbcttcn  bad^  2.  '  *-"•'«•  »9- 

S)ie  bürgere,  bie  jo  torne  getad^^t  toaren  inb  uj)  bie  bri^eiben ,  tour^ 

ben  oud^  gebriet, 

20         3tem  l^ie  i«  jo  toiffen:  a(  tt)a^  bat  toullcnamjjt  ganfe  bcrbrudt  inb 

unber  bc^  raift  ge^oirfaml^eit  brad^t,  fo  bteif  nodf^tant  bie  beranberung 

bc«  rait« ,  a«  fi  gefaxt  ^abben,  a«  mit  bcn  fd(^effen  ^.    oud^  bteben  bic 

-  jtt>en  raebe,  a«  bcr  enge  rait  inb  ber  toibe  rait  *. 

din  Dennannnge  ^o  Ken  ooetften  oan  doellen  oan  bem  alUeit  ^eirfd^aft. 
25  SWan  ]pn6)t:  getoalt  inb  obermoit^  .  .  .||.  .  nu  inb  jo  affer  jit.  gBt.276»>. 

Stem  biffe  burg  bermanunge  ^aben  bie  bur^  ^eren  ban  ben  atben 
^^cfled^tcn  niet  burfi^tic^li^  inb  toi^üöf  go  l^cr^en  genommen  nod^  fid^ 
baimac  gcl^atben,  »ant  roietoail  fi  burc^  bic  gemeinbc  jom  bidfermait  fin 
irre  bianbe  obcrftcn  inb  bcrtoinncr  »urben,  a«  burg  i«  bi  bifd(^of«  (Sngcf * 

30  brcd^t«  ban  SSattenburd^  jiben  inb  oud^  nu,  fo  .l^aben  bod(^  bie  burg  ^eren 
ntct  angefien,  bi  abenturen  burd^  unberbarenl^eit  ber  ionger  rait^Iubc, 
bic  geraben  ^abcn  a«  fonini  9toboam  geraben  »art:  ^ebbe  fin  baber  ®a^  ui.stön. 
lomon  mit  geifeten  gef (agen ,  f 0  f outbc  fin  minfte  binger  ftDairre  fin  ban   '  *  * 
fin^  baber«  rudf  jc. ,  —  alfo  fin  oud^  bie  burfe  oberften  ber  gemeinbc  jo 

35  leftid^  inb  jo  froair  gcbaüen,  nu  mit  ajifen,  nu  mit  fd^c^unge,  nu  mit 

1 .  3)a«  fogen  anä)  (£81n.  3a^>rb.  C  72.      ©efc^ic^tc  ber  @tabttoerfaffung. 

2.  3)a«  ®atum  iji  irrig,  t)g(.  oben  5.  ^ier  folgen  bie  40  f^on  Sb.  I. 
^    708.                                                    256  al«  mut^>ma§li^er  ©(^tuß  ber  'Söe- 

'  3.  SSgl.  S5b.  I,  259.  berflaid^f  gcbrucftcn  SSerfe. 

4.  @.  l^ierüber  bie  Einleitung  gur 


t 


714  VI.  Äcc(]^offf(!^c  (5^>ronif  1499. 

ijetonbcrungc  bcr  munfeen  tc,  fcairumft  btc  feiten  butg  <flbe  l^erfd^of 
baten  terloren  nae  ber  f)ant  bat  tcgiment  tan  ber  ftat  tan  ©oeHcn,  bat 
fi  tan  langen  atben  gibcn  ge^at  l^aten ,  ate  l^ernae  gef d^reten  toirt  anno 
dni.  1396  inb  97,  tnb  l^aten  tettoren  al  ix  mad^t,  o^  ban  geleisteten 
tottt,  tnb  l^atcn  noci^  ntct  fomen  ttebemmb  battjo  anno  1499  tnb,  cAb 
nod^  fd^^tnt,  unotetfontliciS  tettoren  b<^ten,  t»ant  fi  tetbant,  terjaget  inb 
tetftorten  fin,  inb  bat  tegtment  bet  fettet  ^tat  i«  in  bct  gemeinte  ^enbc 
fomen.  boci^  toctbcn  tan  ben  naef ometingen  bet  fettet  gefled^te,  bie  nd) 
binnen  ßoetlen  fin,  jo  taibe  unb  jo  bem  fd^effenbom  geforen.  M  ber 
totfe  rait  nu  jer  jit  bet  ^ttigen  ftot  tan  Soetten  bettad^ten  inb  jo  l^et^cn  lo 
nemmen  fat,  bie  gemeinbe  mit  »t^^eit  inb  fanftmobid^eit  jo  regeren, 
toit  fein,  bat  groiffe  med^tige  foninlrid^  fid^  teranbeten  mit  bem  tegen* 
ten,  a^  jo  nnferen  jiben  mit  bem  foninlrid^  tan  SScl^emen,  mit  bem 
loninfrid^  tan  9iea^et^,  mit  bem  foninfrid^  tan  ärragonien  jc.  qui  etat 
Vft^fJ*  videat  ne  cadat  I  is 

Anno  dni.  1373. 

ßötn.  3tt  bcOT  t)UT6  \aix  quamcn  bie  Soeben toebcr  jo  (Soettcn bie 

134.    toibbcr  ui«  (Soellen  t)crbrci)cn  tourben  anno  dni.  1349i. 

eBcnb.  3n  bem  felt^en  iait  bo  {auf  ein  corbtnate  bie  l^oemtffe tnb  ber  toai  fomen 

*^^*  '^*  toan  engetant.  ,  20 

Anno  dni.  1374. 

rt.  134.  3n  bem  öurß  jair »a«  ber  öeitt  fo  groi«,  bat  l^ci  jo  (Soettm  otet  ber  ' 

muiren  ginf  inb  men  toir  mit  fd^iff en  oter  bie  ftatmniten ,  unb  be  ginf 
bi«  n)f  fent  3ori«  cloifter,  bi6  \xp  bat  tteifd^l^ut«  np  bem  §eumatt 
bis  JO  ber  iWunfeen  unb  tottau  bi«  an  bie  5Katf|)otfeen,  inb  tuen  toir  mit  25 

fd^iffen  inb  mit  ttoe^en  in  bet  ftat.   bat  gctceffer  n^erbe  bt«  ^^aifdjeb bat 

men  benfen  moici^t. 

aof  277* 

sigrU)^.  "  3tem  men  »outbe  fagen,  bat  ber  9iin  bot  unf^utbigc  Btoit  ber  locber  tnb 

i08b.   t)oner  an  bem  ©turt^etberge  aftcefti^en  moift,  bat  bae  t)er|iort^t  koad.    bie  {tat  mt  m 
@(^u^)|toi(  genant  iö^.  30 

3tem  tan  bem  groiffen  9tin.  bat  ^e  ^ait  gegangen  bi^  an  bie  troj)* 
pzn  go  fent  5D?arien  greben ,  fin  gefd^reten  befe  ter^  ^  : 

Est  post  predicta  destructio  magna  notanda^  ^ 

nam  sunt  undena  februi  sua  perdita  frena, 

merse  sunt  ville,  nocuit  templis  nimis  ille.  S5 

hunc  gradibus  quinis  Margreden  isee  notabis^ 

sub  lavacro  Christi  quum  scandens  Rene  fiiisti. 

1.  S)ie(£^ronit  wirft  bie  beibcn  ^u«-  3.  a)ic  Snjci^rift  befonb  fl*  an  bei 
treibungen  ber  3nben  1349  («{.  263»)  Äirti^e  S.  Maria  ad  gradus.  3Rit  einigen 
unb  1423  ($1.  295<^)  pfammen.  ortl^ogra)}bi{c^en  Sbtöeiti^ungen  ^^t  ^e 

2.  S3gl.  ©b.  I,  276,  bei  Gelenins,  Pe  magnit.  Col.  p.  314. 


1373--1375.  715 

3n  bem  feti^en  iacr  ^oitbe  ein  grotffe  franf^ett  np  itnbet  ben  minfd^ett,  inb  xo9»  chron. 
hoäf  Biet  toiC  me  geften  befc  febe  franl^cit  tour  of  nae,  inb  quam  tan  naturlici^en  UX"  ^^^' 
fachen,  a8  bie  meijler  fd^rit>cn,  inb  nocmen  fi  maniam,  bat  i«  raferic  of  unfinni(^eit, 
inb  toil  lube,  beibe  man  inb  frauttjcn,  junf  inb  a(t  ^>abben  bie  francl^eit,  inb  gingen 
5  nie  ^>ui«  inb  ^>of.  bat  beben  out^  junge  meibe,  bie  toerlieffen  ir  alberen,  »runbe  inb 
maege  inb  lontfdS^af.  biffe  burß  minf^n,  jo  e^ftc^^en  jiben  a8  p  bie  franc^elt  onflieffc, 
fo  b<ibben  ft  ein  »onberlid^^  betoegung  irre  (i(j^amen :  fl  gaDen  nid  frifd^enbe  nnb  gru« 
fame  ftimme,  tnb  mit  bem  u>ur)}en  ft  \i6)  ^at^üäi  up  bie  erben  unb  gingen  üggen  u^ 
iren  rugge,  iitb  beibe  man  inb  torauwen  moifl  men  umb  iren  bni(^  inb  umb  lenben 
10  gurbelen  nnb  fnetoelen  mit  tttjelen^  nnb  mit  ftarfen  Breiben  benben,  affo  (lif  unb  i^axit 
aU  men  mo^te. 

3tem  affo  gegnrt  mit  ben  ttoeten  bannten  fi inb  riefen:    Sein. 

'*e«f.nt3c^anfofot,rif*inb»ro,^erefent3o^an'.  3«|r*. 

3tem  bie  gbene,  bie  bie  franc^eit  IJKibben,  tburben  gemeindc^tt  gefnnt  binnen  chron. 
15  15  bagen.  30m  leflen  gefc^iebe  toll  botoerie  nnb  brod^  baemit:  einbeil  naemcn  jici^  an,  ^^^^' 
bot  fi  !ranf  »eren,  np  bat  fi  mochten  gclt  baebur(i^  bebelen,  bie  anberen  öin^en  fic^ 
frattf,  vp  bat  ft  motzten  nnfuifci^eit  bebritoen  mit  ben  toranttjen,  inb  gingen  burd^  oK«*^'?K 
lant  tnb  breüen  loil  bctoerie.  boc^  3o(ef)en  bra(i^>it  iii«  inb  tourben  toerbreten  göin. 
iit9  ben  lau  ben.  bie  felDe  benf^er  quamen  onä)  50  (Soetten  tufd^en  stDen  nnjer  lie«  "^^34^' 
20  t)en  t)raun>en  miffen  assumptlonis  inb  nativitatis. 

Anno  dni.  1375. 

3n  bem  t>nrg  iair  n)urben  bie  fd^effen  unb  ber  ratt  uneind,  bat  i^  bie  Dan  ffBüvA. 

ber  gcmembe  in  ben  tait  fernen  toaten  of  bie  ban  bem  toiben  raibe,  umb  8?**(g3b! 
bat  bie  fci^effen  tt)outben  irre  gebtebe  fefeen  inb  ]^ai)en  boben  bie  [tat  unb  "'  **^^ 

25  ber  ftebe  burgermeifter.    bo  toiren  be«  t)ierben  bage«  in  bem  abritte  bie  fd^effcn   (5ß(n. 
Jwn  (SoeKen  bift^of  greberic^  jo  (ietoc  jo  S3onna  toatnen,  inb  ber  tparen  9,    V.  * 

mit  nomen  ^er  SBiC^etm  ®ir,  l^er  ^enrid^  ban  Sufen  im  SSitfegraben  ber 
e(tfte,  l^er  3c^an  Dberftoulfe  ban  ßffrem  ritter,  ^eiberid^  t>an  Sinaffe«, 
^^ilip^  ©d^erfgin ,  5Kat^i«  Dberftout^  ^enrid^^  ban  tufen  ber  Junge, 
30  3o^an  ban  ^orne  unb  9teinbo(t  ©d^erfgin  \    bod^  quamen  tr  bri  ad^ternac  cßin. 

toebemmb  in  (Soetten,  mit  namen  ber  ©enrid^  ^arbtouifl,  If^er  @toer^art  ©orbtouift  inb  *j|j^  * 
^er  (Stoerbart  toam  ^untgin  ^. 

J)iffe  bur§  fd?>effen,  at«  [i  jo  S5onna  toaren  bi  bifd^cf  greberld^, 
fo  l^abben  ft  jofamen  mand^en  ratt,  bod^  jom  teften  berbunben  fi  ftd^  40=* 
35  famen,  inb  bie  fd(^effen  fadf^ten  eme,  bat  f)t  btt  l^erlid^eibe  inb.mand^c  bri* 
^cit  in  Soellen  ^ebbe,  bie  ^c  niet  cntoifte,  unb  bie  tootben  fi  eme  offen«' 
boren,  a«  fi  oudf^  beben,  inb  fi  gaben  fid^  unber  einanber  brief  inb  fieget, 
btc  fd^effen  bem  bif^of  inb  ber  bifd^of  toeberumb  ben  fd(^effen,  bat  fi  bi 

1.  Cöln.  3abrb.  C  72  S3ariantett:  biet  III,  667  erfd^einen  nod^  mehrere  an- 
*iilb  man  »ranf  fi  mit  ttoelen,  ere  budSf  bere,  ftatt  '^eiberi(^'  3)ietrid^  SBenaf^«. 
mit  fttctoeten'.  »gl.  «ud^  «b.Il,  25. 41.  3.  »gl.  ©b.  II,  41  ««ote  2. 

2.  3m  @d^i)ffenn)ei«t^um  bei  Sacom« 


716  VI.  Äoeflfofff (i^c  (S^ronif  1 499 . 

ein  toou&en  bttecn  jo  tiebe  inb  jo  tcibc^  tnb  baemtt  l^oif  ber  fcifci^of  an 
jo  frtegen  uj>  bie  ^tat,  umb  anbringen  ber  fc^effen  ban  be«  l^ogen  getid^l 
«(.277b.  tpiHen,  a^  l^ernae  gef(i(^re*||ben  toirt»  inb  ba(b  baitnoe  gaf  ber  bifd^of 
orlof,  bat  bie  fd^effen  fo  tt)it  a^  [in  lantmere  mod^ten  befumnteren  uf 
bic  ftat  ban  Soeüen.  inb  bit  gefd^iebe  oud^  atfo:  o^  toxi  a^  bat  bidbows 
i^,  toart  in  htmmer  getad^t  ber  burger  goit.  bit  geftobe  ber  bifd^of,  toic* 
toail  fft  berbunben  toa«  mit  ber  ftat  2,  inb  l^abben  eitoer  bri  geforen:  of 
einid^  tn)ift  tufd^en  in  queme,  bat  bie  fe«  fid^  ber  fad^en  unbertounbcn 
inb  bie  jtoeifd^ellid^cit  neberted^ten.  oud^  toaren  ber  bifd^of  inb  bie  ftot 
berbunben  obemtife  ben  tantbreben  ^.  lo 

9an  Hern  gemeinen  lantnreben  tnf4ien  iJtafe  inb  lline. 

f)ie  i«  jo  niirfen,  bat  jo  befen  jiben  gefd^ietfe  beibe  jo  lanbe  inb  jo 
toaffer  bit  fd^aben«  ben  fouftuben  inb  anberen.  bit  angemirft  quawen 
gofamen  bifd^of  greberid^  baaSoellen^  ^erjod^  SBenfeet  ban  ©rabont, 
ban  Simburd^,  ban  Su^enburd^,  ^erjod^  SBit^elm  ban  ©uitd^e  inb  »an  15 
OelreS  grebe  Slbolf  ban  Stebe^  item  bie  ftat  ban  ßoeüen  inb  bie  ftot 
ban  9lid^:  bie  allefamen  inb  anber  mere  berbunben  ftd^  jofamen,  ein 
fteben  baften  breben  itnber  fid^  jo  falben  inb  in  at  iren  tauben,  »er  it 
fad&  bat  uneinid^eit  of  cbertaft  tufd(^en  ben  burS  |)art^ien  u^)ftunbe  butc| 
fid^  fetf^  of  burd^  anber  brembe,  fo  futben  bie  burß  |)art^ie  be^  fid^  un-  20 
bertoinben  inb  feren,  fßd^ten  inb  toeren. 

SKer  boben  al  bie  bur§  j)unten  tourben  bie  bau  Soeöen  obert)allen 
mit  rouf  ui^  be«  bifd(^of«  floeffe  inb  ui«  fime  tanbe.  inb  bie  ftat  ban 
Soellen  bebe  bat  funt  bem  (antbreben  inb  bedaic^ben  fid^  bau  bem  ober* 
bat  inb  fd^aben,  ber  in  gefd^tebe  bau  bem  bifd^of ,  mer  bat  toart  öerjogen.  25 

S^o  w\t  bif(^0f  freberi4i  Me  ftat  oan  ^otHtn  in  lies  keifers  a4|t  hta^tt. 

3tem  bifd^of  greberic^  burg,  nae  ber  clage  ber  fd^effen,  goid^  ^e  jo 
feifer  Äart  mit  einbeil  ber  fetber  fd(^effen,  unb  f)t  ctaigbe  bem  feifer,  m 
bie  mn  ßoefne  getoeüfid(^  fin  fd^effen  l^ebben  berbreben  inb  ^ebben  fin 
erbe  genommen,  oud^  ^ebben  fi  eme  fin  gerid(^te  gefmed^t.  inb  bat  in,  bat  sn 

29.  ci)n  f<!&effcn. 

1.  SS9I.  bie  Urfunben  1375  Suli  12  »altete  ©eibern  für  feinen  glei(i6namigen 
bei  Sacomblet,  Urfunbcnb.  III,  667. 669.  @o]^n.   SacomMct  III,  619. 

2.  2)urd^S5ertragtoom6.@e^)t.  1374.  5.   ®raf  2lboIf  crft^eint  nid^t  unter 
Ouetten  V,  64.  ben  ©egrünbevn  bc8  ?anbf lieben«,  ttsir 

3.  SSöl.  bie  ?anbfrieben8ur!unbc  1375  auc^  tDcnigflene  bi«  1377  «ug.  7  (t>gl. 
SWärj  30  bei  Sacomblet  III,  658.  SacomWct  III,  703)  noti^  nici^t  beigetreten. 

4.  $erjog  mi\)tlm  bon  Sülidf^  ber» 


1375.  717 

i^e  cmc  ]^etj)en  tootbe.  bcr  fcifcr  ctl^ottt  in  tnb  bebe  bte  [tat  in  be«  xxd)^ 
a<fyt,  bo  bie  [tat  bat  bernam,  fo  \ä)xdtt  fi  bae  irre  brunbe  4  inb  bie  baben 
ben  fetfer,  bat  fft  in  gcnabc  bebe  inb  l^iett  in  irre  bri^eit,  bie  irre  alberen 
ertoort>en  l^cbben  mit  groiffer  arbeit,  inb  bat  ft  qucmen  uid  be«  rid^d 
5  ad)t^,  tt)ant  fi  toeren  unfd^utbici^  ber  fad^en  bie  in  ber  bifd^of  m^Iec^^te. 
mer  bat  enl^alj)  niet :  ber  feifer  bebe  be«  bifc^of«  toiüen  inb  gaf  eute  be^ 
briebc  vi)p  bie  \tat,  fo  bat  ber  burger  üf  inb  goit  in  aüen  tanben  no6f 
ftci^erl^eit  nod^  geleibe  l^bben. 

iPir  bU  (tat  oan  doetteit  Mt  oaiit  t^ii^t  trefli4r  man  oan  bts  bift^^fs  amptln)», 
0    )ir  Mr  fai  nan  doelltn  fttUen  oetra^en  ^oDen,  In)  M  Ut  fank  gelallt  oart. 

Sinnen  be^  bat  ber  bifd^of  (ad^  bi  bent  feifer,  n^art  bie  ftat  ban 
(Soeüen  ^eimlid^  ge»amt,  bat  p  ftd^  burfeg^en,  toant  fi  toerert  berraben  2. 
inb  ber  rait  bemant,  »erbie  gene  »aren  bie  bat  befteüen  fotben,  «nb  bebe  eein. 

bie  loangen,  inb  tt)a9  ber  fe^^eler  toanbembcimetnbbed  U]6)o\€  rentntetfler  k.  a9    134. ' 
)3urg3.  tnb  )erfhtnt  n>art  ber  {anf  ^elett  Binnen  (Sotten,  inb  bleuen  bie  JU^en 

I3ur^  gefangen  umbtrint  2  jair.  bo  bie  ftat  ben  uj)fa^  beö  bifd^of^  ber« 
nommen  l^bbe  burd^  bie  bur^  gefangen  man ,  fo  f d^rebe  fi  bat  jo  ^eren 
inb  fteben  inb  becfaid^te  fid^  be«, 

3o  oie  bifd^of  ittUti^  in  Ui  pais  ban  quam. 

3^0  bie  ftat  ban  Soeöen  niet  moid^t  jo  red^t  fomen  mit  bem  bifd^of 
bürg  bi  bem  feifer,  fo  daid^ben  ft  bat  bem  pai^  inb  ber  pax^  bebe  in  in 
ben  ban,  loant  l^e  meineibid^  tt)a«^.  bie  briebe  »urben  burgel^atben  ben 
^>rtoren  inb  ben  4  orben:  fi  l^abben  niet  gerne  be^  bifc^of«  bebe,  bod^ 
tDart  ]^e  berfunbiget  in  ben  ban,  a«  tt)it  a^  bie  ftat  toa«. 

II  3Do  ber  bifd^of  befe  mere  bernam,  toxt  bat  befe  bur^  gefangen  m^  «1.278*, 
ren,  fotoart  fft  trurid^  inb  bie  bi  imtoaren  inb  f^jrad^ :  fft  tooutbe  bie  ban 
ßoeßen  a^  eigen  ma6)m  a^  txnxä)  finre  ftebe,  inb  f oulbe  ^e  ouc^  ben  bott 
bairumb  fiefen  inb  fin  bufd^bom  berfriegen.  l^e  reit  in  SBeft^j^aten  inb 
iDouIbe  bie  ftat  in  bie  feime  bringen  ^  mer  bat  enmod(^t  im  niet  geboeren. 
bo  joid^  fft  bortan  jo  bem  bufd^of  ban  ^aberborne  inb  ctaid^be  eme,  toie 

23.  fc^ffc^oif. 

1 .  2)te  ®efanbtf($aft  kourbe  toa^v  4.  2)er  (Sr)Bt{<i^of  tourbe  nic^t  toegen 
fc^einUd^  bor  ^udfjpru^  bei*  ^äfi  ah^t^  feinet  ^er^altend  gegen  bie  <^tabt,  fon« 
f^tdt.  Sgl.  ©b.  I,  281.  bem  toegen  ®e(bange(egen^>eiten  gebannt. 

2.  S5gl.  (gnnenll,  712  unb  bie  Ur»  ©anni^mti^  be«  ^5^p(i^en  ÄSmmcrer« 
funbcn  Duetten  V,  120  ff.  1375  @e^)t.  6  Quetten  V,   115.   «gl. 

3.  STn  fviU^ercv  @tettc  ifl  bie«  gar  @iiiieu  II,  710. 

tttd^t  erwähnt.  5.  «g(  9b.  I,  281. 


\ 


718  VI.  ÄoeH^offtd^  (Sifvonit  1499. 

bie  tyan  Soellen  ^ebben  ftne  )>rttnbe  gebangen,  fin  fd^en  i^efbteDen  inb 
fci^cnbbtiei}e  ban  im  an  bic  furftcn  gcfant  inb  bairjo  l^cbben  in  jo  ban  gc* 
bain,  inb  bat  in  vanb  ifVitpt,  inb  ber  bufd^of  t>an  ^aberbome  nxttt  oud^ 
jerftunt  Diant  ber  fta^  t>an  Soellen,  oud^  )oid^  ]^e  jo  ^ici^  6i  ben  laut» 
bteben  inb  beclaid^e  fid^  \xp  bie  ftat,  inb  bie  [tat  Derantoorbe  fid^  a(bae,  5 
bat  it  bent  bnfc^of  niet  be^agebe.  bo  bnfd^of  i^reberid^  fad^,  bat  fin  anftad^ 
niet  »olbe  t>ttr  fid^  gain,  fo  befattc  ^e  aüe  fttaiffen  inb  tiftornttt  gl^ein  goit 
taiffen  gain  in  Socßen  nod^  jo  (ante  nod^  jo  9tine :  l&e  meinbe  [i  binnen 
Soetten  ui^jofmad^ten.  bit  berbroi^  bie  ban  Soetten  inb  befd^reben  200 
ge(eien  inb  beben  mit  ben  groiffen  fd^aben  in  bem  coeifd^en  (atibe,  a«  ^er«  10 
nae  gcfd^reben  fteit ,  ml!  brant  inb  tonf  bi«  jn  Sonne  inb  tairnmbtrtnt 
inb  mad^ten  it  ganfe  fa(e  *.  bairnmb  joid^  ber  b^fd^0f  eber  50  bem  knU 
fteben  joSlid^  inb  ctaid^be,  »ie  eme  atte  fin  tant  iemerßd^  berberft  töutbe; 
inb  bairnmb  ber  l^erjod^  ban  Trabant  inb  bie  ftqt  ban  ^id^  konrben  ber 
ftebe  @o(ne  biant  inb  (ad^en  ein  bot!  jo  Sed^eni^.  ber  bnfd^of  gefan  ouc^  ts 
]^ut)>e  an  bem  l^erjogen  ban  ®ni(d^e,  mant  f)e  onäf  xoa^  berbunben  mit 
bem  lantfreben,  mer  ber  l^erjod^  ban  ®nitd^e  \pxa^ :  l&e  ttiifte  bat  bie  ftot 
bur  gectait  J^ebbe,  bat  ir  bürgere  meren  geiait  inb  beroif t  inb  itpwi  in 
fime  tanbe  it;b  bebe  ber  ftat  groiffe  getoatt,  inb  bairnmb  enmanN  ^e  nü 
biant  toerben.  20 

3tem  bem  b^fd^pf  wart  pnd^  lunt  gebqin  ban  benen  bie  bniffen  Soet 
len  maren  gejogen :  l^e  fonibe  bnr  Soetten  jien,  bie  gemein  fontbe  eme 

int  ^ant  gain.  inb  l^e  beftonb  it  oud^,  ate  ^ernae  gefd^reben  fteit. 

» 

Anno  dni.  1376. 

Stoni^ii  Sentje^iaud  koartgefpren  SP  eint  voemfd^en  fonin!  in  bem  tnrg  iair.  Tide  25 

tDU  ht  oan  9uitf4|e  ooergaoen  Me  mitburgerf^iaf  tnH  orit^eiHen  bie  fi  t^aWn  mit 

ber  ftat  van  daeitcn,  |n  item  groiffen  irageindt. 

(5ß(n.         3n  bem  feben  jair,  njant  bnfd^of  gtebrid^  in  biantfd(^af  ftonbe  mit  ber 
ufu.*  ftat  ban  Soeßen,  fo  fieffen  fid^  bie  ban  ÜDuitfd^  bairjo  trumpen  bem  bu*  30 

*  ü9*f  *  fd^^jf  i^  tief  i^lb  quamcn  bic  bürgere  inb  oöerjten  Man  S)uitf^  mit  gewa^enber  ^ant 
i(o  (Soelne  get)aren  an  bie  ftat  Pur  bie  ^ifti^portje  inbfanten  anbenraitjo 
(Soelne,  bat  ft  irre  üxunht  fluiden  tDoulben  an  ben  9{in  mx  bie  lBif(^por^e,  bae  toar« 
ben  fi  irre  ittb  n>outben  mit  in  f^rec^en.  bie  flatt>an(£oet(en  fante  irre 
Prunbe  an  ben  ^xn  )o  in.  bo  fadsten  bie  burger  )>an  ^uitf^  ber  ftat  ban  Sod«  3& 

1.  »gt.  untwöl.  279». 


I 


1376.  719 

Im  irren  eit  tnb  )6urgerf^af  np  iitb  enMonlben  ber  ntet  langer  gebruid^,  bie  fi 
ein  lange  }it  ge^at  l^abben  mit  ben  bürgeren  t)an(SoelIen.  n^ftnnt  [(it^idtbe  ber  rait  toan 
(SoeHen  bie  irren  mit  maci^t  otoer  9}in  tnb  (ieffen  bae  ben  ^an  ^nitfi^e  irren  groiffen 
graben  gon>er)}en  inb  i^ullen,  ben  {i  umb  ft^  jo  be|(i^ermunge  it^abben,  inb  bie  bürgere 

5  toan  <2[oeIl[en  brungen  bie  t>an  2)uitf(i^  bairgo,  bat  fi  moifien  irre  grat>en  ^el^en  mUm 
inb  moiflen  ine  groiffe  toril^eit  Oer^ien,  bie  fi  loan  ber  fiat  t>an  (Soetten  it^abben.  bo  xampt 
^6)  ber  roit.  goft^fufe  {elben  nu^S  i8  ein  albe  gcf^)ro<i^cn  toorbe.  bo  gatoen  bie  tan 
S)uitfd^e  groiffe  t)ril(>eit  ot)er,  ber  fi  30  biffer  jit  bid  noci^  4nnol499  nie  tt>eber  ot)er*  ^. 
fomen  motzten.  3abrb. 

0         II  3n  bem  fe(t>cn  jair  u^  fent  Ouirin«  baci^  qnamen  jo  3)uitf(i^  Sßolter  toan  bem  ^/27'8b 
$orfl  inb  (Sngelbreci^t  üan  Defte  inb  fine  brobere  inb  branten  einBroidbei(t)an 
5)mtfc^/  toont  ji  (onge  be«  fiiffe  inb  bej8  bnfdj^of«  tiant  ge»e|l  toaren,  *lbe« ^^gjlf **• 
bod^  niemantj,  bo  fi  jo  (SoeHen  borger  koaren,  b^bbe  borren  beflainj  *.  bairnae  toloeben 
f\  fent  ^erebert  inb  tooirten  [in]   go  ^iburci^  u^  ben  ber^  inb  bUif  bae  bis  in 

Hat  iair  nnd  \)txtn  1387:  bo  koart  bat  feUe  biHige  Ud^am  toeber» 
nmb  gebraci^t. 

3n  bem  felt)en  iair  bebe  bie  flat  t>an  (SoeHen  ben  9{in  bi  $eien  lo^tikn  mit  (Söfn. 

ifcrn  fladen  inb  büen,    n^  bat  gbei«  fti^abc  gefci^ege  an  ber  flat  ^jjj^* 

tt|b  an  ben  moUn  inb  affo  irre  flat  inb  irre  moelen  be  bais  betoart  kDeren. 

Bo  ber  felt^er  jit  toart  groi9  affife  inb  $ind  u^  bie  burger  ^tlaä^i,  baemit  man  cbcnb. 

bat  tvtidf  intgain  bnfci^of  greberi^  bi^^te.    bod^  n>a9  tvin  inb  fom  nxu(i»eil. 

3n  bem  feben  jair  joigen  bie  burger  )»an  (Soellen  )o  3)ttitfd^  inb  branten  bie  thtn\>. 

flat  Dan  2)uitf(i^  rein  af  in  ben  grünt  inb  braed^en  bie  mueren,  bie  fletn;koer!  inb  aQe  ^g^r{"'^. 

irre  Drtbeit  oud^  baimeber  inb  maci^ten  ^uitfci^  gant^  fled^t,  up  bat  ber  buf(i^of  meber   io9«. 

bie  flat  (Soelne  gbeinen  leger  med^te.  bat  tPCtieid^^en  inb  ftude  t)an  ben  fefoen 

tnuitcn,  bie  ujnb  $)uitf(^  gangen  (in,  ijint  men  inb  fuit  bie  ifioöf  anno 
1495  in  bembetbe  inb  an  bem  9iin  ßggen.  bod^  Meif  bae  ftaüi  fent^iere^ 
bettud  ntonfier  inb  bie  firf^etelird^.  inb  ba(b  bairnae  n)urben  bie  jmae 
^öftn  ou(J^  afgebtod^en,  ate  l^crnae  gefi^reben  fteit.  tt)ie  bie  ban  Soeßen 

»0  afbtacd^en  bat  fto«  jo  !E)uitfd^  mit  toißen  bufd^of«  Sontaife  ban  ^oefteben 
^aiftu  anno  1242. 

3n  bem  fetben  jair  in  bem  ^eumaent,  a«  ber  feifer  mit  ben  furfur^  Suu. 
ften  flnen  fönet  SBenfeet  jo  eime  roemfd^en  foninf  geforen  ^abben  inb  bur 
ein  toemfc^en  foninf  ui^geroifen  jo  gra^ffprt,  fb  joig^e  ber  nugeforen 
■*  foninf  mit  fime  baber  bem  feifer  inb  mit  finre  ^ui^framoen ,  mit  ben 
furfurften  inb  mit  anberen  furften  inb  leeren  mit  groiffer  foefttici^eit  ben 
9iin  af  l^id  jo  @onna,  inb  quam  niet  jo  SoeUen^  toant  ber  9tin  joge^eitt 
xoa^  bi  ßoetten  a^  burfe  inb  loa«  groi«  ortoge  tufd^en  bem  bufd^of  inb 
ber  ftat  ban  SocBen,  fo  bat  bieftat  fere  beforget  toa^  tc.  inb  joi*  ber  foninf  eöm. 

mit  finen  trunben  'can  Sonna  bid  gen  ^id^  inb  quamen  bair  in  bem  l^enmaenbe,  inb  {35^„^ 

14.  'in'  fe^lt.  Iü9b, 

1.  S)ru<!jeJ>Icr  ober  tolle«  ÜÄißtoer*      nulje*. 
ftänbtti^.   ^gri^)}ina:   'gae  flu^e  felben 


720  VI.  ÄoeH^offfci^e  (g^^ronil  1499. 

bae  froenbe  ber  fetfer  {Inen  fon  mit  allen  iurfucfien,  inb  l^e  tt>art  Qttoitt  toan  bu[(^ef 
gcebectci^  i)an  ^rtDerbcn  inb  ber  fa^te  im  bie  croin  u^  ad  {t<^  bat  geburt :  bed  trei^ 

\)t  toail  40  bufcnt  gulbin  jo  gef(i^anf .  ttcm  ber  l^tiod^  toan  ©äffen  inb  ber  l^er* 
joc^  »an  Trabant,  ban  bem  oud^  i)ur6  i^  »nno  1371  tnb  tt)a^  be«  nu* 
geforen  f oninfö  oeme,  be6  feifer«  brober.  jtDeiben  [xäf  umb  bat  ftoert  jo  5 
bragen  t)ur  bem  foninge  jo  ftribe  io. 

3tem  biffe  fonin!  SBenfee^tau^  toart  i)an  ber  jit  an  bur  ein  roem' 
feigen  fontnf  ge^atben  bi^  jo  ber  jit  jo  bat  fft  toeberumb  at>egefa|t  »ort, 
al«  l^ernae  gefd^reüen  toirt  anno  1400. 
ßöin.           3nbcm  (e(t>en  jair  inb  in  bem  t>ur6  maenbe  u^  ben  10,  haäf  junü»,  lo 
136.'  bat  i«  in  bem  ^fcumaenbe,  toa«  ber  groi«  Brant inb  bat  ctolpcr  me  ban  W- 


cb.  tt.  3n  bem  felöen  jair  u^  fent  SWarien  SWagbalenen  bad^  »ibbeneben  ber  flat  W« 

i09b!^*  (ent>runbc  in  bent  toelbe  ir«  toianb«  be«  bufc^of«  i>an  (Soetten  miter.  albae  bleif  boit 
C>erman  2)oirft  alias  3)roifTe«,  ber  tt)a«  ber  jtat  l^ul^er  intgain  buft^of  grebcric^. 


15 


IDie  huf^of  ireberi^  Me  (tat  oan  doeflen  bela^ite  ein  imr^e  jit. 

ebcnb.  3n  bem  feben  iatr  up  fent  $antl^a(eoind  atoent  beladete  ber  bürg  bu|((of  bie 

{iat(Soe(ne  tour  fent  <^etoerind  pcti^tn  mit  finen  brnnben  inbflotgeuir 

«1.279*.  ^)autt)eCuin  np  bi  ||  ben  melatencotten  tufci^en  (Soetten  inb  9toberfir(^>en,  inb  fWen 

bie  t)ianbe  t>uir^i(e  in  bie  flat  (SoeKen  u)>  bie  bürg  fent  ^antl^aleoinS  nai^t.  bie 

bürgere  i)an  Soellen  beftatten  ftd^  intgl^ain  ben  bufc^of  jo  ftribe.  bobet^ 
bufd(^of  bat  üernam  bat  bie  t>an  Soetten  fic^  an  in  riöen  tt)ou(ben,  bo  bereit 

f}t  fid^  balbe  inb  goiti^  bed  anberen  bage9  beS  morgend  "oxot  n^eber  ^eim  )o  ^etbe  unb 
gofd^if,  fo  l^e  aller  geringfle  moid^te ,  koant  fin  u)}fa^  mit  ber  gemeinbeaS 
tourg  gin!  niet  lour  fid^.  inb  in  bem  u^bredtfen  reben  bie  ritterfd^af  inb  ebel< 
menne  mit  irren  joulbeneren  inb  burgerenuid  (SoeHen  }o  fent  <Set>erin9  !|>or^ in i^ 

bat  toelt  )o  bed  bufd^ofd  t)oI!  inb  floigen  ftd^  bi  bem  3oebenbud^e( 

bae  toart  bufd^of  greberid(>«  brober  ritter  geflag^^en  inb  oud^  ber  If^ere  t>an  ffieper* 
burd^. 

IDie  M(  (tat  van  doellrn  |o  Duitf4i  afbra(|)  fent  j^erebertiis  monfter  unb  bU  kirfpels- 
kir4|e,  baevan  ft  grois  unb  oil  Dianbe  kriege,  inb  bairfo  oart  ber  fank  geladit  ^ 

binnen  ۟tiitn  8  {air  lank. 

Sa^rb.  2)airnae  oöer  ad^t  bage  bi  fent  Saurenciu«  bad^  öoiren  bie  bürgere  t>an 

otgdSi).  Soetten  otoer  9tin  jo  S)uitfd^  inb  braid^en  fent  ^erebertu«  monfler  af  inb  bie  !irf:|>el«* 
a  "^*io  ^^^^'  *"^  branten  bie  abbie  af,  up  bat  ber  bnfd^of  niet  bair  enbolmerfebe  inb  mp  bat 
"^'    *  l}i  gein  bnrd^  bae  enmad^be  ban  ber  fird^en  inb  a«ban  ber  ftat  fd^aben  bairui«  bebe.    35 

(Sß?n.  Stem  umb  ber  afbred^ung  ber  jtoeier  fird^en  tourg  »art  ber  fanf  geladit  8  jair 

^136^'  ^«"^  ^»i^"c«  ^«^cltten.  item  bairjo  freige  bie  fiat  til  lanbeö^eren  inb  anbere 

cbb.i35.rittcrmaiffige  manne  jo  biant:  bnfd(>of  (Sono  öan  Xriere,  ben  bnfd^of  wn 

^aberborne,  ben  ^)erjo(^  t>an  SBrabant  unb  toa9  be«  feifer«  brober, 

1 .  Suiii  ift  ^rac^monat. 


1377.  721 

inb  bairotocr  me  ban  8  ^unbcrt  ritter  inb  fnec^t  bic  allebcr  ftat  t>an  (Socilen 
tt>cbcrfa(3^t  l^abben  inb  tourben  bcr  flat  t>an  (5ocI!en  toianbe. 

Stern  boirintgain  ^abbc  bic  flat  t>an  (Socttcn  jo  ^ulpcn  gret>e  (gngclbrc^t  t>an   CJßf«. 
ber  üKar!  tt>aU  mit  200  gcleien.  ^J^J!** 

5  3n  bem  t>urg  jatr  up  fent  <Seberin9  baci^  reben  bie  burgev  t)an  (£oetten  mit  bem  Oct.  23. 

t>urg  gret>en  inb  irren  soulbeneren  uis  (Soetten  inb  maren  ben  gant^en  ha^ 
ui8  in  bem  öclbe  *|funber  atte  »ebertoerel*.  inb  bcr  Bufc^of  enborft  uiffcr  53onne  niet  *««"»>>>. 
fomen,  inb  branten  t)uran  bi9  umb  Sunna  alte  Ijiote  bor^er  fc^uren,  tanban 
Un^  bat  burgebir(i^9  Surftbor)}^  Salbor))  bi9  koeberumb  jo  (Soel« 

10  (en,  inb  namen  bat  bee  inb  braci^ten  teil  rouf9  inb  armer  (übe  geban« 
gen.  item  bit  f)}iel  gef(i^iebe  bid  in  ber  toeben,  toant  fi  ^abben  deinen  tt)e* 
berfiant.  inb  n>art  mannici^  man  gett)unt  erflagen  inb  gebangen  tan  beiben  ^ar^ 
tl^ien,  bat  ber  buf(^of  in  bie  jlat  beibe  niet  bil  bairan  gettjunnen. 
inb  affo  toart  ber  bufdjof  baemit  gcbrungen  jo  ber  foine. 

15  Anno  dni.  1377. 

3n  bem  jair  un«  (>eren  1377  loart  ein  baci^  gefti^e^t  inb  ein  foine  getroffen  ^alti. 
}o  ^erfel  u^  bem  9{in.  bie  ^eren  toan  (Soelien  reben  u^  fent  $au(u9  ba<i^  }o     135.  . 


$erfe(,  bedge(ic(^en  quamen  ouc^  bair  bed  bufd^ofd  raebe,  inb  atbae  bef)>rae(i^en  ft  fid) 

inb  bieten  beibe  <>artte,  bie  [tat  infc  bufd^of  greberic^^,  irre  itpeifc^^ctongcn 
^0  bi  bufd^of  ßono  t>an  Irtere  inb  bi  eimc  ^oemeifter  nafd^retcn.  boirnae 

bergaberben  fi  fxö)  jo  fent  So^^an  (£  o  r  bu  U  n.  ober  befer  foinen  toa«  bufci^ofSono 

»an  Syrier  inb  ber  (^oemeifter  »an  fent  Sof^anne  inb  toil  anber  ^^eren,  |1  inb  bie  f8U2n\ 

foine  »art  atfuS  gebeibingt  inb  geburwert,  bat  gtoen  fci^effen  buiffen  (Soelen  foulben 

blitjcn  fo  lange,  bid.  fi  ber  [tat  betad^^t  l^etten  ben  fd^aben,  ben  bie  [tat  ge^ 

25  (eben  iftttt  bur,  ee  it  jo  roube  inb  branbe  tufd(^en  bem  bufd^of  inb  ber  [tat 

fönten  tt)ere :  adban  moid^ten  fi  »eber  beibingen  2.  inb  bie  anber  9,  fo  »anne 

fi  ben  f(ä^aben  ber  fwt  beloti^t  ^fetten,  ben  fl  ir  baben  jo  gronffort  ee  it  jo  rouf  inb 
go  branbe  quam,  ban  moei^ten  f!  toeber  infomen.  bit  beftegelbe  ber  buft^of  tan  Giriere, 
bcr  bufti^of  ban  (Soctten,  bcr  l^oemeifler  tan  fent  So^an  inb  bat  ca^itel  tan  bem  boim 
30  inb  bic  ftat  tan  Soeflcn  mit  irme  groiffen  fiegcl,  inb  befer  brief  »art  gcicfcn  np  bcr 
bnrgcr  ^ui«  tur  bcr  gemeinbe  bc8  eirflen  macnbagc«  in  bcr  taflcn,  bat  xoa9  ber 
16.  ba(^  in  bem  maenbc  gebruario,  inb  it  bcl^agcbe  ben  bürgeren  inb  bcngcbr.ie. 
tngefeffen  allen  xoaii. 

3teni  bo  matt  gefptod^en,  bat  bie  jtpen  turg  <jaffen,  l^er  ®obert 
35  »an  3S3ete(foten  ber  Upptkx  inb  l^er  3o^an  ban  Seilfe  foutben  gefegt 
»erben  in  bed  ahl^  ^ant  ban  fent  ^antl^ateon  in  bem  namen  unfet«  l^iHi- 
gen  baberd  bed  paifd  2c  ^. 

6.  ^oulbercn.        17.  'up'  bojypclt.       20.  '»urp'  fiatt  *na|(^r«cn\        23.  jnjcin. 

1.  ©otjborfunb  SBalborf.  695:  '3tem  fagen  n?ir,  bat  bic  bürgere 

2.  3|l  ttol^I  irrt^>timlidj  an«  ber  fol*  bie  ^tpene  pa^m  fetten  fu!cn  in  l^ant  bc« 
genbcn  (Slaufcl  (^crübcrgcjogcn.  ahi^  taii  fent  ^atc  (@t.  ©ato  in  ®ent) 

3.  SSgt.  SacomMct,  Urfunbcnb.  lll,  in  namen  un«  Reuigen  taber«  bc8  ipaif^'. 

Stäfctcd?i»nifcn.  XIV.  40 


{ 


722  VI,  ÄoeI^offf(*e(5^rotti!1499. 

So  tDi(  bnfctiof  IttUxli)  M  liie  ftn  Me  vntfi  foine  brauen. 

&  3"  »""  f«(»«"  i«i'  t"'^  t^oi'nae  in  bem  mer^toart  bei  buf<^of  ber  ftat 

74  135  foinbruc^ic^ :  ^)c  bebe  jagen  inb  rennen  tour  ber  @(^aifer^)or^en  in  f^>rcngcben  einen 

"iio*.'*  Burg  er  in  ber  ftat  gra^jcn,  inb  be«  bu[(i^of«  bienre  jteigen  emc  nac  in  ben  graben  inb 

flotgen  in  boit  inb  goigen  in  ui9  bem  grat}en  inb  itfeingen  m  fo  boit  an  ben  neißen  5 

boum.  albae  Brac^  ber  buf(^of  fmen  cit  inb  fmc  foin. 

3aftrb.  3"  ^^*"  Hli^tn  Jair  up  unfer  lieber  trautocn  bad^  annunciationis  quamen 

»35.    bic  9  frfjeffen  go  (Soetten  »eber  in,   bat  mit  t)il  arbeit  inb  beben  j^obrad^t 

»art,  inb  l^ulben  bem  raebe  t)an  (Soetten. 
cbenb.  cjj|  j,g^  jg(^jg„  j^jj  u^  ^g,^  ^>ou(|5t)erbad^  mürben  bie  jwen  boimlf^eren.  a(«  ber  lo 

fe^j^eler  inb  ber  rentmei(ler,  ni^gelaffcn  ni6  ber  get>enfnif|c,  bie  beö  freiti^S  toU  gemod^t 
l^abben. 
€b.u.74.  c^n  ^gju  fe(\)cn  jair,  beS  5.  bage«  in  bem  angufl,  »urben  jttjcn  Soeben  ge^n* 

gen,  a«®imon  inb2)aöib,  bie  \^ot6)^tn  unber  ben  Soeben,  ©imon«  tt>if  foulbe  men 
(ei5enbic(;  begraben  ^in,  boc^  nmb  beben  toißenbe«  grebenöan  (Siebe,  berraitinbat^^ 
belb  reit,  lei«  man  fi  (eben,  toant  fl  fere  fuberlic^  toa9,  inb  fi  tt>art  crijlen.  befc 
Sueben  ^>atten  bat  or(oge  gemaci^t,  bat  bie  fd)effen  ui^boren,  inb  Ifjabben  Sueben  ber« 
raben bem  ban  Oifte  tufc^en S3unne  inb (Soeßen,  bie  oud^  entl^euft  mürben  in 
bem  naebolgenben  jair. 


20 


Anno  dni.  1378. 

^öln-  Sn  bem  jair  un«  leeren  1378  u^  fent  33crn]^ar(5  bati^,  bo  berbrante  ber  torn  jo 

45. 75*.  bem  groiffen  fent  ÜKcrtin  inb  bie  cloden  inb  be«  SSifd^martj  ein  bell,  inb  bat  buir 

2(grlj3».  quam  ban  bem  SBifc<>mart.  inb  ber  torn  flonbealfo  f unber  fa^^)ebi  ^unbert  inb  16  jair 

^'^*-    ungemad^t,  inb  ein  burger  ban  Soetten,  genant  (Smalt  bau  ©ati^erati^  i,  ein  foufman, 

gaf  an  ftme  leflen  enbe  fo  bU  bair^o  bat  ^e  gemaci^t  mart  anno  1400  umbtrint  bunf*  25 

tii^  inb  60  jair. 

^a^vi.  ^"  ^^^  '^^^^"  i^^^  ^^  f^"*  ÜJiaternu«  bati^,  mart  9lober(ir(i&en  firmiffe  ge^^olben 

75. ' tooulbe  ga^)^en. 

cbenb.  Stem  in  bem  felben  jair  u^  ben  24.  baci^  be«  maenb«  fe^)tembrt«  toa8S)ur)>- 

monbe  berraben u^  eime  mögen.  so 

^öin.  Subemfetben  jair 2  u^  ein  nati^t,  al8  u^  fent  2(nbrei8  abcnt,  ftorf  ^i« 

136  511  ®regoriu8  50  Stome  inb  feifer  Äarl  go  ?rae,  a«  onä^  burß  anno  1376. 

rn^^L,  II  [«»^  ««^«  ^2«»ö«-] 

eäitt)tl  SenjeStaud  foninf  bau  Selbem fo  gaf  ^e  bie  ban  ^^urenberti^  qutt  ban 

234**    ^^*"^  ^^^^'  ^"^  ^^^  P  ^*"^  beflelten  4  magen  gekben  mit  rinfd^en  min  ben  men  noemjpt  ^ 
Äßnig««  gurflcnberger,  ber  bi  35a*arad^  meifl. 

V/itt^r  ^"'^^  ^^^^  *^"^6  ^^^'  P"^"  brunben 50  (efle  oberbroiti^  \)t  mit  ben  für« 

103b.*  furflen  inb  gelofte  eim  icf li^en  lurfurften  l^unbert  buifent  gulben  50  gebend  maefi 

1.  SDie  ©(i^enfung  fSnt  1455.    2)er  f^roti^en  mn.  SBolf^jtg.  1875,  9h.  318. 

3mifd^enraumbonll6Sa(>ren,  mieou(i^  2.  2)a8  rici^tigc  Sa^^r  entnobm  bie 

bie  2lgri^^)ina  beutlic^  f^reibt,  muß  auf  (S^ronif  mo^I  au8Ä8nig«^ofen493.  m. 

einem  ©c^reibfetirer  berufen,  ba  il)x  SBer-  übrigen«  5Bb.  II,  45  9^otc  4. 

faf fer  noc^  nl(^t  1 00  Sa^re  nati^  bem  ©ran-  3 .  Ouette  ^ierbon  ift  Aen .  SyW .  de 

befc^rieb.  ®enauer^>abei(^biefe ©teile  be«  Boh.  or.  c.  33. 


1378. 


723 


fxttiVL  {on  i>i  flme  (et>en  }o  f tme  roemjti^en  tcnint  met($ten ,  inb  alfo  xcaxi  ^e  ein« 
trcdjtlid^  gcforcn  Man  bcn  furfurfien  jo  cime  rocmfd^cn  foninf  Bi  fm«  t)aber«  (eben, 
inb  bat  gefti^icbe  anno  tour§  u^)  ben  eirflen  bad^  in  bem  et)enmacnt  up  ben  ^)inj|iba(i^   ßödt. 
go  9lenffe  in  bem  garben.  inb  balb  bairnae  in  bem  (^eumaenbc  quam  ^c  jo  Stielten.        134^ 

5  35t[fc  öurg  fore  beimaßet  ^)ai«  ©tcgoriu«  gan^  niet  inb  tooutbc  bcn 
t>ut6  SBcnjc^tau«  niet  conftrmtercn  ncd^  beftebtgen,  toant  ^c  fad^  an,  bat 
f)z  nc(^  ein  fint  tt)a^  inb  bat  l^e  mere  an  bat  ri^  gefouft  ban  gefoten  toa« 
inb  bat  bie  fuir  toere  mit  fimonie  jogegangen.  inb  bat  toerbro^  bea  feifer 
ferc  m}  ben  ^)aiö  mx^.  bct  fetee  |)ai^  ftarf  balb  bairnae  inb  tpart  ein 

10  jtDeibrad^t  unbcr  ben  catbinaten,  ein  pai^  jo  liefen,  inb  njurben  gebeitt 
inb  jtt)ei  beit  inb  icf Kd^  bett  foire  ein  pai^  ^  bae  bie  tttjift  ber  corbinaten 
mx  ben  feifer  quam,  be«  exbreutDebe  ^e  fic^  inb  \pxa^ :  *nu  tpirt  min 

-  f on  confirmiert  merben ! '  ate  cndf  gefd^^iebe :  ein  iglid^  ban  ben  jmein 
paeffen  fante  bie  confitmacie  jo  "ißrae,  ee  ban  ft  bairjo  erforbert  njurben, 

15  inb  ir  icflid^er  l^ofte  bairburd^  be«  feifer«  gunft  jo  erlangen. 

Stern  bae  bie  begalunge  ben  furfurjlen  gefci^een  (oulbe,  aöban  ber  für  Slgrin^ 
wegen  beö  feifer«  fon  50  eime  roem((^en  foninge,  bae  gebrad^  bat  gelt :    ^^^*** 
bo  greif  feifer  ^ar(  be9  leidigen  roemfd^en  n6f9  goit  an  inb  gaf  baeban  einen  ieberen 
fo  toil  a(8  Mmi  i«,  bur  bie  benantc  fumme  gelt^  jo  toernuegung^.  bufd^of  Spno  öan 

20  friere  freidjf  ein  groi«  unmei^fid^  fumme  getfe  ^.  ^erjoc^  diopxzdft  ber 
atbe  unb  paffegrebe  bi  9tine  freid^  öur  fin  beit  jo  unberpanbe  Dp^jen^eim 
bie  rid^ftat  am  9tine,  teifer^futern  bie  ric^ftat  in  SBefterid^,  Dber^eim 
bie  rid^ftat  im  SBormffer  gautoe,  3ngel^em  beibe  im  9tin!autt)e  mit  aßen 
finte  joge^oeretc*.  bit  Ixtxö)  ^e  fin  teben  lanf  unb  finre  jlbeier  föne  leben 

25  lauf,  ber  idtlid^  JRopred^t  genant  toa«  ^.  burci^  befe  ^antfd^af  ||  »art  bie  roemfd^e  i^Äb. 
mad^t  50  niet  bracht  inb  jo  erflici^er  öerbcrfniffe :  l^e  buegbc  bem  roemfci^en  riti^  fuld^en 
groiffen  fci^aben,  bat  ftbber  finre  }it  nie  tt>ibberbra(i^t  moici^t  koerben,  a(9  bat  ^aid  $iu9 
in  ber  croniden  ban  ben  8e^emen  f($rift  inb  beclaget :  tt>ant  tvere  nae  foninf  Senkel 
50  bem  roemfti^en  xiä^  geforen  toart,  ber  moifl  fweren,  eir  l^e  gecroent  tt>art,  bie  furfur« 

30  Pen  bi  ire  pantfti^aft  jo  laiffen  inb  inet  go  toibbenoifen.  biffc  Äarolu«  foiti^t  meir  erc 
inb  getoatt  ber  croin  banSel^eim,  finre  brunbe  inb  macge,  ban  be«  l>ittigen  roemft^en 
xidf^,  ^e  f^ebbe  anberd  fuld^en  fkoaren  fd^aben  bemri($  niet  gogebueget.  aKeri($  in  ft($ 
gebeilt  toirt  toerberft:  bairumb,  nid  eigennuf}  i9  bat  gemein  goit  be9  l^itiigen  roem*  (Suf.  11, 
fc^  rid^«  go  futd^er  noit  inb  berberfniffc  fomen.  bit  gefdjfodj  anno  1377. 


17). 


13.  würben. 

1.  UrbanVi.  unb  (Slemen«  VII.  Ue« 
Iber  bie  ©teUung  ber  (Surie  gu  9BengeI^ 
2BaW  f.  Sinbncr.  inben^orfd^.  XlV,  251. 

2.  2(ud^  Ifkx  liegt  toieber  Aen.  Sylv. 
Boh.  c.  33  gu  ®runbe. 

3.  1376  3uni  12  befd^einigt  tuno 
ben  (Sm^fang  ton  40000  ©ulben.  $etget, 
SBcnce«(au«,  ©.  I.  Urfunbenb.  n.  XV. 

4.  Ob  bicfe  ^faljifd^en  ^fanbfd^aften 


ben  ^reiö  für  bie  SBaW  Söenjelö  bilbeten, 
ifl  fraglid^.  SSgl.  geiget,  ^arl  IV.  @.  907 ; 
^äuffer.  ®efd?.  ber  rtiein.  ^falj  I,  186. 
5.  Gemeint  fmb^lu^rcd^t II.  unb  III., 
bie  aber  ni^t  @öl^ne,  fonbern  Sficffe  unb 
©rogneffe  SRu^ret^t«  I.  »aren.  S)ie  t>er« 
^fänbeten  Orte  blieben  mit  furger  Unter* 
bre*ung  ^fSljift^.  S3gl.  ^äuffer  a.  a.  O. 
257. 

46* 


724  VI.  Äoel^cfffd^c  (S^roni!  1499. 

Stgritp.  3tem  toannc  ber  »aber  jo  geriet  faö ^e  traö  33  jair  rocmf^e  inb  k* 

Äonig«"'  ^«mW  fonin!  gctocfl  inb  24  jair  fcifcr. 

^Of.  493. 

Anno  dni.  1379. 

IPie  M  mannt  koninit  ÜOrniedlans  oan  6et)eim  Iier  flat  oan  (Eorlicn  \inik. 

6üln.  3n  bcm  jair  un8  ^crcn  1379  bcö  15.  bagcö  junii,  bat  i8  in  bcm  bramainfce,  5 

76?  136.  quam  foninf  9Bcnjc«Iau8  mit  eimc  carbcnailc  inb  anberen  lantj^ercnjo  (5oel- 
kn,  inb  ^e  lüart  eirlit^en  intfangcn  inb  euic  ^>ulbc  bic  pat  inb  \)t  ix  »cbcr,  fo  man 

bc«  pUit  inb  nae  fin«  Dabcr«  boit  nam  l^c  an  \xdif  bat  rid^  go  regieren 


Siflrirv.  inb  regierbc  16  jair.   ()c  quam  niet  bairjo  bat  ^c  fcifcrlit^c  gccrocnt  »urbe.  ^c 

gan^  unad^tfam  inb  l^intcffid^ :   baitumb  toaxt  ^t  joni  teftcn  »eberumb  lo 
afgefat.  ^c  xoa^  fonint  inb  regierte  22  jair. 

225»  u.  Urbanu«  VI loa«  pai9  11  jair. 

232b. 

Han  (inr(  f^el^eU^ec  IieUunge  Ut  t)illig(c  kicken,  in))  ])uer])(  39  iair. 

ib.  3o  biffcr  jit  wart  ein  groi«  tjcrflocrungc  inb  bifler^eit bie  toan  Cateto« 

nien  inb  (Sngelant  ^ielben  mit  :|>atd  (Slemend.  is 

«r.281«^.  II  3n  bem  fetoen  iait  l^oif  fid^  ber  fried^  an  tufd^en  greben  Sobotoidf 
ban  S5tanberen  unb  ben  fteben.  ber  fette  greb.e  l^abbe  ein  l^ui^froutoe, 
3)iargareta  genoempt ,  be^  ^erjogen  *  boid^ter  »an  Srabant,  inb  ir 
fuefter^  ^abbe  ffienjeötau^  l^erjod^  jo  ßu^enburd^. 

Rudim.          3n  ben  feiten  iair^   ia6)  fonint  Sobowi^  tan  Ungaren  tur  $enebigeii2o 
bat  fie  fic^  niet  me  f^reten  ^eren  M  meird. 

Anno  dni.  1380. 

3n  bem  burp  jair ,  bo  quam  ein  buir  ban  bem  ^emel  in  SBeftric^ 
inb  terbrant  ein  ftat  bie  ^iefd^  2Jiergenge  inb  anber  ftebc  in  SÖeftrid^. 

Anno  dni.  1381.  25 

3n  bem  burg  jair  \  iDant  it  fere  ftarf  in  Sehern  inb  in  ben  tanben 
bairumbtriut,  reifte  foninf  SBenje^lau«  ui^  fime  lanbe,  inb  in  bem  mei 
quam  i)t  inb  ein  carbinail,  *^ileu«  genoempt,  jo  2lic^en,  inb  ber  fette  car* 
binait  troic^  bat  i&iüige  facrament. 

3u  bem  feiten  jair  ^oif  fic^  ber  friec^  tufc^en  bifc^of  grcberid^  ton  30 
ßoetne  unb  bem  greten  tau  ter  SÖJarte  inb  bem  greten  tan  Stete  in  bem 
foemer  ^ 

1.  3o(^annlII.  45  9Jote  5. 

2.  3o^anna.  5.  2)ie  ge^be  muß  friH^cr  ongefc^t 

3.  Huius  (Wentzelai)  primoannoqui  toerben,    ba  ber  (Srjbifci^of   fd^on  1381 
est  domini  1380.  Rud.  gebr.  14  mit  ben  ©rafen  Engelbert  unb 

4.  esmuS  1380  feigen.  S3gl.  S3b.  ll,  Slbolfgriebenf erliegt.  Sacombletlll,  746. 


I 


1379—1383.  725 

3n  bem  fclücn  foemer  l^cif  fid^  bcr  fricd^  tufd^en  bem  btfc^cf  t>an 
\)hn%  tnb  bcm  ^crjod^  ban  f)cibctbcrd^. 

3n  bcm  fclbcn  fomer  toa^  bic  gvoiffe  ftcrfbc  in  Ungaren  inb  in  83c* 
•cm,  fo  bat  jo  ^ragc  in  bcr  [tat  ftcrbcn  1 1  l^onbcrt  minfd^en  u^)  einen 
adf  tnb  16  minfd^cn  bcfd^rcbcn^ 

3tcnt  in  bem  fclben  fomer  ftarf  fccr  fontnf  ban  ijtanfrid^  2^ 

3n  bcm  fclioen  jair  öurß  In  aller  l^ittlgcn  maent  u^)  fent  2txiai%  batif,  bo  quam  6öln. 
[nna,  fcifer  ÄarlS  bocd^tcr  inb  be«  roemfti^cn  foninfö  fueflcr,  jo  Soellen  inb  tooir  toan  136  u.' 
annc  [in]  (gngdant  mit  groiffer  ^erftä^af  inb  mit  groif[cn  fopen,  bcm  fonint'ia^»^*'- 
cbtoart^  genocmpt  jo  cimc  »itoc,  inb  Weif  bae  foninginne. 

3n  bem  felöen  jair  np  firflbad^ toart  bcr  burd^grete  up  ein  rat  gefat.       Sßtn. 

76. 

Anno  dni.  1382. 

3n  bem  tourß  jair  la^  bcr  fonin!  tan  granfriti^  mit  bem  greöen  »an  S3(antcrcn  J^^^"- 

ur  ®ent bietoile  ^c  fi  otoer  bie  crtpcn  ^>abbc  bcin  jouinen.  76.  i36. 

3n  bem  feigen  jair  lüart  bat  interbict  relajicrt niet  gelungen.  *J**J^- 

3n  bem  feiten  jair  »art  l^cr  ©enaffeö entl^euft  be«  tribageö  nae  fent  eb.  76. 

Irbanud  bac^. 

Anno  dni.  1383. 

3n  bem  felbcn  iair  burß,  bo  quamcn  bie  Sngetfd^en  mit  eime  iv 
d^of  *  ui^gaenbe  meie^  inb  baeben  groiffen  fd^aben  in  äJIanberen. 

3n  bem  feiten  iair  bo  »an  bifci^of  greberid^  inb  bcr  lantfrebe  bat  ^ui«  gcr  3)i(!  ^^}^: 
nb  u^  fent  SRargareten  atent^  toaxt  it  u)>gcgeten.  men  latif  bairtur  6  ttcc^cn  inb  76.  i36. 
:  bage.  ||/bairumb  »art  bcr  grctc  tan  bcr  9Äarf  inb  bcr  gretc  tan  (£lctc  beslYJjsibi 
•ifd^ofd  tiant.  inb  bic  flat  taniSocOen  I^abbe  oud^  groiffen  f(!^aben  baetan,  toant  bat 

lur^  f(oö  l^abbc  bic  [tat  ban  ßocHcn  in  bcr  bebe  in  irc  l^ant,  \ip  unb  af 
0  ribcn,  inb  oud^  ein  anbcr^  bat  l^icfd^  SSicnl^obcn  ®.  ir  l^euftman  njaö 
icr  S3atbett)in  ban  üRuniarbcn. 

3tcm  JO  bcr  fetter  jit '  quam  bcr  foninf  bau  granfrid^  bcm  grebcn 
)an  3S(anberen  jo  ffVitpz  inb  jo  bienft  mit  eim  groiffen  l^ere  inb  l^abbc  mit 
me  bc^  foninfö  fon  tan  Sltcrncn^  unb  7  ^crjogen,  26  greten,  12  bui* 
ent  ritter  mit  gulben  fporen,  fcöunbbriffid^bufent  geteien,  l^unbertbufent 
inber  fttitbar  tolfö.  bcfe  leeren  l^abben  452  bainritter,  tunfjeinl^unbert^ 
^uifent  pcrbc,  bac  toaren  1 2  buifent  tt)agenperbe. 

9.  In'  fe^U.       32.  ©ctt  too^l  150,000  f^ti^tn. 

1.  9^a(]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34  6.  $au8  33ie^^  bei  S^euß.  1477 
:arten  in  einer  ^rogcr  Pfarrei  binnen  SWärn  19  finben  ttir  53albtt)i?n  SWunt^ar* 
ter  üRonaten  3050  ilKcnfti^en.  b^n  dritter  $err  gu  ^et^enauwe  in  fläbti« 

2.  Äarl  V.  flarb  1380  ®ipt.  16.  fd^em  2)ienfl.  (Snnen'f^e  9Jegeflen. 

3.  SSiclmc^r  9?i^arb  II.  7.  ®(]^on  (Snbe  1382.   S5gl.  ob.  II, 

4.  $en«>  @<)enfer,  53if{i^of  ton  9ior*  136,  92otc  2. 
n^.  2to,  9^ieberl.  ©eft^.  I,  333.  8.  9Mtana? 

5.  \Xp  ftnte  SRargreten  bac^.  C. 


J 


726 


VI.  Äoel^offfci^c  (5^>roni!  1499. 


2)ec.  7.  3n  bcm  fcfccn  iaix  fcc«  macnbagc^  nae  fcnt  SSlxdai^  taöf ,  bat  toa^ 
ber  7.  decembris  i,  ftarf  l^crgod^  SBcngc^tau^  ban  ©rabant  inb  ban 
!i?u^cn6urd&  inb  tuart  jo  ßu^enbutd^  begraben  mit  groiffen  cten  in  bie 
abbie.  vide  supra  anno  1355.  l^e  l^abbe  ©rabant  regiert  28  jair. 

Fiorar.  S3rautt)e  So^anna  ^crjoc^  So^an«  III.  boc^tcr  toan  ©rabant s 

(36Ü).  nam  jo  \)n\pc  l^cr  Strnolt  »an  ^orne  bifci^of  »an  Suitge toat  fi  6c* 

brct)en  ]^at)c,  toirt  cinbeil  gemiift  in  bcn  nacöolgcnben  jaircn. 


Anno  dni.  1384. 

3n  bem  bur^  iair  brante  bifd^of  greberid^  ban  SoeHen  bat  lant  »an  lo 
©d^oinöorft^  inb  3)ioinfci^au  alias  3)ioinautt)en  ^. 
Äetr.  3n  bent  felben  iair  in  ber  f^)urfette^  ftarf  grebe  Soboipid^  m 

SStanberen. 


Anno  dni.  1385. 

2iug.  11.        3n  bem  mx^  jair  up  ben  fribad^  nae  fent  8aurenciu6  bad^  toart  Be^  i:^ 
tad^t  ban  bem  tantfreben  bat  jto^  ban  SRifferfd^eit  ^  unbe  toart  uf gegeben 
in  beö  roemfd^en  toninfö  l^ant  ^. 

3n  bem  felben  iair  nam  ^erjod^  SBit^etm  r>an  §ottant  ber  VI  l^cr^ 
joc^  *^]^iß^)ö  boid^ter  ban  ®urgunbien  ^ 


(Sötn. 
136. 


e&enb. 


ebb.  76 


Anno  dni.  1386. 

3n  bcm  öurß  jair  »ois  fo  toit  toinö  .....  inb  Ucö  in  toaren^. 


20 


So  wmnt  Ut  nlffttfit  graue  umb  doüen  gemalt  maxi. 

Snbcnt  jair  tjurß  würben  bie  uiffevjle  gratjen  mit  ben  ^eggen  gegraben 
umb  bie  ftat  (SoeUen.  bed  xoa$  noit  inb  tvad  ein  nut^U^  bukoe  umb  naegeren^ 
toil  bat  piadf  50  gcfc^cin  bis  an  bie  muire.  2» 

3n  bem  felöen  jair  u:|)  ben  10.  bac^  junii»  n^art  l^ergod^  Su^olt  toanDjle« 
ri^  eiflagen  toan  ben<Sn?i|5eren  nae  b  i  @em!|)a^.  bac  bicif  oud^  boit  ein  gre^e  »an 
Äaljeneknbogen  inb  toil  goiber  lube,  mcban9  ^^onbert  ritter  inb  !ncd^te*ö. 


1.  '})la6)  Dyntheri  Chron.  (ed.  de 
Kam  111,  105),  bem  aud^  Fiorar.  286» 
folgt,  ftavb  er  ju  Sujemburg  1383  S)ec.  8 
unD  »urbc  in  ber  Slbtei  Dröal  begraben. 

2.  $of  ed^iJnforft  b&i  Slac^en. 

3.  ^ontjoie. 

4.  SBereitS  1384  3an.  9.  2eo  I,  339. 

5.  gteden  SKeifferfd^eib,  Ärciö  ©c^Iei» 
ben. 

6.  Urfel^bebrief  3o^ann8  toon  3icifcr« 
fc^eib  1385  Oct.  II  bei  Sacomblet  III, 
787.  SBgl.  auc^>  Sebebur,  Mg.  Slrc^.  f.  b. 
®ejc^>ic^t«f.  b.  :|)reu6.  Staate«  VIII,  170. 


7.  SWargarctl^a. 

8.  SDiefelbe  gf^ad^rid^t  pcbt  »grtli* 
aud^  5Igri^3:|3ina  lll^  baneben  amfRanbe 
t)on  f^aterer  §anb:  'anno  1483  galt  men 
imme3iingfatt)C  cur  ein  tjoeberic^  »a«  ein 
tooibertoin».  inb  lüa«  bat  jair  fotoil  »in« 
gctoaffen,  bat  men  gl^einc  öaiffunge  !ri* 
gen  tunbe,  fonber  moift  men  bcn  tt?in  toil 
50  qtüip  laiffen  tocrben'. 

9.  Srrig,  erfl  Sul.  9. 

10.  2)icfer3ufa|j  Ijl  irrig  au8  berfur» 
gen  9^otij  ber  (£ötn.  ^ai^xh,  11  über  bie 
<Sc!^lad^t  bei  ^Vditl^  l^erübcrgcnomuten. 


I 


1384—1387.  727 


Anno  dni.  1387. 


3n  bem  feiten  jair  turß  joiti^  junfcr  Sobot»i(i^  t>an  9Jifferf(i^eit  tocie  fouftubc    öörn, 

neber  in  beö  ^erjogen  gclcibe  t>an  ®uiü(^e  U  53er!  * inb  bairtjur  moipe  l^ei  [ber     77^  * 

^erjog  toon  3ttü((]  12  flnre  Befler  rittet  jo  ^anbe  fenben  binnen  Suitge. 
5  3n  bem  feltoen  jair  preben  bie  gebroebere  toan  53runfwi(i^  «nber  ein  inb  ber  «^^- i" 

rechte  \)txt  tjanme  lanbe  »erloir  ben  |lrit. 

II  3n  bem  fctocn  {air,  a6  rcgicrbc  ftautcc  3o^anna  bat  l^erjod^bom  «1.282«. 
r>an  SÖxaiant,  fo  gcfan  fi  an  l^erjod^  SBil^elm  »an  ©elren,  bat  l^e  bic  tant* 
fd^af  Dan  ßudt  2  unbefmcirt  tieö  of  iPcberumB  intfinf  J?an  ir,  mcr  f)t  en*    • 

10  tooutte  bat  nocff  nict  boin.  bairumb  goid^  ft  tur  ®rat>c  mit  eime  groiffen  t>oI!  inb  ^f^^^^ 
belaste  bat  me  ban  mit;  (fonbert  buifent  mannen,    bairintgl^ein  terfamelbe  ^eqo^ 
Sil^elm  t>an  ®utl^e  inb  )oan  ©elre^  oud^  t>ouIY,    inb  mit  Ufien  inb 
mit  giften  bracht  ^e  an  fic^  e^üc^e  brabentf(!^e  ^eren^  inb  bed  loriba« 
ged  tour  unfer  frauwen  bac^  quam  be  mit  eime  gerenne  unber  ft  inb  kcart  ber  Kraben« 

lö  ber  gemelbic^  inb  öinf  ber  toil  inb  crflotd^  bct  oud^  t)U.  bairuntb  mit  bie  ^et* 
joginne  3o]^anna  an  ben  foninf  J?an  granfrtd^  iren  oemen,  clagenbe  oJ?et 
iren  ftoaegcr  inb  Begert,  bat  l^e  ir  Beftenbid^  fin  tt)ou(be  intgl^ein  ben.  affo  J^^^^^"*. 

quam  ber  foninf  toangranfric^  in  bem  tourß  jair  inbeme  bcrfflmlt  toil  ^^^i^*!^:^^!^' 
gen  greten  inb  bifc^off  en,  inb  tvaren  bae  toaii  22  lan^^eren  mit  eime  anberen  lll^  ' 
20  groiffen  unjetti(^eni)ol!toangranjofen inb  toan53orbuinen, —  bat  iö  bat  öolf  ui8 
Sritanien,  —  mit  firitgegautoe  inb  ^cirtragen,  inb  bat  toolf  toart  gead^t  otoer  bic 
60  buifcnt  rittcr  inb  fncd^te,  inb  lachten  [id^  in  bat  ©ult^er  lant  toeber  ben  ^erjogen 
üan  ©elren  inb  tjerttjuifien  inb  toerberften  mit  branbe  inb  rouf  bat  lant  toit  inb  breit 
mit  groiffen  ^omoibe  inb  tooulben  toort  int  Oelrelant,  mer  ft  feirben  »ibber :  iDant 

25  it  reint  fo  fere  ein  maent  lauf,  bat  ber  tonihf  mx^  mit  ben  finen  noä)  f)xn^ 
htx\x6)  noc^  mx\\ii)  fomen  moid^te,  inb  fin  üo(f  matt  oud^  franf  r>an  bem 
roben  buid^  inb  »an  ber  j)efti(en^,  bat  bie  reife  int  ®e(retant  unbertoegen 
biete,    oud^  lad^t  fid^  bifd^of  ijreberid^  »an  ©arioerben  bairtufd^en  inb 

f oinbe  ben  fried^  ^.  t»eren  bie  rinfd^en  ^cren  ein«  genjeft  ft  ^icbben  ben  foninf  in 
30  bem  lanbe  be^alben  inb  ir  entere  nummer  gbein  ^eim  fomen.  til  tan  ben  53urbuinen 
inb  ©alen,  bie  ftd^  tcrreben,  ttjuvben  crflagen. 

3n  bem  turß  iair  bifci^of  grebcrid^ belachten  bie  fiat  2)ovtmunbe  mit  ^^^^^ 

groi«me  toulf.  77  ju  * 

3n  bem  feiten  jair  quam  ber  goibc  fent  ^ercbert  itibber  jo  2)uitfc^>e  in  fm  ^{,^**^g 
55  nutte  munfier  bc«  goben«bage8  nae  ^aifd^en:  want,  a^  üur§  i6,  fo  lDaöS)uitfd^  i«  "388. 

I 

1 .  9ib"nberg.  2)ie  (5öln.  3a^rb.  b«"  S^lb^ug  eingel^enb  bebanfcelt  »orben  ton 
ben  -SerdS^em'  u.  ba8  Sabr  1388.  Zi).  IMnbncr  in  ber  SD^onatSfd^r.  f.  rbein.* 

2.  (5u^f  am  ünfen  2«aa«ufer.  ite^f.  @ef*ic^t«forfd^.  II,  232  ff. 

3.  2)ie  gcbbe  ging  gegen  bie  bcibcn  4.  @o  3an  tan  (£ut?f.   ?co,  Ü'iiebcrl. 
^crgoge  ton  3üüd^  unb  ton  ©eibern,  ®ef(b.  I,  620. 

SBil^ielm  35ater  unb^ol^n.  Sacomblet  III,  5.  33gl.  bie  Urf.  be8  Äönig«  toi  bei 

821.  9^euerbing«  i^biebrabantifd^egebbe      Nijhoff  lll,  Urff.  e.  141. 
u.  ber  baran  ft^  anfd^licßenbe  franjöftfc^^e 


728  VI.  Äocl&off[(3^c  C^ironi!  1499. 

gan^  äobroc^en  unb  J?erftoert  gemeft  inb  binnen  ber  jit  meber  ujjgebunjet 
bat  munfter,  bie  firf))eteflrd^c  inb  anbere  l^nferc. 

Anno  dni.  1388. 

(5oin.  3n  bcm  tourßjairtraö  bcr  9tin  fo  dein  bat  men  mit  eimc  i^ugc  ot>cr 

137.'  ^i"  fci^ielbe  .  .  .  .  .  fo  bat  men  9lin»affcr  u:|)^)ei;  firaiffen  aüi  broi^  inb  toirte.  s 
2)ec.  25.  inb  bat  trag  umb  ürjlnaci^t. 

U)anne  Me  unioerfltde  of  Mr  4oigt)e  f^oiU  ^o  Corllrn  iipkomen  |t. 

aBürjt.  3n  bem  tjurß  jair  fante  ein  rait  toan  (Soettcn  genS^omc  efelici^c  moeni^  t>an  bcn 

"^^84»  '  ^  bebeterorben  jo  bcm  ^ai«  umb  ein  gemein  finbium  of  uniijerfitetc  »an  otten  faculta« 
ten,  inb  fi  quamen  i)ur  bcn  ^)ai8  Urbanuö  inb  ^iefben  bem  lonr  bie  Bcgerbe  ber  jiat  lo 
toan  (SoeOen,  inb  I^e  ben?itti(i^te  bat  inb  bepebt(!^te  bie  inb  gaf  in  :|>ri)otIegie  unb  üri^ei* 
bcn  aöbcr^fog^cn  fd^oil  jo^ari«.  bie  fcfiocn  ^)rii)ilcgia  oöcrietocrbc  ber  rait  DanSoclIen 
mit  groiffer  cirtoirbiti^cit  bem  ca^ittel  »an  (SocKcn  inb  ber  <)aff(i^af,  inb  bcr  ^roijl  mi 
bem  boime  td  gemacht  ein  can^^Ier  ber  unitocrfttcte.  inb  bie  eirpe  (c^e  lad  ein  boctor  ))an 
ber  uniberfttctc  toan  $raga  in  ^e^cmerlant  in  bem  ca)>itte(^ni9/ inb  bebe  bie  eirfte  (e^e  15 
in  theologia  of  in  ber  ^^ittiger  f(i^rift.  inb  balb  bairnac  toart  gcforen  50  eime  rcctoir 
ber  unitcrfitetcn  magifier  $crtlinnö  toan  ber  SWarfi.  ^aiö  53onifacinö,  50  erenber 
tourß  fiebc,  be|iebic^>be  bie  !|)rimtegia  bcr  tourß  f(3^oiI  inb  t>ermcirbe  bie  onc^>  2c. 

$(.2S2b.  II  Anno  dni.  1389. 

c?B^  fc*            ^"  ^^^  ^"^^  ^^^^  ^^^  necken  bagc8  na  fcnt  ©regoriu«  bad^  begin!  men  bie  20 
"47.  *  gre\>inne  loan  bcm  SBcrgc,  inb  bae  toaren toil  burger  inb  burgerft^en  ui«  Soel* 

leu  inb  öan  anberen  flebcn. 
etb  78  ^"  ^^^  Sti'dtxi  jair  tüart  2obomi(i^  i)an  bem  Sangcn^ui«  \x)p  eime  \>oibcr  »in« 

ui8  (Sotten  getooirt .....  bie  ^^iü^«  toanme  9?oibe  getoejl  toaren. 
efccnb.  3n  bcm  feben  jair  broigen  bie  gemein  frauiücn  roibc  »ilen  u^)  irem  ^euftc,  u|)  25 

bat  men  ft  fcnt  t>ur  anberen  frautoen. 
ebb  79.  3n  bem  feiten  jair  n?a8  bie romertoart  inb  gulben  jair  joSRome,  inb  »a«  So- 

nifaciu«  IX.  ^ais,   tan  bem  ^>ernae  gcfc^re\>en  toirt. 
ebb.  47.  3n  bcm  fel\>en  jair  in  bcm  auifie,  bo  \>erbrant  bie  2intgaf8,  bcr  55if($mart  Inb 

bcr  ©uttermart  inb  bie  ca^ettc  u^^er  @al(jgaffen  orbe.  bae  toaS  groi«  arbeit  30 

inb  iamcr  inb  fci^abe. 

Bo  wanne  Mr  greorn  oan  Berge  fm  tier^ogen  n^nrl^en. 
wiih. de  SBU^elm  gvebc  toan  Serge,  bcr  tourg  greioinne  fon,  n?art  in  bem üur6 

^m*^'  i**^^^  ^^"  foninf  Senkel  ban  8e^>em  inb  ban  3iome  genommen  ui«  ber  jale  ber  gre* 

ben  inb  gefaxt  in  bie  ^icrliti^cit  ber  ^crjogen,  bat  bie  fetben  l^erjogen  ge^alben  inb  ge^  35 

noempt  futten  njcrben. 

Anno  dni.  1390. 

(Sorn.  3n  bcm  bur6  iair  be«  fei«ben  bage«  in  bcm  n.crtj  rant  grcbe  2)cit^art  öau 

47«  26.  *bat'  tovvclt. 

1.  «Borlage  (SBb.  II,  194):  Hartelinus      2)ie  er^;ebung  erfolgte  aber  fc^on  13S0 
deMerca.  üWai  24.     Jacomblet,   Urfunbenb.  lll, 

2.  SBilb-  b.  33.   I^at  »irHi*  1389.      743. 


13S8— 1392.  729 

il^enelenbogen  t>ur  bie  flat  toan  (SoeOeit bodft  braiibe  ^e  ^'\U  tour  bte  \tat 

inii  af.  bie  {tat  toanne  eme  finre  lube  tnb  ptx^t  etnbeil  a^e. 

3n  bcm  fefccn  iair  umb  |)injtcn  branbcn  btc  SRoerfd^en  bat  berd^*  ü)fai  22. 
)c  lant. 

3n  bcm  fcfccn  iair  tad^  bie  frauiDC  bau  Srabant  jcm  33ufd^  ^  int* 
in  bcn  l^crjogen  ban  ®elve  jo  »jclbe. 

3n  bcm  fctoen  Jair  np  fent  aWat^eu^  auent  ttjunnen  bie  [J?an]  ßc(*  8ej)t.2o. 
t  SGBcbenautoc  2,  inb  betlorent  toebcr  bairnac. 

3n  bem  iair  ixaä)  bifd^of  greberid^  ©irnnid^  ^. 

3n  bem  lourß  jair  toart  geforcn  l^ev  So^att  toan  ©eieren  50  cim  bif^of  50  Suitge,  Fiorar. 
>  toa«  dt  umBtrint  18  of  19  jair*,  inb  toart  erUti^en  intfangcn  toan  ber  ftat  t)an     ^^  ' 
itgc  inb  quam  bairnacjo  fried^  mit  berpat.  vide  anno  140  6  inb  140  8. 

Anno  dni.  1391. 

3n  bem  öurß  jair  joici^  grcte  (5n9elbrc(]^t  ^an  ber  ilRarf in  bat  geflid^t  t)an  eöln. 

ettcn lanjc  S^^in«  inb  9iui«  inb  .  .  ,  .  .  bi8  jo  53onuc  go,  inb  tjan  ban  ^^^^^' 

nj:  bat  turbruggc  inb  fanjc  bie  SBille,   aU  bur(^  Sailbor^),  Oemmenid^, 

^cnic^,  Siblair,  inb  tan  banne  ^^emeber  hi9  go  9?omer«!ir(i^en ^>c  en* 

>e<^te  eme  niet  fo  toil  guebed  af  moegen  fci^e^en.  bie  [tat  ban  SocKen  Voa^  emc 

1  ftarf  tuggc:  toant  ber  bur^  grcbc  allein  intgl^ein  bcn  bnfd^of  inb  an* 
t  bit  tanfe»  ||  leeren  irre  bigeftanben  l^abbe  inb  a«  l^e  ond^  mere  gebain  991.283*. 
ibbe,  bo  ber  bifd^of  inb  bie  [tat  nneinö  maren,  a^  bur^  i^  anno  1 376, 
tüa^  bi  abenturen  go  üermotben,  bat  ber  grcbc  bur§  ein  ruggc  moid^t 
rtegen  ni«  ßoettcn.  bairumb  be«  bifd^of^  tuter  bebragen  maren,  in  jo 
unbe  anjogain. 

Anno  dni.  1392. 

3n  bem  feliöcn  jair  »unnen  bie  öan  GEoetten  bat  berci^frit  53oiI^eim inb  ^^in. 

anbcr  man  erbrunfcn.  79  ju 

3n  bem  feiten  jair  np  fcnt  ?aurenciu8  aöent  tüuvben  bie  f(i^effen  tjan  (Soetten  ^*^^^*- 

'föfet inb  ou(^  ber  rai^^cren  ein  beit.  1391. 

3n  bem  lourß  [jair]  joigen  bie  toan  (Soeücn  jo  2)uitfc^> inb  ben  tjan    ebb. 

'itf<^  gcfd^acj^  oud^  fc^aben  mit  branbe  inb  afbrcci^en.  "•  ^^^' 

3tem  bie  »an  CEoetten  öefligeben  ouc^  @ffren  inb  ber  bifd^of  locfligcbe  ^Saicfem  c6cnb. 
(Soften.  faU" 

3n  bem  feben  jair  mac^be  men  bie  tointmole  np  bem  Ü^^utümart,  inb  n?art  ber  j^^,  79^ 

l^e  jiein  Qtlaäft  M  maenbageö  nae  natiyitatis  Marie,   bt  aücnturcn,  a^  id^€ett.9. 

i^xTien,  fo  gefd^icbc  bat,  tuant  ber  bifd^of  mit  ber  ftat  in  uneinid^eit 
tunbe,  umb  ben  mutter  ban  ben  mueten  5. 

7.  *t)an'  fe^tt.    -   30.  *|atr'  fe^ft.       35.  at)enturen  xoant  a«. 

1.  ^'^o\df,  §erjogenbuf^.  5.  Oangrid^tig.  SBg(.  bie  unten  beim 

2.  SBebau  bei  ©eilenfird^en.  3a^r  1393  qccr^icrte  Urfunbe  öon  1393 

3.  2)orf  fübtoeftl.  toonSöIn.  3un.  11,  ÜJaccmMet  III,  874. 

4.  Etatis  17  annorum. 


730 


VI.  Äocl^offf(i^e  (S^ronif  1499. 


(Su(n.  3n  bem  feltoen  iatr  tvurben  einbeil  ber  ^oed^ßer  fci^effen  utd  (SoeQen  gekoifl,  20 

80. '  tniitn  hi  blc  flat  niet  jo  fomcn.   inb  »art  jerjlont  gefoint. 
cbenb.  3«  bem  fclüen  jair  tooir  bcr  ^crgo(i^  tan  ®elrc  toebcr  in  ^ruiffcn,  toant  ^t  ge«  • 

maent  toaxt  toan  @(f6re(^t,  ber  in  gefangen  l^abbe. 
ebenb.  3n  bem  feben  iair  Giengen  bie  tan  ©d^onentorfi  ^  mit  (fut^en  bed  tan  ^enS-  5 

bereif  inb  be9  raitd^  tan  CEoelne  ben  iunferen  tan  ®uil6)t,  ben  greten  tan  ©eine  inb 

iunfer  3o^an  tan  9Jifferf(i^iet  mit  iren  ^ulptxm. 
Rudim.  3n  bem  turg  iatr  toaxt  funbiert  inb  angefangen  bie  nniterfttete  inb  (oig^e 

f(!^oil  )o  (Srfort  in  2) o i in  gen,  inb  toaxt  bef!ebi(i^t  tan  pai9  ^onifaciud  bem  IX. 


AnnO  dni.  1393. 


10 


3n  bem  tutß^  iair,  bc«  gobcn^bagc«  nae  bc«  l^ttttgcn  facramenfe 
bagc  3,  8^f^^^  ^'^  f^*"^  ^^^  ^^^  ui«fpTUd[^  tufd^cn  ber  ftat  ßoetne  u^)  ein 
inb  btfc^of  gtebcrid^  bur^  up  bie  anber  fibe  tuxö)  leeren  fjrebetid^  ban 
3)ioerfci^  ^eren  go  S3are  unb  ^er  gtebertd^  l^ere  jo  Zonhttäf  inb  jo 
San^froin  :c.  inb  xoa^  bat  bie  foine  inb  utöfprud^ :  15 

a3r.283»>.  Stern  bat  bie  burgermeijiere .  .  .  !| .  .  bis  jo  bem  itebergemale  beö  9Jin8. 

Sacoms  3tem  tort:  tan  ben  lantjotten*  inb  geteibcgelbe  fat  men  afjletten  in  toigen, 

Utt  875.  ^jg  j^jj,.  gcf:|)ro(]^en  ^ain  tufd^en  9Äafc  inb  SRin  bnrd^  ben  (antfreben  inb  nae  u^)ge» 
lad^t  n^ad,  ^tni^üd)  afgeflalt  füllten  ftn  inb  afbliten. 

(Söln.  3n  bem  jiair  turg  u))  ber  1 1  buifent  meibe  atent in  bem  gefc^efte  bleij  20 

ho^lli.  b«>it  i^^  §ilger«  fon  tan  ber  ©tcffcn  unb  Ooberfe  ®rin8  föne. 

etb.81.  3n  bem  feiten  jairs  n?art  be«  imn?en  turn«  50  fent  @eterin  begonnen 

otermitj  ^erjodb  SBil^cIm  tam  33crge,   mer  i§  nod^  niet  tolma(i^t  anno 
1499,  ttjant  ber  ^erjod^  turg  ftarf  in  bem  feiten  jair  turß. 


Anno  dni.  1394.  25 

c6b.  81.  3n  bem  turß  jair  np  fent  Solj^an«  atent unb  fa^t  in  up  ein  rat. 

ebb.  82.  3n  ber  feltcr  jit  ^)ocben  bie  (übe,  junf  inb  alt,  tuf(i^en  fent  3o^and  miffen  inb 

fent  ©art^olomeu«  miffen. 

Anno  dni.  1395. 

ebb.  82.  3n  bem  jair  turg,  beö  neigen  tribageö xoai  ein  groi«  ertbetonge  jo  30 

137.    (gocllcn inb  floic^  bat  forn  a«  »er  it  afgefneben. 

3fn  bem  fetten  jair  be^  18.  bage«  augusti^  ftarf  ^erjod^  äKbred^t 

19.  Xtv  ®a$  ift  ftnnio? ;  bcr  3)rucf  l^at  feine  Sücfe,  bod)  fdjeint  tttoat  auSgefatten  ju  fein. 


1.  2)ertan@c^ocnforfl.  (2[i5ln.  3a^rb. 

2.  (£ötn.  3a^rb.  iebenfatt«  beffer 
'tai^'. 

3.  3)ie  @iH>ne  tom  11.  3uni  1393 
(^acomblct  III,  874)  finbet  ftd^  abfc^rift- 
ü^  in  ber  3lgri^):|3ina  Sln^ang  S3t.  40^. 
§ierau«  ifl  »o^l  ber  SluSjug  unferer 
^(>roni!  gesoffen,  ber  ben  %i%t  übrigen« 
an  mehreren  ©teilen  fel^r  ungenau  »ie* 
bergibt. 


4.  S)ie  (£^>roni!  fürjt  ben  Söortlaut 
ber  Urfunbe  bis  jur  ©innlofigfeit  ab. 
@oll  gleißen :  bie  tom  @rjbifd>oj  jur  ^c* 
flreitung  ber  Soften  be«  2anbfriebcn3 
jtoifd^en  2Raa«  unb  SfJ^^ein  errid^tctcn 
3ölle  fetten  abgeft^afft  fein. 

5.  C  bat  1392,  irrig,  ba  ber$erjcg 
ton  S3erg  njiifli^  erft  1393  parb. 

6.  (Srji  2lug.  29.  Siti^nonj^fp,  ®ef(^. 
be«  ^aufeg  $ab8burg  IV,  277.  3)ie  Uni* 


1393—1396.  731 

»an  Ocftcrid^,  unb  bcr  ^abbc  gcfttd^t  bic  untbcrfitcit  of  bie  l^ogl^e  fd^oife 
jo  Sißicne  in  Deftcrid^. 

IPie  (in  oan  ^rn  ooerfleu  |o  docllen  Ux  (tat  ocnoifl  vart  oan  ^em  miltn  M  931.284«. 
rngcn  tatU  M  )o4)  iDtliet  ingcnomen  bur4)  eilige  animn. 

5  3n  bcm  fcbcn  iair  »art  ^>cr  ^cnrid^  toan  @tat>e uiögctoifl  aan  ottcn  (56(n. 

racben  in  (Soctne  jcr  git  jo  ewigen  bagen,  b 0 d^  funbertoiKc  eiliger  tan  ben     92!  ' 
oioerjlen,  mcre  ui8  betttjan!  beö  nutzen  raitj  tan  ber  gemeinbei, 
inb  l^e  gtnf  ui«  GEoeUen.    bo  quam  ^>er  ^itger  toan  ber  Steffen,   ^er 
Puffert inb  namcn  ben  öurß  ^eren  ^enricj^  toan  @tatoc  »eber  in  funber  alle 

0  tt)tlle  ber  burg  raebe. 

Anno  dni.  1396. 

Hn  timt  uplonf  |o  (Eoellen  beiHtr  rae^t  ontx  ein  Heil  bürgere  Dan  Den  ooerflen. 

Anno  1396  be6  toeirben  bageS  in  bem  macnbe  januario,  bo  liefen  bietourß  raebe  ebb.  83. 
jofamen.   umb  bot  ^er  §cnrid^  »an  @taöe  tveberumB  ingel^aiU  iT?a8 
5 inb  ^er  Juffart  öerbran!. 

^an  Cime  anberrn  uplon[,  ber  gemeinbe  np  ein  inb  bie  l)eren  oam  raebe  up  bie 

anbcr  ftbe. 

3n  bem  feltoen  jair  be«  neificn  binjlbageS  nae  ber  ^jittiger  bri  foninf  bad^,  n?a8  ebb.  137. 

ein  upicü\  binnen  (Soettcn  unber  ben  o\>erpen2  r^axi  bct  [tat,  bie  bie  ftat  regier«' 

:o  ten,  inb  ber  gemeinbe.   bie  ojjerften  Dam  rait  l^ielben  mit  l^er  §cnric^ 

üanme  ®tabe  inb  bie  »ergaberben  fid^  bi  ein,  be^geltd^en  bie  gemeinbe 

^arnefd^ben  fid^  inb  quamen  bi  ein/ inb  bie  jtpae  paxtiik  ftieffen  up  ein 

inb  ein  ^artl^ic  Dinf  bic  anber.   inb  ^er  §enrit^  tan  @tai)c  toart  begreiffeu  i)an  ber  ebb. 83. 
gemeinbe^  inb  §eitgen  t>an  Äeffel,  inb  men  \io\ti)  ben  ir  ^euft  af  up  bcm  $eu» 
5  martc.    ^er  §cnric^8  ^cuft  »aS  »iffer  ban  ein  butoc.    inb  men  tjcitbelbe 

fin  lid^am inb  6  jö  fcnt  Sunibertu«  torne.    inb  bae  ui6  ipoi^  groiffe  nn«* 

einbred^tid^eit  unber  ben  oberften,  bie  bat  regiment  ))Iaegen  jo  ^aben,  inb 
ber  gemeinbe,  bie  fere  ober^ant  nam  intg^ein  bie  felben  regenten. 

i^an  eiine  anbercn  qtoifftn  iiplonf  ^0  doellen,  Ut  bie  gemeinbe  ben  ganzen  rait 

oan  ben  alben  gefle4)ten  ooerioan  inb  oink  inb  f\  beronfte  inb  nam  alle  ampt 

inb  I)erli4)eit,  inb  ein  grois  beil  nis  (Sioellen  nerbrenen. 

3n  bcm  (eben  jair  beö  ncijlen  fatcrbage«  nae  fent  3o^an0  bac^  mit^forncr^  bo  *^*-|^- 
tüarcn  bie  oöcrflcn  inb  ^eren  »an  ben  alben  geflcd^tcn  bc«  nat^tc«  in  bcm  ^ui«  Suni. 

ücrfität  Sßien  ^atte  er  1365  mit  feinen  rie^tigenS)atumber(5iJIn.3abtb.O  folgt, 
trübem  9iubolf  unb  ?co^)oIb  geftiftet.  3.   33iclmebr  »>on  ber  9lat^8partei. 

@benb.  Urfunbcntjcrxcic^nig  1358—95,  S5gl.  53b.  I,  301. 
n.  653.  4.  (£(5In.  3abrb.  D:  'cp  fente  3.  b. 

1 .  ©änslid^  irriger  Sufatj.  m.'  Ucber  ba«  richtige  2)atum  (18. 3uni) 

2.  S3egiei>t  ftc^  auf  ba«fclbe  (Sreigniß  togl.  SBb.  I,  308. 
tvie  bie  t)orbergc^cnbe  9^acbric^>t,  bie  bcm 


) 


1 


732  VI.  Äccl^offfci^e  (5t>ronif  1499. 

SUröbeni^  genant  np  bcr  ^aäf  unbcn  inb  otocn  inb  toarcn  getuae^ent,  inb 
toarcn  bac  bcrgabert  in  ber  metnung,  bat  fl  bic  gcmctnbc  inb  ingcfcüeu 
lüoulbcn  crffagcn  inb  ^)crbilget  ^a^)en  inb  unbcr  fic^  htad^t  ^a^en,  al«fibcn 
tveioeren  ^abben  gebain,  a 9  )ourg  i9  anno  domini  1372.  bcd  n>art  bie  gemein 
©l.284b.  gcttjair  .  .  .  II .  .  inb  moi^en  oud^  gclt  geöen  u^)  genabe.  ^ 

Bo  iDie  ^\t  gemeinte  in  (^oellen  |t4)  ht  feiner  flebe  regiment  annam  in)  bnrger- 

meifler  M  railj^eren  nis  in  koren  M  in  alre  getrut)eit  M  oruntlidjett  ootr* 

mi^  ein  oerbnntbrief  |t4  ^ofamen  nereiten  inb  nereinic^ben. 

*2ff/'        ^^^  f^^if^  ^^^  ^^f^  ^^"  ©otomon,  fo  fin  aöe  btnf  in  biffet  »erlt 
unberipotpcn  bcr  öcrlpanfccrungc,  fo  bat  in  naturlid^en  tiftid^en  bingcn  lo 
offcnbatrttd^  gcficn  wirt.  bcr  minfd^c,  bcr  alter  crcaturen  ein  ^ete  i«  inb 
umb  be«  toiHen  bic  gefd^affcn  fin,  bcöint  bat  mx^  tooxt  xoaxx  in  eme, 
beibc  in  ber  fe(e  inb  in  bent  titc,  inb  bat  manid^felbic^Iic^.   toic  be^  min* 
fd^cn  feie  bertoanbctt  tt)erbe,  nu  mit  breuben  nu  ntit  bebrceffcniffe ,  nu 
mit  ^offcn  nu  mit  borten,  bat  bcl^oifet  deine  beteifungc,  n>ant  ein  iglic^er  i» 
j)roeft  bat  in  fid^  fetfö  2C.  in  ben  niötoenbigcn  inb  tiftid^cn  bingen  fien 
tt)ir  begetid^  bur  ben  ougen ,  bat  bat  mx^  toort  g#n^  toatr  i«.    inb  fur|* 
tid^,  f 0  bil  un^  bicnt  jo  unfer  meinunge  r>an  ber  materie  beö  regimentd : 
tt?er  mit  merfen  bic  gefd^rift  ban  ben  gefd^id^ten  bur  inb  nae,  ber  bint 
jjeranberungen  manid^fetbetid^  inb  tounbertic^ ,  ban  bem  minften  bi«  }c  20 
bem  groiften.    toie  bat  roemfd^e  ridb  bernjanbett  fi  in  tanben  inb  in  ^jer* 
fönen,  bat  i«  tangc  inb  breit  befd^reben  in  ben  ^iftoricn.    be^getidben 
Dinftu  in  ben  feifertid^cn  redeten  inb  cuc^  in  ben  geifttid^en  redeten,  bic 
fere  manid^fetbetid^  beranbert  fin ,  bat  ber  M  niet  gel^atben  njerben  inb 
intgl^cin  einanber  tuben,  inb  nae  beranberung  ber  jit  inb  ber  minf(i^n2ö 
l^ait  men  moiffen  geben  gefe^e  inb  ftatuten.    bairumb  i^  ein  gemein 
fj)rud^:  concorda  tempora  et  concordabis  jura,  —  men  fat  nae  ber 
getegen^eit  ber  jit  bie  gefc^reöen  redete  nemmen  inb  ban  fo  moegen  bic 
ooerein  fomen.    item  mie  bat  regiment  be^  roemfd^en  rid^6  i^  fomen  inb 
genomen  ban  eime  gefted^te  in  bat  anbere,  binftu  oud^  gefd^reben  bi  bit  ^o 
feiferen,  a6  mit  namen  bi  bem  gefted^te  be«  feiferö  Dctaüianu^,  item  be^ 
feiferö  ßonftantinn^  magnus,  item  be^  f eifert  Äarotu^  magnus,  item 
bc«  feifer«  Dtto  2c.   fo  oud^  bi  ber  jit  bo  tarofu«  ber  IV  foninf  ban 
S3e^em,  —  at^  l^e  feifer  toart,  bebe  ^e  bit  bairjo,  bat  bat  fetbe  roemfd^c 
rid^  an  finen  naetometingen  btebe :  mer  mie  bat  becteuen  fi,  fuiftu  an  fime  35 
föne  SBenjeötanö,  ber  bi  ber  jit  roemfd^e  foninf  tt)a«.    item  tpie  bat  regi« 
ment  inb  bat  gebiebe  be«  feifer^  jo  ben  })aefen  inb  ben  bnf droben  jc.  groi«* 
tid^  jjermanbert  inb  umbgefeirt  fi,  l^ain  id^  niet  jit  nn  jo  fc^ribcn  2c.   i« 
bat  nn  in  tanben  inb  in  foninfrid^cn  futd^e  groiffe  beranberunge  gef(!^ict 


1396.  733 

fin ,  iDte  Dil  be  me  i^  bat  min  brcmbc,  of  bat  gefci^ce  in  ftcben,  bat  bat 
regtmcnt  inb  gebiebc  »an  bcr  fcfcer  [tat  nu  bcfen  nu  anbeten  gegeben 
merbe,  bat  boc^  in  alten  burgcroirten  beranberungen  i^  jofonten,  ber  bat 
cIoiKtd^  mitten  mit,  butd^  ^omoit,  froinbid^eit,  betad^tnnge,  befmetniffe, 

5  oüettaft  inb  unad^tfam^eit  2C.  baituntb.bie  gene,  bie  nu  jet  jit  bat  tegi* 
ment  l^ai^en  l^ie  inb  anbet^wae ,  fuöen  anmitf en  inb  fici^  butfid^tid^Iid^et 
funnen  l^alben,  uj)  bat  in  niet  webetöaete  bie  affe^ung,  bie  6i  abentute 
minre  u^)  bie  gene  bie  getieft  fin  jo  betmoiben  tt)a^,  ban  up  bie  bie  nu 
baitan  fin. 

10         II  T)o  bie  gemeinte  ban  bet  ftebe  ßoetten  bie  ^eten  ban  ben  atben  «1.285« 
ge[(ed^ten,  bie  bat  tegiment  ban  anbeginne  bet  ftat  bi^  noci^  :^et  getoitt 
^abben,  betwunnen,  »etiaget  ihb  afgefa^t  ^abben  umb  teben  a^  but^  i«,  fo 
namcn  fl  bie  fiat  in  ir  ^ant  inb  namen  bie  fluffet  bet  ftebe  na  in  inb  foiten  J^jn. 
unbet  inb  ban  in  butgetmeiftet  inb  tai^l^eten,  bie  bie  ftat  tegietten.    las. 

15  bae  »att  afgeftatt  bat  tait^ui^  bet  atbet  l^eitfci^af  inb  bet  gl^ente,  bie  »an 
ben  alben  gef led^ten  toaten ,  inb  n^att  u})getid^t  inb  gemad^t  bat  nutbe 
tait^ui^,  bat  bae  jet  jit  bat  butgetl^ui^  genoempt  toatt,  men  nu  noem^jt 
men  bat  bet  l^eten  l^ui«.  bo  gingen  af  bie  getid^te  in  ben  gebutel^uiffeten, 
bie  nod^  jet  jit  in  ben  fitd^fpetefitd^en  ftain.  bo  xcaxt  ^maö^t  bcr  tcrbuntbrief,  tUnt. 

li)  ben  men  noc^  iaettid^^  ^)ted^t  jo  tefen  up  aüen  inb  np  igfid^et  gaffeten. 
bo  njutben  bie  gaffeten  gemad^t:  butmait^  piaä)  men  jo  l^aben  btobct* 
fd^aften  ^ 

Stern  up  bat  bie  l^ittige  ftat  ban  Soetten  ban  futd^et  betbetftid^et 
pattitid^eit  inb  uneinic^eit  beiDatt  toete  inb  bat  fi  in  ein  tobetid^e  inb 

15  butgettid^  otbenung  gefaxt  »utbe,  baemit  ben  butgeten,  ben  infometingen, 
^eimfd^  inb  ttembe,  ted^t  gefc^iebe,  fin  gefaxt  inb  otbiniett  njutben  but 
inb  nae  ui^  bem  taebe  e^ti^e,  bie  in  funbeti^eit  be^  l^anbet^  bet  ftat  toat* 
nemen,  inb'"of  gebted^  queme,  fo  mad^  men  it  an  befen  nagemitften 
amptiftxm  f oid^en  2, 

>o      Dit  fin  Mr  amptr,  Die  ein  rait  gift  as  men  ir|l  ingeit  np  fent  3ot)an9  mi|fe. 

3toene  butgetmeiftet.  einen  ^  tentmeiftet.  tai^tid^tet.  gett)etttid^* 
tet.  ftimeiftet.  loinmeiftet.  amptlube.  in^ibicienmetftet.  t^otnmeiftet. 
memotiatmeiftet.  üuttt)aitfemeiftet.  otbet^meiftet.  fatboic^^meiftet. 
njegemeiftet.   mad^meiftet.    oteifc^amptmeiftet.    oifd^mattmeiftet.   beit* 

1.  S)ic  ©ejeic^fnung  '©affcl'  bcgcg*  2.  gür  ba«  golgenbe  ögl.  (Snnen  III, 

nct  Won  öor  ber  9ictolution  »on  1396,  41  ff. 

fo  in  bem  9iat](>8memoriaI  toom  15.  3an.  3.  3ebe8  Sa^r  lourbc  ein  S^entmcifler 

1396  (Ouellen  jur  ®t)6).  ber  @tabt  (£öln  auf  swei  ^a\)Xt  geträl^lt,  fo  bag  ftct«  j»ei 

J,  69).   339I.  (ännen,  @efc^>.  II,  460.  gleid^jeitigimtottoaren.  @nncnlll,44. 


734  VI.  ÄocI^>off[(^e  (S^rouif  1499. 

meifter.  paimcnfel^crcn.  dagel^cren.  fat^mciftcr.  fd^cffcni^crcn.  ^mi^-- 
mcifter.  fotcnmcifter.  mefecri^crcn.  tDoid^ctl^crcn.  brantntctftet.  joben 
goltflcgcren.  jo  ber  quabet  üartpen.  fcufcrmeiftct.  ^atlcrici^tcr.  tid^ter 
in  ber  tooKud^en.  ^)erfetic^tcr.  jo  ben  unbcrcibcn.  jo  bcn  crtjcn.  jo  ben 
fibmcd^crffen  unb  tt)a})enfticfer.  40  bcn  garnmcd^crfcn.  go  bcn  fanncn*^ 
gicffcrcn.  jo  ber  raifefucr.   go  ben  bruloftcn.   jo  bem  metfonf . 

Anno  dni.  1397. 

^oru.  3ii  bem  jair  tourß  bc8  6.  bageö  in  bem  bracmant*  joid^  ^cvjoci^  Sil^elm  öan 

83  u.'  bcm^crgc  int  (ant  tan  (SIetoc  mit  bcn  trcflld^ficn  inb  bcjlen  ritteren  inb  !nc(3^tenan 
^in^b'  ^^"^  9linftroum,  a§  ein  beit  Ijjernae  gcnocm^Jt  njcrbcn,  n^)  grcöcn  SWf 'o 
3uni 6.  toan  (SIetoe  inb  fm  brobcr  S)iebcri^  toan  ber  SDiarf,  inb  tvarcn  bcö  öurg  (icr» 
jogen  fucfierfone,  inb  quamen  50  flrit  Dur  (£letoe.  inb  bic  33erd^fcn  »onnen int» 
gl^ein  ben  (Sletoefci^en  ben  tourflrit  inb  loingen  bie  ritterfcj^af  be«  lant«  t)an  (SIeöc.  bo 
quam  int  lefi  bie  jlat  mu  SBefel  inb  preit  u!|)  ein  nuibt,  inb  ir  gegangen  t)runbe  flo« 
gen  jo  in  inb  wunnen  ben  naejlrit  inb  Giengen  l^erjo^  2Bi(^>eIm  toan  ^erge  toürj  mit  15 
alten  flnen  ^ul^)eren,  al«  ben  ^erjogen  toan  Ouil^e,  bcn  flrci)en  toan  Dolmen,  bcn 
^ercn  toan  ^inöberd^,  ben  ^cren  t>an  9JiffcrWeit,  ben  grei>en  toan  «Seine,  ben  ^eren 
tan  SePerBurd^2  mit  ben  bcfien  ritteren  unb  fnetä^ten  toan  befen  lanben,  inb 
f(i^e^be  in  groi«  goit  af. 

Anno  dni.  1398.  20 

<?b"b  ^"  ^^*"  ^^^^  ^"^^  *^^^*  ^^^  ^i'^g«^'  Steingeban!,  ben  men  nocm^t  »an 

84. 138!  ber  Steffen,  uif)  einre  !oiI!arren  ui8gei>oirt  inb  entl^eufbct  inb  go  SBier  Ibcgraisen.  ber 

fclöe  ^abbc  til  ttjunber«  bebrcöen  intg^ein  bie  gemeinbe  unb  l^abbc  be^  fticd^^  öil 

gemad^t.    ctnbeit  fd^riDcn ,  bat  ber  bur^  l^cr  f)itgcr  fi  gcbotrt  tt)urben  u)) 
bcn  §cumart  inb  bo  cntl^cuft.  ^ 

?Pi.285b.  II  3tcm  in  eim  anbcrcn  6oid^  l^atn  id^  atfu«  gcfd^rebcn  üunben:  bit 
i«  nict  ber  l^cr  f)itgcr  ban  ber  ©tcffcn,  ber  lici^t  begraben  jo  fcnt  Sauren* 
ciu«  in  fent  äJinccnttu^  zoüfzMt,  bic  ber  fetbc  bur^  l^cr  ^ilgcr  l^abbc  ban 
nutoc  up  boin  maci^cn,  »ant  ber  ftarf  anno  dni.  1333  inb  xocA  ein 
fd^effen  an  bem  l^obc,  inb  tt)a«  ein  cirbair  man,  a^  men  bat  bint  u^j  fimc  w 
grabe  gefd^rcben :  Hilgerus  obiit  qui  vivere  turpiter  odit  3.  I^c  toad 
ein  ritter  inb  ein  bannerl^ere  inb  bebreif  groiffen  ftatt  jo  ©octten  inb  an« 
ber^toae.  biffe  ca^)ette  burß  inb  fin  tt)onunge,  bie  nod^  l^ube  jo  bage  anno 
1499  jer  ©teffen  genoent:|>t  t«,  fin  burd^  anber  ban  fin  naefomefingc 
groi^tid^en  beranbert  würben  mit  butounge  unb  fd^oinl^eit.  3^ 

16.  ®U^(ft€.  * 

1.  Sa^rb.  C  rid^tig  'beS  7.  bage«  in  heim,  Sacrarium  Agripp.  p.  247  an,  W 
bem  maenbe  junio'.  aber  angegeben  »irc,  fein  ®rab  befinb« 

2.  9Ji(i^tig.  83gl.  Sacombletlll,  919  fld^  in  einer  bem  ^>.  Saurcntiu«  gewci^» 
9lote.  ten  S^orcapcttc  ber  Saurcntiu^^farrtin^. 

3.  2)ic  Orabfci^rift  fü^rt  auci^  Win-  S3gl.  auc^>  «b.  II,  325  92ote  3. 


1397.  1398.  735 

Stent  ui«  ai  bcn  t^utß  »orbcn  fo  toercn  bri  of  u^)  bat  minfte  jipcnc 
l^ct  §itger  ban  bct  ©tcffcn  gctoeft  tnb  gcftorüen  binnen  5  tacren  :c. 

3n  bem  turg  iair  Ia(j^  gret>e  !S>ebert(i^  ban  ber  ^arl  )our  ©i^erDelbe  bed  14.  ba«    (S6(n. 

gc8 1  in  bem  mcr^c inb  Meif  jcr  flunt  boit.  ^^sV^* 

5  3n  bem  fclücn  jair  be€  fetenben  bageö  in  bem  mei  ttjurben  jttjcn  med^tige  raife«  «b.  u. 

^crcn,  mit  namcn  ^erman  loan  ®o(]^  ber  tjuvjift  bufcj^of  grebcrici^«  fegeler    ^^^• 

)}tad^  30  ftn,  tnb  ©odwin  ftn  fn^ager  ui$ge)>otrt tnb  in  tcurben  Beiben  ire 

l^cufber  afgeflagen  binnen  (Soetten. 

3n  bem  felöen  jair  bo  l^abbc  ein  fmit  bem  burgermeiper  ftn  orbel  tt)ebcr(^)rod^en  inb  eb.  85. 
10  gcjlraift  VLp  bem  burgerljui« :  b  e  r  tt)  a  r  t  funber  ft^effenorbcl  up  ben^eumartge» 
löoirt  inb  eme  wart  fin  ^euft  afgeflagen.  inb  oudf>  fo  ^>abbe  ^t  toibber  bie  flat  gdDain. 

3n  bem  {ettcn  jair,  be«  15.  bage«  loan  bem  mei,  lüan  ^crjoci^  3lboIf  »an  ebcnb. 
bem  ©crgc  tocbcrumb  bic  burci^  genant  Sienburd^  2  ^em  greüen  tan  ber  9JJar!  inb 
toan  (Stete  af,  inb  tant  bae  u)>  gue^  genoic^. 
15  3n  bem  feftcn  jair  laegen  bie  (jeren  tan  ©rabant  inb  bie  jlebe  mebe  inb  bie  ebcub. 

ftat  tan  iBuitge  tur  ber  9^un?erPat  in  bem  lanbe  ttin  ®elre  mit  2  bufent  ge» 
teae^ent,  inb  bie  tan  ber  Sluwerflat  inb  ?inge  branten  ^df  fclf3  inb  tluwen 
enttcci^.  fi  jcrbracti^en  oud^  bie  jlat  (Sj^e^.  boe  joigen  fi  tur  9Joeremunbe 
tnb  taegen  baetur  21  bage  inb  fci^uffen  fteine  in  bie  ßat  inb  enbaeben  hctif  niet  til 

20  f(]jabctt  tur  ber  fiat.  bic  ©eUerfd^cn  üctbranten  bat  tant  tan  ©tand^mont^ 
tnb  beben  cvl6)  fd^aben  in  bem  (anbe  §ae^banta  ^.  boe  foinben  flc^  bie  Suit* 

ger  mit  bem  I^er^od^  tan  ©elre  inb  n>art  gefaxt  ein  befiant  tan  3  jiaeren. 
bo  Brad^  up  ber  grete  tan  'Bimpol  be«  15.  bage6  in  julio,   ber  ber  ©rabenber 

^euftman  »aö,  inb  joige  mit  ben  ©rabenberen  int  laut  tan  ®uil^e bo 

25  soigen  ft  n>eber  l^etm  ui$  bem  lanbe. 

3n  bem  feiten  jair  be«  9.  bagcS  fe:|)tcmber  ttart  Seutoenburd^  gewonnen  oter«  e^.  86. 
tni^  l^erjogen  ^botf  tan  bem  8erge  ben  iongen. 

3n  bem  feiten  jair  up  fent  9Rattl^eu8  nac^t  joigen  bie  bürgere tur  bat€^.  138. 

l^uid  SBebenatte  inb  hxaid^tn  inb  brantent  in  ben  grünt  af. 
30  3n  bem  feiten  jair  quam  ber  roemfci^e  !onin!  SenjeSlau«  jo  (Soellen  üut  «*«"^- 

ftrftmiffe,  inb  bie  [tat  erfreigc  efetid^e  beftebigung  inb  ^?riüilegie ,  bie  fi  3)ec.  25. 
ondf  Dan  fime  Daber  feifer  ^art  erlanget  l^abbe,  inb  in  fnnberl^eit,  bat 
men  gl^ein  bürget  in  ßoeöen  ui^l^eifd^en  of  laben  ntad^  an  einid^  anber 
plai^t  of  gerid^t  fo  lange  al«  bie  ftat  baitober  jo  tid^ten  bereit  i^. 

35  3n  bem  turg  jair  ter^oif  ber  roemf(!^e  fonin!  SBenjedlaud  bie  graeff(^af  tan  sudim. 

SDi^eikn  inb  maci^t  baetan  ein  I^ergod^bom. 

II  3n  ben  feteen  jiben  brad^t  bie  foninginne  ban  Denntarf  unber  ©t.28«a. 
ftd^  tat  loninfrid^  ban  ©toeben  inb  oud^  bat  ban  9?ortt)egen,  inb  fin  nod^ 
unber  eint  leeren  bie  bri  loninfrid^  ®. 

1.  '2)e«  18.  bage«\  Sa^rb.  öflli(i^er  Si^fel  bc8  Süttici^er  @tift«. 

2.  »gl.  S3b.  II,  85  91otc  2.  5.  ^t9hat)t  ift  ber  mittlere  S^cil  be« 

3.  Sinne  unb  (&(ift,  nieberlänbif^e     Süttid^er  2anM. 

^rotin)  Simbur^.  0.  1397  tereinigte  iinargaretl^a  mit 

4.  ^ol^l  tmg  für  granii^imont,  füb*      t^ren  ^ti^m  2)änemar!  unb  92orttegen 


\ 


770  VI.  Äoel^offfc^fc  C^roni!  1499. 

boben,  bat  mcn  bcn  ctcgcr  6retd^tc.  bactufd^cn  btagcbc  bcr  grcbc  oan  ge* 
^eif d^  ber  fc^cffen,  bat  mcn  ®otfc^atf  SWci^gen  bracgcn  f o(be ,  voai  fin 
gefinncn  inb  begctbc  mere.  bat  Qe\äfa6f.  i)t  anttDerbe  ungc^atben  unb 
3ab?b  ungcbunben*:  'it  Uelzen  leeren,  ic^^  geöcn  bcn  mau  got  unb  unfer  üc^er 
«64.  torautoen.  idf  cnbcgeteit  ntct,  ban  tpat  \6)  getcbcn  i)a\n,  tott  xäf  gobc  offe*  & 
ren,  bcr  ml  ^autDel^  mime  get>abcren  atle  [in  mi«t)ait  üctgct>en  unb 
üeTjicu:  \d)  Dcvjien  cmc  unb  alle  bcn,  btc  mir  ic  (cit  gcbaiu  l^aint  umB 
gotj  »itlc  (utcrüd;en  nnb  jornaif.  man  üragebc  oud^  bat  urcud^gin: 
it  fad^t  oud^  alfo,  fi  t>crgctc  it  trmc  ocmcn  umb  go^  wiü  inb  bcgcrbe  nict 
auber^.  ttcm  bcn  cicgcr  baut  mcn  mit  fincn  f;cnben  a^  einen  bief  unb  Jo 
ttjart  np  cinre  beren  gebragen  ut^  bcr  l^ad;t  tufc^cn  bie  4  bent  a«  mcn 
ein  bief  picit  jo  bringen,  man  fad^t  cmc:  'bu  ^ai^  bae  bie  goibe  irber 
(übe  bcru^tidl^t  unb  oücrfac^t  n)at  faiftu :  blifftu  nod^  bi  binen  morten'? 
^c  antmerbe:  *toen  leeren,  fo  mat  id^  gefad^t  ^ain,  l^ain  id^  oan  ^oren 
jagen,  id^  cnmei^  niet  anber^  ban  aüc  goit  unb  birfget  r>an  in.  id^  bib*  is 
bcn  ud^  unb  aüc  bie  ^ie  umb  ftctnt,  bat  irt  mir  tjcrgcift  inb  fi  üur  mic^ 
bibben  »ilt,  bat  fi  it  boin\  bo  bragcbe  bcr  grcbc  anbenocrf  inb  bcrbe- 
rocrf  ®otf^atf  SWci^gin  inb  fin  fticfbocd^tcr,  of  fi  rcic^^  begerben  of  toot 
fi  begerben,  bat  ft  bat  offenbairfid^cn  tuben  tieffen  inb  niet  cnücrftt)cgcn. 
fi  antn)ert)en  nac  a^  mx  inb  Dcrjcgen  up  in  umb  gofe  tt)il.  f o  gingen  bie  20 
jtpci  burd^  bcn  boim  ^eim  inb  mcn  tjoirt  ^aumete  ?)?oitfd^en  ben  cicger 
uj)per  fd^urgefarren  ^eim,  inb  be^  berben  bage«  broid^  mcn  in  jo  ürc^otc 

cbenb.  fcut  Sunibcr^.    ^cbben  bie  goibc  lubc  geric^ft  mitten  Ij^ain,  men  ^ebbc  in  gegangen. 

Han  )(m  aflais,  Hi  mtn  ocrMdit,  als  men  Ht  billige  facrantrnt  umb  M(  lat 

iatrlid)  ^o  docücn  htti^i.  25 

eb.  165.  3n  bem  ielt)en  iair  gaf  paii  3Rertin  bcr  jiat  (Soettcn  groiö  afiai« inb  in 

bcm  leben  jair  flarf  SKavtinuö. 
*^-3üi*  (Sugeniu«  IV  . .  .  ||.  .  tücberrief  ^t  bat  febc  concilium  [toon  ©afcl]  mcberumb. 

242b.  inb  baeöan  fin  uperroecEt  al]o  bit  jn?eibrad^t  in  ben  bingen,  bie  antreffen 
bte  l;itligc  tird^c,  bie  nod^  ^ube  jo  bage  bliöcn  fangen  in  cinre  unfid^er^eit.  3« 

\)t  n>a@  paii  16  iatr. 

(5ö(n.  3n  bem  feben  jair  bc«  loribagc« quam  jo  (SoeÜen  gcbrctocn  in  eimc 

^^l]^'  nac^cn  an  bie  ©alfegaf«  junfer  2Bal:|)obe bar  ^abbcn  ji  toail  100^)erb< 

falben, 
ebb.  165.  3n  bem  fclDcu  jair  Qi]^adf  ein  groi«  reife  u^  bie  puffen inb  bo  s^ 

mac^ben  cöcr  bie  ^eren  «über  in  ein  qnait  binl  unb  bcrreberie ,  ate  t)Ut§ 

i^  anno  1421 .   inb  bae  »ort  ber  bifc^fof  toan  (Soetten  toerraben  inb  mc  goiber  ^crcn 

1.  Non  ligatus  non  vinculatus  finbet      gormct,  um  bie  greitoiüigfeit  ber?lu8' 
ftci^  in  ^er](;örd))rotocotten  ai^  flcl^enbc      fage  }u  be}ci(^nen. 


I 


1435.  775 

burd^,  inb  nam  toan  bcn  lubcn  njc  ban  fi  t^abben  inb  bo  bie  boT^)cr  gcin  gelt  jo 
geben  enl^abben  ban  irme  fd^a^ ,  bte  berfattc  ^e  f o  ^oe  jo  fd^abeii,  bat 
fi  id  ncdf^  ein  beit  genoid^  bernjoid^eren  moiffen.  bie  bicnjlb oben  inb  bii 

lantfd^af  in  SBeflp^alcn  latifUn  ftd^  bairmcber fi  »onlben  ec  onbcr  beinfl 

5  of  ^^cirt^af  friegen. 

Dat  Itiiid  fonlbe  ftn  vtttabtn  wnrto. 

3n  bem  felccn  jair  ladeten  ftd^  bie  Dan  9hiiffc  oud^  mit  bet  gemeinbe  inb  ^oUi. 
umb  tt  bienftbcben  n)il  intgl^ein  ben  oberftpintUd^en  fd^efeunge  inb  ber*    ^i.' 

bnnben  fid^  inb  cnn>onlbcn  bem  bufc^of  niet  me  get>cn  ban  fln  alt  reci^t,  baebi  ifZ 

0  fi  oud^  gefoift  ^abbe  jo  (aiffen  inb  berfiegelt.  bairumb^art  ber  bu^of  jornici^ 
inb  tna^te  jo  [gernt^te]  einen  geboren  ®ui(c^er  mit  namen  @^)oir  toan  ©crten.  ber 
feU>e@^)oir  umbttint  fent  SÄat^euö  bad^^  qnam  jo  giJui« ber  bnf(^iof®fpt.2i. 

quam ouci^  ^o  ««ui«  biircferiben  binnen  effen  mit  tt)ift  be^  raife  inb  ber 

fc^effen  ber  [tat  ban  9^iut^  inb  nam  ©poirren  jo  aKinrebrobcr2  ui«  bem  cloiflcr 
5  . . .  'I . .  ber  upfo^  toa9,  bat  l^e  ^S^jorcn  ui8  [oulbe  l^atjen  getooirt  jo  cime  b  o  i  n  t  o  r  i « 3  ^  »31.203«», 
of  ^c  in  fangen  »oulbe,  fo  foulben  bie  bnrger  gemcinlic^en  l^aöcn  geroifen* 

mit  bem  reif  ©poir  ban  Herten  ^»aefen'  inb  rief  bie  gemein  inb  bie  bur* 
ger  an,  bat  man  eme  ber  ftat  gcteibe  inb  bUTOert  ^ielbc  inb  niet  bred^en 
tieffen.   bie  gemeinbe  tief  cntlid^en  ^erni^  inb  ftuffen  bie  poxi^m  jo  inb 

0  ladeten  bie  fetten  bur,  bie  anber  dummen  u^  ben  clorftornc  inb  (uitten  bie 

clocten  JO  fturmc  inb  ftoigen  bie  ctodten  mit  i^emmeren bei-  buf(^of 

moijl  i^alben  »ail  jnja«kurcn  lonf  intufc^fen  bcn  fetten  mit  jorne  inb  mit  gramme 
inb  fm«  lif«  beiofgt  fm,  inb  bie  bürgere  namen  ©poiren  ui«  beö  bufd^of^ 
gemalt  JO  fid^  inb  (ad^ten  in  fetf^  gebenfüd^  jo  be«  bnfd^of«  aenfpraed^en. 

5  ber  bu|(i^of  ciafbe  fl(i^  mit  fime  bott  ^a\i  ban inb  ik^  @|)oiren  bae 

bit  getc^>a(]^  u^)  bc«  ^ittigen  cruiö  bad^  binnen  effen  jo  ben  äWinrebroberen.    bie 

felbcn  brober  enmnnnen  oud^  niet  bil  ^ie  an,  loant  fi  lourben  mit  f))oi(* 
j^eirt,  bie  teile  bat  men  @^)oiren  bae  in  foid^te,  hoä)  be«  buft^of«  ruttcr  moi- 

flcn  beö  cleinoit  ben  mcifien  beil  n?ebergeöen.    ain  l^ctte  ber  rait  geban,  bie  gemein 
)  ^^cttcn  ben  leeren  mit  bem  ^ouf  bae  erftagen. 

3n  bem  felöen  joir  50  fent  9Jemei8  miffen  geboit  ber  bufd^of  »an  (Socilcn  flnen   eötn. 
(üben  In  bem  toinlanbe  up  lif  inb  gcit,  bat  p  iren  win  bat  jair  nit  nairre  cnter^  ^^^,J^' 

foit^itcn  ban  ein  i)oiber  tour  30  o\>ci(enfc^e  gulben ^>e  »oulbe  in  ein  abfolucic 

umb  fu8  geöen. 

3n  bem  feigen  jair enquam  nie  minf^  jo  (Soetten  in  bie  »infcj^ole  umb  cbcnb. 

gcfinbc  JO  »innen bat  nie  minf(i^  engeleefbe. 

11.  *geru(ftt€'  fel^U.        17.  mit  bem  uvfatj.        22.  fetten  inb  mit  jorne  mit  gramme. 

1.  Ueber  biefen  Sufa^  \>gt.  5Bb.  II,  3.  'SBein»air8'  3al)rb. 

171  iWote3.  4.  '@o  folben  be  burger  na  Ij^atjen 

2.  *3o  ben  broebcreu*  Sol^rb.  gctoufen'.  Sa^rb. 


776  VI.  Äoc{MI<^e(£Mnif  1499. 

iaivi  ^"  ^^^  '^^^^"  *^^^  "'^  ^^"^  ®ereont^  bac^  »art  binnen  ßoeüen  jo  tcn 

^72-    ^Regulieren  gcn?it  bic  firti^c  inb  fivti^of  bie  men  noern^)!  jb  un«  ^cren  lij^am, 

'  oüermife  brober  3ol^an  ban  Dortmitnbe  öan  ÜWinrebrober  orben  einen 

Wibufd^of  ^   inb  fanf  bac  bie  ^ocmiffc. 

ebb.  3it  bem  feltocn  iair  in  {ent  3lnbrei«  macnbc  uto  unfer  lorautDcn  aöent  concep-  5 

*^»f  7 

tionis,  bo  öcrbrantcn  rein  af  13  Ij^ufcr  in  bcr  @cl(>ilbergaffen,  inb  men  bebe 
bae  groitte  fixere  ....  .  mit  groiffer  arbeiDe. 

ebb.  173.        3n  bem  felöen  jaiu  beS  fonbad^S  tour  fent  Xl^cma«^  »urbcn  Äirjigin 
"'     ■  (Sorper  ein  tat>ernierre  inb  pn  ^uisfraume  gefatjt  up  ein  jinie  »intoaö  inb  gcbunbcn 
mit  bcn  ruggen  jo  ^ouf  inb  up  einre  carren,    in  toeld^em  t>a«  f)t  fine  roineio 
getoelfd^t  l^abbc,  inb  l^eiltcn  unber  bem  faeijc  unber  §elmenflcgercn.  inb  bie 

331.304». jiraifunge  gefc^tebe  in  umB  bat  ||  ft'beiren  gebraben  l^abben men 

iDoulbe  in  bat  üf  genomen  ^aun  inb  fulbc  fi  betbc  tocrbrant  ^aiitn,  mer 
ein  gretoe  Dan  9JJoerfd(>  bat  \>ux  fi  inb  ^e  »art  geteert  finrc  beben. 

3n  bem  fetten  jair  galt  ber  gotbe  tjetnen  min  ban  bem  beften  }o  15 
bem  9to«  in  ber  9?ingaff en  3  albu6 ,  unber  Srenbel^  5  ß  inb  ber  nutoc 
to'm  gemeinlic^en  16  ^eüer. 

3tem  ber  rait  ban  ßoeüen  gebobe  untgain  bat  gebot  be^  bufc^of« 
irren  bürgeren,  bat  maüicb  [inen  cran^  inb  mci  ban  ftunt  inboin  foutbc 
unber  einre  groiffer  J)enen  inb  beroufunge  be^  roinjajjpen^,  l^e  engcbC2o 
ban  bie  quart  niet  l^oeger  ban  8  ^eüer  ban  nutoen  n)ine,  funber  genabe 
ber  boeffen  jo  laiffen.  bat  gefc^ad^.  bairnae  galt  niemand  bo  ui^tDenbic^ 
»in,  ber  bufc^of  moic^t  fi  bo  felf^  gelben  of  bie  tube  moiften  fi  naivre 
geben  ban  fin  gebot  toa^.  inb  men  branf  up  ben  feloen  bac^  ber  morgen» 
f}>raed^en  ein  quart  numeö  ti)in6  umb  8  l^eüer  uj)  fent  3ori«  ctoifter  in  25 
l^er  §erman«  l^obe  ban  ?ec^enid^  inb  gaf  fimmel  inb  fefe  bairjo. 

Anno  dni.  1436. 

ebenb.  Anno  1436 iua«  ein  unmei«üd^  groiS  tDint inb  bat  jair  m^ 

tjil  goi|5  tt)in«,  bat  men toerboit  50  brontt)en  binnen  Soetten  inb  onä}  wn 

buiffen  benn  JO  bringen,    man  enge\>e  t>an  eime  ):>a9  bon  6  albn«  ^erinao 
go  affifen. 

cbenb.  3n  bem  feltoen  jair  in  bem  f^urfel  aU  bie  ©ngelfd^en  '^axi^  gettjcnnen  fab» 

ben  inb  no6)  bei^alben  monlbcn,  fo  quam  ber  bolfln  ....  .  inb  bieöut' 
goinfd^en  afgen^onnen  ^abben. 

Hn  einre  foinung  ht  (i>ellerf(t)eR,  ber  ßnqfd^tn  M  Ht  jitU  oan  ^otint    35 

cbenb.  3n  bem  felöen  jair  in  ben  merij,  bo  ujart ein  beflant  gcmad^t beöfe(^r 

noittea«  tuf(^en  ben  ©eUerfd^en,  ©uilcj^eren  inb  ber  fiat  (Soclne. 

1)    SSgl.  (SWoerden«)   Conatns  chro-      «Bb.  I,  365. 
nol.    (Coloniae  1745)  g.  3.  1435   unb         2.  3at>ib.  *in  fentc  Slnbrei«  mcinbf  • 


1433.   1434.  773 

f)en  nae  tnb  ntetnben  bie  citflcu  gobel^alben.  bo  qitamen  bie  crtften  tuf(j^en 
foi  inb  tixä)o\.    bo  tüanten  \i6)  bic  furflcn,   inb  bie  ^>clft  quam  iian 

achten  inb  itntbjogcn  bic  ©uffcn,  inb bei  criflcu  bicif  3  bufcnt^ 

boit.  vide  infra  1438. 

3n  bcm  fdtocn  jair  actran  bufc^of  2)ebcn(i^  bic  ?eic vide  anno  1435.    ®t*"- 

item  l)t  gcnjan  ouöf  33et)€rpcin  inb  hxaäf  bat  rctn  af  in  bcn  grünt i»^- 

inb  bcfatte  bic  floffcmit  [inen  lubcn,  inb  bic  5Wutt)cftat2  ginf  cmc  int  l^ant. 


I^an  üem  graiffen  minbe  in)  oan  Hern  |lritt  Der  ont  Den  üti  t)illigett  kottingen 

in  üem  Itoim  nebcroeil. 

10  II  3n  bcm  leiten  iair ^abbc  man  einen  3»ocben  ^ie  ge^iangcn.  ^i?,®^^* 

bc«  nad?t3  cr^oif  pd^  fi(j^  ein  cnjtcUc^e  ungejhirc  n)int  toan  Ifiin  bt«  gen  9lome  ^^a^rb. 
inb  biirdb  alle  bte  totrit  jo  h)af[cr  inb  jo  (anbe.  bcr  tüint  quam  bcn  5Rin  l^cr*    ^^^' 

np  jo  bcitcn  lanbcn  inb  ma^  affo  ftarf,  bat  fic^  gcin  fc^if  u^  bcm  9?inc 

intl^alben  moid^te.    bcr  mint  mcbc  bat  bti  jo  ßoctnc  Dan  bcn  lird^cn,  tor^ 

\s  ncn,  l^uiffercn  inb  boirt  mit  groiffen  tafcicn  bic  obcrJRin  tuf d^cn "Dnitf c^ 

inb  ßocinc.    ^e  wavp  hü  inb  pein  öan  fiid^en  inb  toirncn item  mannid^ 

^^unbertboume,  bic  100  jair  gcftanbcn  l^abbcn,  inb  bette  bonimmc  mit  bcn 
tDur^cIcn  binnen  fiocinc  niffcr  erben ,  bid er  ban  Silfc«  baffer  fint,  inb 

cndf  in  bcn  tDctbcn,  inb  ii?c€be  bie  moetcn  u^  bem  njaffer inb  ^>e  erwcrfte 

20  ^>alf  bat  ertrt(j^,  bat  mcn  njainbc,  bie  hjerlt  foutbe  mit  ein  toerbertocn. 

bat  becfben  ^niffcr,  floffe  inb  torne  t)an  bcm  tüinbc.    item  l/t  tDar^)  bat 

Mi  ban  fcnt  §erebcrtn^  mnnfter  in  bcn  5Rin.  item  l^c  mar^  batrncbcr 
tan  bcr  boimtivd^cn  binnen  Socüen  ein  fere  groiffen  ftcin  ni^  fincn  cta^ 
mcren  burd^  bat  bac^  inb  gemoutf^  boben  bcn  bri  f^iüigen  foningen  inb 
25  bcr  caffien  bcr  gütigen  fcnt  ßaffin«,  fcnt  getij,  fcnt  9Jabor,  inb  bcr  ftcin 
t>ietc  fo  l^art,  bat  bic  caffen  atte  niffcr  irren  groiffen  ifferen  rcgcicn  mc 
ban  jtoene  bceffe  jorugge  toaren  gcbrcbcn ,  bat  nod^tant  nie  ^cr(c  an  bcn 
caffen  nod^  jeraten  gequat  entoart^.  inb  mcn  fadste,  bat  bcr  ftcin  gelid^ 
np  bic  ^itlige  bri  loninge  gcbaücn  foulbc  l^ain,  inb  bie  l^iüigcn  bri  foninge 
30  fd^idtten  fid^  jornggc,  bat  bcr  ftcin  in  geinen  fd^aben  bebe. 

3tcm  JO  fcnt  (Screoin  bleif  boit  l^cr  (Scr^art  ban  SKanberfc^eit  ein 
^)roift  albae  unber  ein  gctoonlftä-  item  jo  bcn  Slpoftolen  in  bcr  gebnir 
]^ui^  bleif  ein  lint  boit  inb  bat  anber  brad^  ein  bein*. 


1.  D  ^at  4000.  fi^  1468  ber  gfJürnberger  (£^roni|l  QarU 

2.  giJeuftabt,  Ärei8®ummerfiba(i&?  mann  ©d^ebel  im  jDom  ab,  mttget^lt 

3.  eine  hierauf  begüglid^e  3nfc!(frift  in  ben  gor^ungen  jut  beutf(ä^en  ®e« 
i(l  am  ®ett>Blbe  bc8  ^Somti^orumgangö  {d^id(>te  XI,  370. 

angcbrad^t,    gcbrurft  bei  Gelenius,   De  4.  ©cnaue  ^e[c!(fretbung  be«  @tui«' 

magn.  Col  p.  246.  anbete  33eifc  fi^ricb  me«  in  (£öln.  3al?rb.  69  unb  122. 


774  VI.  toetl^offlc^e  (J^ronif  1499. 

Anno  dni.  1435. 

ßöin.  Anno  dni.  1435  »aö  ein  |o  falt  tpintci tnbbucrbcbibri  macnbc 

^m.^'  tan!,  Inb  eitoroir  attet bat  t>olf  ginf  otoer  bcn  gcbvoren  dt'in  fo  bicf  inb  mit 

^uifcn,  ndft  of  cuttjcic  it  nict  tpaffcr  Qitoü\t  of  ciifutbet  nummev  »affcr  »erben, 
inb  bat  Dolf  breif  tDunber  up  bem  9?in :  bae  toa«  feute  »eil  u^>  bem  tffc,  s 

bac  faeffeu  \6)okpptx  inb  ta^)ben  fc^oi,  men  bobklbe ber  l^oul^mart 

\r>a^  jo  aWotcn^eim  inb  mcn  boirte  bat  bnrnel^outfe  »an  SWoIenl^eim  mit 
latren  inb  perben  jtDer«  ober  bat  i«  bi«  üur  bie  [tat  fioetne. 

cbcnt.  3tcm  in  bem  angange  beö  n^intcrö  beil  ein  groi«  fnee ber  fnee  iraÄ 

f 0  groi^  bat  men  nautüe  bur  bem  fnee  np  ber  ftraiffen  geüaren  entunbc  lo 

bie  (übe maid^ben öan bem  [jiee ^>ntfer,  bürge,  tnrnc bcren,  (cutt?en jc. 

cbenb.  Stem  ber  iüintcr  nam  ein  beffer  enbe  ban  men  fi6)  toermcibc  afö  t>an  bcr 

Drnd^te  toegen,  toant  bie  brud^ten  inb  bie  nnbergetad^ten  toingarben  itit* 
391.303».  :^ielben  fid^  rebeüc!^  unber  bem  fnee.  ou(i&  ^>attcn  bie  i|  lubc  [orge  ^nr  ein  groi« 

geujcffer inb  atfo  quam  ber  falbe  hinter  jo  eimc  goibcn  enbe.  15 

«cbr.22.         3tem  bat  mx^  i«  in  bem  5Rin  brad^  in  ber  nad^t  cathedra  Petri. 

cbenb.  3tem  in  bem  febcn  jair  quam  ein  ft^ebetit^  meitoorfl ein  quart  effi(^« 

galt  14of  16  ^aUer. 

3tem  up  ein  jit  tt)a«  niet  me  ban  an  eimc  enbe  n)in  beile  jo  ßoellcn 
an  ber  SJJarporgen  inb  galt  bie  quart  6  ß.  20 

ebenb.  ^n  bem  fe(t)en  jair  t)oirten  bie  9ieberknber  bat  biet  opperttjart inb 

mad^ben  alle  (ant  beir«  t)o( 
cbcnb.  3n  bem  fcltocn  iair  .....  »art  gefoint  bcv  ^>erjo(i^  ban  SBurgonbien  inb  ber 

foninf  ban  grantric^ bie  (Sngelfc^en  ^>atten ben  foninf  berbreöcn 

mit  efeUd^en  ^erjogen  in  fime  tanbe,  bie  ui^  bem  tanbe  toid^en  moiftcn.  25 

bie  granfric!(ffd)en  ^abben  manchen  ftrit  t)erloren  ^ granfric^  tDa^  fo  fctC 

Dermoift  inb  üerberft,  bat  manc^  goit  f onfman  ui«  bem  feigen  (anbe,  bie  bürgere 
ni^  ben  fteben  mit  ben  ^ui^luben  mit  tt)if  inb  finben  achter  lanbe  broit  ^el« 

fd&en vide  etiam  in  anno  sequenti  1436. 

^an  etnre  groilfcr  fdjc^iinge  Me  bufdjof  üeiierid)  iip  |tn  lanbe  ladjte.         '^ 

ebb.  171.  3n  bem  feben  iair  ^attc  bcr  bufd)of  öan  (£cc(ne  ^>cim liefen  attc  fiui«liibc 

boin  be[c§rit)cn in  allen  flebcn,  borjjen  inb  Ijoifen  mit  namen,  inb  n^ie  »il 

gefinfe  inb  t)ee^  mattic^  an  pzxt>m,  f oeujen,  werten  inb  f  d^aif en  of  an  ^ui^rafce 
l^atte.  be«gelic^>e  bie  ^)af(c^af  inb  Soeben  in  [inen  fteben  bae  ]\  tDOtnben,  uwb 
einen  groiffcn  unmeiffigen  fc^afe  ban  in  jo  tjaben,  inb  laäftt  eiflid^en  minfd^enJ^ 
u^)  nae  finre  l^aüen,  narungen,  gereiben  inb  berbeinten  (oin  inb  ipinniin* 
gen,  rente  finre  groben,  inb  njoutbe  bat  l^at^en  int  bebe  ib  nemmen,  it  were 
ben  luben  leif  of  leit,  inb  fi  moiften  eme  geben  junf  inb  alt,  aüe  fm  W 

1 .  Sal^rb.  allgemein :    'inb  ^>abben  mend^en  flrit'. 


I 


1438.  779 

:negautt>e  inb  in  Trabant  k.  ben  ^\n  u)>  inb  af  itib  ade  (anbe  burd^ 
cid  iamer  inb  noit,  unb  n>ad  bat  !orn  fo  bnire,   bat  bil  tube  ^ungerd 

rtoen.  btt  t)urf ad^  in  bcr  jit  ein  rait  mn  Sollen  inb  Derford^bc  irre  ge^» 
einbe  inb  irre  naberen,  inb  fanten  ut^  l^etmettc^en  in  bie  lanbe  bae  nod^ 
rn  jo  gelben  toa«,  inb  beftalten  bat  in  bie  [tat  Soeüen ,  be«  irre  nabe* 
n  ferc  mit  gebrnid^ten  an  forn  inb  an  brotbe^.  bat  n?a«,  a^  einre 
>rtft,  bie  groifte  üurfic^tid^cit  inb  mi^l^eit  bie  in  t)il  jairen  ic  gef d^ad^. 
nu  bie  noit  qnam,  bo  [tad^en  nnfe  leeren  irre  forn  up  inb  gaben  it  ber 
meinben  mx  9  ntarf .  Slid^  inb  Irtd^t  leben  groi^  noit,  fo  ond^  Sonne, 
ibernad^  inb  Soöelenfe  mit  ben  anberen. 

[«»beine^Äönig«].  @ß(„. 

%ii>xiäft  f)tqo6)  toan  £)t\ttx\6)  *|bc«  tourß  [cligcr  gebcd^tniffc  feifcr  @igcmon(j  Saörb. 

c(ä^terman|*,   toait  geforcn JO  l^alffaften toan  ben  fucrfurften  ♦Budim. 

b  Dan  anberen  ^eren  nnb  rtc^fieben,  bie  barjo  üan  bem  rid^  gefaxt  fin, 

I  fiiif  toergabcrt  ^abben  jo  grantfurt  t)nr  l^atffaften.    bem  fcltocn  ^)crjogen  loa« 

gcfiovöen  t>a\x  fime  ftoegerl^ren  fo  öil  lant^aftcn inb  toa^  eme  ond^ 

urben  aßit  fonber  flad{^  nnb  [toi«,  bat  niet  bil  mere  gefien  id.  nici-  iciber  Rudim, 

.  .  .  ^^c  regtcrbe  niet  ganj  2  j[air. 

3u    bem   fclöcn   jair   unb  in  ber  fcH)er  toajlcn  u^>    unfcr   net)er  3Jj["^\ 
autocnat)ent,be8  morgen«  50  9  urcn,  fac^  men  ein  groi«  tt>unber  an  bem  ^>emmcl    177. 

... 4 groi« rainbogen,  tftxnp  fadsten  bie  meiftere  inb  meinten  alfo,  it  tt)ere* '^"^^  *' 
n  jeid^en  »an  gobe,  bie  groiffe  einbred^tid^eit  ber  fnre  be«  roemfc^en 

ninW. 

3tem  bat  iair  n)a«  it  aM  na«  nnb  öntd^t  nnb  xoaxt  bner  jit  ein 
ile  inb  ein  ftrit  inb  groiffe  ^)eftilencie  jo  firacato  in  "ȧolen  inb  gemein* 
i)  oDer  al  lantfd^af. 

3n  bem  felöen  jair ^abbc  ber  ^crjod^  öan  ©urgonien  bie  pat  öan  ©rugge  tUi\\>. 

!bruugen :  futoen  fi  t>axm  inb  flteffen,  fi moijlcn  eme  jo  befferung  getoen 

....  ^)onbert  bufent  riber«,  ber  iDa«  ein  f 0  goit  al«  4  marf  colfd^ I^ebbe 

ä^  ^lanhtxtn  nnber  ein  lief  ge^at  inb  n>er  einbred^tid^  getoeft,  ber  l^er* 

»d^  ^et  i«  niet  bnrren  benfen  .  .  .  ||  .  .  bat  mad^t  bat  ungdud.  »Bt.soe*. 

3u  bem  fcloen  jair licffen  bie  boim^cren  irre  meipe  nutt>e  clorfc  in  ben  ebb.  178. 

itr>en  fteincn  clocfentcrn  fangen  tonrß  mit  groiffer  arbeit  unb  Un«^ett,  mit 

oiffen  fabelen  inb  me  anber  feil  bie  barjo  bienben.  barjo  l^abbe  men 
te  bie  frane  inb  ^)(eiben  inb  minben,  bie  in  bem  boim  maren,  nod^tant 
oifte  men  ber  ftat  Soellen  gejanme  ond^  barjo  lenen inb  ^ebbe 

20.  morgc«. 

1.  @^on  1437  ttjanbte  fl(j^  ber^at^  au«fu^^r  (1438  3lng.  17)  ^^ei6t  e«:  'want 

9^eug  mit  bcr  S3i  te,  ten  '^infauf  t)on  toir  ban  mit  groiffer  fop  inb  arbeit  ui^ 

ÖO  SRdtei  9loggen  ju  gepatten.   3n  anberen  lonben  forn  ^ain  ktffcn  brengcn 

t'^^nt  ®efuct>  an  ben  wjog  »on  Söerg  un«  inb  anberen  gemeinen  tanbenjonoet* 

^  ^uf(>ebuug  bc«  3Serbot«  ber  (betreibe-  borft'.  (So^)ienb.XlV,  2.  %\^l,  ^1.62. 1 03. 


780  VI.  ÄccI&offf(ä^c(5<^rom!  1499. 

man  ben  t)unt  unb  beit  vait  iiiet  t>onben,  bat  tnen  ft  ^etnf  mit  ben  )>attijeren,  40  man 

motßen  bte  dode  getutt  ^atoen,  bat  uu  24  man  ^  botnt. 

@(i>ebct  3o  bcfcc  jit  n)art  ein  concilium  gc^^albcn  jo  53afet @ugcniu«  bebe  bc« 

^^^**  roifcn  ein  concitium fo  latj^te  i)t  bat  fc(t)c  jo  glorentj. 

%ti\  gcüjc  V inb  ber  ma^t  in  ein  caibinale.  s 

9an  einre  looeUd)et  nnü  inniger  proreffte  im  |lift  oan  Caelien. 

(Sö(n.  3n  bcm  feI)oen  iair  quamen  bie  ^retaten 6i  ein  mit  bem  bi(($ of,  nmi 

^178?'  I^rocejficn  inb  bebemiffe  jo  ^jalbcn inb  t)ort  binnen  allen  flcben  bc«  flift. 

3uii"2i         ^^^^  ^^^  netftcn  bageö  bairnac  up  ber  10  butfcnt  mertcler  abent»» 

babben  bie  ^relaten  binnen  (Sollen  inb  ber  rait  ber  f)ebe  (Soden  anäf  ot>erfomen  ein 

^rcccffic  jo  l^aben,  a^  oud^  8^f^^^  ^^  l^ernae  gcfd^reben  ftcit.  bc^  raor* 
gcn^  jo  6  urcn  2  quamen  bie  [ttft  binnen  Sotten  mit  bem  rait  banfioellen 
q3t.3ü«b.  jo  fent  ©eberin.  item  bairjo  toa^  oud^  beftalt,  bat  jo  ber  feiger  11  git  umb 
bie  6  nrcn,  bat  bie  4  orben  mit  ben  leeren  bau  fent  "ißantl^aleon  inb  bau  fcnt  ts 

ÜBertin  mit  allen  anberen  geiftlid^en  orben mit  banen,  mit  aucen 

unb  fernen,  a(«  meu  be^  ^)teit,  inb  ftouben  in  geiftlid^en  tapptn  inb  gebcbe 

bairnae  nam  men  bat  ^ittige  facramente mit  fent  ©etoeriii«  cajfen 

unb  broid^  bie  jofamen  jo  fent  Miliarien  bi  bem  Maii^hucifti  inb  albae  nam 
men  unfer  t)rauttjen  bilbe  in  ber  feiger  firdf^eu  inb  fattc  bat  tufd^en  fcnt  ®et)erin«  caffie  20 
inb  bat  bittige  facrament^  .....  bat  fi  ben  almcd^tigen  beeben  t)ur  un8  armen  [uH' 
ber  inb  mx  ein  jibid^  toeber.  bo  bat  am^t  ber  miffeu  boüeubrac^t  U)a«,  broic^ 
meu  bat  ^iüige  facrameut  unb  fent  ©eberiu«  caffieu  famen  up  ber  @tct* 
nengaffen  orbe  bi  fent  ©teffain :  bae  fc^eibe  fid^  bat  facrameut  inb  fcnt 
©eberiu.  alboe  broid^  meu  bat  facramente  jom  boim  inb  fent  ©ebctin  25 
oud^  l^eim  toirbic^tid^.  bie  orbenuug  bau  ben  4  orben  inb  ber  aubern  fit* 
fpetefird^eu  mit  aüem  l^eittom  bfebe  np  irreu  termiubeu  uii^  inb  ^eim  mit 
aüem  l^eittom.    ber  ^)roceffieu  gefd^aeu  uod^  mere  up  Dil  auber  jibe. 

®oii».  3tem  be«geü(i&  broid^  men  go  %i(ift unfer  (ietoer  frautoen  caffc  inb  beiltora. 

179. '  3"^  ^^^  f^^^^'^  M*  ^"  bem  aiigangc  M  am« a(fo  groi?  gebrec^  »a8  in  m 

^^^^^    benlanben. 

eben*.  3n  bcm  feltoen  jair  joidj^  !oninf  3llbre(ä^t in  bat  (ant  toan  ©etjenbur» 

gen  in  SBe^iem*  öur  ein  ftat inb  unbaufö  ber  bürgere  moiften  fi  bie 

puffen  bae  tibeu.   bie  ftat  fd^reif  bem  feuiuge  umb  l^ulpe,  inb  ^e  quam 
bair  unb  Uiaöf  bie  flat.  bie  crifteu  moid^teu  uiet  bem  fouiuf  jo  n)iüeu  fm,  3* 
umb  bat  bie  puffen  fo  ftarf  bae  in  mareu,  inb  affo  t)evfmei(ä^gebc  unb  hjiur* 
mebebeft  gelid^  beu  aubereu.   bod^  beuoibiget  ber  fouiuf  bie  [tat  fofcre 

mit  fturmen  inb  auber  gen>a(t  fo  lange,  bat  bie  puffen  Ifierui«  quamen  inb  m\* 

30.  tcnfelücr. 

1.  '16  man*.  3a^^rb.  4.  Merbing«    n)ärc  33ö^men  flatt 

2.  *3o  toeir  uren'  3^a^rb.  Siebenbürgen  ju  fefecn.    SSgt.  8b.  n, 

3.  3a^^rb.  fagen  flatt  beffeu:  'inb      179  9^otel. 
tuf(H;en  be  faffe  fent  üRarien'. 


1436—1437.  777 

3n  bcm  fclt>en  \a'tv  t)ur  mi^fomer  ta6)  bcr  htt^cäf  Man  ©urgonbien  mx  (5ö1c«  ^öfn. 
in  Engelaut' 9 iDcc^en  lanC  mit  groiffer  mad^t.  bie gtemnttnge  quametl  ente  OUC^    i7i. 

jo  beinft  inb  taegcn  bne  btc  9  tDed^cn.  fi  quamen  atfo  ftarf  inb 

betDi^bcn  fid^  ^erltd^ .  .  .  ||  .  .  ein  icbcr  ^cbbc  ben  anbcrcn  gern  emtort.  inb  ft  ©r.304b. 

5  ttcff en  \iäf  bunfen ,  ber  l^erjod^^  l^ebbe  fi  fctf«  tjcrrobcn  bacmit  bat  fft  in 
berboben  l^abbc  mcrc  jo  boin,  inb  dfo  cnl^cbbcn  fi  bcr  biant  gcin  aä)t  gc* 
ncntmcn  inb  licffcn  bic  ßngetfei^cn  irren  tt)illcn  bribcn. 

3tcm  hir^lici^  bairnac  ntoiflc  bie  flat  ban  ©ruggc ft  moifictt  cmc  get)ett  ebcnb 

a(|o  toi(  ge(|^  ad  ^e  ^a)oen  mculbe,  bo  entoad  getn  genabe  an. 

0  Anno  dni.  1437. 

Anno  dui.  1437  n)art  ein  gioi«  fait  njintei* inb  an  allen  brud(>tcn.  tbtn\>. 

3n  bem  fetten  jaii-  jo  Ifialfttaflen  noaxt  ber  foniiif  ban  «Sctotlant  crmoiit cbrnb. 

)>titnbe  inb  ntaege. 

3n  beni  feigen  jair beben  bic  boint^eren  jo  (Socllen  ir  meiflc  clod  bcr«  et»«"^- 

5  gciffcn,  ivant  ft  \m9  gcriffen,  i  n  b  w a  r  t  ö  i  1  m  c i  i  g c  nt a  d^  t ,  inb  gatocn  40 ginber 
f^)ifcn  go  Der  gobroci^enre  ctocfen inb  n)ci(i^  2V2  ^unbert  ginbcr. 

3n  bem  fclt)en  jair  iparen  bic  bnrgcre  ban  53ruggc  gwci^Kirtiic^ bic  otax"   cb*nb. 

flen  ban  bem  raebe  mat^bcn  einen  u^lonf,  inb  bcr  rait  gcttJan  obcrl^ant  inb  it^ 
l^iclben  irrcftat  inb  floigenbic  bürgere  ban  ber  bourgoinfci^er  ^jart^ien  fcirboit. 

0  oud^  qnanten  fi  mit  getoatt  an  be^  ^erjogen  belf  Inb  floigen  eme  fin«  bolfö 

boit  inb  ffuffen  bie  porfeen  jo atfn«  bteif  ein  bebe  ftain  tnfc^en 

©ruggc  inb  bem  ^erjogen  ban  Surgonbien. 

3n  bem  felöen  iair jlarf  jo  (£oeflen  Ifierjoc^  3lilf  ban  bem  33crgc  funber  ebcnb. 

gcboirt inb  ftarf  uiffermaiffen  arme,    inb  bot  lant  ban  ©erge 

5  ^^ulbe  fmö  brobcrö  foin  ban  9iaben^bnrd^  inb  ondS)  bat  ®ui(c^er  lant  fnnber 

flaci^  inb  ftoi«.  bie  racbc  »unben,  bat  bcr  junge  ^crc  l^crjod^  ®er^art,  fin«  bro* 

ber^  f  on,  rcbe  in  bat  (ant  ban  9?aben«burd^ bat  bcr  (^crc  ban  ®e(rc  niet  ban 

jtoci  flo«  unbcrfat  cnbant. 

^n  bem  feigen  jair,  tt)ant  ein  talt  hinter  gereift  tua^  inb  on6f  bie  mei*  ebenb. 
)  Dorft  a^  bur§  i^,  f(oid(>  bat  !orn  cnh)enid^  n^,  baimmbwoufcenbie  beder  jo  Scet* 
(cn  ouc^  bat  breit  berminren  inb  braed&ten  bat  an  ben  rait,  inb  umb  tat  in  jcr* 

Pnnt  gein  bef(^eit  enwart  nae  irme  tt)iüen,  ipurben  ft  nnber  \i^  allein  ein«,  bat 

ir  gcin  broit  beil  cii^ab^||Dc  u^  fcnt  ^aut^ateoin«  haöf,  nod^  inttJenbid^^  nod^  niö*  SBf.305». 

toenbid^  berfonfen  enmoulben,  bat  nie  mc  gctoreifd^t  enwart,  mietDait  fi  e^* 
5  lid^er  (übe  forn  l^abben,  bnrc^  bat  jair  broit  baeban  jo  baden,  bat  geruht 

quam  buijfcn  (Soetten inb  ieberman  l^ielte  fin  forn  jorugge  ^ 

inb  toart  burc  git  ban  fom  binnen  inb  bniffen  Soeüen  inb  aüe  tant  bnrd^ 

1 .  (Salai«!  brad^te  pn  forn*. 

2.  3a^rb.  umgcfe^rt:   'inb  mattid^ 


778  VI.  Äocl&offfc^e(5(^rom!  1499. 

ct)cn  tnb  unbcn,  toittn  inb  pbcn,  tDant  bat  fovn  in  bcm  t>elDc  t)crgint  oüc 
gair  bcr  rott  bau  ßocücn  bcftalt  be^  f ctbcn  bagc^  mit  allen  bctf crcn : 
tt)cv  nict  fin  l^ui«  bc«  anbeten  bage^  offenbair  mit  broibe  beit  enl^bbe, 
bem  tpolben  fi  bat  gebaden  broit  nemmen ,  tnb  batjo  enfolbe  ^e  fid( 
nummerme  baemit  geneten  nod^  fornfoufmanfd^af  binnen  ßoeinc  btiben.  5 
3ui.  29.  fo  tparen  be^  neiften  bage«  nae  fent  ^ant^aleoin«  ba^  aße  bad^ufer  bol 
birfd^  inb  alfe  broit«  genoid^.  unb  tDurben  bie  beder  oud^  fere  toail  gc* 
ftraift  ban  bem  raebe. 

(5öin.  3n  bcm  feftocn  jair beben  bie  boint^ieren  irre  clodfe  ^^angen  ui«  bem  ^oll^ 

n«. '  feen  clocftorue  in  bc8  nuwen  boim«  flcinen  torn.  met  bie  meifte  clode  IPart  in  10 

bem  naebotgenben  iair  in  ben  burg  torn  gcl^enft,  a«  l^ernac  gcfd^reöen  i«. 
ber  l^oul^en  torn  ftoinbc  bi  beme  l^oen  gerid^t,  bae  nu  tDoini^uifer  ftaint. 

<fin  oerürad),  H\  gtieiit  l»nrger  (»iitneit  Coelirn  ftnen  mttbttrger  bnlfjtn  doelen 

an  geti4)t  befmereit  fal. 

ebb.  3n  bcm  felöeu  iair toerbroid^  ein  rait bat  atte  bürgere 15 

futben  fttjcren bat  mattitj^  mit  bem  anbcrcn  xzäft  binnen  (Socine  nemen  inb 

get)cn  fal  inb  g^ein  anber  gerid^t  buiffen  (SocHen  foid^en.  ui^gefd^eiben  umb 

ert)e  inb  erfjale,  bie  binnen  (Seine  nietbin!)>nd^tid^  ent« tcanne 

men  ben  nnge^iorfamen  buvger  binnen  (Soßen  betrebe,  fo  fal  men  in  antapeu,  grifcn 
inb  fetten  jotorn  inb  )oortanan  ben  !ai^,  inb  ri(i^ten  ad  ein  meineibigen  ^ ^u 

inb  of  iemant  \x6f  ond^  bem  anbeten  reid^^  erbnit  50  bliben  binnen  6ocl- 
ten  —  fo  n>e«  fin  njeber^artl^ie  jo  eme  jo  fagen  l^ait ,  baebi  foüen  unfe 
leeren  banmc  raebe  bat  laiffen  inb  bel^atben. 

Rudira  3n  bem  feltocn  iair  in  fent  2(nbrei«  macnt  flarf  in  bem  (anbc  Tltx\)ixn^  !ci|cr 

©igemont  foniii!  t^an  ^el^em  inb  )oan  Ungeren  inb  loart  begra)oen  in  eine  f!at  in  Un<  % 
garen,  SHba  genocmpt.  Ifie  ttja«  ein  n)i8  inb  öerftenbid^  bete  gettjcp  inb  n?a«  7  tDerf  up 
ftn  lif  gegangen  t>an  ben  b^ibcn,  inb  mit  fmre  groiffei*  to\^\)i\t  inb  doic^eit  quam  ^ 

iDcbcrumb  toan  in,  unb  ftarf  ein  arm  i^ere  »an  erfefd^em  goibe,  merfete 
rid^  \>a\\  aüen  boed^ben  inb  erberl^eit ,  bat  l^e  tüaii  benjift  l^ait  mit  tcn 
njerfen.  n>at  arbeit  l^e  gebain  ^ait,  bie  l^iüige  fird^^e  jo  einigen,  bie  ein  30 
lange  jit  gebeitt  ftoinoe,  iö  niet  moeglid^  jo  fagen.  item  toie  t)e  [xäf  fclfd 
in  eigener  perf oin  inb  mit  aßer  mad^t  fafet  a«  ein  bnrbed^ter  inb  ein  ^cuft 
ber  criftenl^eit  intgl^ein  bie  Surfen  inb  ungeleubigen,  i«  nod^^ube  jobage 
tt)ait  io  bernemmen  ui«  bem  tt)ail  berbeinten  goiten  gerud^t,  bat  ^e  nae 
fid^  gelaiffen  l^ait,   bairumb  l^e  bißid^  gefaxt  toxxt  in  bie  jaite  ber  aüet  v> 

Budim.  criftlid^ften  feifere.  inb  al«  uU  meinen,  fo  »ere  \}t  bittid^  jo  fetjen  in  bat  gejale  ber 
^^ifligen.  ^^^^ 

Anno  dni.  1438. 

«i.3"5b.         II  q^^  ^jj^  ^j^.^  j^i^.  jp^^g  jj^  @ngelant,  granfrid^,  gtanberen,  @  c  c  l  a  n  t ,  öoUant, 
Japtb. 

1,  t{(«  einen  mi^bebic^en.  Sa\fxh.  2.  In  Moravia.  Rudim. 


1440—1443.  783 

I^at  )iattl|t|ai0  jo  Coettrit,  (Sur^eitiit  iienoempt. 

3n  bem  felöcn  jair  bcgonbc  bie  jlat  (Socinc  go  nta(i^cn  bat  groiffe  foeftlid^e   ®J[.^' 
bauij^ui«  boöen  murm,  bat  ttieu  nocmpt  ®urfecnid^,  bae  bur  j)taegen  jo  fin    i84. 
l^uiffcr,  fmetteu,  tjcrbcrgen  inb  fouf^ufer, 

5  Hat  karen^nis  bi  fent  (Haren. 

Stent  bic  [tat  ban  ßoeücn  beit  machen  jo  ber  fclber  jtt  bat  foren^uU 
bi  fcnt  Staren. 

Anno  dni.  1442. 

3n  bem  jair  nn«  leeren  up  ben  15.  bad^  in  bent  bramaint  quamsuni  i5. 

10  foninf  greberid^  jo  Slid^en  nntb  jo  untfangen  fin  eirfte  aoin,  a^  gefd^iebe 

u^  ben  17.  bad^^  bcö  mx%  niaenbö.  ein  erfebnfd^of  ban  Soeüen  bebe  miffe 

inb  bat  am^t  bat  bairjo  gel^oert,  inb  fatbebe  in  jo  einte  foninge  inb  gaf  ente 

fin  sceptrum  inb  anbet  regalia,  a^  bat  gemoentid^  i^.    bairnae  ]x)f  ben 

21.  bad^  be^  bUt§  ntaenb^,  bat  i^  u<>  feut  Sllbainö  bac^,  quam  foninf  giebevic^  (5ö(n. 

15  öan  Oeflcrid^  jo  (Soctten inb  ^e  toavt  ^^crtid^en  inb  erlitten  intfangcn   mit    isl. ' 

ben  ^eren  bie  bi  eme  traten  ^an  ber  [tat  ban  (Soetten  an  mtn  bed  pUit,  inb  bie 
^eren  intfingen  ir  le^en  n^  ben  boim^of  but  bem  fa(e  np  eime  gefteiger. 

inb  bae  ^ulbe  ^^e  ber  jlat  inb  bic  flat  eme  n)eber  inb  i)t  bernntt)ebe  ber  ftat  bri* 

^eit  a^  gett)oinlid^  i«^ 

20  3n  bem  felöen  iair »art  ein  rait  ^aii  (£oetten  mit  ber  paffd^af  ein« ebenb. 

inb  bie  orbennnge  einte  fnld^er  ^)roceffien  iö  ond^  beroirt  anno  1438. 

3n  bem  feltoen  jair  in  bem  au  ifi  ginfein  man  ni^  ßoeüen   an  ber  ftat  «b.  185. 
gerid^t  inb  cr^>inf  f4  jelöer,  toaut  Ifie  toa«  njanfmnid^,  inb  bot  gerid^t  lie^  in 

fangen  biö  i)t  felbe  afbiefe,  a^  anber  biefe. 

25  3n  bem  fel))en  iair  n>art  n^in  inb  forn  gebien  inb  n>oi9  mail  ber  beße  ebenb. 

»in inb  »art  toail  tocil.  bae  ber  bim  tt)in  26  galt,  lurfe  bairnae  galt 

ber  nntDett)in  4]^eüer  inb  foiffer  inbbeffer.  ein  boiber  »in«  galt  an  bem  9line 

4  gulben P^lfecr,  fd^roeber  inb  alrelci  tooU  <^abbe  toin  »eil.    bat  fütn  be^- 

gelid^en  gebege  fo  »ail  inb  tuart  fo  broige  ingeboirt,  bat  id^  bi  minre  jit 
30  bidt  l^ain  ^oeren  fagen,  bat  ban  bem  felben  lorn,  bat  ban  ber  ftat  ban 
(Soelten  bae  jer  jit  npgefd^nt  »art,  bi^  nod^  l^er  fonlbe  gen)ert  ^aben 
anno  1499. 

Anno  dni.  1443. 

3n  bem  jair  un«  \)txm  1443  ttja«  ber  »inter  falt .  .  .||.  .  bairumb  ftoid^  batxBtaosb. 

ebenb. 

1 1.  cr^buf<!^aff. 

1 .   %m   29.  3uni.  (SJ^mel,  9leflepen      SBciiti^t  SBb.  1,  364. 
f^riebvid^«  III.  n.  (342.  !^gl.  ben  genauen 


784  VI.  ^cl^offf(ä^c(£f|ronif  1499. 

!oru  np  inb  gaü  5  matt  rabergelt,  24  albud  üur  beu  goUguIben  ge« 

redten t ber  ivin  n>ad  toaU  t>etl. 

(56in.  3tt  bcm  fcitocn  jiair joid^  bufd^of  2)eberic^  bur  bat  f(o8  S3roi(^ 

3?h**  *^<*ttt  f^'^  ^>^^^^  ^^^^  ^i^  Waben  bae  aebain. 

lob, 

9it  bradjt  tetioif)  ytiilips  oan  fintgonMcn  an  fid)  )at  laut  inü  ^(r^oiiiliom      5 

»an  Cnli(nbnrd). 

eO.  isü.  3n  bcm  feigen  jaiv ftoint  bat  lant  »an  Sutjcnburd^  nict  xmi  mit  ir 

kntt)rau»cu inb  ber  bur^  grcbc  [JRu^crt  üon  SStrnenburg]  mit  ein 

beil  quam  in  bic  ftat  tnb  naui  ber  \)raumcn  t;ulpe  jo  fid^.    bic  ui^iocn- 

bigen,  bie  mit  eme  fomen  tDaren,  bie »unncu  bte  flat  mit  cime  groiffen  10 

geWrci,  ai  tt)a^  ir  toennici^.   fl  bonben  nicman«  toad^cn,  inb  ber  btoiffcn  tube 
tDurbeu  einbeit  up  bem  bebte  erflagen,  bic  anberen  »urben  flud(^tic^  uiffer 

[tat  funber  toere grcöe  ^optxt  »art  franf,  ber  bat  ]ptU  gcbreüen  f^abbc, 

inb  \ft  toaxt  geratj^t  3  mall  nac  einanbcr  in  einre  uiren  inb  flarf,  ber  bie  gc* 
f(i^i(^t  bae  inb  anberdn^ae  mit  f  inen  gel i(i^en  t>afl  pla(i^  )o  bebriben.  15 
thtnt.           3n  bem  {e()oen  iair  toren  bie  burger  inb  f!at  t)an  iS'^en^  Ij^ergoc^  ^oboioi^ 
öan  ©eieren  ^>altjgreöcn  bi  bem  9lin  jo  eimc  munber  inb  tourmuutcr 
bat  fl  groiffc  noit  bargo  tmant,  bat  f  i  bat  bacbcn. 

Anno  dni.  1444. 

Anno  dni.  1444  ftonbe  bie  jmeibrad^t  np  tufc^en  bufd^of  35ebcric^2ö 
bau  (Soelne  inb  ber  [tat  ©otft. 

ebb.  187.  3n  bem  feltoen  jair  nac  ^)aitc!(fen,  bae  men  nnfen  ^^cren  got  nmb  bic 

flat  broid^  ^e  dctiitn,  braici)cn  gn^ei  oircn  af  in  bem  (üben  »an  ber  nutocr 
cloden  in  bem  beim,   bic  bie  boim^eren  batten  boin  gciffen  aU  toucg 

«1.309«.  a niio  i  43  8  .  . .  II . .  ber  fcbc  gnd  n>a9  toilnac  gomail  t)crbor)oen.  25 

(Sö(n.  3n  bem  felt>cn  iair geboit  buf(!^of  2)cbcri(^ iub  te^gelic^n 

^l87^  ^ctjod^  ®erl^art  bau  ®uitd(^e  iub  Serge  geboit  alle  fiu  laut  burd^ :  |o  »er 

fui  goit  beit^t  go  bc^albcn,  bat  i^e  bat  b(ocbc iub  beu  mannen  U)art  mal* 

lic^^  \xp  fiu  ^aruefd^^  gebobeu  jo  gelbeu,  ioer  g^etn  enl^ette. 

tbtixt.  3n  bcm  fett>en  iair  la<if  ber  t>urg  buf(i^of  S)eberi(^  j»  ^rndberd^  mit  groidme  30 

t>oit,  nmb  bie  ßat  t>an  (Soifl  go  bettoingcn. 

3n  bcm  fetben  iair  in  bcm  biamaint,  bo  nam  bie  flat  ban  ®eifl  bic  f|cir|(^f 
toan  (£Ubc  jo  eimme  crf <^ei cn  iub  ergaben  \xci)  bem  jo  eigen ,  ber  oud^  lif  inb 
goit  bi  fi  ftalte,  inb  bielcn  öan  bcm  ftift  inb  buf(i^of  ban  (Socine  tocber  ere  inb 
reid^t,  iub  lad^^ten  fid^  toeber  beu  bufd^of  iub  geftid^t  iub  tourben  biant  35 

irre  betber  inb  flaltcn  fl(!^  mit  groiffem  n^cbcrflanbe  intg^ein  irren  bufc^of  uwb 

finre  uugeuabeu  ujilleu ,  »ant  fi  meiuteu,  ber  bnfd^of  tooulbe  fi  burbcr 
briugen  bau  fi  im  fd^utbid^  loereu  jo  boin. 

ebenb.  3n  bcm  jclDeu  mainbe  up  fcnt  ^Ibaind  at)cnt  bo  n^art  iun!cr  3o^an  )oan  <iÜe«e 


1438—1439.  781 

ben  cme  ein  ftrit  Ut>tnn.  bac  entufd^^n  l^abbcn  fi  oud^  gcfd^vciöcn  irren  l^ul* 
pcrcn  unb  goibcn  gunncrn ,  bat  fi  in  jo  i^ntpm  fomcn  futbcn 

inb  bic  uneinbrctä^tit^cit  in  ber  cviflcn^eit  ^inberbe  bic  crifien,  bat  fl  u<)  bie  jit  ipcber 

bte  puffen  ntet  geboin  enhtnben  ^.  tnb  unfe  xotm\6)t  tcntn!  Ifattt  t>ur  fi6f  genommen 

»  bie  felt)e  unentd^cit  ^c  einre  goiber  etnbra(!^t  go  brengen,  ^et  l^e  b(ct>en  IcDen  k. 

2>iffe  ^njfen  flonben  ttjcber  n^ intg^ein  bie  ^^ittigc  crijlen^eit.  ^m^* 

II  B^  ^^^  f^^*^^^  ji*  ^^^^*^  ^^" bcbemiffe fo  »il  erl^oöen  ftd^  bie  puffen  »jf^i.aoT* 

inb  brongen  bie  crifien^eit  burd^  l^ulpc  ber  xtoeter  t)ur§  loningc,  bat  ber  roem**^^*  *^' 
fc^^e  f  ontnf  in  groiff en  tt)eber[tant  bebe  mit  l^ulpe  ber  criften^eit  gemeinKd^en . 

)  3tt  bcm  felöen  jaiv  ^^atte  ber  fonc  toau  $ivncnbcr(!^ unb  branbent  rein   cbcnb. 

ü\9  unb  fUtgen  bie  bobem  ^an  ben  n>int>af Jen  uid.  bae  gefc^^ac^  gvoid 
fc^abe  an  n>tn  inb  an  ferne. 

Anno  dni.  1439. 

3n  bem  jair  t)ur6 flarf  \ftv  3o^>an  bau  Seen inb  macfcbe  bea  <^"J^- 

>  einen  fon  bifc^of  jo  Suitge  unb  ben  anberen  fon  ©er^art^  je  eime  greüen, 

inb  »aren  »an  fle(^ter  ritterfc^af.  alfo  oud^  bifd^ef  grebertd^  t)an  ©anwerben 
machte  finen  maege  ban  SKoer^  bifd^of  jo  ßoelne,  inb  gteberid^  be^ 
broeber  ntad^te  l^e  jo  eime  greöen,  bie  oud^  ecCerd  f leidste  ritterfc^af  tuaren, 
bie  nu  jo  beiben  fiben  groi«  leeren  [int  ^.  in  biffen  fad^en  i^  niet  t>U  jo 
I  fagen  of  JO  fc^riüen.  ber  toife  man  f^rid^t :   pecunie  obediunt  omnia.   «ßteb. 

3n  bem  te(t)en  jair  <^atte  <Bpox  »an  ©crten unb  berbranten  fi.       *       3^^^^'. 

3n  bem  fetöen  jair  in  bem  meitj,  bae  (aegen  bic  $i(fart in  bem  knbe    '*»•• 

»an  @trai«bur(t,  bae  ber  ©ttjifecr  »a|i  bleif.  bie  f!at  »an  @trai«bur(!^  rief  bie 
anber  flebe  an  umb  ^ul^  inb  ^er^od^  Sobomidf^  »an  Meieren  inb  )>a(t$gre»en  bi 

►  9lin  inb  (^erjo(i^@teffan  f in  broeber,  foninfö  9{o^3ertj  »urß  foene* 

inb  brungen  bat  »oul!  enn)e(!^  mit  gen>aü. 

3n  bcm  fe(»en  jair  nae  ^>aif(i^en  lachte  ber  \^xic6)  »an  SBurgonien  einen  groiffen  ebciib- 
^of  )o  ^roiffel  in  Trabant  inb  joulbe  bar  !omen  iiail  mit  400  \)tim  inb  me.    bie 

ftat  »urß  »an  l^eimii(^  getoarnt,  bat  fi  jofegen,  irre  ftat  JO  »ertoaren.    aljo 
I  joigen  bie  »an  Sroiffet  bi  oen  l^erjogen  uub  jounten  eme  a»efc^rift  irre 

loril^eit,  bat  ft  greinen  teeren  enborften  inlaiffen  flarfer  bau  igli(!^cn  mit  4  of  5  )>erben 
JO  bagen  of  ^oe»en,  inb  adban  fo(ben  ade  anbere  irre  mitflebe  in  uiffer  xdlu 
öftx  irre  ftat  nae  ein^  idtlid^er  gebuir  »an  (üben  in  ir  flat  fenben  umb  bie  mit 
l^et^en  jo  l^oeben,  bat  niemant  bae  gemalt  noc^  unxt6)t  engejc^cge.  bairumb  baben 

.  inb  gefonnen  fi  »an  eme,  in  be«  gnnnen  jo  boin  unb  niet  »nr  o»e(  jo 

1.  Sa^rb.  umgehört:   'inb  be  ein»  werben,  be  groiff c  ^eien  »orben  fint'. 
brcc^tic^eit  ber  tätiger  ciiftcnt^eit  l^inberbe  4.  (^te)>^an$fa(ggraf»ou  «Zimmern« 
fi,  bat  fi  u^  be  jit  neit  iveber  ben  fouin!  ä^'^i'^iii^^w  »ar  atteibing«J  ein  <Bo\}n, 
gcboin  infunbcn'.  bagegcn  2ubi»ig  IV.   »on  ber  $falj  — 

2.  3a^rb.  attgcmetn  *]int  finbcr".  Subiuig  III.  n?ar  fc^on  1436  geflorben  — 

3.  Sabrb.  'alfo  fint  uo*  bic  üRorffe  ein  @nfei  töuig  9ftu^>crf«. 
l^evcn  oöcruii^  bufc^of  gvcbcric^  »an@ar- 


782  VI.  ÄocH^offfd^c  (£(^ronif  1499. 

ncmmen,  xoawt  tt  ir  rctd^t  tnb  gewoenbc  »cve  unb  fi  bc^  nicmant  jo  ati^tcr* 
belle  enbeid(^ten  anbcrd  jo  geftaben,  fo  giu!  beiM^of  af  uub  bcr  ^icrjot^  »cbcr« 
f(i^reif  bcn  nnf(!^cn  Ificien  bie  bar  !omen  fulben,  bo(]^  bic  «eiflen  umbgefeffcn  ffercn  ^cl(* 
ben  einen  frunttt^en  ^of  inb  gefelfc^af  }o  8roiffe(  mit  fled^en. 

fabrb  ^"  ^^^  '^^^^"  ^^^^  ^^^  Ö^^^if^  pcifbe  jo  (Soeßen  inb  attc  lant  burc^.  ^ 

182.  *  3n  bem  fetoen  iair  »a«  groiffe  bure  git inb  atte  bin!  bae  ber  mm\i)t 

af  (etoen  fouibe. 
ebenb.  ^[n  benT  feltocn  jair  u^>  feut  @imon  inb  3nbcn  at)cnt  flarf  ber  floibe  ^erjodj 

»JB(.3ü7b.3(i]5,.e(^t  »an  Deflcric^  .  .  .  || .  .  bat  ber  criflen^^eit  toit  fc^abe. 

Anno  dni.  1440.  lo 

[Silb  eine«  Äaiferö.] 

»udim.  grcberid?  ber  berbc be«  önrß  foninf«  2l(brcd(>^  brocbcrfon* 

©dbetel  ""b  U]a6)  bie  peben  unb  ^(aetjen  bae  unfe  Ificrc  getoanbelt  ^>ait  mit  groiffer  innid^cit. 
247»:    vide  anno   1441   unb  anno  1451. 

(Sütn.            3n  bem  öurg  |aii'  jo  ^a(t)cn  mei  njnrben  jttjen  toernoembe  man  joSoIueis 
182.'  «iög^tcit  inb  ge^>a^gen.   ber  ein  xoai  ein  fmit bo  ia(S}i  \)t  fid;  an  mit  t)alj(!^eni 

gelbe:  f)t  ladft  jtDoe  fetalen  jo  mit  gefelfd^af  ber  Simberd^fci^en,  bic  bae 

r)ai\6ft  murd^en  inb  gelt  flogen,  bat  i)t  mit  l^atp  üet^antieren 

ber  anber  n)a«  ber  fiat  (£oe(ne  ^oe^fte  Wriöcr  unb  fectetariu^  unb  ^abbe  lange 
jit  babi  geivetft  inb  »a«  ein  fo  abelen  bel^enb  dotf  tDtfc  man  gef^eifd^en  ai  cm  20 
}o  (Soetten  n)ad,  inb  barburd)  irart  eme  gelouft  t)i(  in  bem  raibe  unb  in  ber  rentfa> 

meren2.  j^et  üetga^  ber  tDi^^eit  tnb  ^abbe  tjerrer  tnb  tt)it>er  getaft  in  ber 
rentfameren  ban  eme  bet)o(en  n>a«  tnb  tüart  batrot^er  begreffen.  bat  bct» 
iiam  bo  jer  jit  ber  rentmeifter  unb  bra^t  tt  t)ort,  bat  men  in  oud^  l^icnt. 

inb  bo  men  befen  iurß  fecretaiin«  ^einf,   bo  hxa6)  bat  feit  inb  t>ie(  (eöcnbicb  af,  25 

a«  iä)  ^ain  l^oereu  fageu  t)au  ein  beil  luben  bie  nod^  im  tetjeu  fin.  Do 
toart  gefad^t ,  bat  bat  fefoe  feil  toere  atfu^  abel  tarjo  bereit  getoeifl,  mct 
bat  flec  bar  it  fieit.  f 0  tooulben  fi  in  anbermerf  l^angen  nae  fc^effenuM 
mer  gretje  greberid^  t)an  SJioerfe  bat  fcarüur ,  be^  bifd^^of «  t>an  Sotten 
broeber,  iub  bertoa«  mit  ui^gereben.   inb  bat  fwcrt  »a«  bae  bereit  unb  rowao 

]Ui6f  eme  ftn  ^euft  af  inb  tt>art  begrat>en. 
e6cnb.  ^ji  bem  fclöen  jair  »a«  ein  ^>eittom8fart inb  bat  »a«  ein  affo  groiffe 

t^eiltom9fart  a«  men  ie  gefatj^. 
ebenb.  3n  bem  felöen  jair braci^t  grei)c  g  r cb er ic^  i^an  3Jlorfe  ^>erjo(ä^  $(>inv«WD 

SBurgonien go  iRuiffe :  albae  lie«  men  in  fent  Ouirin  tif ^^aftic^  fein.  35 

Anno  dni.  1441. 

»4S(.3o86.  3n  bem  fctüen  jair  joi^^  bif^of  3)etieric^  toan  (Soetne  tour  bic  (tat  @oifl . . . li- . 

*  184.*    bae  ftoinben  bie  gemein  baiinac,  bat  fi  ein  anbercn  ^eren  foi(J^en  tt>oulbcn,  inb  namtn 
ben  f^erjogen  t)an  (£(ei)e,  a«  l^ernac  gef(!^rei)en  toirtanno  1447. 

1 .  Patnins.  Rudim.  3^rc  ©roßöäter  2.  3ft^^rb.  'in  ber  raitfamercn'. 

»areu  ©vübcr, 


1444.  1445.  785 

mit  finre  tnad^t  maiit  buf(!^of '£)eberic^9  Man  (ScelUn  [lud  )>atten^  bairnae  o)oer 
ad^tbagc-,  bo  tt>art  outjj  bcr  albc  ^>cl•JO(j^  tan  (Sictoc,  Slilf  genocm^t,  fin«  gc* 
toabercn  toiant mit  groiffcr  ftoerlic^cr  cop  jo  beiben  ftben. 

3n  bcm  fc(t)eu  jair  brad^t  biifd^of  5)cterici^  Dut^  bic  93ebemer  in 
5  SBeftpl^afcn  inb  crtoift  juufcr  3o^an  »an  bcr  ^eutue,  bcr  lange  gcDcnf üd^ 
gelegen  l^atte,  inb  bebe  groiff en  fc^aben  in  ben  tanben ,  inb  munnen  ©eil^ 
ftetn  inb  grebeburd^  an  bat  ftift  t)an  ßoefne  erftid^en  bem  ban  Steoe  af 
inb  fturmeben  ond^  ©oift  jtoei  of  bri  mait,  inb  n)unnen  baft  bi(  rittet^ 
tDonongen,  bie  fi  mit  ein  afbraed^en  inb  in  ben  grnnt  berbranten  inb  bev^ 
0  batften.  fi  braec^en  ben  ban  ©oift  ere  marben  af  inb  branten  bit  bor* 
ptx  inb  ^obe  af. 

3n  bem  fe(t>en  iair  voaxt  u)>genomen  b€r  !rei(^  tufc^en  !onin!  SobotDit^s  <Qan   @6(n. 

S3ranfri(i^ in  bem  fclt)€n  burß  fricc^  bUif  boit  jo  bcibcu  ^jartien  me  iiolU  ban     {g« 

ic  gcfc^icbc  ein  mail  in  criftenrict^* toaxt  gcfoint  in  bcm  jair  tonvg. 

5  3n  bcm  felöcn  jair,  a«  ber  roemfd^  fcnin!  gicbcvi(i^  xoi9  tt>art . . .  || . .  bat  ^e  bcr  «(.309b. 

gcfie  qnit  tt>urbe.  *^*"*- 

3n  bem  felbcn  jatr quam  "i^txicd)  Slinolt  öan  ®c(rc  inbfin  brobcr  eb.  i9o. 

toan  @gmunt5 in  bat  (Suifcbcr  (ant t^crjoc^  ©cr^art  toan 

Serge  inb  toan  ®ui^  geboit  finen  ritteren  inb  fned^ten  ui^  beiben  finen  lanben 

0  inb  ben  fteben  inb  (ie«  fid^  rittcr  ftain  inb  l^e  ftoid^  ond^  rittet,  bie  i«  be* 

gerben bae  fi  enu^ed^  tt)outben,  bae  bergaberben  fi  fid^  mit  ben 

Oeüerfd^n  inb  reben  bae  jo  ^ouf inb  bic  ®ui(c^>er  behielten  bat 

öelt  eirlid^en  inb  floigcn  ber  ©cücrfd^cn  mc  ban  30  boit  wppzx  malftat 

bat  l^abben  fi  goit  jo  boin,  toawt  bie  ©uifd^er  ein  beil  maren  goit  geüerfd^ 

5  burd^'maid^^fd^af.  o  I^ILLIger  MarfC^aLt  fent  §VpreC^t,  b^n  genabe 
^at  genjerft  reC^t,  ©er^art  bem  fVrften  b^joftain,  ber  n^e  meber  ere 
^alt  gebaln.  in  bem  bnr^  f^rud^  i«  begreffen  ber  batum  ber  burg  ber^ 
»innnnge^.  item  umb  befer  berminnunge  ttjiUen  i^  bierlid^  fant  §u^ 
pert  bad^. 

0  Anno  dni  1445. 

3n  ben  jaercn  un8  b"cn  1445  quam  ein  rafen  ttjcrttjonlf  inb  bei«  toafi  (übe  in   ebenb. 

bcm  firfpet  go  SRinboi^*^ umbtrint  14  ^erfoin,  bie  mcn  fniben 

inb  go  fent  $u^crt  boirren  inb  bae  uisbvoin  moifle inb  floigc 

ben  »oulf  boit. 

25.  *'^tfql'iQtt\    ^ie  ^itenbeiung  if^  nöt^ig  j^ur  diectificierung  Ut  @l^ronogramm«. 

1 .  9ii(j^tigcr  änf^t?/  "oqI  Soccmblet  4.  "Sftt  ban  go  einte  mail  lube  Iccft 
IV,  208  Sflott.                                          in  !ir|lcnri(i&c\  3abrb. 

2.  3a^rb.  'otcr  6  bagc'.  5.  Sßil^elm.  SSgl.  Nijhoff,  Gedenk- 
3    SBo^l  ein  5Jerfucb,  bin  'foninf      waardigheden  IV,  Lxvii. 

Obulpt^u«'  (3)on^I^in)  bcr  3abrb.  jn  er^  6. 3iibicfcrgorm:  MCCCLLVVLIIII. 

Hären.  3)au^>^in  war  Jutwig  XI.  7.  ^a\)xh.  ^aben  fiatt  bcffcn  'S3er(^en\ 

etät^ted^Toniten.   XIY.  50 


786 


VI.  ÄocI^offWc  (Si^xomt  1499. 


(Sötn.  3n  bem  fe(t)en  iair t^e  quam  ein  f(!^if  too(  brober  tKin  ^eht  )9  Soclnc 

^"»1^*^*  »art.    bo  bat  Wif  bencbcn  öngcrfci^  quam,  bac  hxa^  it.    ber  lubc,  bie  in  bem  W\ 

toarcn,  ttw«  n)oi(  200 1,  fo  jun!  inb  a(t,  mau  inb  t>rauöKn,  iub  be^^alöcu  60  bie 

naume  ui^quameu,  erbruu!en  ai  bie  anbeten, 
ebcnb.  3n  bem  [clöen  jair entfloint  ein  groi«  touir ber  n>int  owr  (5o«l*  s 

(en  quam  inb  brcif  bat  touir  go  9Jin  ttjcil,  inb  »er  be«  niet  gctt>eifl,  fo  »crc  bie  fhaiflc 

mit  ein  toerbront  mit  ber  © trat^bergcrgaffcn :  bie  groiffc  »crc,  bie  bae  ge^ 
\6)aäf ,  l^ette  niet  ntocgcn  baten. 

ebenb.  3n  bem  fe(t)en  iair,  be9  fet>enben  bage?^  bed  meieS,  quamen  bie  (Sleiff^en  )0 

!S)uitfd^ inb  t>oirten  mit  in  10  n)aegen  inb  ein  tax  t>c(  deiber.  itibio 

flaid^en  bat  bor^  en(S}  an  inb  i^rbranten  bat. 


^(.310*.  II  Anno  dni.  1446. 

3n  ben  jaren  mi^  leeren  1446,  bc«  17.  bagc«  aprilis,  —  ber  fefee 
bac^  toa^  )falmta6)^,  —  in  ber  fetoer  nad^t  n>a^  bie  fec  alfo  xoHu  inb 
affo  quait,  bat  fi  ui^brad^  ^inber  !Ccrbrec^t  iub  floid^  bie  bici^e  injtüei  in  »^ 
bem  lanbe  inb  getpan  be«  (anfe  atfo  bi(,  bat  bo  erbrunfen  me  ban  l^unbert 
bufent  minfd^^en  mit  allem  irre  bee  inb  goit. 

9ipr.  10.        3tem  up  ben  burg  ^almbad^  floic^^  ber  blij  inb  ber  bunre  jo@utfen* 
in  bie  (tat  inb  ftcic!^  in  nnfer  lieber  brantoen  fird^^  inb  bront  ben  tom  inb 
bie  floden,  inb  ouc^  bieben  13  minfd(^n  boit,  inb  bil  lube  bieben  liggen^« 
in  bem  billigen  olid^. 

3tem  ben  felben  burg  <)almbad^  quam  ber  toint  ben  8tin  up  mtii' 
t\6f  inb  falt  inb  f nibe  fere  inb  broir ,  bat  g^ein  miufd^^e  n^  ber  ftraiffen 
moid^te  gain  bur  tuinb  inb  bur  fnee.  bairnae  n)?  fent  $eter^  ban  ÜJ?eilan 

«rr.  29.  bad^  be^  morgend  erbroir  ber  mingarbe  inb  alle  brudbt. 

3un.  5.        3n  bem  felben  iair  ^  u^  ^jinjfteu  ^oif  fid^  ein  bcrbrieö  tufd^n  ben 


% 


1.  3abrb.:  'alba  erbrunfen  200  min* 
fd^en'. 

2.  3a^rb.:  'bc«  12.  bagc«'. 

3.  3vrifl!  1446  fättt  Oflcrn  auf  ben 
17.  2H>rit. 

4.  äüt^bcn. 

5.  2)ie  folgenbc,  auf  331.  31 1»  fort= 
gejetjte  (Srjä^^lung  ftcl^t  mit  ber  urfunb* 
W^tn  !Darftellung  bei  @nnen,  ®t\6f\6)k 
111,  387  ff.  mi\)x\aä)  im  Sibcr|^3ru(^;. 
@c^on  1440  ^px.  26  erbielt  ©irictin  t)on 
fieben  (Soffegen  —  e«  maven  oußcr  ben 
in  ber  (Sbtonif  genannten  nc6)  3obann 
))cn  ^cmbacb  unb  Sol^ann  iD^ommer^lod^ 
■—  bie  Seifung,  fic^  ber  ^c^öffcnfunctio* 
nen  gu  enthalten,  ein  Sejilug,  ber  in 
appellatorio  toom  ^rjbifcbof  \}crn?orfcn 
ttjurbe.  S3eim  3lu«brud?  neuer  ©trcitig* 
feiten  wanbten  [\ö)  bie  ©c^öffen  mit  @r^ 


folg  an  bad  ^afeler  (Soncil  unb  erl^oben 
gegen  einen  jtoeiten  @^)ru(i^  be«  (5rj- 
bifc^of«  t>om  I7.3uni  1446  (ennen394) 
—  hierauf  fci^eint  ber  (S^^ronift  »(.  310^ 
mit  ben  Sorten  *np  ^)in;cftcn'  Jt^ingubeu- 
ten  —  ^^froteft.  211*  tt>€itere  Einigung«' 
t>erfud^e  unb  auö)  energif(^e  SJlagregeln 
bc«  (Sölner  ?Ratbö  tergeb(ici(>  blieben,  ent* 
fcbto§  fiö)  ber  (grjbifcbof  ju  ber  m.  311» 
enoäl^nten  ^efleffung  neuer  @cbi^en 
((Snncn  399) .  3efet  crft  erfolgte  bie  «^ 
i)cffation  an  ben  kai\g.x.  bie  9{üdt>ertoei' 
fung  an  ben  @rjbifdi>of  (14-19  gebr.  3. 
@nn«n  404),  unb  beffen  Urt^eil  öom 
22.  Oct.  1449  (ebenb.  405),  »oiwn  bie 
(£broniffd^on53l.  310aerJä^>lt.  2)ie@trei' 
tigfeiten  n^urben  crft  1457  t>off|lanbig  bei< 
gelegt  (ebenb.  407).  Qgine  breite  3)ar(iel' 
iung  biefer  ^änbel  bietet  bad  ^ud^  toon 


144«. 


787 


fd^cffcn  beö  l^ocgcn  gcrid^t«  binnen  ßocttcn  inb  tt>utbcn  unetnbrcd^tid^, 
bat  fi  fid^  ^e^lid^cn  nnbcr  ein  fd^ulben  inb  Inletten  bat  iair  ut«  tnb  (enger 
g^in  gerid^t.  bat  betbrei«  entftonbe  ban  eint  fd^effen ,  l^eifc^  ©d^eiffart 
^ir^ettn,  intgl^in  Sol^an  Sanu«,  ^enrtd^  §arbebnift,  ^enrid^  Qnatter* 

smart,  3o]^an  jin  föne,  ©erl&att  ban  Suefin:c.  ntttfc^effen  jo  Seetnc. 
biffe  n)ou(ben  ben  bur§  ©d^etffatt  nt«  bem  fdbeffenftoit  berftoiffen  nmb 
fad^en  n)illen  2C.  tnb  J^abbcn  ein  urbel  ober  in  getDift,  bat  f)t  ni«  bent 
fdbeffenftoit  blteen  folbe.  bt^  nrbefö  berief  fid^  ©d^etffart  t>m^  mx  b^n 
bufd^of  ban  Soeüen  inb  fine  manne,    bo  bat  nrbet  bnr  ben  bufd^of  qnam 

10  inb  fine  man ,  bo  toart  bem  mx^  ©d^eiffart  bat  urbel  jogetoift  inb  ben 
fd^effcn  af ,  item  nae  ber  l^ant  ber  bufd^of  ban  ßoeßen ,  bat  ca^itel  \>am 
boim  inb  oud^  ber  rait  ban  fioeüen  unberttjunben  fid^  e«  bid  jo  foenen, 
mer  men  enfunbeö  niet  binben.  bie  fd^effen  tDontben«  niet  laiffen  bi  bem 
üurfe  urbel.  bie  ftat  ^iefd^  bie  anber  fd^effen  n^  ben  torn  gain  up  ir  eibe : 

15  ir  einbeil  beben  bat  ciin  Sol^anne^  ßanu^  inb  ©er^art  banme  fiuefin, 
bie  jttjen  »Inen  uiffer  Soeüen  inb  a})peßeirben  bur  ben  roemfc^en  fonin! 
inb  loiben  ben  rait  t>a\\  Soeüen  oud^  bur  ben  foninf.  inb  bo  fi  lange  bae 
gelegen  ^abben,  bo  üerloren  bie  mx^  fd^effen  bat  urbel  mx  bem  roemfd^en 
foninge  inb  ber  foninf  toifte  fi  meber  an  ben  bufd^of  inb  fd^reif  bem  bu- 

io  fd^of,  bat  ^e  mit  finen  mannen  ein  fteebe  urbel  mifen  foulbe  tufd^en  bem  raibe 
tan  ßoeüen  inb  ben  bürg  fd^effen.  ber  bufc^of  inb  ber  rait  naemen  fic^ 
beö  an  inb  lieffen  bie  fd^effeu  fomen  in  bie  ©ranfgaffe  in  be^  bnfc^of^ 
]^oJ)e.  3o]^anßane^  quam.oud^  joßoellen  inb  l^abbe  öurttjart  inb  geleite, 
bo  nu  ber  bufd^of  u^  beu  beftjrocj^en  bad^  in  fime  l^ooe  ma«,  bairober  jo 

-^  urbeten,  fd^idtte  ber  rait  ban  fioellen  oud^  irre  brunbe  bairbi  inb  ben 
fd^cffen  n)art  bat  urbel  afgemift,  bat  fi  neber  laegen ,  inb  tt)urben  jo  ben 
cttjigen  bagen  be^  fdbeffenftoite  tjertoift  inb  ad^ter  ber  jit  niet  me  jo  redete 
ft^cn,  inb  ©d^eiffart  bleif  an  bem  fd^effenftoil  inb  tDurben  anber  fd^effen 
gefaxt,    vide  anno  1448. 

»«         3n  bem  fefeen  iair^  be«  neiften  bage«  nae  fent  ©imon  inb  fent^^ct.  29. 
Suba^  bad^,  laegen  neber  t^ur  ©oift  ban  bnfc^of  T)eberid^^  mx^  [t^oulf] 
ml  goiber  man ,  ttjail  200  fine  beften  ruter,  inb  tt)urben  jo  ©oift  in* 


Hamm,  Concordia  Ubio-Agrippinensis. 
Coloniae  1751. 

1 .  2)icfci«ad5frtd^t  finbct  [\6)  fap  xdM" 
X\^  In  be8  3citöcno[fen  ©art^olomeu« 
toon  ber  8a!c  ©efd^ic^tc  ber  @oeftcr  gc^>bc 
(bei  @ciberfe,  Oucllen  ber  mcpfälifc^en 
@cWi*tc  II,  380  ff.)  TOiebcr.  3n)ar 
flammt  bie  äücfte  C>|.  erft  au«  bem  16. 


3a^rbuiibcrt,  unb  in  mc^ireren  ^\\.  laf« 
Jen  pdb  @infd^icbungen  an«  bcv  teel^off* 
{d)cn  S^>ronit  nadj^roeifen.  2)od;  ijl  ge* 
rabe  l^ier  ni(]^t  an  eine  Interpolation  gu 
benfen,  ba  alle  ^ff.  ba«  S^reffen  toom 
29.  Dct.  fafl  genau  tibereinpimmenb  unb 
mit  toor;^iigU^er  ©enauigfelt  erjä^Ien. 


50 


788 


VI.  Äoci^^offfd^c  (£<^roni!  1499. 


gct)oitt.  atbac  bteif  ber  ^roift  »an  fent  ®ercoin,  geboren  »an  SBitgen* 
ftein,  junfer  *iß^Ui^^  t>an  SSla\\antot,  botjen  int  (ante  gefeffcn.  l^ete  'Debc^ 
xid}  Dan  SSurfd^eit  *  t)Ioe  mit  bem  mmpü  inb  bit  anber  mit  eme.  bie  ne^ 
berlaege  xoa^  bem  capitd  im  boim  fmaer  inb  l^artlic^  jo  beüDtnnen.  bie 
üan  ®oift  butten  ber  gegangen  ^erbe  inb  l^arncfc!^  bur  9  bufent  inb  60  5 
gulben.  bie  gebangen  fd(^afeten  \\d)  mx  32  bufent  gniben. 

3n  bem  felüen  jair  tt)a^  2^reir'binae  berraben  gemeft:  bat  bebe  inb 
l^abbe  beftatt  ber  baftart  »an  SSnrgunbien.    l^e  l^abbe  beftatt  4  ber  befter 
burger  binnen  2^reir,  bat  fi  fulben  4  buir  np  botn  gaiit  in  Der  nad^t  inb 
bairjo  jtt)ae  porfeen  offenen  mit  be^enbid^eit  bem  baftart,    bie  (tat  tt)art^  lo 
»i^  inb  binge  bie  berreber  inb  baben  in  ir  red(^te  2. 

ii8(.3iüb.  HAnno  dni.  1447. 


3n  bem  jair  un^  leeren  1447.  be^  22.  bage^  in  bem  merfe,  bae 
rnart  bie  groiffe  dod  jom  boim  gegoffen ,  item  bie  anber  bairna  neiftbot 

3un.  24.  genbe  jo  fent  3o^an^  niiffe,  inb  ttjurben  meifterüd^  inb  mail  gegof[en  15 
ban  einte  funftigen  man.    item  bie  groiffe  doä  tt)iget  200  jentner  inb  24 
jentiter.    item  bie  anber  bairnae  tt>iget  100  inb  20  jinber. 

3UI1.24.  3n  bem  fefoen  jair  jo  fent  3o^an^  miffen,  bo  ftoint  ber  bufd^of 
bau  Soetlen  a(jo  tt)ait  mit  bem  roemfd^en  foninf,  bat  l^e  eme  ftn  »impcl 
fante  ^  mit  mad^t  fin^  brober^  inb  gaf  urtoif  alre  maüid^  mit  jo  tredcn.  io 
oud^  ftoint  ber  buid;of  \oa\l  mit  ben  leeren  »an  ©terreuburd;  in  ©eherner- 
taut,  bat  ber  fetbe  ^ere  l^erui«  quam  mit  26  bufent  *  ber  ^n\\t\x  inb  ber 
©e^emer.  bort  fo  quam  eme  ber  ^erjod^  bau  ©äffen  inb  ber  bufd^of 
bau  ^iüe^fjeim^  oud^  jo  ]^ut^)e.  oud^  bergaberbe  bufd^of  'Ceberi^  bil 
bolf«  ui^  bem  ftift  ban  (Soeüen  inb  anber^toae,  inb  mit  a(  bem  bolf  js 
tt)ouIte  bufd^of  T)eberid(^  oüerjien  bie  ftat  »an  ©oift  inb  ben  l^ergod^  toan 
ßteDe.  inb  ee  bie  SSel^emer  bur  ©oift  quamen,  bo  n)unnen  fi  baft  ml  cfei* 
ner  ftebe  inb  namen  allit  xoat  fi  fregen,  inb  branten  ein  [tat  ui^,  »a«  ge* 


1 .  3)ictiid^  ton  S3urtfc!(fcib  unb  SScr= 
ncr  t)on  tBittgenflcIn,  ^ro^ft  »on  @t. 
©ercon,  würben  beibc  gefangen.  SBtebcr* 
^>olt  [einreibt  ber  (Sölner  9lotl?  an  @oeft, 
um  für  fte  Urlaub  ^u  erlangen.  (So)>ienb. 
XVllI,  2.2:^eil,  126»,  134b. 

2.  Sm  Chroii.  Sponheim.  (Trithemii 
opp.  hist.  Francof.  1601  fol.  p.  365), 
ba«  fi6)  auf  Ji^oItXiebcr  bejicljt  »erben 
al8  SSerrät^er  Wigandiis  Schenck  unb 
Johannes  Longus  genannt. 

3.  @c^cu  1446  botte  Äurfürfi  ÜJub^ 


mig  öon  ber  $falg  S3ottmad^t  crbatten, 
gegen  @oeft  ba«  9Jeid^8banner  ju  führen, 
bedgleic^en  ber  ^erjog  »on  @a(^fen. 
(Sbmel,  Stegeflen  griebrid^d  lll.  n.  2216. 
2217. 

4.  2)ie  gleiche  3a^t  ^at  Mt  395. 
gür  bad  golgenbe  t)gl.  aud;  bie  ^äm* 
^ronif  über  bie  ^oeflijc^e  ge^be  bei 
Emminghaus,  Memorabilia  Susatensia 
688  ff. 

5 .  SWagnu«  »on  ^a6)^n  '?auenburg. 


1447. 


789 


uant  SimgautDc  K  tnb  qnameii  mx  bie  Sippe  2  inb  meinten  bie  ond^  l^atn 
inb  ftormben  bie  14  bage  lanf  ^  inb  bteif  ungemonnen,  mer  bie  ntniten 
inb  bie  totne  ^abben  fi  t)aft  nebergefc^offen.  fi  joigen  t>oxt  mx  ®oift, 
inb  a^  bie  mx  ©oift  qnamen ,  fo  ma«  ein  jonferenctoifter  inb  l^iefc^  fent 

5  3öa(bnrd(^  inb  laöf  f)axi  mx  ter  [tat  Dan  ©oift  an  ber  ftatmuiren  bnt 
ber  porfeen.  bat  bie  bnrger  inb  ter  iunge  l^erjod^  in^atten.  ttjant  furt^tid^ 
t>ur  bev  jit  ee  ®oift  beladet  ttjart,  joic^  bev  bnrg  ^erjod^  3o^an  mn  ßte^ 
Den  binnen  @oift^  mit  t)i(  titterfd^af.  inb  at^  bie  ©eherner  mx  bat  ctoi* 
[ter  quamen,  fo  bieten  fi  gelic^  in  bat  cloiftev  inb  mnnneu  bat  mit  redeten 

!o  fturme  inb  ber  S(et)efd^eu  njorben  baft  üil  bae  erf tagen,  inb  ber  l^erjod^ 
t>an  6(et)e  bur^  intqnam  ben  öel^emeren  fo  nannte  ni«  bem  cloifter  in  bie 
ftat,  bat  i^inber  bem  l^erjogen  einre  erfragen  mart.  inb  alfo  fad^  ber  bn- 
fd^of  mit  al  bem  botf  mx  ®oift  nmbtrint  4  loed^en  ^.  upt  tefte  bereiten 
fi  fid^  bairjo  inb  fturmben  bie  ftat  ©oift  luail  14  bage  (anf:  fi  fd^oiffen 

15  Duir  in  bie  jlat  inb  ftnrmben  an  brien  enben  gelid^  an,  bod^  enfd^afcen  fi 
niet,  mant  bie  ftid^teiberen  maren  jo  fürt,  inb  moiften  ni^mart  toid^en. 
fi  leben  bair  groiffen  fd^aben  inb  bleuen  t)it  treftid^er  menne  boit  Dan 
Soetfd^en  inb  Dan  ©etjemeten,  inb  ber  bufd;of  ban  Soelne  toa«  binae 
felf«  boit  gefc^offen:  bem  bnfd^of  mnrben  3  banfarmbnrftpife  in  einen 

20  finen  fd^ilt  gefc^offen,  ben  eme  ber  foninf  Dan  granfrid^  gefant  I;abbe.  it 
bleDen  boit  me  ban  15  l^nnbert  man  inb  28,  bie  in  bie  graDen  Dielen, 
bae  fi  ftormben.  binnen  ©oift  tt)urben  8  man  boit  gefd^offen^.  onc^  xva^ 
binnen  ©oift  ein  l^ere,  genant  ^er  ®atoin  Dan  ©mainuenburd^  \  inb  toa^ 
Der  Se^emer  lant^man  inb  fprad^  mit  in,  inb  l^e  ctagebe  oDer  ben  bnfd^of, 

25  tpie  ^t  inb  bie  fine  im  fin  goit  Derbrant  l^ebben  jo  nnred^t  inb  in  Derfmeit, 


l.'Jcmgo.  2)ie  @tabt  mußte  bem 
©i-gbifc^üf  äaM«ng  üou  9000  ©ulbcn 
)>erjpreci)6n  unb  n^anbte  ftci^  an  (S5(n  mit 
ber  33itte  um  ©ürgfc^aft,  würbe  aber  3fuU 
1447  abf(ib%ü(^  befd^iebcu.  Q[o)>ienb. 
XVIII,  2.  Z\)d\,  J52b. 

2.  Sippflabt. 

3.  miif  ?a!e  397  baucrte  bie  Öelagc:* 
rung  cilf  4age,  Don  2)in8tag  ^ov  @t. 
Sol^ann  {3uni  20)  bi«  grcitag  nac^  ^-Pe* 
ter  unb  ^aul  (3uni  30).  @enau  \o 
^timäfvomt  693  unb  699,  nur  ift  an  er» 
pcrer  <Stctte  offenbar  'binflbagcS  bur 
(urc^t  'na')  3oauniö  35aptif!e'  ^u  (efcn. 

4.  Sfiac^^  Safe  397  'up  faterbad^  bor 
füntcS3itc'  (3um  lü,. 

5.  iRa*  ben  Sufäjjcn  ju  Safe  402 
nur  Drei  Sod^en,  3uni  30  m  3uli  21 . 

6.  2)iefe  fott)ie  me^^rere  weitere  2ln* 


gaben  pnben  ftd^  anc^  in  ben  S^tl^^^n 
ju  Safe  407  unb  406,  wo  fie  wo^>^  eben 
aud  unferer  (S^roui!  beigefügt  ftnb. 

7.  '§ere  ®awin  Dan  @ci^wauenl)erg 
ritter '  erf c^eint  wicber^oU  in  einem  Ur* 
tljeil  bc«  bergifc^cn  3Jlanngcricl;t8  bon 
1473  f?acomblet,  3(rc^it)  I,  428.  436), 
auc^  fc^on  1452  in  einem  «Schreiben  ber 
@tabt  an  ben  ■?)erjog  toon  3ütic^.  So= 
pienb.  XXII,  60^,  tßnig  griebric*  be« 
geugt  1442  feine  cbte  Slbfunft  au^  polui» 
\6)m  ®efc^>tec^t.  S^met,  9leg.  n.  920. 
3n  meifi  wörtlid^er  Uebereinftimmung 
crjä^lt  ben  gleic!(fen  SSorfatt  bie  9leim* 
c^ronif  bei  (Smming^au«  703  2)a6  fie 
ber  Ä'ocü;.  (S^ron.  al«  SSorlagc  bicnte,  ift 
faum  anguuel^men,  ba  (entere  nlrgenbwo 
9leim[^)nren  jeigt. 


790  VI.  ÄocH^offf«^  (S^roiiit  1499. 

gel^omott  inb  t)erfproci^en  ^ebben,  ftn  gebort  inb  ftn  ere  antreffen,  uib 
begerbe  t>an  in,  bat  fi  in  bat  tieffen  (eit  fin  burci^  htntfci^af  finre  alberen 
inb  gebort,  bo  nu  bte  ^e^emer  fagen,  bat  fi  niet  gefc^affen  tufunben 
inb  ond^  bat  ge^oirt  ^abben,  fo  braid^en  bie  ^el^emer  np  inb  joigen  loib^ 
berumb  ^eim.  tt>ere  ber  bufcbof  ban  ßoetne  in  niet  inttoid^  jo  ®ei^le*  j» 
in  bie  ftat  mit  finö  felfd  übe,  fi  ^tten  in  in  bem  bctbc  erftogen.  ber 
burß  l^er  ®att>in  binnen  ©oift  toa^  nae  gebrunt  an  bcn  ^eren  Dan  ©ter^ 
renburc^,  iiib  ^e  toa^  burmaite  t>txa6ft  geioeft,  bo  fft  eirfte  quam  in  be« 
^erjogen  ban  Serge  f^ou,  inb  man  fprad^,  ^e  toere  eind  f^ometi^erd  fon, 
inb  fi  tt>urj)en  im  bairunib  finen  ^etme  jo  ber  rinfd^  ^ren  l^oüe  jo  io 
fc^anben  af  in  bred ,  inb  bat  loart  nu  geiorod^en  burci^  bie  Sei^mer  an 
ben  ßoetf^n.  bie  puffen  inb  bie  Se^emer  joigen  bem  ^erjogen  ban  bem 
33erge  2  in  fin  lant  »an  SRaben^berc^  inb  floigen  bat  umb  inb  roufben 
«i.sn».  fit^  c^cn  inb  clufen  inb  namen  allet  bat  barinne  toa^,  be^geliti^en  beben 
fi  ouci^  in  ber  nennen  dcifter :  fi  namen  tetd^e  inb  monftrancien  imfc  '* 
fc^utten  bat  i^iüige  facrament  ui^  inb  hielten  bat  fitoer  inb  berbranten 
bie  alten  nonnen  inb  Doirten  bie  jongen  mit  in  iiib  joigen  alfo  bur(^ 
brunbe  inb  manbe  lant.  albae Ratten  gelegen  me  ban  80  buifent  man, 
bie  alle  bem  bifc^of  ban  ßoellen  bieuben^.  bie  foiiie  tufc^en  ben  jmen 
leeren  Sollen  unb  ßlebe  inb  ber  ftat  ©oift  wart  gemacht  anno  sequenti^.  2« 
umb  beffclben  frieg^  toillen  loart  bat  ftift  t^an  Sollen  inb  bat  laut  Dan 
Sleoe  ban  beiben  irren  ^eren  mit  allen  amj3ten  fo  gar  Derfat,  bat  ir  g^in 
geintc^d  floe^  noci^  am))^  gan^  mec^tid^  euioa^  our  fici^  jo  gebruic^n. 
bat  ftift  Dan  Sollen  toaxt  jemerlic^eu  berbarft  oDermife  Derfetjunge  ftebe 
inb  floe«,  jolle  inb  anber«,  a^  Durß^.  inb  bat  caj)ittel  ^atte  gefegelt  mit  25 
bem  bifc^of  inb  enfunben  be^  niet  bejalen :  borumb  bie  felDen  ^eren  Der» 
Dolgt  tt>urbeu  am  gerid^t,  bat  fi  jo  banne  quamen  inb  ber  boim  nnbefun- 
gen  ftoint  inb  ber  go^bienft  bleif  achter  megen.  inb  id  noc^  l^ube  jo  bagc 
niet  ganfe  tt>ebcrumb  georiet  bat  feloe  ftift  burß  bau  ber  Derfefeung  anno 
1499,  al  ^ait  ber  burc^tud^tige  furft  inb  nu  jer  jit  erfebifc^o(  Dan  Socl«  -^ 
len,  l^er  §erman  lantgrcoe  Dan  Reffen,  bat  groifte  beil  beffeloen  ftift 
oDermife  fine  ^oid^berocmpte  Durfic^tid^eit  roeber  afgeloeft. 

suppi.  9iico(auö  V towö  pai^  8  jair. 

244*. 

1.  ©cfefc.  @nnen,  ©efd^ic^te  III,  419  ff.    8crjel(t* 

2.  ©erwarb.  nig  ber  t)on  2)ietrid^  i>er[c^tcn  Äo^bar» 

3.  SBgl.  wicbcr  SReiinc^ronif  706.  feiten  im  ?(rc^ito  für  bie  ©efdjit^tc  unb 

4.  (Srjl  1449.    »gl.  @.  791  9?otc  2.  ©tatifti!  bc8  SBatcrlanbc«  (53onii  1785) 

5.  »gt.  bie  Urtuuben  bei  Jacomblet,  236  ff. 
Urfunbcnb.   IV,    351.   374  9Joic.   375. 


1448.  1449. 


791 


Anno  dnf.  144«. 

3n  tem  öuvg  jair  »art  bat  doifter  t>an  fent  "»ßant^afcou  *  inb  t>an 
bcm  groiffcn  fcnt  aWcvttn  binnen  ßocllcn  reformieret  inb  befloffen. 

3n  bem  fetoen  }air  ^  u})  ber  leidiger  tri  foninge  t>a6),  bo  quam  ein  San. «. 

5  legait  jo  ßoeöen  öan  bem  ^)ai«  ban  JRomc  umb  örebe  inb  einbrec^tid^eit 
jo  mad^en  tufd&en  bifd^of  S)eberici^  Dan  ßoetten  inb  l^erjod^  Sliff  DanßfeDe 
inb  fime  fon  ^erjod^  3o^an.  fi  ^ielben  Di(  tage  jofamen,  inb  jom  teften 
l^iefben  fi  einen  bad^  jo  J^rid^t  np  ber  SKaefen  unb  quamen  beibefamen 
))erfoinlid^  bae^in :  bo  mart  it  upgenommen,  bat  ber  fried^  gcfoint  matt.    . 

10  inb  ber  legait  mad^t  bie  fotne  albae,  bat  fi  fid^  mit  armen  leiten,  inb  ber 
pai«  foulte  ben  ui6f<)rud^  boin,  fo  mem  ©oift  bliöen  foufbc.  bat  fteit 
nod^  affo  anno  üurß.  feifer  greberid^  ^ait  fit^er  anno  1486  ^erjod^ 
3o^n  ban  Siebe  ben  jongen  nu  jer  jit  lebenbe,  beö  bur§  ^erjod^  3o^an« 
fon,  ber  binnen  ®oift  quam  inb  bleif  a«  it  befegevt  loart  a«  Dur^,  befeint 

15  JO  Soeßen  mit  finen  lanben  inb  oud^,  a^  id^  meinen,  mit  @oift^,  einbeil 
fagen  fin  leben  tant.    toie  it  bairumb  fi,  bat  lai«  id^  üaren. 

3n  bem  feloen  jair ,  be^  anberen  bage^  nae  conversio  Pauli  *,  3an.  27. 
tourben  bic  alben  fd^effen  afgefafet  2c.  unb  bifd^of  Deberid^  bau  ßoelten 
fafete  ban  nutoe^  ein  ganzen  nitttjen  fc^effenftoil  inb  mad(;te  up  ben  bur§ 

20  bad^  13  fd^effen  inb  einen  greoen,  inb  bie  iourben  gemeinlid;  genommen 
ui^  ber  ganzer  gemeine  ban  ßoßen.  bur  jiten  ptad^  men  g^eiu  fd(;effen 
JO  nemmen,  ban  ui^  ben  alben  gefled^ten,  bie  ban  ben  15  gefled;ten  \va^ 
ren  ^,  bo  berloren  fi  irre  bri^eit  inb  ^bben  be^  groiffen  fd^abe  inb 
fc^anbe.    bie  nuioen  fd^effen  ^ielben  ir  eirfte  red^t  inb  gebiuge  np  fent 

2b  ^ter^  aüent  in  ber  baften.    item  al  mareu  bie  alben  fd^effen  bau  ben  15^ei"f-2i. 
gefled^ten  t>ern)ift  be«  fd^effenftoil^,  at«  bürg  anno  1446,  fo  fin  bod^ 
einbeil  ban  ben  felben  1 5  gefled^ten  nae  ber  ^ont  toebevumb  umgenommen 
in  ben  fd^effenftoil. 

Anno  dni.  1449. 

3n  bem  bürg  jair  i\p  bruijeinbad^  biet  fent  2:^oma^  capell  neber  ®.  3««-  «• 


30 


1.  ^a6f  Gelenius,  De  magiiit.  Col. 
364  tüurbe  @t.  ^antaleon  fdjfou  1446 
reformicit. 

2.  @rfl  im  folgcnbcn  Sa^r.  1449 
üRärs  13  fteüt  ber  earbinaUegat  So^an» 
ne«  tit.  8.  Angeli  gu  (5öln  eine  Urtunbe 
au@  (Gelenius,  De  ma^nlt.  451),  1449 
%px.  27  (gacomblet,  Urfunbenb.  IV,  346) 
fdj^log  er  ben  üKae«trid(fter  35crtrag. 

3.  3rrlg!  2)ie  ©etct?nung«urfunbe 
1486  San.  18  {Orig.  im  ?Jrotoinciat= 
axdfiti  ju  3)üffclborf,  gebrurft  bei^efd^cn* 


macif^cr,  Annales  Cliviae,  1731,  cod. 
dipl.  111)  nennt  nur  bie  ?änbcr  (£(etoe, 
Tlaxl  @enne^>. 

4.  2)a8  S)atum  ifl  irrig.  S)ie  Ur» 
funbe2)ietrid^«  ifl  '1448  u^  fent ^auu>e(« 
badj^  conversionis'  (3an.  25)  batiert.  Se- 
curis  ad  radicem  posita,  $[nbang  112. 

5.  3Sgr.  oben  @.  787  unb  @nnen  III, 
399. 

6.  2aQ  am  S)om]^of,  an  ber  ©teile 
be«  ^>eutigen  3)iöcefanmufeum«. 


792  VI.  toeH^cffWc  (£t;iontf  1499. 


Anno  dni.  1450. 


3n  fcem  Dut§  iait  tourbcn  Dil  fubc  erftod^cn  jo  Socücu,  mc  bau  24 
of  26 ,  inb  ein  fatmau  tuart  bt  bem  ßigclftcin  crf lagen  öan  l^cr  SBil^clm 
Dan  Öimburc^,  SBcrncr  ©cnoi^^  mit  2  tncc^tcn,  bic  baebi  »aren. 

!Bi.3iib.  II  Snbcm  Durg  jair  »a«  ein  gulbcn  jair  inb  quam  groi«  Dclf  jo  S^iomc 5 

@d»ebe(  ^^  begau  bat  toouK  toau  bciben  jiben  afjotooUcn  in  bic  Siber  inb  affo  fturDcn  einbeil 
in  bem  tvaffcr,  bic  anberc  tüurben  jemcrlid^  ertreben,  inb  bae  n)a«  ein  cif(^(i(i 
unb  grun>e(i(^  gefc^rei  bed  Doultd.  bo  licd  bcv  pa\^  r>\\^Vi6)  \ci6)m  bie 
lici^amc  bcv  ücvbrunfener  minien  inb  bic  cirlic^  begraben. 

tt^annc,  mac  in)  inr^l  wen  is  von^tn  Mt  nniii$rpr(4U4  nn^r  ktinfl,  M^tt  }9 

Städten. 

§ic  iö  je  mirfen  Dlieflic^^^  \^^i  in  ^^n  leften  jibeh  a^  bic  licfbe  inb 
bic  buitid^eit  ber  minfd^cn  ferc  berlofc^en  i^  of  bcDlecfl*  nu  mit  ibel  gto* 
rie,  nu  mit  girid^cit,  nu  mit  traid^eit  ic,  bie  fonberlid^en  groiölidf^  jois 
[traifen  i^  in  ben  gciftüd^en,  bie  bil  me  xoad^en  inb  fotd^felbici^  [in  jitlid; 
goit  JO  DergabcTcn  unb  gcnoid^be  bc^  bleifdji^  jo  feieren  ban  felici^eit  bcr 
feien,  unb  baebnrc^  bat  gemein  öoult  in  gtoi^  irtunge  fnmpt,  tt>aut  fi 
foid^en  allein  jitlid^  goit  mit  irren  burgengereu,  al^  roet  g^ein  emic^  goit 
inb  emic^  Icoen  l;icrnac:  up  tat  ban  bie  berfuimlic^eit  ber  Dutgcngct  inb  20 
bat  quait  eyempel  inb  m  bcolecfunge  be^  gofemotl  intgemein  aller  prcbi- 
canten,  bie  irre  uufebclic^  girid^eit  bae  inue  laiffcn  nütluben  inb  mirfen, 
ben  goiben  criftenminfc^en  niet  fo  jere  l^incerlid^  unb  fd^ebelic^  toere  inb 
bat  fid^  niemand  entfd^utbigen  moic^tc,  l;ait  ber  cioige  got  ui^  finre  un* 
ui^gruntlid^cr  ioi«l;eit  upcrioectt  bie  loDcfam  fünft,  bat  men  nu  boic^er  25 
bvucft  inb  bie  Dcrmannid^fclbiget  fo  fere,  bot  ein  ieber  miufd^  mac^bcn 
roec^  ber  felid^eit  felf«  Icfcn  of  ^oeren  lefen.    toat  unbenoinbc  id^  mic^  jo 
fc^riben  inb  jo  bcrjellen  bat  lof,  ben  nutje,  tie  fclid^eit,  bie  ui^  ber  fünft 
untfprinft  inb  untfprungen  i^,  bie  niet  ui^ffpred^lic^  i^,  bat  mir  gejuigen 
alle  bic  fd^rift  lief  l;aoen,  got  gcDc,  it  fin  teien  bic  buitfc^  funucn  lefen,  3« 
of  geleirbc  lubc  bie  latinfd)er  fpraic^  gebruid^en ,  of  moeudl^e  of  nomien 
inb  fur|lid^  al  gemein  I  0  ivie  Dil  gebeber,  toie  unjellic^e  innid^eiben  mx^ 

12.  trucfe.       20.  ban  bat. 

1.  35ielmc^r  SBcnep«.    3JgI.  bie  gc^  man  bei  Setter,  Äritifc^ic  ©e^it^tc  bcr 

naucrc  (Srjä^Iung  SBb.  II,  200,  (Srfinbung  ber  «ut^brndcrtunfl,  SPiainj 

2    %u\  bic  ja^Ilofen  (Sontrcöcrfcn,  1836.    3$gl.  ba^  ^cfemonn,  ©utcnbcrg 

tüelc^c  bic  folgcubc  bcvüt?mlc  Stelle,  na*  unb  feine  iWitberocrber  in  \y.  ^aumtx'i 

mcntlict)  wegen  ber  ju  ©unftcu  bcr  \^oU  Jpifl/Xafdjfcnbnc^  1841,  bcfonber«@.  558. 

länbifc^cn  *ilnf<)rüct)c  [|)rcci^enbcn  @äje,  9ieucftc  Unter(ud;uug  A.  van  der  Linde, 

l^crüorgcnifcn  b«t ,  fann  ^icr  uic^t  cin^  De  Haarlemsche  Costerlegende.  's  Gra- 

gcgongen  iverben.   S)ie  8i«cratur  pnbet  venhage  1870. 


1450. 


793 


%t\d)tppet  ot)crini^  bic  flebrucfrcn  botd^cr !  item  toit  tott  locftlid^cr 
fctigcr  Dcrmanunacn  gefd^icn  in  ben  ))tcbicatcn !  inb  bat  f uttH)t  attit 
ber  mirg  ebefer  fünft,  odf  toat  groiffet  nufe  inb  fcüd^cit,  of  fi  toittcn, 
p{  bacban  bcn  gencn,  bie  gcbrucfbe  botd^cr  mad^cn  of  bercibcn  l^elpen, 
oud^  bat  fin  mad^!  inb  bcn  geluftc  bacban  jo  Icfcn,  ber  mad^  oberfien 
boid^efgin,  bat  gemacht  ^ait  ber  groi6  beroenn^te  bcctoir  3o^anne« 
:|on  De  laude  scriptorum  \  item  bat  boid^elgin,  bat  gemacht  ^ait 
geiftlid^  Da^iber  inb  ait  go  ®^)anl^eim,  l^cr  So^nneö  ban  5Eretten^  «i.3t2» 

n2.     item  bcfe  l^oit^ttjirbigc  fünft  öurß  i«  Donbcn  attcrcirjl  in  5Duitfd;Iant  joSdjebel 
1^  am  ^im,  inb  bat  i9  ber  buttfc^et  nacion  ein  groiffe  eirlid^eit,  bat  fuld^e  ftnrtc^e 
'\6)m  fin  bae  jo  t)tnben.    inb  bat  t^  gefdtfiet  bt  ben  iairen  und  ^eren  anno  dni. 

)3,  inb  bon  ber  jit  an  hxi}>  men  fd^rei^c  50  ipart  unberfoic^t  bie  fünft 
mat  boirjo  ge^oirt,  inb  in  ben  {airen  nn«  ^eren  bo  men  fd^reif  1450, 
xoa^  ein  gnfben  jair :  bo  began  men  jo  brndfen  inb  toa«  bat  eirfte 
i),  bat  men  bructbe,  bie  bibel  jo  tatin*  inb  mart  gebrncft  mit  einre 
3er  fd^rift,  a^  i«  bie  fd^rift,  bae  men  nu  miffebcidjier  mit  brucft^. 
i  mietoail  bie  fünft  i^  üonben  jo  3Ken| ,  at^  t>urg ,  up  bie  roife  afö 
nn  gemeintid^  gebrnid^t  unrt,  fo  i^  bod^  bie  eirfte  burbilbnng  Donben 
poüant  ni^  ben  T)onaten,  bie  baefeff«  bnr  ber  jit  gebrncft  fin,  inb  ban 
ui«  ben  i^  genommen  bat  beginne  ber  Dnrß  fünft  inb  i^  bil  meifter* 
?r  inb  fnbttlid^er  bonben,  ban  bie  felDe  manier  \va^,  nnb  ie  (enger  ie 
c  fnnftlid^er  tourben®.  item  einre,  genant  Dmnebonum,  ber  fd^rift  in 
c  burrebe  up  bat  boid^  Quintilianus  genoem<)t'^  unb  ond^  in  anberen 
r  boic^er,  bat  ein  ffiate  ni^  SSranfrid^,  genant  ^Wicofau«  (Senfon,  ^abc 
:  eirft  befe  meifterüd^e  fünft  bonben.  mer  bat  i«  offenbairlid^  gelogen, 
it  fi  fin  nod^  im  (eben,  bie  bat  gejuigen,  bat  men  boidj^er  brndtte  jo 
lebige  ec  ber  bürg  3Jico(au«  ®enfon  bar  quame,  bair  l^e  began  fd^rift 
uiben  nnb  bereiben.    mer  ber  eirfte  oinber  ber  brndferie  iö  gemeft  ein 


1.  Sodann  ©cvfon'«  'Xvacta't  De 
e  scriptorum  ifl  bereite  1423  gcfci^ric« 

fann  natüvUc^  nic^t  oou  3e^ruä<' 
^üc^^evn  f^rcd^cn.  @r  eröffnet  bcn  er* 
öant)  ber®efammtan«gabeöon  1488. 

2.  Joaiinis  Trithemii  de  laude  scri- 
um  manualium,  3)?atnjer  ^u^gabe 
Opera  Don  1605  ©.  742—64. 

3.  Ucbcr  tiefe  '^lugabe  bgl.  SBetter 
.  324.  777.  2)a6  bic  Äoel^.  (£^ron. 
tM  cinfac^  abfd^reibt,  fc^eint  \)kx 
fc^en  ju  fein.  Sebenfaܫ  ip  ber  Ort 
nj  mit  bem  3a^r  J44ü  nnöereinbar, 
^utenberg  1440  noci^  in  ^traßbnrg 

(Sbenb.  290. 


4.  2)er  2)rn(f  biefer  fog.  42  =  jeiügen 
8ibet  begann  nidtft  t>or  C^nbe  1452  unb 
würbe  etwa  1455  t)oIIenbct.  Setter  350  ff. 

5.  3)ru(f^)robe  bei  ©ofemann.  Xafet 
I.  u.  a. 

6.  %I.  Setter  536  ff.  @egen  if^n 
@cfemann  558. 

7.  ©emeint  ifl  bie  3Sorrebe  be^  Om- 
nibonuä  Leoniceiius  ;(U  Ouinctifian'd 
Institiitiones  oratoriae,  ^enebig  1471. 
9^ac^  Meerman,  Origines  typographicae 
(Hagae  com.  1765)  17,  ber  bic  0tette 
anführt,  mtll  Ognibene  be  Üonigo  nur 
fagen,  ber  2)mdter  3enfon  l^alt  bic  Xtf' 
ptn  beroottfommnct. 


\ 


794  VI.  ÄocI^offfc^c  (B^roni!  1499. 

burger  jo  äRcnl  tnb  toaö  geboren  tjan  ©trm^burd^  inb  l^iefd^  ionfer 
3o]^an  ©ubenburd^.  item  ban  SKenfe  i«  bie  burg  fünft  fomcn  alre  eirft 
go  (Soeüen,  bairnae  jo  ©trai^burd^  inb  bairnae  jo  SSenebige.  bat  beginne 
inb  bortgan!  ber  bur§  fünft  l^ait  mir  muntüel^  bcrjett  ber  eirfame  man 
mcifter  Ulrid^  ^tü  Dan  ^anautt)e  K  boid^bmdcr  jo  ©oeüen  nod^  jcr  jit  5 
anno  1499,  buvd^  ben  bie  fünft  bur^  i«  go  Soeüen  fomen.  item  it  fm 
ouel^  einbeil  Durioi^iger  man  unb  bie  fageu,  men  l^abe  oud^  J>urmaite 
boic^er  gebrudtt.  mer  bat  i^  niet  loair ,  mant  men  bint  in  geinen  tanbcn 
@*rb«i  ber  boid^er,  bie  go  ben  fetoen  giben  gebrudtt  fin.    oud^  fm  üil  ho'xd^tx  tKrjndt 

unb  locrlorc«,  bie  mtü  nirg<n«  t)inben  tan,  umb  bat  bei  fo  »cnid^  gefc^retoen  tt>a«,  a«  10 
bat  gtoifle  beti  bie  Xitni  Sit)iu9  gema(i^t  l^ait,  item  bie  boi(^er  )>an  bem  gemeinen 
goibe,  bie  XuQiud  gemacht  ^ait,  item  bie  boic^er  toan  ben  priben  ber  S)uitfc^en  mit 
ben  ^omtuM  ic,  bie  $Iiuiu9  gemadtft  ^ait,  t)an  ben  man  meni^  of  gan^  niet  tjiiit. 

item  befe  nu|lid^c  inb  gotli^e  fünft  l^ait  ad^terfpved&er,  a^  a(  auber  bingc, 
inb  bat  gefd^uit,  a^  mid^  bunft,  algo  unbißid^,  loant  bie  bingc,  bie  men  15 
(eirt  inb  bie  t^erbienftlic^  fin  go  ooerfefen  unb  go  oDerbenfen,  bie  fal  men 
niet  t)erbieben.  toat  i«  uufeüd^er  inb  ^eif famer,  ban  fid^  betummcren  mit 
ben  bingen,  bie  got  antreffen  inb  unfer  felid^eit?  fi  t^erftaiu  niet  albie 
leidige  fd^rift  in  latin,  bie  fi  tunnen  tefen.  alfo  gefc^iet  ouc^  ben,  bie  fcie 
felt)e  fd^rift  gebuitfc^t  lefen.  mer  loolben  fi  beifce  b(i^  anteren,  fo  füllen») 
beibe,  ber  latinfc^  inb  ber  buitfd^,  groiffcn  t)erftant  inb  fueffid^eit  friegcn, 
a«  id^  bid£  inb  t>U  Dan  geiftlid(;en  perfonen  gel^oirt  i^aöe,  bie  afgo  innic^lid) 
inb  ba^)perttd^  ban  geifttic^en  bingen  \pxaxä)  ^i^lben.  inb  befe  ungunfti- 
d^eit  gefd^iet  ber  greifte  bei!  Dan  ben  ungeteirben,  bie  Dan  red^ter  (euioic^eit 
inb  unmiffeul^eit  niet  funnen  anttrerben  toan  fi  gcfraeget  tcerben  öan» 
goiben  luben  ban  ben  Durß  bingen  inb  atfo  Derfdt;emt  n^erben.  einteil 
anber  beforgen,  it  tomme  ein  btrafunge  unb  irrung  bairui^.  mer  bati^ 
fo  balbe  toibberlad^t  bitrd^  bie  geteirben,  of  bat  alfo  queme.  item  iti^ 
niet  bil  gefien  of  ge^oirt ,  bat  fe^jerie  fi  eutfprungen  Dan  bem  gemeinen 
bolf ,  mer  gemeintid^  inb  aüermeift  ui^  ben  Duru)i|igen  geteirben.  M-^ 
geüd^en  fin  einbeit,  bie  meinen,  bie  Dermenni^felbigunge  ber  boi^r  ft 
fd^ebefic^.  id^  toolbe  gerne  ^oiren  trairumb.  Dan  ber  genre  tt)egen,  bie 
fünft  inb  ere  lief^aDen,  i«  it  nu  ein  angeneme  gutben  inb  feüge  git,  tüi 
fi  ben  adter  ir^  Derftonfe  moegen  plannen  unb  befeen  mit  fo  ungeüigem 
iDuntertid^en  faemen  of  ouc^  berfud^ten  iren  berftant  mit  fo  mand^n» 

1.  Uekv  ben  SBertl^  biefc«  äcugniffeö  rücfaufiH^ren  feien,  fo  tt)irb  bie«  bur^  ben 

Dgl.  Setter  282. 481.   SBenn  ebenb,  549  Umftonb  bcflötigt,  baß  bie(5(^ronit  flewbc 

gefagt  mirb,  e«  {ei  gar  nic^t  ju  ermitteln,  bie  n>ic^tigfte  Angabe,  bad  3a^t  ber  Sr» 

tDetd^e  Angaben  ber  ^oelb.  ^(^ron.  tu  finbung,  einfach  au9<^(!^ebe(  entlehnt. 
gentU(^  auf  bie  äJlittl^eUungen  i^ttl^  ^u« 


14&0.  145] . 


795 


gotlidf^en  fttaileu.   ntcr  t>m  ben  gencn,  bic  lunft  uict  ücf^aöen  nod^  ix 
fc(c,  fagc  xd):  toiüen  fi,  fi  mocgen  mit  l^atocr  arbeit  fo  Dil  leren  in 
ein*  jre  fnrfeer  jit,  aö  bur  einre  moedbt  in  bi(  jairen.   inb  bat  fumpt  t)an«(.3i2b. 
bem  groiffem  \>ü^,  inb  bat  in  bil  wege,  ber  genre  bie  bie  beider  bruden, 

b  bie  nngeü^  beffer  fn  ban  burmailö  getieft  gefti^reben  fin.    mer  ber  im 
felf«  ml  quait  fin,  mem  bient  ber?   efo}>nö  fci^tift,  bat  ein  ^ane  bante^^aj^-^ 
ein  fer  !oftlic^en  ebelgefteine  in  eime  mift,  mer  l^e  fant  bed  niet  inb  fd^er^fab.  iii, 
ben  enmed^.  it  i«  niet  geborlid^  jo  tt)er^>en  bie  ebel  j)erlen  »ur  bie  berfen.  üj?««^. 
felic^^  fin  fi,  bie  bie  gaben  jo  merf  fefeen,  bie  in  got  gegeben  ^ait,  inb  bae*    ' 

ö  mit  gewinnen  nod^  mere. 


Anno  dni.  1451. 

3n  bem  bnr§  jair,  bo  tDart  ein  boctoir  up  ber  Sruggen  crmort.  ber 
boitfteger  mart  gefangen  inb  fin  ^cnft  tuart  im  afgef lagen  K 

3n  bem  feltjen  jair  ma^  ein  aljo  groi«  fterben  jo  Sollen,  a^  raen  in 
5  mand^en  jairen  ie  brefd^ebe,  inb  ^oif  fid;  an  jo  ^jinjten  inb  toerbe  bi«  jo3uii.  i;j. 
firftmiffe.    in  bem  l^atoen  jair  fturtjen  mail  21  buifent  minfd^en,  fc  alt2)ec.  25. 
fo  junf.  bie  laben  mit  ben  boiben  minfd^en  ftatt  men  up  ein  mit  groiffen 
^oufen,  bat  men  niet  jit  i^abbe  greber  jo  mad^cn«    nnb  waren  aljo  bil 
minfc^en  ui«  ber  ftat  gebtuwen.    bie  ^^affd^af  nnb  ber  rait  waren  ein«, 

>  bat  men  ben  bur^ganf^  gint.  umb  fent  3Ric^el«  bad^,  bc  wa«  bat  meifte  ^evt.29. 
ftcrt>en  inb  fturt^en  bid£  up  einen  bad^  me  ban  200  minfd^en^.    got  ^abe 

ir  feien,    amen. 

3n  bem  felDen  jair  tufd(;en  paifd^en  inb  pinyten,  bo  quam  ein  car*  «vr-  25 
binait  oan  9tome  inb  ^iefd^  ^er  Slai«  ban  Sufa  inb  wa«  geboren  ui^suniis. 

►  bem  ftifte  Dan  2rier  ni«  eime  borpe  ^eifd^t  Sufe,  gelegen  np  ter  3Kofel. 
i)e  bracht  inb  preitgebe  groiffen  aflai«  in  biffen  lanben  inb  ladete  ben 
roemfd^en  aflaiig  allumb  in  bat  lant :  ein  iglid^  minfd^e  fulbe  in  bie  tifte 
werpen  bat  bierbe  beil  \r>at  l^ei  up  bem  Wege  jo  9?ome  oerjeren  moed^te. 


1.  2Ba6rf(i^einüc!^  ifl  ein  35oigang  bc« 
töoi-^crge^enten  3a(>re«  gemeint.  1450 
apr.  26  würbe  2Kelfler  aWartiu,  2)octor 
beg  canoni(d(fcn  SRec^t^,  t)on  %\)i^  unb 
3o<^ann  »an  bem  ^rourfc  au«  SWcdS^eln 
auf  ber  ©trage  überfaüen,  'umb  \(S)vi\tt 
miit,  bic  (elt)c  mciftcr  SKcrtiu  oeöcr  iren 
brotber,  bie  ein  moenid^  to  ber  lOinben  in 
^otencn  i9,  gebain  fat  ^ebn*.  (gr  ftarb 
in  Solge  ber  iS'^igi^anbluiig  nod^  am  fel^ 
hm  Xag.  (Söln  an  iS^ed^eln  unb  ben 
^ergog  Don  ^urgnnb  1450  iD^ai  8.  (So* 
picnb.  XXI,  28b. 


2.  @in  großer  Bittgang.  Sefd^rei» 
bung  im  Liber  registr.  sen.  I,  64*>:  'bit 
pltct  man  jo  boin  a«  man  umb  burd;  fal 
gain,  inb  i«  bat  groid  gebet'.  @(^>on  am 
9.  %HQ.  iDurbe  »cgen  ber  $e|l  unb  bc« 
anbauernbcn  ^Regenwetter«  eine  $rocef» 
fton  gehalten,  ^orgenfpra^en  (<Stabt« 
axäf.  A,  IV,  57)  49a. 

3.  @ept.  22  bitten  Pfarrer  unb^irj^» 
meifier  toon  ^t.  ^(ban  um  (Srkubnig, 
if^ren  ^ir^bof  in  ertoettern.  ^nnenM(^e 
9icgejlen. 


796  VT.  ÄocI^offfc^c  (S^ronit  1499. 

bod^  gaf  mcn  igltc^m  ftncn  eigen  toillen  up  ftn  confctcncic.    hib  frri(^ 
gtot«  gdt  ut^  biffem  tonbe. 

3tem  ber  carbtnait  prebtget  bide  jo  Soefne  inb  mad^te  ein  capittcl 
jo  Soeöen  S  bat  alle  <)affd^af  in  bem  fttfte  moiften  lomen  jo  capxittl: 
albae  tpoutbc  ffz  bit  binge«  ban  in  l^atn,  bat  fi  boin  futtcn.    bec^  fo  en-  5 
funbe  ^e  niet  bairjo  gcboin,     . 

3n  bem  fefoen  fair  joid^  fonint  grebcrici^  ban  Oeftetiel^  jo  Sicme, 
unb  l^e  tpatt  gefrcent  ban  pai^  9lico(au^,  inb  ttuiDebe  ond^  bac  fin  l^ui^* 
ftautüe  Seonora  genoem<)t,  be«  foninf^  bocktet  ban  ^ortigat  2. 

Anno  dni.  1452.  10 

3n  bem  Durg  jair,  fco  »aten  binnen  Soßen  brutofte  nae  bem  nxi 
ftetfte,  Dan  jonferen  unb  öan  mebuiDen,  ban  tirftmiffe  bi^  »ibfcermnbjo 
tirftmiffe,  bi  400,  bie  men  mit  uj)fa|  gejatt  ^abfce,  ttjant  bae  tt)aten  50* 
mail  bi(  toebeman  unb  toebemen  ban  bem  fterben  lomen. 

Anno  dni.  1453.  u 

3n  bem  bur§  iait,  naebem  ad  ber  Xurfe  bit  foniufrid^c  unb  (mibe 
ber  criftenl^eit  afgetoonnen  ^abbe  up  ginfit  meitd,  fo  joid^  ^c  ouc^  bairnac 
in  ©reifenlant  unb  befonber  bur  bie  groiffe  teiferlic^e  ftat  ßonftantino))cl 
genoempt,  unb  gett)an  bie  mit  fturme.  inb  bo  gin!  mit  ber  criftenl^eit  ml 
af,  inb  bae  gefc^ad^  unfcrm  ^eren  Sefu  got  inb  minfc^,  finre  liet>er  mober  20 
inb  ben  ifjiUigen  groiffe  fmaic^eit  oan  beu  ungeleuüigen  2^urfen  in  ben 
fird^en  inb  an  bem  mirbigen  i^iüigen  facrament  inb  an  bem  ^ittom  ber 
ücöer  ifjiUigeu.  bae  tourben  bU  minfc^en  ermort  inb  erf tagen,  oilun* 
\px^d)ixäftx  unjuc^t  inb  fd^anbe  angebain  franü^en  unb  jonferen. 

Anno  dni.  1454.  ^ 

3n  bem  bur^  jair,  bo  mart  bifd^of  T)eberid^  t)an  9J?oer|e  ein^  mit 
^erjo^  ®er^art  ban  ®uifd^e  inb  bam  Serge  ^  unb  gaf  enie  ein  fumme 
gelfe  bur  bat  (ant  ban  Serge :  of  fad^  mere,  bat  ber  ^erjoc^  bur§  aftibit^ 
mürbe  fonber  midlid^e  elic^e  geburt  naejolaiffen,  fo  folbe  bat  (ant  burS 

6.  gcbain. 

1.  Söat^rf^cinU*  ifl  bie  Den  ««ico»      722. 

lau«  abgcf^altene  ^iot)incial{t^nobc   gc*  3.  2)!efcr  33crtrag  »urbc  fc^on  1451 

meint,   bie  aber  erjl  aWärj  1452  fäUt.  aWörj   12  {?acomblet,  Urfunbcnb.  IV, 

3]&re  Statuten  bei   Hartzheim,   Conc.  35;t)  abgefci^Ioffcn.  @d^on  bamal«  »mbe 

Germ.  V,  413.  bem  (grjbifc^of  ^tanfenberg    übergeben 

2.  2)ic  «ßermSf^tang  fanb  1452  SWärj  (eb.  356).  3)ie  befinititoc  Ituflöfung  W 
16,  bieÄvönung  brei  Xage  f^jäter  ilatt.  35ertrage8  erfotgte  hnx^  Urtuube  1469 
(S^mel,  ®efd^id(fte  griebric!^'«  IV,  «b.  II,  gebr.  1  (eb.  432). 


1452—1455. 


797 


J>an  ftunt  an  tjaüen  an  bat  ftif t  öan  Soßen  inb  crf üd^cn  bae  an  bübcn. 
inb  jctftnnt  bairnae  *  bocgbc  unfc  l^ctc  flot,  bat  bcr  bur§  ^ctjod^  unb 
fin  clige  l^uiöfraifme  ein  jongcn  fcu  fregen,  bat  neiftc  jair  ncäf  einen  fon, 
inb  wart  in  tem  fonf  bur§  gebcbinget:  ||  of  \aäf  tt)ere,  bat  ber  ^erjod^ «1.313« 
>  bürg  ellid^e  geburt  ermetfbe  unb  naelieff c ,  f 0  f outbe  bat  ftif t  Dan  Soeüen 
bat  lant  t>an  Slanfenberd^  paii^gelpife  ban  ftunt  an  nemmen  inb  itf)aU 
beu  a«  but  bie  fumme  gel^,  bie  ber  bifd^of  unb  bat  geftid^te  uiö8e9et)en 
l^abben. 


0 


Anno  dni.  1455. 

(Sali^tud  111 xca9  pai^  3  \a\x. 

3n  ben  mx^  jair  üoiren  einbeif  burger  uiö  ßoeüen  nac  getpoinl^ett 
ben  5Rin  up  in  bie  Sranfforbcr  ntiffc  mit  geteibc  ber  fuerfurften.  a^  fi 
np  ben  3D?ein  quamen,  unb  bat  tua«  bo  in  be«  rid^en  f^anfen  ban  Sroi* 
nenburd^  2  geleibe ,  fo  toa^  ein  »erreber  in  bem  fd^iff c,  unb  np  beut  brien 

» ftrount  quamen  eftüd^e  quabe  gunre  inb  mant  ber  ftat  ßoeüen  inb  brun^ 
gen  bat  fc^if  an  bat  taut  mit  gctoa<)enber  ^ant,  inb  bat  bebe  einre  ber 
^iefc^  ©d^ram,  ber  toa6  biant  ber  ftat  »an  Soeden,  inb  einre  l^iefc^  SSift* 
man,  unb  bie  toaren  a^  ^euftfube,  mit  anberen  fd^innern,  bie  gofe  tjrunt 
inb  aUe  ber  rnerlt  biant  maren,  inb  fingen  ber  ftat  burger  einbeil  tref* 

[>  lid^er  mit  irem  goibe  inb  üoirten  fi  jo  Söefterburd^  ^  np,  inb  ber  junfer 
öan  SBefterburd^ ,  Sol^an  genoem<)t  -* ,  entfinf  fi  inb  f toic^  unb  ftodfbe  fi 
up  inb  af  inb  joid^  fi  oud^  fetoer  00er  inb  fd^atte  fi ,  inb  f)t  ^iett  up  bie 
ftraiffenreuber,  bat  bod^  eime  ebeten  manne  niet  joge^oert,  ber  todf  ber 
ftat  J>ur§  niet  t)iant  entoa^.    bo  bie  mere  jo  ßoeüen  quam,  bo  fd^reif  ber 

i  rait  öan  (SoeÜen  bem  rtd^en  grauten  inb  ermaenben  ben  fin^  gefeife  feget 
inb  brief.  oud^  fd^teif  bie  ftat  Dan  ßoeÜen  mit  anberen  fteben  bem  oan 
Söcfterburc^ ,  bie  gefangen  bürgere  mit  ir  ^aben  toibber  Dri  ui^jolaiffen, 
mer  bcr  bau  SBefterburd^  enad^te  be«  niet.  item  bie  ftat  bau  ßoeüen  fd^itfbe 
jo  bem  bifd^of  bau  ÜKenfe  inb  jo  bem  ^)a(fegreöen  unb  jo  aüen  fuerfurften 

►  ein^  anbertoerf  inb  jom  berben  mai[  inb  ermaenben  fi  irö  geteife  fegele  inb 
briebe,  inb  erüolgben  it  alfo  berre,  bat  tie  fuerfurften  jofamen  quomen  jo 
9tcn^  up  bem  JRin,  ui^gefd^eiben  ber  <)a(|grebe,  boc^  fo  toa«  fin  rait  bae. 


1.  SacomMct,  Slrd^iö  IV,  325:  •2)ie 
3cit  ber®cbuit  bc8  crjlcn^nbc«  ift  nid&t 
befannt.  2)er  $erjog  \)ai  bte  i^^m  bebun« 
gene  9{ente  t>on  5000  Bulben  avi9  bem 
3oüe  }U  $onn  i^um  legten  SD'^ale  für  ba9 
3al?r  1453  bcjogcn'. 

2.  Äronbcrg  im  2^aunuö,  am  gelb« 

berg. 

3.  5Beperburgim  naffauifci^en  Sejlci* 


tvalb. 

4.  2)er  ^e^bebrief  bcr  @tabt  1458 
3an.  7  tfl  gerid^tct  an  'jiuncf^er  (Seen  f^ere 
gc  2Bc(!erburg,  3acob  üan  (Sroncnburg, 
SWeffart  t)anÖvamba(^,  ^onmanne  2Balt«= 
man,  3o^an  iD^orgbad^  inb  $l;iU)>^ 
SRoibe'.  dopitnh.  XXIV,  b\  SJgl.  bie 
am  <^(^lug  bc^^bfd^nittd  beigefügte  9?ote. 


Suppl. 
247». 


798  VI.  toel^offWc  (S^xtnit  1499. 

ber  xait  t>au  Soeßcn  l^atte  bae  gefei^id t  tteff cfid^cn  ittc  örunbc ,  inb  cr^ 
maenbcn  bte  luctfurftcn  ir«  gefeit},  bat  ft  ircn  bürgeren  jogcfd^reben  inb 
jogefad^t  l^bben,  barbtnnen  bat  irre  bürgere  nebergefegcn  ^tcn  iub  ge* 
fangen  »aren,  inb  meinten  bat  bie  furftcn  bcn  ban  SJcftcrburd^  batjo 
l^fben  f ntben ,  bat  |c  ir  bürgere  uiötaiff en  f ou(be,  of  bic  f urften  fulben  5 
ben  fd^aben  belegen,  bod^  \o  nmrben  bie  furftcn  be^  ein^  inb  ber  ftat  »an 
Soeöen  gefd^idbe  t>runbe  inb  ber  bur^  gfran!  inb  be«  rai^  Dan  gran!f ort  p 
fd^idbc  brunbe,  inb  t)erbunben  fic^  jofamen  inb  tourben  gemcinlid^  M  im- 
feren  ban  2Befterburci(;  bianbe,  inb  »ttrben  i«  ein^,  bat  ieberman  ttjifte,  toie 
bit  ruitter  inb  reifigen  bat  ijt  ^Den  fufbe  inb  bie  up  ein  gcnoentbe  jit  tut  10 
SSJefterburd^  fd^idfen  fulbe.  inb  bo  bte  jit  quam,  fante  bic  ftat  banßccücn 
irre  reifigen  o)?j)erU)art.  bo  l^oif  fid^  uj)  ber  <)roift  t)an  aWenfe  inb  »an 
SSonnc,  bat  xoa^  einre  Dan  5Kaffautt)e :  ber  reit  einen  bad^  joboren«  ute 
jo  bem  jonf ercn  bau  äBefterburd^ ,  tuant  ^c  emc  öruntttd^  maö ,  inb  bar 
cmam  oud^  ber  grcbc  )oan  SJirnenberd^,  ber  toa«  fmaeger  be^  jontcreu  »an  u 
3Beftcrburd(| ,  inb  ber  grcbc  ban  ©ein  quam  oud^  bar.  bit  beben  bie  bri 
grcDcn  Dan  ir^  fclfd  finne.  inb  ^ic  entpiftc  bic  ftat  ban  Sollen  niet  af 
inb  naemen  fic^  an  bc^  ban  SBcfterburdb  meid^tic^  jo  fin ,  bat  ffe  bie  ge* 
fangen  ui^Iic^,  inb  Derburgben  bic  gefangen  ui^  inb  tourbcn  ber  gefangen 
bürgere  bürgen  bur  7  buifent  gulben  jo  geDen  u}>  ein  jit,  of  bie  gefangen» 
n>ebcrumb  jo  feberen.  inb  ber  ban  ©efterburd^  ergaf  fid^  batrjo,  bod^  in 
futd^er  mai«,  bat  bie  gefangen  foulben  be^  feifcr^  ungenaibe  of  p  hmten 
affteßen,  toant  bie  ftat  bau  6oeüen  inb  bie  furftcn  i^otten  ben  Dan  SBeftet- 
burd^  bur  be^  teifer^  A^x'^^t  gelaben ,  unb  ber  feifcr  J^attc  in  on6f  boin 
taben  bur  fin  gerieft  umb  be«  n>iücn,  bat  i)c  futc^e  ungenabe  begangen  23 
l^atte  inb  fin  ftraiffen  gefd^int.  oud^  futben  bie  gefangen  ber  fuerfurften 
«1.31 3b,  ungenabe  affteßen.  ||  inb  ber  Dur^  gtanfe  l^attc  ber  gcfeücn  4  gefan« 
g^n,  bie  mit  toaren  getueift  unb  ifjabbcn  bic  burger  ^elpen  Dangen,  bic 
moulbe  l^e^ain  np  raber  laiffen  fefeen.  bie  tooulbe  ber  Dan  2i3efterbur(| 
oud^  quit  l^aDen :  moed^tcn  bic  gefangen  bat  jo  toegen  bringen,  fo  f culben  »> 
fi  quit  fin,  inb  moed^ten  fi  bat  niet  jo  toegen  bringen,  fo  foulben  fijo 
Seftcrburd^  tDcbcr  inl^alben  binnen  einre  benoember  jit,  of  fi  futben  bie 
7  buifent  gulben  jo  SBcftcrburd^  fteßen  inb  ban  futbc  ber  Dan  Sßeftet* 
burd^  fin  aDcnturc  ftain,  inb  l^erbur  tourben  bie  bri  grcDcn  bürge,  inb 
njant  bie  Dur^  bri  ^ercn  bat  buiffen  ber  hierfurften  inb  ber  ftat  Dur§  »tfr  » 
(en  l^attcn  gebain,  mart  ein  anber  bad^  bcfd^eiben  Dur  ben  bifd^of  Dan 
Syrier  inb  wart  ein  bad^  Derfangen-jo  ßoDcfenfe  binnen  ben  neiftcn 
14  bagen  bairnae,  inb  barintufd^en  futben  bie  ruitter  ftit  tigen  unb  bie 
furften  futben  oud^  fomeu  jo  eoDe(en|  \xp  ben  bad^  inb  ber  Dan  ffiefter^ 


1455. 


799 


d^,  ftttbc  ou(ä^  bac  bcrbclid^t  [in.  inb  bcr  bad^  ginf  mx  \xäf,  raer  bte 
tcn  quanien  fctocr  nict  bar,  mcr  fi  fantcn  irre  rebc  trcffid^cn  joßoüe^ 
),  inb  bar  quamcn  ouc^  bcö  t>an  SBeftcrburd^^  brimbc.  bcr  bifci^of 
Syrier  tt>a^  felf«  bar  inb  fin  broebcr  marfflrcbc  Äart  ban  S3aben : 
bebingbe  bat  bie  gefangen  at^  gefengnif^  inb  (efivernif^  (o^,  (ebi^ 
»ri  fulben  fin  nub  btiben,  atfo  bat  fi  einen  Malier  niet  enborften 
:n.  inb  ber  bur^  marfgrebe  Sart  nam  bcö  feifcr«  ungenabe  wp  \i6f, 
it  ]^e  i^  »ail  mad^t  l^abbe  —  l^e  l^abbe  be«  feifcr^  fwefter  ^  jo  einte 
e  —  inb  barjo  foulfce  ber  ffiefterbnrd^  tuibber  geben  ben  bürgeren,  bie 
ngen  tt>aren  gen)eift,  12  buifent  gulben  bur  ir  genommen  l^ai^e  inb 
i  inb  fd^aben,  ben  fi  entfangen  l^atten  bo  fi  gefangen  tt>urben,  inb 
»ur  gobe  gen>ift  ftellen.  bat  üerburd^be  ber  Dan  Sefterburd^  jo  ter* 
en  JO  geben:  barbur  tuurben  bie  tri  gre^en  bnrgl^c,  bat  it  alfo  ge* 
en  futbe  derben.  oud&  moift  ber  ban  SBefterburd^  ber  luerfnrften 
i  »erben  mit  aüen  floeffeu  inb  bie  ceffenen  4  jair  lant  inb  bairjo  jo 
fe  »allen  ben  hierfnrften  inb  nmb  genabe  bibben,  bat  fi  eme  bie  un* 
)te  berjien  tponlben.  inb  bae  quamen  bie  joufbener  bcr  ftat  ban 
Icn  rnibber  l^eim  2. 

3n  bem  fetben  jair  toa^  ein  groiffe  bart  jo  fent  SKic^et  in  Storman* 
3,  bat  i^  ein  tant  nnb  l^erjod^bom  unber  bem  foninge  »an  granlrid^, 
bat  »erbe  tuait  b.i  2  jair,  inb  bat  ^oii>en  an  ctein  finberd^in  öan  8, 
10  nnb  12  jairen  niö  aüen  (anben,  fteben,  bor^jen,  nid  ©uttfd^tont 


)arma. 
2)ic  2)arpeIInng  bei*  2Be|icrbuigei- 
i  t|l  fe^r  ungenau,   ©emäg  bem  £0« 
er  Bö^kt  bcö  SJlarfgrafett  Äart  tjon 
n  1458  3an.26  (gacomblct.  Urfun» 

IV,  384)  fanb  ber  Uebcrfall  'in  jit 
c^>(l  geilten  granffurter  meffe  (alfo 
ipo^I  erfl  1457)  unber  ^oefl  (©öc^fl) 
m  [träume  bed  ^etned'  patt.  ^n 
e  3unfer  go^ann«  t)on  SBeperburg 

'(£une  ^er  )u  ^efierburg  unb  ya 
mvenberg',  n>o^t  be«  crftcven  3Satcr, 
mt,  unter  '@ci^ram'  unb  'SJUtman' 

iebenfatts  (Suno'd  'mit^^tlube 
:ib  t>an  ^raembad^,  ^anneman 
man'  gü  t>erfle^en.    ^m  28.  yio'o. 

(?acombtet  a.  0.  O.  ^Jiotc;  (matten 
ic  brci  r^^einifc^cn  @rjbiWöfe,  bie 
te  granifurt  unb  C[ö(n  fon^te  graute 
^ronberg  }ur  ge^be  gegen  ben 
rburger  t)erbunben,  bie  Urfunbe  ifl 
lid^t  in  ^^nfe,  fonbem  in  bem  ge« 
erüegenben  ü^a^nftein  audgefiettt. 
:>er  ^ü^ne  ^om  26.  3ön.  [oÜtc  bie 


(Sntf^äbigungdfumme  1200  (nid^t  12000) 
Bulben  uic^t  überfieigen  unb  auf  ^poU 
loma  (gebr.  9)  gu  (Solu  U^alfü  n)erben, 
*f^er  ^cnrit^  graöc  ju  ^iaffan?  bum^rbbjl 
)u  äJi^en^e,  (^er^art  gra)>e  gn  @aine  unb 
^u^rec^t  grat)e  pi  ^irncnburg,  bie  ftd^ 
bce  t)an  SBepcrburg  in  befcn  ftutfen 
l^ant  geraec^ttget*,  babei  juge^en,  frühere 
*t>er(cl?ribungc,  gclubbc  aber  eibc'  —  aljo 
voo\^i  bie  nac^  ber  (S^ronif  Don  ben  brei 
©rafcn  getroffene  35ercinbarung  —  fowie 
aQe  tt)eitcren,  aud;  faijerlici^en,  Urt^eile 
trafttoö  fein,  gvanfo  »on  Äronbcrg  gibt 
bie  t>ter  gefangenen  ^ned^te  M,  ber  ^t* 
(lerburger  barf  in  ben  näc^flen  fed^«  3a^« 
reu  nid^te  gegen  bie  Äurfürften  unter* 
nehmen.  SSou  feinem  gugfatt  unb  ter 
t)ieriä^rigen  SSei))flic^tung  gegen  bie  tor= 
fürfien  fagt  bie  (^ü^ne  uid^td. 

3.  et.  ÜRi^el,  Öftlid?  öon  ©t.üWalo. 
^m  äf^nlid?,  aber  erft  jum^abre  1458, 
fcbilbert  biefe  SBallfabrtcu  ber  SBerfaffcr 
beö  Floiar.  temp.  309»  (408),  bcr  bie 
Äinberjüge  felbft  in  SWaeStric^t  fa^. 


5 


800  VI.  «ocl^ffi'i^  S^rent!  1499. 

inb  S3elf(i^(ant  tnb  ouc^  uid  anbeten  (anben.  fi  bergoberten  ftc^  mit 
gtotffen  ^oufen  tnb  ßeffen  batet  inb  moebet  inb  gingen  alte  jofamen 
patt  inb  patx  in  einte  f>toceffion  inb  ^tten  it  Danen  bte  men  in  mx* 
btoic^,  unb  botuf)  ftont  fent  TlUtfü  gemaiU.  inb  uyat  ünbet  He  uid 
einte  [tat  of  nid  einte  botf>  tt>aten  bie  ^te(ten  ftc^  jofomen,  inb  u)>  ben 
banen  ftoint  oucb  it^  ^en  tt>a)>en,  ba  fi  unbet  gefeffen  tt>aten.  inb  bat 
ttHid  t^ntet(i(i(^n  jo  fein,  bat  bie  finbet  itten  atbeten  buiffen  itten  mitten 
fo  enmec^  joigen  fonbet  jettgelt.  boc^  quamen  ft  fete  tüibbet  gefunt  jo 
lonbe,  inb  in  nnitt  obetal  up  bent  u>ege  genoici^  ban  coft  unb  btani  gegeben. 
inb  manne  fi  jo  fent9){i(i(^(  quatnen,  fo  offetben  fi  bie  Danen  fentiDtid^eL  i< 
jo  (efte  leifen  bie  albe  (übe  ou^  bat,  ntan  inb  DtantDen,  fnec^t  inb  metbe. 

Anno  1458. 

snppi.  %iud  II toad  ^iS  6  iait. 

Anno  dni.  1459. 

«1314».  jl  3n  beni  jait  uu^  ^eten  but^  Ratten  eilige  boitCube  inb  terd^er  ein  is 
f ladete  mit  ben  ftubentcn  np  SDiotccUenfttaiffen,  |o  bat  ein,  genant  niei* 
ftet  ßotuetiud ,  (iccnciait  in  bet  billiget  fc^tift  inb  ein  ^Jticftet,  gcflagen 
matt  inb  ncä)  anbct  baft  gemunt  mutbcn,  baitumb  ein  gtoi^  runtoit 
binnen  ßocücn  ma«.  bie  ^cten  ban  bet  ftat  tieffen  tie  foic^cn,  bie  tat 
angehauen  l^abben,  inb  mutben  einteile  ftegen  inb  enqnamen  ouc^ein^so 
bcil^,  inb  einte  ban  ben  gebangenen  matt  an  bem  ftocf  an  bet  SWatpot^cn 
getickt,  ein  ^ant  af,  inb  bie  DUt§  l^eten  ftalten  bie  ftubenten  jobtebcn^ 

Anno  dni.  1461. 

3n  bem  felbcn  jait  but  bem  l^etfft  ^oif  fici^  ein  gtoi^  hxtöf  in  bem 
ftift  ban  aJieufe.  naebem  a^  bet  bufd^of  ban  aJienfe^  geftotben  ma^,  tat  25 
capittet  fott  ein  ban  Sfenbutc^  ^  jo  eim  bufd^of  inb  bet  tegietbe  'tat  ftifte 
int  betbe  jait  inb  ma^  gemelbid^  bnfd^of  inb  eme  ma^  gel^oult  ban  leeren 
inb  fteben,  inb  mant  l;e  boben  fin  tcd^t  gebnt  but  fin  confitmacicu  niet 
geben  enmoulbe,  fo  ftege  i)t  bet  confitmacien  niet  4.  jo  bet  feloet  jit 
Ratten  fid^  bet  pax^  mit  bem  feifet  betaeben,  bat  fi  bie  Duitfd^en  moulben  » 
fd^efeen,  bie  <3affen  nae  iteu  feben  inb  bie  Icien  nae  iten  feben  int  tie 

5.  bem  vancn.       31.  <BtaU  Ui  erftcn  '■ittti*:  ^rem. 

1.  Sol^l  berfelbe  Auflauf,  ben  (Snncn  4.  @r  erl^ielt  bie  )@eflätigung  »0^. 
III,  884  jium  3a^vc  1458  erjä^lt.  tarn  iebod^  fpäter  mit  ^iud  II.  megen  ber 

2.  2)letiid^  I.  t)on  dxU^,  |!arb  1459  ©ebiU^ien  in  @treit.   SJgl.  ÜÄeiijel,  2)i^ 
ÜJlai  6.  t^cr   Don  Sfenburg   (Erlangen  1868) 

3.  2)ictri(^  II.,  ern>St>It  1459  3uni  e.  27  ff. 
18. 


» 


1458-1461.  801 

(ocbcn  uod^  iiierc  ban  bic  pa^m  inb  Ictcn ,  inb  it  i^tefd^  bat  men  bie  un^ 
efeubigcn ,  a^  bie  5£urfen ,  f outbe  mcn  ui«  bem  (anbc  bttöen  mit  bcm 
etbc.  bairintgl^cin  laäft  fid&  ber  bufc^of  ban  ÜKeut}  mit  namcn  ban 
•fenburd^,  inb  bi  abentnren  l^ierumb  toart  cme  bic  confirmacic  gcmeigert 
f  bcrl^oeg^ct.  inb  tufd^cn  ber  jit  mart  ein  anbet  upQttooxptn  inb  toa^ 
mre  ban  5WaffautDe  ^ :  ber  fefee  goic^  gen  9tome  bi  bem  pax^  inb  fadste 
il  quai^  ban  bem  b^n  3fenbntd^,  umb  bat  ^e  bem  <)ai^  niet  \o  t)it  get)en 
titöoulbe,  inb  l^e  bingbe  mit  bem  pai^  inb  monibe  bnf(^of  [in  inb  gaf  eme 
>ait  40  bnfent  gniben  inb  ber  pai^  gaf  eme  bat  paüinm,  inb  quam  int 
:ift  inb  tt)ouIbe  bufd^of  [in  inb  wart  biant  be^  ban  3fenbnrd^.  inb  in 
em  eirften  freid^  ber  ban  5WaffautDe  bat  5Rinfautt)e  in,  bie  eme  aöe  ifnU 
en,  ti>ant  fi  bem  ban  Sfenburd^  gel^effid&  toaren.  jcl^anfe  bairnae  wart 
crjod^  greberid^  ban  Meieren  inb  pal^grat>e  bi  9tin  ban  ^eibelberc^,  ber 
[tfte  lantgrebe  ban  Reffen  ^  unb  ber  grebe  ban  Safeenelenbogen  ^  mit  tren 
runben  ijnipfx  be^  ban  Sfenbnrd^  inb  l^utpen  eme  Sainften  inb  me  joeüe 
Hb  ftebe  bel^alben,  bi^  eme  [in  coft  inb  fd^abe  beladet  tpurbe.  inb  ber 
affegrebe  fante  fin6  bolf«  in  ßainftein  inb  anber  <)ribanbie  mit  bem  ban 
Iffenburd^ ,  be«  ber  ban  5Waffaun)e  meigerbe  inb  tooutbe  it  mit  getoatt  ge^^ 
nnnen,  inb  unbcrftnnbe  ben  bur^  leeren  ir  tant  jo  fd^ebigen  inb  jo 
roiffem  fd^aben  jo  brengen.  inb  be^  ban  5Raffanti)e  l^ufper  maren  ber 
ufd^of  ban  Syrier*  inb  [in  brober  ber  bnfd^of  ban  SJielj^  inb.nod^  ein 
rober,  marfgrabe  Sart  t>an  35aben,  item  ber  graue  ban  SBirtenburd^  ^, 
er  grebe  ban  ©ein,  ein  ^ere  ban  Soninj ftein '  inb  ouc^  l^erjoc^  Sobotoid^ 
an  Meieren,  ben  men  nante  ben  ftt)ar^en  l^erjogen.  biffe  bur^  leeren 
oigen  in  be«  ^^al^greben  tant  inb  branten  inb  rouften  ba  inne  fere.  beö^ 
.elid^en  bat  bnfd^bom  ban  SWenfe  toart  oud^  jemerUd^en  »erberft  mit 
•ranbe  inb  mit  roube,  bie  ifenburd^«  iparen» 

83i  ben  feloen  jiben  bergaberbe  bnfd^of  öol^an  ^m  5lrier  bif  rnitter 
i\&  fime  ftift  inb  ui^  bem  ftift  DanßoeUen  inb  ni^  bem  (anbe  ban  ®ni(d^e 
nb  uiö  anberen  lanben,  inb  nieman  entpifte,  n>ae  bie  rnitter  ^in  tooutten. 
nb  bae  fi  bi  ben  bufd^of  ban  Sreir  quamen,  fo  boirte  ife  bie  rnitter  bur 
?ainftein  inb  tackte  fidji  üur  bie  ftat  inb  meinte  bie  )tat  fo  jo  toinnen  fun* 
)er  bebe ,  inb  (acgen  bairbur  1 1  bage  umbtrint  fent  3o^an  ba<3tiften 
)aäf.   ift  enfunbe  ber  ftat  niet  geboin  inb  goge  af  mit  deinem  getoinne.   3un.  24. 

28.  'bem'  ftatt  *ben'         34.  'gebain'  ftatt  *geboin\ 

1.  2)ic  3lbfcfeung  3)iet]^er8  unb  bie  2.  ^elnrid^. 

3c|lcttung    «bolf«  IL   pm   @rjbiWof  3.  ^^iliVV. 

möf  Pu«  II.  fättt  1461 3lua.  21 .  mtU"  4.  3o^ann  H. 

cl  a.  a.  O.  152.     lieber  bie  iKaiujcr  5.  ©eorg  I. 

öimn  t)0l.  53ci(a9cu  II.  '    6.  Utric^.      7.  (Skit;arb. 

©täbtet^roniftn.  XIV.  51 


n 


1 


802  ^I-  &0€l^offf(^  S^ontt  1499. 

3o  ber  feb>er  jit  tporen  e^ltc^  furften  tnb  l^rett,  bte  u)}  StaffouiDd 
pben  toarcn:  bic  otjctiogcn  grcbcrici^  <>al^grci)en ,  umb  bat  ^  ^fiett  rab 
l^tf  bcnt  »an  3fcnbur(^,  inb  bat  toarcn  gtaöe  (Stjcti^art  Dan  ffitrtcnbct^, 
bufd^of  3oerg  tan  3ße^  inb  ntarfgraüe  Sott  Dan  Saben ,  be^  i>ut§  in* 
«i.3nb  |(j^pj^  brobcr.  bc^gctid^cn  bacbcn  ber  »an  ||  Sontnfftcin  inb  bet  ftoox^s 
^iod^:  bte  teuften  inb  branten  fere  in  bed  pal^ffcti^n  lant  bte  eitften 
bti  (anbe^^eten  Ratten  ein  ^ir  inb  Ratten  fid^  i[)emifffen,  {t  loou&en  bie 
nnngatben  t)ur  ^ibelberd^,  bae  be^  fKit^greDen  n>onitn9e  tö,  af^autoen 
inb  im  anber  M  fmal^eit  anboin.  bo  nu  bie  t>UT^  ^eten  bi  {tm  (anbe  (ae^ 
gen  inb  »arcn  in  toitten  im  in  pn  tant  jo  jien  inb  bat  jo  ftcifcn  inb  m*  «• 
berben,  fo  badete  ber  ^al^grei^  ein  lift  tnb  fd^reif  briete  inb  [ante  {t  m^, 
inb  bie  btietje  hielten ,  bat  i)t  uiffer  tanbe  tüere,  inb  bic  bobcn  fanbe  ^e 
bal^in  bae^  bie  ^eren  (aegen,  u^  bat  fine  tianbe  bie  beben  fingen  inb  bie 
btiet)e  friegen.  inb  bat  gefd^iebe  alfud:  bie  beben  jegen  bael^in  inb  tont» 
bcn  gegangen  inb  bie  briete  leurben  gctcfen,  tnb  bie  leeren  meinten,  itti 
leere  gelegen  ate  bie  briete  i^ietben,  l^et  enieere  niet  boel^me.  inb  bie 
leeren  jegen  tan  irre  leagenburd^  n>ai(  umbtrint  bri  mileu  nairre  je  ^^ 
belberd^  mart,  bi  eim  ftetgin  l^eifd^t  ©retten,  inb  ^bben  »ait  bi  7  ^un* 
bert  ef  8  ^)crbe.  inb  ber  patfegrete  l^abbe  it  aßet  bcmemen,  toat  ir  an* 
f(ac^  n>ad,  inb  mad^be  fid^  u<)  mit  finen  ruitteren,  bie  l^c  bi  emc  ^attc  uf  » 
bie  git,  inb  ber  cntea^  niet  ti(  me  ban  3  l^unbert,  inb  reit  uiffer  f)eibcl* 
berd^.  fin  eianbe  tredtben  fe  terre  in  fin  laut,  bat  fi  up  ein  mite  toege« 
bi  ^eibeCberd^  learen,  inb  brauten  inb  fticffeu  bie  toxptx  an,  bat  bie  fun* 
fen  ftoeen ,  inb  ber  ^)al|grate  terbreid^  bat  unb  fad^  burc^  bic  tinger  fo 
(ange  bid  bat  bte  tianbe  quamen,  tae  ft  eme  niet  entn)id^cn  mec^ten,  2$ 
tufc^en  jtt)ei  tt>affer  al«  ben  5Riu  inb  ben  Nieder  K  inb  bae  fft  ix  up  ein 
bequeme  ftat  terbeit  ^abbe,  be  termaint  l^e  bie  fin,  eme  getruteelici^n 
bijeftain,  aö  euc^  g^fci^^d^.  be  nu  ber  palfegrete  buiffeu  ^eibetbcrd{>  fernen 
teaö,  be  quam,  a^  it  get  teegbe,  ber  tan  Sfenburd^  inb  l^atte  umbtrint 
4  [^unbert]  pextt  inb  ennjifte  tan  befer  reifen  niet 2.  inb  be^  lea^  ber» 
^>atfegratc  fere  tre  iub  reben  ^in  bae  bie  tianbe  taegen  tnb  bcftenben  be« 
^euf  inb  geigen  fi  neber  inb  tingen  bie  bri  leeren,  mit  namen  ben  ^ren 
tan  Sßirtenberd^ ,  marfgrete  Sari  tan  Saben  inb  finen  brebcr  ^ 
3eergen  bufd^ef  tan  aßeft  inb  tit  treftiger  greten ,  rittcr  inb  Ined^t,  in 
gegail  bi  6  l^unbert,  inb  bair  bieten  eu^  tit  beit  an  beiben  ftbeu^   ter» 

30.  *^unfcert'  fc^lt. 

1 .  2)cv  Ovt  be«  @c(fen(ieimcr  Xxtl-      i(in  um  53cifianb  crfud^t.    S5a(.  SRenjd 
fcn«  t)om  30. 3unl  1462  ifl  bamit  richtig      181 . 

bcjeic^net.  3.  3)cr  3$crtuB  an  Xobtcn  toat  im  (l^ 

2.  3)te^  ift  inig.   2)tT ^falggrot ^aftc      gcutl^cüfe^fr  unbebcutenb.   SWciijel  183. 


1461—1462.  803 

r 

pat^grcbe  t>olxiz  btc  leeren  ui«  bem  t)etbe  jo  ^tbelberd^  np  hat  flo^  inb 
ffoid^  fi  in  btc  ftodc ,  inb  albac  loegcn  fl  lange  gegangen,  mb  f oulbcn  fi 
öan  bannen  fomen,  fi  moiftcn  bem  <>alfegteben  groiffen  nte(^tigen  fd^aft 
geben  inb  moiften  lant  inb  tufce  but  ben  fci^atj  fefeen.    fo  mnrben  bie 

5  ftraiffen  inb  tt)affet  bvi,  bat  bie  fouffube  inb  maßic^  bur  ben  ruitteten 
t)ti  toanbelen  moid^te. 

9n  bem  felben  iait  ^bbe  bie  [tat  »an  Soeüen  ftied^  mit  ben  ban 
©orafcreff  ^ ,  inb  l^e  bebe  ber  [tat  baft  fd^aben«  np  ber  briet  ftraiffen  U 
§cin«berd^,  bairnmfc  in  bie  ftat  fere  l^ertlic^en  fcebabingt  bnr  bem  j^cr^« 

10  jogen  bon  JBntgonbien. 

3n  bem  fetten  iait  toa^  junfer  greberid^  ban  B^mmeren  ber  ftat 
i>an  Soetne  biant  inb  reit  ui^  SSernid^  u^)  ginfit  S33itTifn)it  ^ ,  umb  fi  jo 
fd^ebigen.  fo  joigen  ber  ftat  jontbenet  inb  fc^n^en  bair  iitb  tounnen 
SScrnid^  inb  branten  bat  bnrbrndE  albae  inb  biengen  ben  leeren  oud^  mit 

5  inb  Btad^ten  in  jo  ßoeüen  get)angcn  inb  befatten  bat  flo^  mit  iren 
folbeneren,  batrumb  fid^  ber  grebe  »an  ölantenl^eim  fere  joirnt.  ben 
iorn  ^  hodi)  balbe  üeö  finfen.  inb  ber  ©ernl^art  tt)art  ber  ftat  man  felf^ 
fe«be  inb  Ireid^  fin  fto^  lieber  inb  ipatt  gefoint,  inb  fat  ber  ftat  en^elid^ 
offenl^ui«  Uiun  ^. 

0  3n  bem  feteen  jair  ma«  bat  Iorn  baft  bnite:  bat  mafber  galt  jo 
Sunne,  jo  ®uren  inb  baft  ^ernmb  7  inb  8  matf,  inb  binnen  fioctne 
engalt  it  nie  booen  28  albnö.  inb  loart  ond^  berboben,  nieman«  niötoen* 
bid^  Iorn  jo  berfoufen,  ban  bat  teberman  mit  fime  ingefinbe  fetter  effen 
tt>ouIbe.    inb  nmbtrint  üaftabent  galt  1  mafber  20  albn^.  gebr.  15. 

ö  3n  ber  git  toart  bil  forn§  f;eimttd^en  ni^  Soclne  geboirt  inb  nad^<j 
burd^  bie  traitgen  lanj  ben  SRin  nt^geftaft,  fo  n>nrben  nn»e  ftein  inb 
traitgen  gemad^t,  bat  me  jo  berl^oeben.    be«ge(id^en  l^aiftu  anno  1491 . 

Anno  dni.  1462. 

[|  3n  ben  jaeren  unö  leeren  1462,  be^  beirben  bage^  in  bem  mei©(.3ir,a; 
D  be^  nad^t^  loa«  ein  grot«  brant  jo  Soeßen  jo  ben  äRad^abeen,  inb  tt  ginf 
an  in  bem  brul^ui«.  inb  bat  buir  ftoid^  mit  getoatt  in  bat  ctoifter  inb  bat 
claifter  berbrant  bitnae  mit  ein  af,  inb  bae  gefd^ad^  groi«  berberfftd^ 
fd^abe  inb  berbrante  bil  foefttid(;«  deinoi^,  inb  mit  groiffer  noit  inb  arbeit 
bel^telten  fi  nanwlid^  bie  fitd^. 

25.  '3nb' flatt  *3n'. 

1 .  350l.  »b.  I,  368.  gc^bc  mit  ®o«mm  ©rent  toon  3Sernt(^. 

2.  SBeilcrfmifl  bei  @u«!ird^n.  bie  aber  \6)m  1460  fäüt,  ij!  ©b.  1, 368  ff. 
;<.  @tn  auöfü^rtidfier  33eritbt  über  bie      ßcbrudt. 

51  * 


804  VI.  ^odt^offfc^e  (S^rontf  1499. 

Ocr.  2s.        3n  bem  fetoen  iait  np  fcnt  ©tinon«  inb  fent  3uba^  nac^t  S  o«  it 
tufd^cn  ben  bur§  gtocn  bufd^obcn  nod^  in  bctbingcu  ftontc  inb  bcr  »an 
afcnburd^  inb  bcr  ban  fiafeenelcnbogcn  jo  SWen^  in  bcr  [tot  »arcn  mb 
bcm  pat^grcbcn  o\x6f  bair  bcrfd^rcbcn  toa^  inb  u<)  bic  git  nict  bair  tnm^ 
fernen,  bo  quam  bcr  ban  9laffaulpe,  bcr  bufd^of  molbc  (in,  go  SWen^  5 
binnen  nad^^  mit  berreberten  unb  l^uljje  bcr  obcrften  ber  ftat  go  SKenfe, 
bic  in  mit  [inen  ]^utj)cren  inßcffen,  inb  mit  in  quam  bcr  fn)arfe  ^ctjoc^, 
ber  l^ere  ban  Äoninjrftein  inb  ein  l^ere  ban  SSirnenburd^,  inb  tounncn  bic 
[tat,  inb  bic  burger  in  ber  [tat  »aren  oud^  cinbeitö  goit  naffautoc^,  mit 
namcn  bic  blcifd^l^eutoer,  bic  fmebc  inb  bic  gcrbcner.   »at  cre  fi  mit  iten  lo 
obcrften  baemit  bejagit  l^abcn,  bat  loiffen  bic  linberc  up  ber.  ftraiffeii  jo 
fagen.  inb  fticffcn  bic  ftat  an  mit  buir  np  bi(  cnben  inb  gefd^iebc  gtoiö 
fc^abcn  an  foftüd^cn  butoen,  bic  nod^  ger  git  anno  1499  ftain  ungebumet, 
inb  meinten  bic  bur§  leeren  mit  bcm  j)alfegrabcn  bae  UttQ:pptn ,  raer  bcr 
ban  3fcnburd^  inb  ber  ban  Äa^enetenbogen  quamen  ^eimfid^cn,  bloi^  15 
inb  nautoe,  uiffer  ftat.  l^ette  fi  ber  ban  9iaffaun)c  fregen,  fft  l^cbbc  ft  alle 
crf lagen,   inb  blcbcn  oud^  bit  goibcr  burger  boit,  ober  400,  bic  fidf>  jo 
bcr  tocrc  ftaltcn,  inb  oud^  ber  genrc  bic  bc«  nod^tc^  in  bie  ftat  waren 
fomen-  bic  flad^tunge  bucrbe  bi6  bc^  anberen  bage^  go  6  urcn.  inb  bo 
bic  5Waffautocfd^en  bie  ftat  inlfjatten,  fo  beftonben  fi  bic  felbc  ftat  go  f lun*  10 
beren  inb  boirten  bat  goit  in  bat  SRinfautoe  inb  buittcn  bat,  bac  ein  itlic^ 
pzxt  frcid^  ban  ber  buitung  mc  ban  300  gutben.  l^ergod^  Sobotoii^  öon 
SSeieren  inb  grabe  go  SSclbcnfe,  gcnoempt  bcr  ftt)arfe  l^fcrgod^,  uam  pn  beil 
inb  boirte  it  up  fin  flo^.  fi  buubcn  boben  bcr  burger  goit,  bat  bod^  groi^ 
tt>aö,  groi^  !rcd^tic^  goit,  bat  barbinnen  gcbloct  loaö  ban  fteben  inb  bor^  2^ 
ptn  2.   fi  namcn  ouc^  groiö  goit  ben  ^)affcn  bic  mit  bcm  ban  Sfcnburc^ 
toaren,  inb  men  binf  fi  inb  boirt  fi  oud^  in  bat  SRinfautoc.   boben  bat 
mx^  fregen  fi  groiffen  fc^afe  ban  ben  3ucbcn  inb  boirten  bic  Sueben  alle 
in  bat  9?infamoc.  fi  bertooifteu  bie  ftat,  bat  fi  uummcr  bcrminncn  mad^, 
bie  toclc^c  ftat,  bie  burmaite  plad^  go  fin  bri  inb  ate  ein  rofc  up  bcm » 
SRinftroim,  i^  nu  eigen  loorbcn  in  groiffem  begmang  inb  ftinfcnbc  in  bcm 
gcrud^t  ber  cren  bur  aßen  minfd^en-    ber  batum  ad  aWenfe  gett>ounen 
1462.  toart,  i«  begrciffen  in  bcfem  \px\\ä):  eCCe  LIgnVM  CrVCIs^.  bair» 

1.  !S)€r  (^tiagenfam^f  begann  in  ber  unb  @bert^rb  t>on  ^önigdflein.  (So))tenb. 
grü^c  bc8  28.  Oct.  nnb  baueitc  bi8  gegen  XXVII.  2)e8gleid(>en  an  ben  SWainjcr 
?lbenb.   3«enjcl  190  ff.  mü}  1462  2)ec.  1 1,  cbenb.  XXVI,  214* 

2.  5iu^  (£ö(ner  Äaiiflcute  tt)urbcn  S5gl.  53eilagcn  II. 

fc^^n^er  benad^tlj^eiügt.  1 463  3an.  24  tt>en^  3.  Slnbere  (Sl^ronogramme  (So)>ienb. 

bet  fld)  ber  9tat]^  mit  atedamationen  an      XXVI,  203». 
ba«  üJiain^er  (Sa^)itel,  ben  $erjog  Submig 


1463.  805 

nac  gaf  bcr  t>a\\  afeiiburd^  bat  bufci^bont  oDer  bcmc  Dan  9fJaffamDe  iiib 
bettelte,  ein  goibc  tentc  ftn  fcöen  tanf  baitui«  mit  goibcn  unberpenbcn 
bairöur  ^  bod^  tt?art  f)t  nacmatte  totbberumb  bufd^of  anno  1475. 

Anno  dni.  1463. 

5         3n  bcm  jair  un^  ^eren  1463  in  bcm  fpurtet  np  ben  13.  bad^^^  batgeor  13. 
tt)a^  up  fcnt  33ateutin^  aöent ,  bo  ftarf  bufd^of  ©cbcrid^  Dan  9)iocrf|c, . 
bcr  bat  bufd^bom  Dan  ßoetten  regiert  ^abbe  oDer  48  iair  ^  inb  l&atte  bair* 
tufc^cn  Dil  bebteDen  mit  rouf,  ftoe^  joftoeren  inb  jo  n)innen  inb  oud^  mit 
anberen  fad^en.   ^e  ftarf  jo  3*^^^^  ^"^  ^^^t  ^^^  berben  baged  bairnae  josebv.ie. 
10  ßoeüen  in  ben  boim  brad^t.  ^c  tpart  jo  fd^if  bi^  an  bie  9Jutt)egaf^  geDoirt 
inb  toaxt  eirlid^en  in  ben  boim  gebragen  inb  bae  begraben,  inb  bat  in 
futd^er  orbcnungc: 

3om  ctrften  quameii   Dan  bem  boim  bic  Sorben,    mit  namen  SWemos 
bic  crnifebrobcr,  unfer  lieDer  ürautcen  brcbev*,    bic  2(ugufliner,   bic  37""^ 

15  minrcbrobcr,   bic  prcitgcr,  bic  moin^  Dan  2)uitf^,  bic  moni^c  Don 
bcmgroiffcn  fcnt  SWcrtin,  bic  moniere  tjan  fcnt  ^^Santl^alcoin,  ||  bic  ^afloir  bin» «1.3150. 
nenlSoeOenmtt  irren  capcttanen  inb  bie  6  cottegicn^  binnen  (SocUcn  mit  irren 
crui^en    inb   fd^oleren,    mit  bcm  greiocn  inb  fc^effcn  be9  t^oigen  gcrici^td  30 
(Soeinc,  inb  ttjarcn  »an  bem  ca^)itcl  bc8  boim««  fmarjj  gecicit  mit  langen 

to  ntenteten  np  bic  tjoeffe  inb  bie  fogclen  ober  bie  ougen  gelj^angen.  bairnae  ginc 
bcr  rait  Dan  (Soeinc  mit  irren  bicncrcn,  bie  irre  cicibungc  inb  ftcDc  Ij^abbcn  in 
ben  ^^cnbcn,  bi«  an  ben  9^in.  bo  toart  öur  bcr  Ii(j^cn  gebragen  24  terti«  inb  24 
))artorfcn.  bairDur  gingen  6par  run)igcr  lube.  bairnae  brogen  bie  lic^ 
ber  grcDe  inb  bie  fci^cffen  M  ^oegen  geri(i^td  binnen  (Soelnc.   bairnae  )i>o(gcben 

!5  rttter  inb  fne^t  inb  bcr  rait  Dan  (Socine   in  ben  boim  inb  men  broi(]^ 

bic  lid^e  in  ben  ^oir,  inb  bic  intfeingen  bie  bri  ionfercfoifter  mit  iren  Dica^ 
rtu^  inb  canonidten,  mit  namen  fent  ber  Dil  l^ittigen  \  fent  ßeciüen  inb 

fent  Solarien  am  3)?a(^bnd^et  ®.    batgef(i^ad^  np  fent3u(ianen  bac^,   inb  bleifgebr.ie. 
bae  no(i)  ftain  in  bem  (i^oir  offenbairü^cn,  bat  in  al  man  \aä),  bid  up  ben 
;o  b  erb en  ba(i^.  bc«  berben  bage«  umbtrint  8  uven  fanf  men  bie  fcicmiffc,  bae  maren  gebr.  19. 
al  fltft  albae.  inb  bae  bic  miffc  nid  u^ad,  bol^oif  men  bie  üd^c  up:  bie  broigen 
bie  fc^effen,    ber  grcDc  gint  nac  inb  broi(^  finen  fiaf  neber   in  ber 

26.  intf.  bcr  uil 

1.  S5gl.  ben  SSertrag  Dom  5.  Oct.  5.  Sßl  146»  »erbe  richtig  7  (Soße 
1463  bei  SWenjel,  213.  gien  (@tiftc)  anfgcjäl^lt. 

2.  3n  bcr^i^a^t  Dom  13.  auf  ben  14.  6.  SWcmorial :  *nnb  bic  f^ripro^jen» 
g[ebmar.  Sgl.  ba«  fe^r  eingebenbc  9)le*  bcr  im  boim  in  langen  fttjargen  ^eufen*. 
morial  ©b.  I,  373 ff.,  ba«  im  gorgenben  7.  95gl.  Q3b.  i,  375  9^otc  2  unb  «b. 
f!ar!  bennfet  ift.  II,  304 

3.  @eit  1414  «pril  24,  alfo  fafl  49  8.  2)ie  brei  35op^«lf!ifte  @t.  Urfula, 
3a^rc.  @t.  (Säcilien  nnb  ®t.  SRaria  in  capitolio 

4.  (Sarmclitcr.  am  äJ^aljbü^el. 


\ 


806 


VI.  Äoer^iofffci^e  (S^ronif  1499. 


\)ani  jo  bera  gvaöc,  inb  toaxt  bae  tixUöftn  begraben  buv  bic bri  \)iU\^t tonin» 
gett;  cujus  anima  requl&scat  in  pace.  amen^ 

[«Üb  etned  ^t((^ofd.] 

^opxcdft,  bcr  60.  bufd^of  jo  ßocücn,  toa^  ein  ^erjod^  öan  SScictcn 
inb  ^)att5gret)c  öam  JRin  inb  »ad  l^etjod^  gtebcrid^d  ban  ©eieren  jo  §et'  ^ 
betberd^  brober.  l^c  ttjart  einbred^ttid^en  ban  ben  boiml^cren  inb  ca|)tl 
ban  bem  boint  ettoeift  inb  geforen  go  cim  erfebufd^of  jo  (Soeüen  mit  gtoiff 
üJMrj'jo.  cren  inb  njirbid^eit  np  ben  gubedbad^  öur  ^)afnien,  bat  n)a«  n^>  ben  30. 
bad^  in  bem  mer^,  bat  i«  ber  (efte  bad^  atn  ein  in  bem  mer^,  inb  m^  in 
bem  mx^  iair  anno  1463,  inb  toart  nmbttint  10  nrcn  in  bem  boim  vüf  lo 
ben  l^ogen  attair  gefat  2.  item  bat  ca^>ite(  in  bem  boim  l^oit  ben  tait  ban 
ßöcine  faiffen  bibben,  bat  fi  gemeinfid^en  jo  7  nren  in  ben  boim  qitcmen 
inb  bie  miffe  l^oetten  ban  bem  l^eifigen  gcift :  bie  f anf  bet  tüibnf d^of ,  inb 
bie  burger  ftcinben  in  irme  l^arnef^,  ber  toad  toait  6  l^nnbert,  inb  toar* 
ben  ben  boim,  bat  bair  gein  ungetudf  uj^enftunbe.  inb  bae  toa^  man(3^  15 
grebe  inb  ebetman  inb  fteibe  nid  bem  ftift  t>an  Soetnc  in  bem  boim,  inb 
bufd^of  9?o^)ert  toart  eirlid^en  ban  ber  ritterfd^af  bed  ftiffe  unfangen. 
unb  ber  burg  geforen  bufd^of  nam  ben  meiften  beit  ber  ritterfd^af,  toat 
eme  öolgen  tooulbe ,  in  bie  3)ran!gaffe  mit  [id^  in  ben  ^of  inb  bebe  in 
fere  guettid^en.  20 

3tem  eir  biffe  für  gefd^iet  toad,  jol^anfe  nae  bobe  bufd^ofd  35eberi^«f 
gefd^agen  groiffe  beben  Dur  ben  ban  öurbon ,  inb  ban  bed  n)ege.n  l^bbc 
l^erjo^  Sart3  ban  öurgonbien  treflige  finre  reebe  jo  ßoetlcn  gefd^iit, 
bie  baeben  inb  oud^  efeßger  maiffen  breutoeben.  beffefeen  gelid^«  ber  ^er* 
god^  ban  ß(ebe,  ber  fe(fd  ^)erfoentid^  fere  f oeftfid^  jo  Soetlen  toad  bi  8  bagc,  25 
bat  bur  ben  Dan  ©toartjbiird^  ^  inb  joid^  mit  jorne  enmed^. 

3tem  bat  ftift  ban  ßoelne  toad  ber  ritterfd^af  aße  berjjant  t)an  bufc^of 
©eberid^.  bairumb  brad^te  bufd^of  Siopert  mit  eme  reifige  gefetten,  bie 
nanten  fid^  bie  bode^:  bie  reben  im  ftift  ban  Soetten  mit  gemalt  inb  tiefen 
ben  ^)ant^eren  einbeit  ber  ^jantfd^af  af,  ald  ^ernae  tt)iber  befd^reben  loirt.  30 


18.  bc«  rittcrfc^aff. 

1.  @cin  ®rab  mit  ber  bei  Gelenius, 
De  magn.  Col.  244  gebrudfteu  3nf^rift 
liegt  ^^inter  bem  §o6faltax  gegenüber  ber 
2)reifönigenca:^ette. 

2.  S)ie  2ßal?rca^)ituIation  i>om  31. 
mäxi  flel&t  im  5lrd^iö  für  bie  ©ef^ic^^tc 
niib  ©tatiftif  be«  SBaterknbe«  @.  91. 

3.  g^icit  ^axl,  fcnbcrn  fein  2$atcr 
$^iU^p  öon  ©nrgunb  arbeitete  in  (£ö(n 
für  bie  ®a^I  feine«  9'^effen  2nbtt)ig  loon 
SBüuibon,  53ifcf?of8  ju  !t!üttic^.   2)ie  S^er» 


^lanblungen  Q3b.  I,  379  ff. 

4.  SÖo^il  ber  (£i5(ner  SDom^crr  $cin- 
x\^  öon  @d(>n?arjburg,  $cr}|og  Sodann« 
*)on  (JÜCot  9ieffe.  (So^n,  <Stamrataitln 
181,  214. 

5.  ^a6)  bem  il^fäljifd^en  ^m>tmana 
«o($.  $gl.  gortf.  ber  Chron.pTaesulum 
238  nnb  ^nnenlll,  454.  einzureiben 
ber  @tabt  toon  1469  gebr.  16  ((Sotoitnb. 
XXIX,  4a)  ijl  überft^rieben :  'on  (Sr^rt 
6teinbu(f  ^eubtmon  bei*  tmdt\ 


1463.  807 

3tem  up  bie  fctoc  jtt  boc  bufd^of  9io<>crt  tjurg  geforcn  »art,  bo  i^a^ 
fere  ein  goibe  jtt:  men  galt  jo  Socttcn  nf  bcm  gemeinen  matt  ein  malbet 
roggen,  ein  malber  oberen,  ein  maCber  toei«,  ein  mafber  gerfte,  ein 
tonne  l^erinte,  ein  guct  qnart  toin«  inb  einbet  l^oen,  ein  punt  )oU\\cS),  ein 
srigeBroife,  bit  aßit  jofammen  umb  3  obertenfd^e  gutben,  bat  i^  nmb 
12  matf  coelfd^  paimenfe:  ||  ein  matber  toggen  14  a(bu«,  ein  malber  «i-3t6». 
I^aocrcn  8  atSn^,  ein  malber  n>ei«  3  marf ,  ein  malber  gerfte  1 3  albu^, 
ein  tonne  l^erinf^  5  marf,  ein  quart  toin^  1  albu«,  ein  guet  bet  l^oene 
1  atbu^.  ein  rodetgin  —  atfu«  i^  genant  einrel^anbe  funne  broife  jo 
to  ßoetlen  —  bat  men  pled^t  jo  gelben  bur  ein  geller,  bat  mxö)  31  toit  inb 
oud^  biu)iten  umb  bie  jit  33  toit,  inb  galt  1  ^aüer.  ein  femelgin,  bat 
tDiffc  broit,  bur  ein  lütter  toeige  19  loit, 

3n  bem  fetten  {air  umbtrint  fent  Qfo^an«  miffen  baptiften  galt  ein  3uni  24. 
bad  botteren  jo  Soeßen  6Y2  riufd^c  gntben,  3  marf  5  ß  bur  1  gulben, 
15  inb  ein  pont  butteren  bur  4  l^aöer  inb  7  i^atter  bie  attebefte. 

3n  bem  felben  iair  umbtrint  afre  l^iüigen  miffe,  bo  tourben  ber  üanoJo».  1. 
afenburd^  inb  bet  ban  9?affautt)e,  beibe  biife^of  jo  3)?enfe,  ein«  inb  ber^ 
foiut^  bie  foine  l^ait  gemad^t  ein  fegatt,  ben  ber  pai«  gefant  l^abbe,  inb 
I^erjod^  JRopred^t  bufd^of  jo  SoeKen  inb  öit  anber  furften  inb  leeren  bie 
20  tair  an  inb  oüer  toaren ,  unb  ber  t>an  5Raffautoe  bleif  inb  bcl^ieft  bat 
bufc^bom  jo  SD?enfe,  inb  ber  ban  3fenburd^  bel^iett  eilige  (antfd^aft  inb 
tenten  ui«  bem  ftifte  bie  iem  jogefad^t  tourben  jo  gebrud^en  fin  (eben 
lau!,  at«  ©teinen,  ^oeft^  inb  Saenftein  :c. 

3n  ber  fetber  jit  bi  fent  üKertin«  miffe  gatt  ein  guet  malber  roggen^j]o».ii. 
25  io  (Soetten  ban  bem  beften  12  albu«,  ein  malber  \m^  15  albu«,  ein  mal* 
fcer  gerften  11  albu«,  ein  malber  l^aberen  7  alba«  inb  ein  quart  loin« 
1 0  ^aüer  bie  guet  loa«,  laus  deo  omnipotenti ! 

3n  bem  feloen  iair  8  bage  bur  fent  3Wertin«  bad;  jo  mibbcrnad^t  9Jü».  4. 
ftont  np  ein  groi«  buir  in  bem  l^iüigen  geift^  up  bem  boiml^obe:  ber  oer* 
30  Braute  inb  bie  dein  l^uiffer  baebi,  inb  ad^ter  bem  l^ifligen  geift  berbrant 
oud^  ein  l^ui«.  inb  toer  niet  fo  groi«  toere  gefd^iet,  bat  boimcloifter  toere 
afgebrant. 

3n  bem  feloen  iair  umbtrint  fent  3Kcrtin«  miffe,  bo  toart  JRober^fnop.ii. 
fitd^en  berbrant  inb  attit  bat  genomen  bat  bair  toa«,  perbe  foeie  berfen 


1.  3>ur(^  bcn  ^iiU^^timtv  SScrtrag  öon  Sfcnburg  213  ff. 
1463  £)ct.  5.  2)cr  Sanbgraj  ^einrici^  öon  2.  @tem^icim  unb  ^'66f^  am  Wlain. 

Reffen  vermittelte,  ber  Segat  ^ietro  %tx»  3.  3m  ©of^)ita(  jura  ^.  Oeifl. 

riet  befiätigte  bcnfelben.  2Kenjel,  2)iet^er 


\ 


808  VI.  ÄocI^oftf^c  «f^ronif  1499. 

f d(^aif .  "tat  t>ebc  ber  iungc  $ocrt  inb  ttcö  tt  brioen  go  %onbtx6)  \  up  bcn 

Anno  dni.  1464. 

@Aet)et  ^^5au(u8  II  ber  222.  pai8  tt)a8  jo*)orcn8  ein  foufmon,  inb  toa^  rebelit^  alt  inb 

^^^  *  gaf  pd^  jo  ber  t^olcn  inb  toaxt  pa\9.  })t  galt  t)i(  foejllici^er  flcinc  inb  (ie8  bie  feljen  in  5 
Jin  crone.  ^e  tt)a«  paiö  6  jair. 

3uu  4.         3n  ben  jacren  un^  leeren  1464,  bc^  tjclrbcn  bage^  in  julio  up  fcnt 
Ufrid^^  bad^,  bo  quam  bie  [tat  inb  bie  tantfd^af  t>an  fiuttgc  mit  gtotilet 
mad^t  bur  bat  flo^  8cnocm^)t  IReibc  5.  bat  fetbc  f(o^  lad^  uj)  anbcr^alf 
milen  6i  3luiffc  inb  lad^  np  4  leeren  tanbe :  toanne  bat  tt  einen  leeren  }o  lo 
brunbe  ^abbe ,  f o  ma«  it  atf o  ftar!  bat  im  niemand  gebotn  enlonbe,  inb 
bebe  ber  [tat  ßoeüen  groiffen  fe^aben  inb  bott  anbeten  fteben.  fo  quam 
tt  ein^,  bat  bie  u^>  bem  f lo«  bingeu  ben  Dan  8uitge  af  gtoen  man  inb  ipol* 
ben  fi  fci^efeen.  bie  ban  Suitge  tpoulben  e«  niet  ^aben  inb  ladeten  [x6f  but 
bat  flo«  mit  eim  groiffen  ^eir.  bat  baben  fi  baimmb,  a«  ond^  enipenic^  is 
geroirt  i«,  toant  ^er  3o^an  ban  SltbenairS  be«  bat  f(o«  toa«,  ber  in^eitt 
ir  bianbe  inb  berreber,  bie  ir  bürget  verrieben  inb  öotrten  [i  go  Steibc  u<) 
bat  f(o«.   fi  maren,  a«  fi  fj)raed&en,  gofe  Drunt  inb  ai  ber  njerlt  üiant. 
inb  ^er  3o^an  mx^  ma6)t  \\6)  mn  bem  f(o«  inb  borfte  ber  Öuitger  nict 
warben,  inb  tie«  np  bem  flo«  ttjait  100  inb  30  man  inb  fad^t  in  go,  binnen  20 
8  bagen  fi  go  intfefeen,  inb  fi  üernomeu  niet.  fo  begerben  bie  gefeflen  an 
bie  Suitger,  bat  fi  it  bri  bage  in  breben  üeffen  ftain,  umb  f^)raed^  go  fyil» 

>Bi.3i()b.  ben  mit  irme  leeren,  inb  bat  fi  in  gunten  bat  fi  gwen  man  go  ||  irme  ^eren 
fenben  moid^ten,  of  fi  einigen  troifl  mn  eme  !riegeu  mod^ten  inb  »ie 
man  it  Ratten  fulbe.  bat  toart  in  gegunt.  inb  in  toart  geantmert  bau  ^er  25 
3otan,  ^e  enfunbe  in  niet  gel^etpen,  fi  moed^ten  ir  beft  ^)roeben.  inb  ote 
it  alfo  in  i)reben  ftoint  inb  bie  gioen  U)ibber  quamen  inb  geinen  troift  en* 
brad^teu,  bo  loart  it  gebeibinget.  bairgo  l^alp  bufd^of  SRo^ert  umb  ber 
goiter  mantoiüeu  bie  np  bem  ffo^ttjaren  inb  up  bat  flo«  Derraben  n?areu. 
fi  gaüen  bat  f(o«  np,  be^etteni«  ir«  lif« ,  funber  gmene ,  bie  namen  bie  s« 
Suitger  ui«:  ben  einen  l^eingen  fi  inb  ben  anberen  berbranten  fi,  bat  bie 

3uuii.  üetreber  n)aren.  inb  bat  toa«  np  ben  8.  bad^  bat  fi  bur  JReibe  quamen, 

13.  tjtve. 

1.  XovxhtXQ  in  ber  (Sifet.  pays  de  Liege  1455  — 1505,  publ.  par 

2    1463  moi>.  11  Wreibt  ber  ^at\)  de  Ram,  Bruxelles  1844)  p.  21  fcfttbra 

in  biejer^ngclegenl^eit  '^ol^an^urtewin  beginn  ber  ©elagcinng  nonas  iulii. 
©c^onecf  bem  jongcn*.  @ein  ©egner  mar  4.  14'C4  3un.  23  [(^rdbt  ber  9iat^ 

3un!er  ^o^iann  öon  ^J^affau  ^err  ju  '^crn  Sodann  i?an  Slrenballl  rittet  ^crcn 

$<in«berg.   (Sopicnb.  XXVII,  72.  jo  SBeß  inb  jo  »ecibe'.  (£opicnb.  XXVll. 

3.  S^^eibt.  3)ie(5bronifbe8  Johannes  132.  Jan  van  Arendael  bei  Jbh.  de  Los 

de  Los  (Dokuments  r^l.  aux  troubles  du  a.  a.  O. 


I 


1464. 


809 


bat  fi  it  m)9ai>en.  iiib  ate  bie  ruittev  »an  bem  flo^  öiufleu  inb  bic  8mt* 
gcr  bat  flo«  tnnatnen,  bo  bunben  fi  groi^  goit  in  bcm  fto«  ban  ^)rc^>]^an* 
bcH;  \>an  bueffen  inb  <)nlbcr  inb  bat  ftod  toait  geruft,  fetten  fi  getooult 
inb  raoit  gc^at,  fi  l^cbben  bcn  önitgcren  bat  ffo^  lange  burintl^atben,  met 
5  fi  grutocibe  bur  bat  teben.  inb  bie  Suitger  namen  al  bat  goit  ban  bem 
f(c«  inb  nnbergroiben  bat  flc^  inb  f^)i(fben  bat  mit  l^oul^  inb  berbranten 
it  in  ben  grünt,  inb  bat  fto«  üiet  ober  ein  l^uf,  bat  l^oirt  man  ein  mit 
toegeef  lauf,  inb  bie  l^eirlid^eit,  bie  9teibe  joge^oirt,  gaben  bie  Suitger  bem 
imiferen  ban  2lrenbnrci^,  ber  bo  ir  ^euftman  toa«.  bie  ftat  ban  Soeüen 

10  fc^enfbe  ben  Suitgeren  10  öoiber  toin«  K  ouc^  ujontben  bie  Suitger  bem 
§unt  ban  bem  SSufd^  2  ^i^  f^^i^  nmbmxptn,  inb  bat  la(S)  bairbi  up  ein 
mile:  be«  mart  l^e  geioar  inb  bloebe  aüet  bat  l&e  l^abbe  inb  boirte  it  en* 
m6f  inb  ftad^  it  fetoer  an  inb  braute  it,  umb  ben  toißen  bat  fin  naebueren 
geinen  fd^aben  ban  emc  en^ebben. 

15  3tem  bie  Suitger  woufben  oue^  ober  ben  burd^greben  bau  Dbenfir»' 
d^en,  ^er  So^an  bau  ^ummeP,  inb  »oulben  Obenlird^en  oud^  beUggen, 
tDant  ^e  l^abbe  oud^  futd^e  boifen  inti^alben  a«  ber  Mn  SReibe  ^abbe  ge* 
bain.  inb,  ber  burggrebe  üiel  bufd^of  9?o^)ert  jo  üoi«  inb  ftalt  bat  flo«  in 
bc«  bufd^of^  l^ant;  fo  tc*-  ber  bufd^of  bat  flo^  ben  Suitgeren  afbingbe, 

20  u>ant  ber  bufd^of  ftoint  toail  mit  ben  Suitgeren  inb  l^abbe  fid^  berbunben 
mit  ben  Suitgeren  *.  inb  bat  f[o«  Obenürd^e  fal  fin  be«  ftiffe  offen^ui^ 
jo  etoigen  bagen. 

Ui^  biffen  bur^  gefd^id^ten  fveige  bie  ftat  ban  Suitge  ein  groiffe 
f ame  inb  gerud^te  Mn  be^ulplidf^eit  inb  befd^lrm  irre  bürgere ,  inb  bair* 

25  umb  bi(  ui^  berren  tauben  ir  burgerfd^af  gutben.  baeban  ben  Suitgeren 
oud^  ber  moit  woiffe,  bat  in  niet  jo  goit  quam,   a^  gefd^reben  ujirt 

anno  1468. 

3n  bem  fefben  iair  umbtrint  ^)aifd^en  geboit  ber  pai^  inb  fante  instpr.  1. 

befe  (anbe  inb  bebe  berfunbigen  alle  35uitfd^(ant  umb,  bat  ber  Znxt  ge* 

30  fc^reben  ^ebbe  inb  beftalt,  bat  ^e  SSenebige  inb  9iome  minnen  tooutbe, 

inb  geboit  bat  men  in  allem  35uitfd^lant  in  bie  oberften  fird^e  ein  fift  mait 

bef tagen  fefeen  fulbe,  bat  men  bairin  offeren  futbe,  inb  bat  gett  foutbe  men 


1.  1464  3ul.  2  treibt  ber  9eot^  ben 
Süttid^ern,  er  n>erbc  ij^nen,  *fo  ir  uu  to 
toelbc  fit',  ben  Slnfauf  üon  McnSmittctn 
gepattcn.  (5o^)ienb.  XXVII,  136. 

2.  ^In  @d)rciben  beö  Sktt)«  1463 
3ul.  13  ifl  on  '^crn  S)aimen^unt  t>on 
tcm  53u5d^  ritter'  geric^^tet.  (So^)ienb. 
XXVII,  48. 

3.  Sil«  ^Burggraf  öon  Obenfirc^^cu  er» 


fc^eint  in  einem  9Jat^iefd^reiben  1464 
SWärj  15  Slrnolb  toan  ©oemen.  (Sopienb. 
XXVII,  103.  3ol^an  t)an  ^oemen  2lmt» 
mann  ju  ?inn  1464  SWai  22  bei  ?a* 
comblet,  Urfunbenb  IV,  408. 

4.  (Sr  battc  1463  SflG'o.  1  mit  i^nen 
ein  ©ünbnig  gcfc^Ioffen.  ?acombIet,  Ur- 
funbenb. IV,  401. 


810  VI.  ÄocH>offf(i^c  (S^ronif  1499. 

np  tie  Surfen  üerfrtegen.  ber  fiften  matt  jo  Soetlen  in  beu  botm  ein 
gcfat,  bie  toa«  fo  grot^  bat  fe^  man  ^abbcn  boitan  je  btagcn.  inb  umb- 

tini  24*.  trint  <)tn5ften  inb  f ent  3o^an«  miffen  joigcn  bU  tubc  ui^  gngctant,  fflta« 
fcant,  glanbcrcn  inb  biffcn  ftcbcn  oifttDart  mit  ircn  ts>aptn  inb  gereitfci^f; 
umb  ben  S^urfcn  jo  bcfttiben  inb  bem  jo  toibbcrftain,  inb  trcdt  ein  gtoi«  s 
bott  jo  SSenebige  inb  jo  9iome.  ond^  leitbcn  bit  »ibberumb  n<>  bem  »eti^, 
tt>ant  in  ir  jergelt  afginf .  bie  anbeten  fönten  niet  friegen  in  bem  gebirgc. 
bie  berben,  bie  jo  5Rome  inb  jo  SSenefcigen  fernen  »aren  mit  manchen 
l^eirtid^en  ftoulfeen  man  »ait  ^ttoapmt  mit  l^arnefd^  inb  (perben,  bie  ^iejc^ 
men  teibbernmb  ^eim  tted cn  bael^er  fi  fernen  teeren,  inb  bebrebcn  niet  boe.  i» 
bieSBaten  eijer  berd^  fpotten  ber  ©nitfc^cn,  bat  fi  fe  ged  teeren  inb  tredben 
ui^  iren  lanben  inb  breci^tcn  in  bat  gett.  be  berfauften  bie  fetben  ir  fetbe 
inb  ir  l^amefd^  inb  moiften  it  geben  min  ban  bie  l^etfte  a^  it  teert  m^, 
inb  banften  get  bat  fi  bat  bairbur  friegen  inb  uiffer  ben  SBalen  quamcn. 
inb  alfe  quamen  ber  felber  tube  mit  greiffen  ^ufen  mibbernmb  inb  ^ab-  is 

a3r.3i7».ben  ir  gett  bergert  inb  fj^raed^en  bemj^ai^  ferc  eebel  mit  ben  fegaten,  ||bie 
fi  nptxtotdt  inb  ui^gebeibingt  l^atten. 

£)d^  v^at  greiffer  fummen  getfe  inb  teie  mannid^  l^onbert  buifcnt 
gntben  fomen  aüe  Jair  je  9{eme  ui^  !Duitfd^Iant  me  ban  ni^  einigen  an* 
beren  tanbe  burd^  bie  geiftüd^eit,  be^  niet  bit  teibbemmb  l^erui^  fumj>t,  20 
bat  teunber  i«  bat  einid^  gelt  in  bem  bürg  tanbe  i^,  unb  i«  gl^cin  teenbet 
bat  be^  getfe  unb  \ilt>tx^  öan  bage  je  bage  gebred^  i^  unb  geminret  teirt, 
fe  it  mit  futd^en  fedten  bei  begetid^  bil  afgebragen  teirt  unb  afgeffudet 
mit  mannigerl^anbe  tei^,  nu  mit  einre  futd^er  teife,  nu  mit  einre  anber 
geftatt,  teie  men  it  mad^en  unb  benfen  mad^,  bat  ber  ^afe  in  ben  pt^tx  25 
feme.  yif  falben,  bat  ©uitfd^Iant,  bat  bed^  bau  brimebigen  tuben  inb 
grei^mebigen  minfd^en  beben  anber  tanbe  bereem^jt  \^,  nie  fe  l^aftid^tic^ 
ban  ben  reemfd^en  feiferen  in  ber  jit  ber  i^eibenfd^aft  mit  jairtid^en  tributc 
je  geben  befd^eren  teart,  a«  it  nu  bi  unferen  jiben  inb  bi  200  jairen 
^iebur  ^eimclid^en,  bebedtt  inb  tifttie^  barje  brad^t  teirtr  a^  bat  ein  igli*  30 
d^er  mirfen  inb  fien  mad^  in  ber  erbenung  ber  feifer  inb  ber  ^>ai^ ,  inb 
fenbertinge  naebem  a^  bat  feiferbem  an  bie  ©uitfd^en  femen  iö. 

«uq.  15.        3n  bem  fetben  {air  uj)  unfer  lieber  brauteeu  bad^  assumptionis 
quam  bifd^ef  diopxtdft  je  Seetlen  eirft  bringenbe  fin  cenfirmacie  inb  fin 
t)altium  S  inb  teart  np  ben  feteen  bad^  in  ben  beim  gebragen  inb  eirlidf^en  35 
intfangen  ban  ben  beiml^eren  inb  alten  cettegien  in  Seilen,  inb  bie  cen^ 
firmacie  teart  getefen  inb  bat  ^aüium  tad^t  men  np  ben  ^eegen  altair, 

1.  2)ic  (Sonfirmation  ]j>atte  9im)rc(ijt      cr^altcu.    teomMct,  Urfunbmb.   IV, 
1464  Tlai  25,  ba«  ^aßium  3uni   N      408. 


1465.  811 

bae  tt  ein  igltd^  ficn  moic^t  inb  tuffen.   tnb  bie  ^eren  jungen  bie  l^oeutiffe 
inb  banfben  gobe,  bat  ntent  fo  btebetid^  ftegcn  ^abbe. 

3n  bem  fetoen  iair  tourben  bie  ^)rettgermoend^  binnen  Soeüen  <e* 
formiert  tan  trem  generail  mit  ]^ult)e  be«  rait^  ban  ßoelne^ 
5         3n  bem  felben  iair  burß  up  fent®ereon^  bad^,  bo  galt  men  1  quartoct.  to. 
min^  jo  fent  Söiauriciu^  binnen  Soeüen  umb  2  l^aüer. 

Anno  dni.  1465. 

3n  bem  burß  {air  \  bo  bin!  l^erjod^  Slbotf  ber  iouge  l^ere  ban  ®etren 
finen  baber  ^erjod^  3lrnt,  bc«  nad^^  ui^  fime  bebbe  u^jgel^aben  inb  atfo 

10  btoi^  g^ffeift,  unb  boirt  in  jo  ?obecf  ^  up  ben  5Rin,  inb  bae  beift  \iä)  ber 
5Rin  in  jn^ei  ftrenge.  ber  {onge  ban  ®e(re  bur^  ^iett  [in  baber  bae  ge^* 
fenfltd^  tnb  branf  fin  lantfd^af  barjo,  bat  fi  tme  l^utben  ic,  ui^gefe^eiben 
bie  ftat  ban  Siemunbe^  bie  niet  ^ulben  entt)ou(be,  ir  a(be  l^er  enl^ette  fi 
ir^  eib«  quit  gefd^u&en,  ben  fi  im  gebain  l^abben,  inb  bat  a^ban  aö  fi 

15  in  felf^  f^jred^en  l^oirten  bie  quitonge. 

3n  bem  felben  jair  naebem  a«  bie  Suitger  ein  fange  jit  getDeift 
maren  in  uneinid^eit  mit  irem  bifd^of,  ber  jogei^oirt  l^erjod^  ^^iti))^  ban 
®urgonien  inb  toa^  ein  ban  SSurbon  ^  inb  mit  bem  fetben  bifd^of  jo 
SRome  ^feiten,  fo  tt)axt  ber  J)(eite  ben  Suitgeren  jo  lauf  inb  taften  barin 

20  inb  lieffen  iren  bifd^of,  inb  bie  [tat,  tantfd^af  tnb  ritterfd^af  ban  Suitgen 
foren  u^3  unfer  lieber  bräunten  abent  annunciationis  ben  marfgrebenü)Mij2t 
t>an  SSaben ,  SWarcu^  genoem^jt ,  be^  bifd^of ^  ban  ÜTrier  ^  broeber,  inb 
fd^reben  eme  bie  meinunge  inb  bat  fjz  n)outbe  ir  burmunber  fin.  inb  of  ^c 
fid^  barjo  ergeben  lootbe,  bat  l^e  a^ban  jo  Soetten  queme:  bae  ioolben 

25  fi  ban  in  ^afen  mit  n)eiraftiger  l^ant  inb  in  ir  taut  boiren.  befe  fad^  nam 
fid^  ber  l^ere  an  inb  bebe  alfo.  bie  Suitger  boirteu  in  ui^Soeüen  l^erlid^en 
mit  200  perben.  ber  bifc^of  ban  Syrier  inb  marfgrebe  Sar{  ban  SSaben, 
bie  jtoene  gebroeber,  boirten  irren  berben  broeber,  ben  bur^  geforen  bi* 
fd^of  ban  Snitge,  in  bat  Suitger  laut  mit  ben  Suitgern,  oud^  toait  mit 

30  200^)erben.  inb  atfo  boirten  bie  burß  ben  geforen  bifd^of  jo  Suitge  in 
mit  groiffer  mad^t  toibber  toillen  inb  confent  ein^  leeren  ban  Surbon, 
ber  ir  confirmirt  bifd^of  nja^  getoeft  umbtrint  10  jair,  inb  bie  Suitger 

22.  %xur», 

1 .  2)urd^ßefiH>it  tt)Uibc  bie  ?Ref ormo»  4.  SRocimonbc.     5SgI.  ^inc^l)dm, 
tion  erjl  einige 3a^rcfpätcr.  ^gl.Sniicn      ©efci^ici^tc  ber  @tabt  (Selbem  I,  147. 

IlT,  770.  Nijhoflf  cv. 

2.  3n  ber  ^a^t  öom  9.  auf  ben  5.   2oui«  toon  Q3ourbon,  $l^ilt^^)8 

10.3>an   Nijhoff,  Gedenkwaardigheeden       9ieffe. 

IV,  CIL  6.  3o]j>onn  II.  toon  SBaben.  güi  ba« 

3.  SoMt^.  @r  tourbc  ton  boxt  gleidf^      gofgenbe  ög(,  Joh.  de  Los  bei  de  Kam, 
naö)  ^uren  gcf^jj^offt.  JSijhoflf  o.  a.  O.         Documents  p.  22  ff. 


812  VI.  Äücr^offf^c  (S^ironif  1499. 

intfiitgcn  in.  J^e  bebe  in  gcl^orfam  iub  fi  emc  tt>ebcr.  bairnac  fo  matt 
Äart  banSSabcn  bc«  l^ergogen  ban  ®urgonien  biant  inb  bie  Suitger  »arcn 
fin  ^niptx  inb  taften  jo  toar  fi  !unten  inb  moic^ten.  inb  ui«  ber  bur§ 
bcranbcrnnge  bc^  bifd^ofd  quam  bcn  fiuitgcrcn  groi^  berbcrfniffc  ber 
lanb  inb  ber  lube,  5 

8t.3i7t>.       II  g^gjji  i^airnac  im  febcn  {air  umbtrint  unfcr  lieber  brausen  Ui) 
«fjjt.s.  nativitatis  \  fo  tooulben  bie  ßnitgermit  irme  leeren  bur  1  of  2  ftoö  ji^cn, 
inb  fo  futbe  ire  l^ere  bur  jo  bem  fto^  treden  unb,bat  berennen,  fi  »o&cn 
naefonten  mit  bem  boe^bolf .  inb  atfo  joici^  ber  geforen  bifd^of  mit  fimc 
broeber  marfgreben  Äart,  mit  finre  rittevfc^af  inb  mit  finen  brunben  m^  lo 
iren  lanben  int  lant  ban  Simburci^  inb  brauten  bae  efelid^e  bor})e  inb  joi* 
gen  bort  bur  35a(fenbnrci^.   bo  grumetbe  ben  g^enen  ixp  bem  ffoe«  inb 
goben  fid^  up  ben  leeren  gefangen  inb  ir^  [lif«]  fetid^eit :  bat  fad^t  in  ber 
l^ere  jo  2.   bo  nu  bie  Suitger  mit  bem  l^eir  bur  bat  flo^  quamen,  —  tuen 
fi  bae  freigen,  bem  ftad^en  fi  bie  feten  af .  bo  fadsten  bie  gl^ene  t>an  be^  «s 
leeren  toegen,  fi  l^etten  in  ir^  lifo  fe(id(;eit  jogefad^t.    bo  anttperben  bie 
Suitger  baruj):  toen  fi  fregen  ber  ir  biant  tt)ere,  bem  beben  fi  atfo,  - 
bat  fi  mit  bem  ^eren  fti(  fmegen,  of  fi  beben  in  a«  iren  bianben.  bo  mxi 
ber  ge!oren  bifd^of  inb  marfgrebe  Sari  uuein«  mit  ben  Suitgeren,  inb  bie 
toort  bie  i^erbroi«  fi  mit  iren  brunben  inb  berfamelben  fid^  ^eimlid^eu  bat  20 
befte  bat  fi  moid^ten,  inb  brad^en  up  in  ber  eirfter  nad^t  inb  jaubeu  fic^ 
uiffer  bem  lanbe  bat  meifte  bat  fi  !unben,  bat  fi  bi  berbenl^atben  bac^  qua» 
men  bi^  jo  ßoeüen'\  a^  fi  jo  ßoeüen  quamen,  bo  meinten  fi,  fi  mxtn 
uiffer  ber  ließen  fomen  inb  laegen  bae  bri  bage  ftiüe  inb  refteben  fid^.  a« 
bie  Suitger  bit  bernamen,  bo  brad^en  fi  oud^  np  be«  anfceren  bage«  inb  25 
tredfben  in  nae.  ^ebben  bie  Suitger  fi  fregen,  fi  l^ebbeu  fi  al  boit  gefla» 
gen,  inb  bie  Suitger  meinten,  fi  loeren  berraben  bur  bem  floe«  SJatfen^ 
burd^.  fi  tieffen  irre  groiffer  bueffen  einbeit  bae  inb  baft  boben,  ioant  u|) 
bem  f(oö  üurg  toaren  t?it  goiber  ioeiri^aftiger  man  ui«  bem  lanbe  i^an 
®uild(^e  inb  anberen  (anben  bie  np  ber  3Wai«  bae  tt>aren,  bat  fi  it  loercnso 
tootben.   inb  atfuö  namen  bie  Suitger  ben  alben  bifd^of  toeberumb  ot^er* 
mife  brcutoung  be«  bau  öurgbnien,  a«  ^ernae  gefd^reben  toirt. 

3n  bem  fetben  iair  toa^  groi«  fried^  in  SSranfrid^,  inb  bat  quam 
atfu«  JO :  ber  foninf  bau  gvcmfrid^,  ber  enfunbe  fid^  mit  finre  mober  inb 

1.  9iaci  Job.  de  Los  (de  Ram  27)  baß  biejclbe  feineSfaU«  jur  3(u8fü^rung 
jogcn  bie  Süttld^cr  am  29.  Slug.  am.  tarn. 

2,  Son  einer  Uebergabe  be«  @tbIoffe«  3.  2)le«  gab  f^)ätec  Äail  bem  Äfifjnen 
»eiß  Job.  de  Los  28  ni^t«.  ^üdf  bie  95ormanb  ju  53ef(i^tt)crben  gegen  (£8In. 
»eitere   erjäbUmg  ber   (£^>roni!   jeigt,  (Snnen  lll,  478. 


1465.  .813 

mit  firne  broeber,  ber  ein  l^crjod^  toad  t)nn  23ene^  nict  öerbtagcn.  ^e 
tpa^  ein  quait  tiranne.  l^e  ^abbe  bie  35uitfci^en  niet  tief  inb  fin  ritterf d^af 
in  granfrid^  l^atte  in  ovi6)  niet  tief,  alfo  quam  it  barjo,  bat  be^  foniufö 
broeber,  luant  l^e  öruntlid^  inb  ticflic^  toa^  mit  ber  ritterfd^af  unb  atte 

5  maüici^,  tat  in  bie  gemeinfd^af  ber  tanbe  lieber  jo  dm  foninge  ^bben 
gc^at  ban  ben  alben,  al  enborfte  [it]  niemand  bnr  ben  bad^  bringen,  inb 
tpant  ber  ettfte  broiber  bat  mirfte ,  bie  joneigtid^eit  ber  gemeinfd^af  jo 
bem  jongen  broeber,  bairnmb  berbreif  l^e  bie  mober  inb  ben  broeber  ban 
[idf.  bat  berbroi^  bie  mober  fere  »an  irme  föne,  inb  fd^rcif  bem  ^erjogcn 

0  öan  öurgonien ,  bat  l^e  ir  biftain  tt)otbe.  bod^  fo  l^abbe  ber  f oninf  ban 
granfrid^  inb  ber  i^er  ban  Surgunbien  bur§  unber  einanber  ein  ^oend^en 
jo  plndtn,  bairnmb  fi  bod^  tDotben  biant  toerben.  bo  ot^erjogen  ber  l^er» 
jod^  ban  S3erre  inb  ber  ^erjod^  ban  SSurgonien,  ^crjod^  ^]^ili<)^  2^  mit 
fime  föne  ^erjod^  Sari  mit  bil  anberen  leeren  ben  loninf  ban  granfrid^ 

5  mit  groiffer  mad^t  mit  mannid^  1000 man.  inb  lacgen  bae  bnr^ari«  ein 
fange  jit  unb  berbarften  inb  berftoirben  bem  !oninf  fin  biergarben.  inb 
beriefen  ein  ftrit  in  be^  fonin!«  tanbe  bau  granfrid^.  inb  bae  quam  up 
beiber  fiben  ber  jmeier  ^eren  mc  ban  30  buifent  man ,  unb  tt>a^  ter  ftrit 
bi  ^ari^  mib  merbe  3  bage  tauf  ^  inb  bteben  \xp  beiben  fiben  ober  16  of 

0  18  buifent  man  boit,  inb  ber  jonge  ^rinfe  ban  öurgonbien  behielt  bat 
bctt  inb  bleif  in  granfric^  ligen  binae  V2  i^^it-  bie  granjofen  bergaber* 
ben  fic^  tt)ibber  inb  mit  bel^enbic^eit  fregen  fi  ben  ^erjod^  ban  öurgonien 
tufdj^cn  jmei  loaffer  inb  braid^en  up  beiben  fiben  be^  toaffer^  bie  brudten 
af,  bat  ijt  bur  nod^  l^inbertoart  moid^te  tomen.    boc^^  enmoid^ten  bie 

s  gtanjofen  mit  bem  foninge  bem  ^erjoc^^  ban  S3urgouien  gein  obertaft 
gcboin  tufe^en  bem  beftoffen  tanbe ,  atf 0  ftar!  ma^  ber  l^erjod^ :  mant 
l^e  tie^  ui^fd^rien  rid^en  jott  inb  im  quam  ein  groi^  bot!  jo,  umbtrint 
jweimait  l^onbert  buifent  man,  unb  l^e  ^atte  bie  im  jott  bi  fid^  tigen,  inb 
ber  foninf  ban  grauhrid^  bertoi^  baft  bil  tanfe.  ber  l^crjod^  ban  SSurgo* 

0  Uten  mit  anberen  ^eren  Iregen  bif  loitten«  bau  bem  foninf  bau  granf* 
rid^.  ber  ^erjod^  ban  Serre  be^  foninf^  broeber  frege,.  atd  men  fadste, 
bat  taut  t^an  \\  9iormanbien,  ber  l^erjod^  ban  Surgonten  ^idtarbien,  bat  ©r.ais». 

6.  'it'fe^lt. 

1 .  Äarl  ^erjog  t)on  Serrt?,  ba«  ^awpt  t^cri?  jtoif^en  Subtoig  unbÄart  bon  ©ur« 
bcrSlbcI«partei,  ber  ligue  dn  bien  public  gunb  faßt  auf  ben  16.  3ul.  1465.  (grfl 

2.  ^I^Ul^p  machte  hm  S^tbpg  nic^t  bann  vereinigte  {t(^^arl  mit  bem  $enog 
mit.  Ucber  bie  fvül^even  äcrtüürfniffe  jtt)i«  t)on  SBeriV  unb  jo.q  cor  $ari8.  @cpon 
fci^ctt  Submia  XI.  unb  SSurgunb  f.  im  October  fam  ber  griebe  ju  @tanbe, 
©di^mibt,  ®ef(^.  toon  granfr.  II,  412.  @^mibtll,  419—21. 

3.  2)ie  eintägige  vgc^laci(^t  bei  SBlonU 


.       I 


1 


814 


VI.  fioel^offf(^  atnuil  1499. 


ncci^  jer  iitanno  1499  l^Den  fm  naelomeünge,  ad  ff^tioöf  ^fßiip^,  ein 
fon  SOto^rimißatiitd  bed  roemfc^en  foninfö. 

DcM.  3n  bem  fclöen  iair  umbtrhtt  Remigii*,  nacbcm  ad  bct  rait  tm 
Soeöcn  bcn  gcttcrfci^cn  l^cii  mb  ftcbcn  mc  bau  40  of  50  foteDe  gcf^tc^ 
ben  ^ttc  umb  ein  fruntlic^e  fomunge,  umb  bed  fcifcx«  aö^t  afjöftcflen^  s 
[o  lic«  bic  [tat  Dan  (Socücn  bcn  8tm  tntgein  bcm  Oiftcttt)crbc  ^  jo  S)uitfc^ 
»ort  jyclcn  umb  bcr  ®cücrfd^  »ißen,  toaut  btc  an  bcr  fibcn  bur  bet 
jtt  mit  f (Riffen  umb  itte  foufmanfd^f  u<)  inb  af  boircn.  bie  [tat  ßocflen 
bcftoöc  gtoiffc  f d^iffe  in  bcm  9?in  intg^cin  Duitf d^  bi  bcr  iUhtlengaff cn  inb 
fc^u^cn  inb  »ed^tcr  bairtn  inb  ouci^  np  bcn  poxi^tn,  bic  l^oitcn  bat  niemand  «• 
»an  bcn  ©cücrfc^cn  u^)  nod^  af  boircn,  »ant  ft  in  bc«  fcifcr«  a<3^t  »arcn. 
inb  atfo  cnttobc  fid^  bie  [tat  t>an  Eocöcn  bcr  fad^n.  inb  oud^  tt>ad  bat  ^ier^ 
umb,  tt>ant  ft  ben  bürgeren  bat  ire  genomen  l^bbcn  buiffen  i>iantfd^af. 

Ort.  1.  3n  bem  [etocn  jair  nae  fent  9tcmcid  bad^,  bo  ^bben  bic  Sngctfc^n 
fd^abcn  gcl^at  unb  »oulbcn  bat  dagen  aüzii  l^cndftebcn  inb  ^dfxeom  mx  »^ 
aöc  laut  tauf  inb  breit,  bat  aüe  l^ndftcbe  jo  bage  lomcn  toolbcn  jo  §ant* 
burd^,  bcr  foninf  t>an  Sngcfant  »oulbc  tt  taiffen  befc^ribeu  ober  atte 
(ant :  »erc  jo  bcm  bage  queme ,  bcr  foutbc  gefetbc  ffat^tn  ober  aüe  »elt, 
a«  cuc^  gcfd^icbc.   [o  l^ait  ein  rait  bau  ßocücn  umbtrint  aBcr  l^ifligen 

9ior>.  1.  miffc  jo  bcr  bad^fart  gcfd^idCt  eilige  raife^cren  ban  Seine  jo  ^ambutc^  20 
mit  1 6  ptxttn ,  inb  ad  fi  »ebcr  t^an  bcr  bad^fart  reebcn  inb  quamen  in 
bed  bifd^ofd  taut  bau  ÜÄonfter,  fo  tt)urbcn  jt  ncbcrgejogcn  inb  gefangen 
Dan  Cime  grebcn  bau  2!edffenburd^  in  bcd  bur^  bifd^ofd  getcibe,  inb  »ort 
einre  erftcd^cn  i>an  ben  Soelfd^en  in  bcm  neberjud^  *.    befc  bur§  grebe 
greif  befc  bur§  burger  )oan  Soüen  an  n\>  bcn  bifd^of  unb  bat  ca|>itel  ban  25 
EoBcn,  bie  im  fd^ulbid^  toarcn,  ad  l^e  fadste,  6000  gutben,  inb  boirtc  ft 
u<)  bat  ffod  JO  2^cdtfenburd^.  befer  fad^en  unbertoan  ftd^  bcr  ^rjod^  ban 
SScrgc  inb  nam  it  np  inb  fd^reif  finem  maege  bau  5£cdHenburd^  umb  be(e 
fad^c  ücffid^cn  jo  fd^etben,  ad  ban  bed  caj)itetd  bau  ßolne  n>cgcn,  mit  im 
einen  bruntlid^cn  bad^  jo  ^afben  jo  !Duffe(borj).    bairgl^in  untbobe  ber  30 
bau  Xedlenburd^ :  i^e  cnbcd^te  bie  burger  niet  ban  fid^  go  taiffen,  l^e  en* 


5.  feijfer. 

1.  %m  5.  Oct.  tüurbe  bcn  ©clbri* 
fd^en  t^rtebe  unb  @ic^er(^cit  aufgefagt. 
Qhtnen  III,  445.  @e^r  etnge^enbe  ^iU 
t^eilungen  über  bie  ÜJ^agregeln  gegen 
@etbern  gibt  eine  glei^^eittge  offtcteUe 
^ä^ufjcid^nung  @tabtaxd)iöMsc.  AXIII,  2. 

2.  @egen  Slrnolb  Don  (Sgmonb,  bcr 
na6f  bem  ^uS|!erben  bed  iülic^^gelbrif^en 
^auje«  ba^  ?anb  gegen  bie  (Srbanf^rüc^e 


berbergifc^en  Seitenlinie  bc^ou^jtete,  nsir 
bereit«  1431  bie  %d)t  au8gef^)ro(bcn  mx' 
ben.  Nijhoflf  IV,  Urff.  79. 

3.  S5gl.  «b.  I,  294. 

4.  2)er  Ueberfatt  burc^  3un!er  9Kco' 
lau«  toon  2:e(f Icnburci^  fanb  bei  ©aren» 
borf  Patt.  2)er  (Srpod^ne  iicß  3o^n« 
Ärulmonn.  Snncn  III,  695. 


f 


1466. 


815 


I;cbbe  bat  Durgcnoembc  gctt  t:ia\\  bem  ca'pM  bat  fi  im  tauge  burgei^atbcii 
l^cbbcn,  inb  ban  barjo  ir  urbebe  ^aii  in  jo  ncnmicn,  bat  it  bic  l^enftcbc 
inb  atte  tjeren  itib  furften  ein  of  anber  of  ben  bobcn  man  an  iemanfe 
tpred^en  cnfutben  an  ben  [inen  of  an  eme  fetten  K 

Anno  dni.  1466. 

3n  bem  burß  Jair  umbtrint  baftabent,  bo  voaxt  l^erjod^  3o^n  ban  %tu  24. 
ßtete  biant  l^erjod^ö  2litf^  be^  longen  ^er jod^  i>an  ®efren  \  fin«  neigen 
fucfter  ^atöen,  umb  bat  i)z  l^erjod^  2lrnott  t)ur§  finen  baber  gefangen 
^cbbe  inb  gefenfUd^  Riefte,  unb  oud^  l^ierumb  bat  ber  fetbe  jonge  l^erjod^ 
ban  (Setren  fine  lantfd^af,  bat  i^  bat  tant  »an  ©elren,  ben  meiften  beit 
Dairjo  brant  bat  fi  im  l^utben  moiften.  inb  bairumb  bebe  ber  ^erjoci^  öan 
Siebe  groiffen  fd^aben  int  tant  ban  ®elren  mit  brant  inb  roufe.  l^erjod^ 
ärat  Dan®etren  l^abbe  jo  eimetoif  l^erjoc^  3o^an^  ban  (5(ei)e  fnefter^,  inb 
Die  fetüe,  a^  men  fait,  breif  bat  f^jele,  bat  ber  föne  finen  i)aber  fulbe  bangen. 

3n  bem  fefben  iair,  bo  tt)art  bie  foine  unb  orebe  gefprod^en  tufd^en 
Dem  leeren  bau  ®urgonien  inb  ber  lantfd^af  ban  ßuitge  inb  geloifben, 
Den  leeren  bau  Surbon  iren  bifd^of  toeberumb  jo  intfangen  inb  eme  ge* 
truuje  inb  ge^orfam  jo  fin,  a^  getrutoe  unberfaiffen  irem  ^eren,  unb 
tnoiften  bem*  leeren  \>an  Surgonien  ein  groiffe  fumme  getfe  getoiüeu  jo 
jei>en  jo  terminen^ 

3ttm  ee  ber  brebe  inb  pat^  jo  guitge  in  bev  ftat  geroifen  toa^,  fo 
Ratten  bie  fiuitger  einen  genant  (Seil  be  ÜWe^  ^,  ber  ir  burgermeifter  bidE* 
mait  getoeft  mad  inb  ma«  gel^eifd^en  ein  eirber  toife  man;  bem  beben 
fi  ftn  l^euft  bur  fent  ßamber^  lird^e  afftain,  inb  belegen  in  mit  öaft 
fad^en  bie  Ije  binnen  bem  bur^  friege  geljanbelt  fulbe  l^aben. 

II  3n  bem  felben  jair  umbtrint  Bartholomei,  bo  joid^  ber  ^er  t^ansBcsisb 
Sd^arreteö  ^,  ber  jonge  bau  S3urgonien,  bur  ein  ftat  in  bem  (anbe  ban  "^' 
Öuitgen,  genant  ©inanf^,  mit  groiffem  boulf  inb  groiffer  mad^t  inb  lad^ 
Dairbur  umbtrint  8  of  10  bage^  unb  manne  bie  ftat  mit  fturme  inb  an* 


2.  »rwrebe. 

1.  %m  7.  ÜRärg  1466  »urben  bic 
©efangcnen  gegen  Urfe^beentlaffen.  dn- 
ncn  696. 

2.  ^6)on  1465  3)ec.  16  ijcrbanb  [i6) 
&erjog  3obann  mit  2(rnoIb«  öon  ©eibern 
örubcr  SBil^etm  gegen  ben  3ung^i«rjog 
abolf.  SacomMet,  Urfunbenb.  iv,  409. 

3.  ^atl^arina.  lieber  il^ire  ^tlj^etU« 
jung  *)g(.  Nijhoff,  Gedenkwaardigheden 
[V,  xcix. 

4.  3>gl.  ben  5luögug  au§  ber  SSer^ 


tragöurfunbe  Bei  Henanx,  Hlst.  du  pays 
de  Li^ge  II,  2(i. 

5.  ®iÖe§  kernet.  Henaux  II,  28. 
Aegidius  de  Mess  bei  Job.  de  Los  36, 

6.  tarl  ber  M^ine,  a\9  ®rof  öon 
(S^arolaid. 

7.  3)inaut  an  ber  SKao«,  oberl^alb 
9^amur. 

8.  2)ic  Belagerung  begann  3lug.  16, 
am  25.  öffnete  bie  ©tabt  bie  S^ore. 
Ilenaux  II,  33.  36, 


816  VI.  toer^offf(i^e  (£^>ronif  1499. 

ttx^,  inb  bebe  bie  muiren  »an  ber  [tat  inb  bie  torne  aljontait  afbte^cn, 
inb  betbranten  bie  ^ufer  gan^  in  ben  grünt  af  inb  nanten  groi^  tred^tic^ 
goit  in  ber  \tat  inb  bat  gef d^ad^  fo  ungenebid^tid^  inb  »rebeüd^:  toawt, 
a^  xä)  ^ain  ^oeren  fagen,  fo  l^atten  [i  be^  jiongen  l^erjogen  mn  ©urgo* 
nien  baber  \p\Üi6)  berfprod^en  inb  fin  6i(be  gemoilt,  er^lid^en  berfeirt,  an  ^ 
einem  galgen  Ijangenbe,  n^  bie  ftatmuire  gefaxt  ^  j^ie  fie^  bod^  aüe  bie  . 
frauipen  mit  iren  cfeiberen  inb  finberen  entped^  tredten  inb  tie^  ben  ouc^ 
baft  cfeinob^  bat  jo  irem  übe  gel^oirbe,  bc«  im  grotö  pxx^  gefad^t  njart, 
inb  l^ieft  bie  man  gefenfüd^  um6  be^  berbunfe  wiöen  bat  [i  mit  ben  8uit* 
geren  ^bben  nntgein  ben  ban  SSurgunbien  ^.  lo 

Stern  jerftont  bairnae  njoutbe  ber  l^ere  ban  ©d^arretoi«  ijurber  fc^a* 
ben  boin  in  bem  (anbe  ban  Snitge,  inb  bie  ßuitger  joigen  ui^  inb  tooulbcn 
bat  teeren,  bo  teart  it  bod^  n))genommen,  bat  fi  jo  breben  mürben  up 
bie  eivfte  feine  bürg,  inb  ber  bnr^  l^ere  joid^  mit  fime  bontfe  l^inberfit^l 

3n  bem  fetoen  iair,  bo  qnam  ein  man  jo  Eoeüen,  ber  ^abbe  ui«  's 
gemeift  umbtrint  24  jair,  inb  ee  ^e  ui^joid^,  fa^  ^e  jo  l^nfe  mit  einte 
finre  euerer  l^ui^franwen  \\p  ber  9Set6ad^  *  6i  fent  "^ant^ateon,  inb  m^ 
bie  bnrß  jit  ni«.  binnen  ber  jit  bnrß  ^abbe  fin  l^uiöfraunje  ein  anbeten 
man  jo  firc^n  gefeit  unb  mit  bem  i^abbe  fi  finber.  ber  man  ftarf  mit 
ben  finberen  inb  fi  nam  ein  anberen  man  jo  ber  gütiger  ee,  inb  ben  20 
l^abbe  fi  geljat  nmbtrint  10  {air^  bo  quam  ber  eirfte  bur§  efige  man  inb 
gefan  fin^  toif^.  fi  entootce  in  int  eirft  niet  fennen  inb  enwifteuit 
anber^,  ban  ^e  lange  jit  boit  teer  geteeift,  bo'd^  fadste  l^e  ir  teorjeic^en 
bat  fi  in  fante.  inb  ber  (efle  man  moifte  bat  teif  taiffen  inb  ber  eirfte 
quam  teeber  bi  fi  inb  teefben  brebeüd^  bi  einanber,  25 

Anno  dni.  1467. 

«ebr.  3.  3n  bem  mx^  jair  up  fent  SSlafiu^  bac^,  bo  bUtjebet  inb  ftoigen  jtt)en 
bonreflege,  unb  ffoid^  jo  fent  3lj)ofto[en  in  bie  fird^e  inb  braute  bet 
einbeit^. 

3u«.  24.        3n  bem  felben  iair  umbtrint  fent  Sol^an«  bad^  bajjtiften^  ftatfso 
^erjod^  ^l^i(ij)^  ban  ©urgunbien,  ber  bit  in  fime  leben  bebreuen  l^abbc. 
3n  bem  fetben  iair  teart  Sioinberd^  in  ber  Sifelen  bat  f (oe^  erffid^n 


1.  (SttoaS  ä\)nii6)t^  crjä^ilt  Henaux  .     3.  ^l  Henaux  43. 

32,  »0  aber  ber  ©o^>n  gegen  Äart  felbfi  4.  ^uf  bem  9?ctn^arbtfc^fcn  ©tabt« 

gerietet  i|l.  plan  üon  1 752  gelbbod^.  3ft  bie  heutige 

2.  2)ieie  ©arpeUung  ifl  ju  milbe:  9Jotbgcrbcrbo^. 

^unberte  Jollen  in  ber  SRaa«  ertränft  5.  ©ereit«  3uni  15.  ?eo  li,  i4l. 
tt)Ovbcn  fein.  Henaux  37. 


1467. 


817 


ib  gctDunncn,  bot  l^abbc  in  cintc  genant  l^cr  Suttcr  Qtt>aib  ^ :  tt?ant  fi 
abben  bae  gefangen  Swin  t>an  ©tege  inb  anber  btomme  tubc  ben  fi  tr 
rft  »olbcn  affc^efeen  toibber  got. 

3n  bem  fefcen  {air  toanne  bie  tantfd^af  ban  ?uitge  f)ote2,  burd^  inb 
at,  item  bife^of  ban  ©utbon  af ,  ber  bat  lange  jit  inne  ^aite  gel^at  nnt* 
txn  ber  Snttger  toiüe.  ber  Mfcbof  nnb  ber  ionfer  i)an  Slrburd^,  ion!er 
lotxffaxt,  leben  baft  fd^aben«  bae  an  Jjerben  inb  anber«. 

3n  bem  fetten  fair  joige  ber  jonge  l^er  ban  ®elre  ^  mit  finre  (ant^ 
^af  t>nr  Slrnl^eim,  bat  ber  l^ere  t>an  (Sgmont^  inne  l^atte,  inb  laegen 
lirbur  umbtrint  14  bage  inb  ftoigen  botoerf  barbnr  uj)  inb  joigen  ^eim 
b  befatten  bie  botoerf  mit  (ubeii,  bneffen  inb  anber  gereitfd^af  :c.  inb 
'igen  ond^  Duv  SBad^tenbnn!  inb  floigen  ond^  2  botoerf  u))  bart?ur^  inb 
rben  bem  ^eren  ban  ßlei^e  groiffen  fd^aben,  al«  batb  ^ernae  t>errer  be^ 
^reben  mirt. 

3n  bem  fetben  iair  ®  ertoarf  bie  ftat  t?an  ßoetten  ban  bem  feifer  ein 
ttte,  bat  fo  n)anne  ein  bifd^of  jo  Sotten  geforen  tpurbe  ber  fin  regalien 
}ä}  niet  enl^ebbe  ban  bem  feifer,  —  atfotange  f)t  bie  niet  enl^ebbe,  feniben 
ib  moid^ten  bie  ftat  )i>an  (Sotten  Dan  mad^t  ber  bntten  greöen  nnb  fc^ef* 
tx  »eibigen  inb  rid^ten  (aiffen  otjer  erbe  inb  crfjale  binnen  Sotten  gete^ 
n  inb  oud^  oDer  bleifd^  nnb  btoit.  inb  a^batbe  ber  geforen  bifd^of  fine 
gatien  bred^t,  feulbe  bi^  ftat  ire  ^ant  afboin  ban  bem  gerid^te.  inb  Dan 
ad^t  ber  butten  Dnr^  lie«  ber  rait  Dan  Soetten  rid^ten  ober  erDe  inb  erf* 
it  inb  oud^  oDer  Dfeifd^  nnb  bloit,  |1  baivumb  ber  bifd^of  Dan  ßoetten^t.sio*. 
b  bat  cajjittel  jomait  fere  jornten.  inb  bo  men  bat  gerid^t  fulbe  laiffen 
ad^en ,  nemelid^  ben  gatgen,  ^atte  ber  bifd^of  Dan  ßoeüen  e^Uge  ge* 
lieben  inb  quam  felf«  an  bat  gerid^t  inb  bebe  bat  aftoerj^en,  inb  bie 
ulbener  Dan  Sotten  Diengen  bem  bifd^of  np  bie  fe(De  jit  ein  ebefman 
it  2  reifigen  fned^ten. 

3tem  bairnae  niet  (anf  joid^  ein  ^erjod^  Dan  Snrgunbien  mit  fineu 
lunben  in  bat  tant  Dan  8oin,  bat  bem  tanbe  Dan  fiuitgen  jogel^oeric^ 


1.  Site  ©err  Don  2^^omberg  itnb 
mbefron  cr[(!^eint  er  in  einer  Urfunbc 
►n  1454.  (Snncn  lli,  425, 

2.  $U9  tt)urbc  in  ber^fiaci^t  Dom  16. 
M  ben  17.  @c^)t.  1467  crpürmt.  He- 
lux  45. 

3.  3)er3ung^crjog  ?lbolf. 

4.  ^crgog  ^rnoIb«53ruber2öi(^ctm, 
r  gebruar  1466  ^rn^em  \>m6)  einen 
inbpreic^  eingenommen  ^atte.  Nijhoflf 

@tä^ted;Ionifen.  XIV. 


IV   cviii 

'5.  SSgl.  9flette8^ieim  I,  150  9iote. 
6.  1467  2«ai  26.  (£^me(  9tcgeflen 
5018.  3)er  ^bbrud  bei  Sünig,  SReic^«« 
arci^iüpars  spec.  coiitin.  IV,  361  \)ai  intg 
'freitag'  jlott  'eritag*,  togt.  S^mel  50oo. 
5Äu^vec^t  platte  bamal«  bie  9?egalien  noc^ 
ni^t  erhalten ,  bie  i^m  Äaifev  gricbriti^ 
ei-p  1471  Sing.  I  (S^mel  6372)  öerlicb. 


52 


818  VI.  ÄocI^offf^c  C^ronif  1499. 

toad,  unb  freid^  bat  fjanfee  tant  wx^  go  n)tücn;  tnb  toat  Deftingcn  inb  ftebe 
in  bem  lanbc  tt>aren,  a«  fiu  ^a\\tlt,  Silfen,  Zongttn,  fent  S^tubcn  k.  We 
moiften  tr«  fclf^  muitcn  tornc  inb  lücve  afbtcd^cn  unb  it  graben  »uüen. 
ncci^tant  moiften  fi  bem  ^erjogcn  öur§  groiffcn  fd^afe  gctoDcn  jo  gcöcn 
inb  ctjtige  ^crfoin  ui«  bcn  ftcben  jo  miüen,  inb  barjo  gctcbcn,  bie  ntct  5 
ujcbetumb  jo  mad^en  fo  lanf  ad  l^e  Ictcbc,  ad  o\xä)  gefd^d^.  mer  nac  pmc 
boibc  mad^tcn  fi  tr  muircn  inb  beftigungc  tt?cberumb. 

3tcm  bairnae  ^  joic^  bcr  Dur^  l^erjod^  int  tant  inb  öur  bie  ftat  »an 
Oft.  28.  ?uitge ,  unb  n^  fent  ©inton  inb  3ubad  bae^  l^abbe  ^rjod^  Satt  öan 
©utgonbien  ein  ftrit  mit  ben  Suitgeren  bur  fent  ÜCtuben  inb  bcr  l^etjoc^  10 
üertoir  36  ^onbert  man ,  bie  ßuitger  verloren  bi  7  l^onbert  2  man,  unb 
ber  l^erjoci^  bel^ielbe  bat  \>elt.  inb  f urfe  bairnae,  binnen  8  bagen  ^,  »art 
bem  bur^  l^erjogen  bat  Suitger  laut  ingegeüen  inb  moiften  iren  leeren  wn 
Surbon  U)eberumb  entfangen,  fi  moiften  oud^  aüe  ir  gett>erc,  bueffen  inb 
l^arnefd^,  aljomail  bur  bie  ftat  leberen  inb  moiften  oud^  tome  inb  ir  ntui*  15 
reu  ^an  ber  ftat  afbred^en,  ad  ^ernae  bef^ret?en  U)irt  anno  1468,  umb* 
9Jott.  i.trtnt  aüer  leidigen  bad^  :c.  inb  bat  gefd^ad^  aüe  burd^  ird  bifd^ofd  tt)iüen 
bau  Surbon  :c. 

Stern  bi  ber  fetber  jit  a^  ber  ^erjod^  bau  ©urgonien  in  bem  Suitgcr 
lanbe  lad^  mit  mannid^  buifent  mau,  fo  quam  ber  toninf  »an  ^anfrid^  20 
mit  bem  ^erjogen  bau  ©off oien  unb  monnen  bem  l^erjogen  bur§  of  in 
^idtarbien  tt>a\i  7  ftebe,  bairumb  l^erjoc^  Sarf  loeber  in  granfrtd^  jcic^, 
a^  i)txmt  U)irt  gefd^reben  anno  1468. 

3n  ber  fetber  jit  fo  bageben  bifd^of  9?o^ert  t>an  Soetlen  inb  bie  | 
pantf)zxtx[  unber  einanber,  mer  bie  pantt^eren  entootben  bem  bifc^of  niet  ^  ' 
geben,  ber  bifd^of  i)attt  oud^  niet  bil  U)ittend  inb  jo  berjeren  np  bat  ftift:  , 
bo  fante  im  ber  j^aft^grebe  l^erjod^  Sreberid^  bitatien  unb  ruitter,  bie  ^ie«  1 
fd^en  bie  Sudte,  inb  ftigerd,  inb  bie  fefben  monnen  Seiferdttjcrbe,  Sinne,  | 
9?urberd^,  9Jeimbad^  inb  anber  ftebe  inb  ftoffe,  inb  bie  foefte  ber  bifd^of  \ 
ttjeberumb  mit  mentd^  gef^j,  bie  fin  tmrbare  unb  ein  ca^jittet  bau  bem»  1 
boim  berfat  l^abben  unb  feget  unb  briebe  barober  gegeben  ^.  inb  bie  fett>e 
Sudfe  ^ebben  gern  me  »onberd  bebreben.  mer  bo  bereiten  fid^  bie  anber 
^jantl^eren  inb  cteiten  fid^  unb  ir  fiied^te  mit  gefticEten  tt)utbcn  u^>  biemau-- 
tt)en,  inb  atfo  begonben  bie  Surfe  unb  bie  SBuIi^e  fid^  tpatt  go  ftoiffen. 

4.  grotffe.       33.  mit  geflidten  t>t>  bie  mauwen  mit  tvHfuen. 

1 .  @t   2^ronb  ergab  fid^  crjl  einige  fein,  voit  aud^  Henaux  49  angibt. 
2^age  naci^  ber  @d)(aci^t,  bie  am  28.  Dct.  3.  (Srfl  am  17.  9Joto.   jog  Äart  in 
beiörujt^em  in  berSf^ä^^e  toon  <©t.  2:ronb  ?ütti(i^  ein.  Henaux  51 . 
geliefert  tüurbc.  Henaux  II,  47  ff.                     4.    S5gl.    gertf.   bcr  Chron.  pnes. 

2.  @«  tt)irb  2)ru(ffc^rer  flatt  7000  238. 


( 


1468. 


819 


Anno  dni.  1468. 

3n  bem  »ur§  jair  bo  fricd^ben  ber  ^ctjod^  ban  ßlcbc  inb  bcr  iunflc 

l^ete  ban  ®elren  ftrcnglid^  jofamcn  unb  bebe  ntaüid^  bem  anbeten  baft 

fd^abcn«.  ber  ^tjod^  t>an  ßtcDe,  mit  üftid^eit  geman  ^e  bem  l^erjogen 

5  t)an  ®e(ren  ein  [tat  af  genant  lioi^berd^  S  inb  nam  groi«  gott  bartnne 

unb  befat  bie  [tat  mit  finen  luten. 

3n  bem  felben  fair  buv^  np  1 3  abent,  bo  begegenben  fid^  btfd^of  3an.  s. 
9?o^>erfe  brunbe  unb  ber  ^ere  ban  SSirnenberd^  ^  u,i^  j^nfer  SBit^etm 
grebe  bau  Slanfcnl^eim  mit  anbeten  bau  ber  ^ant^eren  ^faxtiik,  inb  mant 
to  be^  bifd^of^  tube  niet  befd^eit  unb  funtfc^af  bau  ben  n)ibbet^)att  ftiegen 
fonbcn,  gaöen  fi  fld^  mit  in  in  ein  manglung.  unb  be^  bifd^of«  biente  et- 
ftatd^en  ben  but§  gteben  mit  eim  fmetbe  butd^  fin  Ijafö  mit  finte  biente 
3  obet  4,  inb  gefc^ad^  bi  SBid^tetid^  3,  inb  bae  ginf  ben  par\ti)Qxm  ein 
gtciö  ^euft  af.  bo  betbunben  fid^  bie  ^jant^eten  mit  bem  ^etjod^  t^an 
15  Siebe,  inb  bet  bifd^of  tt>att  ^u(^)et  be6  l^erjogen  bau  ®e(Ye  tt)ibbcv  ben 
ban  6(ebe^ 

3n  bem  fetben  iair  in  bem  meic  l^ietbe  l^rjoc^  ^arle  bau  ©nrgun«^ 
bien  brutoft  mit  be«  lonin!«  fueftet  bau  (ängelant  ^  je  ®tndf  in  SSIanbe^ 
ren,  inb  bae  toa^  gtoid  feft  inb  ftait, 
20         3n  bem  felben  jait  bo  joid^  ^etjod^  Sliff  bau  ®elte  mit  finte  taut* 
fd^f  unb  btunben  bur  SBad^tenbunf  inb  beladeten  bat  unb  baeben  7  bo(^ 
ttjert  bairbur  u^)f(ain,  u^  ||  bat  bie  bau  ber  ftat  inb  bau  bem  fto^  uj)  nod^5Bi.3i9b. 
af  motd^ten  fomen  inb  bat  in  cud^  gein  ^)robanbe  jo  enmoed^t  fomen. 
,  3tem  bairnae  l^atten  bie  in  ber  ftat  inb  np  bem  floö  noit  bau  pxo^ 
25  t>anbe  unb  anbet«,  unb  ^etjod^  3o]^an  Dan  Siebe  joid^  bar  up  fcntSol^an^Sun.  23. 
6a|>tiften  abent  mit  finen  brunben  unb  fj)i^be  ©ad^tenbunf  ^.   inb  in 
bem  bat  l^e  »cberumb  l^eimtoatfe  ttedten  futbe,  l^atten  fid^  bet  I;etjcd^  bau 
®e(re  mit  finen  brunben  begraben,  inb  bie  ßleffd^en  fatten  jo  ben  in 
unb  leben  baft  fd^aben«  obermitj  goibe  man  bie  bae  boit  bteben,  mit 
30  nanten  junfer  greberid^  bau  9Junjenar  mit,  baft  anberen,  unb  2  Dan 


10.  ^^ff<^ü|f. 

1 .  2)oc«Üurö  an  ber  gffel.  3o^ann 
t9on  (S(eDe  na^m  bie  @tabt  t>uxäf  ^evrat^ 
1467  2)ec.  31.   NijhoflflV,  cxiy. 

2.  ®xa\mU)ttm. 

3.  Jögl.  2acomb(et,  Urf.  IV,  426. 
^id^teri^  liegt  bei  (Sudfird^en. 

4.  @.  bie  Urfunben  bei  Sacontblet, 
Urf.  IV,  423.  425. 

5.  ^argaret^a  Don  ?)ot!,  ©c^tt>cfler 


(Sbuorb«  IV.  S)ic  SBermä^flung  fMt  erp 
(5nbe3um.  Seo  II,  153. 

6.  ÜDa«  Qt\äfa\)  am  22.  3uni,  auf 
ben  folgenben  Sag  fällt  ba«  ^treffen. 
9Jette8^eim  1, 150,  Nijhoff,  Gedenkwaar- 
digheden  IV,  cxiv.  (gine  auöfül^rUc^e 
^efd^reibung  enthält  bie  ©elbr.  ^^ron. 
SB(.  22öa. 

52* 


1 


820 


VI.  StotWfof^iöft  df^xonit  1499. 


Simburd^  ^  gefangen  mit  anbeten  rittcren  unb  gotben  mannen,  bie  ®el* 
levfd^en  üeff en  oud^  boben :  Zi)i^  ban  6it  ^  rittet  inb  jonfet  gtebetic^ 
©d^eiffatt  l^ete  jo  9Jutt)toibe  ^,  inb  nod^  anbete. 

3n  bem  f etocn  iait  toa«  ein  ban  ben  t>ant^ten ,  genant  ion!et  3o^ 
^an  ban  galant,  bet  ^atte  inne  f>an^  ban  bem  caf>itte(  t>an  bem  boitne  ^ 
unb  »an  bem  bifd^of  ben  ©toet,  bat  flo^  unb  bie  [tat,  unb  ^e  tteic^  toft 
jo  fttiben  unb  ^utpen  oDet  bie  boim^eren  unb  ben  bifd^of ,  inb  teebcn 
ui^  bem  ©toel  ^  inb  in  unb  btanten  unb  toufben  bat  ftift  »an  Sollen 
batui^  an  bit  euben,  bat  bod^  fete  iDonbet  n)a^. 

3n  bem  fetten  jait  bo  joid^  l^etjod^  SatI  Dan  SButgunbien  »ebcr  lo 
in  gtanfrid^  intgein  ben  foninf  mit  eime  fete  gtoiffen  ^ouf  »ölte  unb 
lad^  albae  ein  lange  jit,  inb  int  left  toart  bat  u})genommcn  unb  gef oint  ^ 
inb  ber  foninf  »ut§  joid^  felf^  petfoenlid^  mit  bem  ^etjogen  ^etui^  fin 
gebebe  jo  unfet  liefet  ftautoen  io  ^atle  ^,  unb  »Ott  »ut  Suitgeu  bi^  bot 
gett)unnen  »a^  a^  ^etnae  befd^te»en  tt)irt,  inb  joic^  l^inbet  fid^.  »^ 

3n  bem  fetoen  jait  binnen  be^  bat  bet  ^ete  »an  ©utgunbien  in 
gtanftid^  tt)a«,  bo  quamen  in  bie  ftat  »an  Suitge  einet  »an  ©uiten,  ^er 
3o^an  be  SBilbe  %  ©oifftoin  »an  ©ttete  mit  »i(  teifigen,  inb  bet  »eriag* 
bet  ^uitget  quamen  mit  groiffer  mad^t  tt)ibbet  binnen  Suitge  unb  namen 
bie  ftat  toebetumb  in,  inb  fc^idben  bod^  an  ben  ^eten  »an  fiuitge  unb  20 
baeben  in,  bat  ^e  fi  begnaben  toolbe  unb  jo  gnaben  nemmen,  toant  fi  ui« 
bet  ftat  unb  lantfd^af  »etbannen  traten,  bet  bifd^of  entt)olbe  be«  niet 
boin  unb  tt)oulbe  »ut  bie  ftat  mit  gematt  ttedten  unb  fi  toebetum  ui«- 
f  lagen. 

3tem  baitnae  quam  bet  bifc^of  »an  Suitge  ui«  be«  l^etjogen  l^eit  25 
»an  Sutgunbien,  bat  l^e  in  granftid^  l^abbe,  unb  mit  eme  o»et  7  bufcnt 
man  bie  eme  l^elpen  fulben  unb  batjo  »il  gereitfd^af  inb  toolbe  »nt  Suitgc 
tteden.   inb  bet  »an  ©uiten,  ^et  3ol^an  bet  SSSilbe  mit  fin  »tunben  in 
bet  ftat  »an  Suitgc  »etnamen,  bat  bet  »utfe  bifd^of  jo  longeten  »a«  mit 


1 .  Wilbelmus  et  Theodericns  de 
Limborch  germaiii.  ®ctbr.  (S^ron. 

2.  '511)^8  i^an  (S^Üc'  f ommt  al«  gclbrU 
fd^cr  ^ofmciftcr  1467  V)or.  ?acomblct, 
Ur!.  IV,  417. 

3.  SBo^l  ber  bei  Sacemblet  cBcnb. 
crtT}äl(>utc  cöliüfd^c  ^ofmcifler  '©d^eiffart 
öamme  9loibe'.  3$gl.  S'Jcttc^^cim  1,  151. 

4.  1468  ^ug.  22  beginnen  bie  SBc* 
((^werben  ber  @tabt  bei  3o^ann  über  ba« 
2:rciben  ber  SBiübler^ejatjung.  (So^icnb. 
XXVIll,  184b  ff. 


5.  S3ei  ber  berfil^mteii  3ufömmcn' 
fünft  gu  gerönne.  Henaux  56. 

6.  $al  an  ber  ©enne,  fübli^  ^on 
53rüffel,  «30  eine  berühmte  SBallfa^^rt«» 
ürd^c  flanb.  $altau«,  ®cfc^.  bc6  Äaifet« 
ÜWajcittiilian  76. 

7  @in  ^(^reiben  ber  <Stabt  »on  1466 
tiägt  bie  ^uff(|rift :  '3oI?an  bem  »üben 
ritter  am^tmanne  )o  (Stocfem'  (an  bei 
3Kaa8).  (So^ienb.  XX VIII,  4».  8ei  He- 
naux 56  (ögl.  biei)2otc)  beißen  fte  Jean  De- 
wildt,  Vincent  de  Baren,  Josse  Strailhe. 


1468.  821 

fimc  gcjuige,  inb  joigcn  bait  binnen  nad^fe  in  Songcrcn  *  mit  2  buifcnt 
mannen  unb  mngen  iten  bifd^of  ban  ©urbon  mit  anbeten  leeren,  rittcren 
unb  fned^ten,  unb  namen  bi(  rptfiget  J)erbc  unb  anber  hfied^berlid^c 
geteitfd^af  unb  anbete,  inb  ftoigen  be^  leeren  botf  baft  boit.  cud^  quamen 

5  r>H  leeren ,  rittet  unb  !nec^te  barban  bie  in  entliefen  jo  SDJa^ttid^t ,  unb 
t>oxxtm  bie  Suitger^ben  bifd^of  mit  anbeten  jo  Suitge. 

3n  bem  felben  iair  unb  batb  baitnae ,  naebem  a^  ^etjod^  ^att 
t>ün  ©utgunbien  in  gtanftid^  gett)eft  toa«  untgein  ben  !oninf,  fo  toutbeu 
ber  fcnini,  ate  oud^  but§,  unb  bet  ^etjod^  gefoint.   a^  l^e  bie  mere  üet* 

10  nam,  toie  bat  ber  bifd^of^  inb  bie  fine  jo  2^ongten  gefangen  toeten  unb  jo 
Suitge  geboirt,  fo  ^ait  ber  i^etjod^  mit  aüen  bem  üolf  unb  ^idtatben  mx 
guitge  gettedtt,  inb  ber  foninf  bau  gtanftid^,  üan  begerbe  unb  beebe  me^ 
gen  be^  l^etjogen  bie  ^e  eme  uj)  bie  jit  niet  n^ail  getoeigeten  enfunbe, 
quam  mit  bem  l^erjogen  in  aßet  l^iöigen  maint^  mx^  bur  bie  ftat  Suitge  sfJoo. 

15  mit  groiffer  mad^t,  mait  mit  40  buifent  ^idtarben  unb  anberem  botf, 
unb  fturmben  bie  ftat  üutg  an  btien  enben,  inb  bet  ^etjod^  lie^  i)aft  bo* 
ben  batbut,  obet  bie  2  bufent  ^idtart.  ouc^  bleuen  obet  He  1000  Suitget 
boit.  int  left  »unnen  bie  ©urgunfc^en  bie  ftat  bur^.  tae  gefd^a^  jamer 
inb  leit,  mennid(^  fd(^entüd^  inb  clegelid(f  binf :  fi  fj)otietben  inb  t>Iunbet* 

50  ben  bie  ftat  inb  naemen  gtoi^  frec^ttd^  goit.  fi  btaed^en  bie  btuden  inb 
bie  laufet  af  inb  Detbranten  bie  ftat.  fi  naemen  in  ben  ürd^en  atte  deno* 
bien,  fetd^,  monftrancien,  boid^er,  clodten  inb  ijottten  bie  atjomait  entoed^. 
fi  bingen  a(  t>affen  inb  teüerbeu  bie  bem  bifd^of  unb  betmoiften  bie  ftat 
atjomait.  fi  naemen  bie  ftoanget  btautoen  inb  i)raun)en  mit  iten  üubeten 

55  inb  anbeten  jonfeten  unb  breben  fi  jo  fd^if  unb  boirten  bie  in  bie  9Kaefe 
—  II  atfo  Ijeifd^t  bat  toaffer  bat  bi  ber  fetijet  ftat  btuift  —  inb  boitten  991.320«. 
loc^ete  in  bie  fd^if  inb  ftieffen  iappm  in  bie  tod^et,  inb  al^  fi  in  bat 
toaffer  fomen  waren,  jogen  fi  bie  jat>})en  ui«  inb  lieffen  alfo  jemerlid^en 
bie  üur§  brautoent>erfonen  berbrinten,  ber  bil  bairnae  gelent  inb  gebifd^et 

10  »art,  bae  bie  mober  mit  irem  finbe,  bat  tufd^en  inb  binnen  ben  armen 
]&albenbe  erbrunfen  »a^.  bae  gefd^ad^  groi^  lamer  inb  teit.  bo  tourben 
cud^  bit  tube  erftagen  inb  erftod(^en,  inb  niemant  enborft  bie  boiben  be* 
graben  inb  taegen  bae,  bat  men  bairober  ginge  inb  boir.  inb  loat  men 
ßuitger  binnen  bem  Jair  freid^  jo  Suitge  inb  jo  Sried^te,  bie  berbren!t  men 

i  in  ber  äWafen,  toat  niet  gett  geuen  moid^t,  fo  bat  bid  manid^  man 
umb  1  gutben  of  ein  l^atoen  gulben  of  umb  ein  ort  gotfe  afgegolben  toart. 

19.  c(cgc(in(!. 

1 .  Hm  8.  Oct.  1468.    Henaux  56.         Henaux  57. 

2.  ©creit«  @nbc  Oct.  Seo  II,  158. 


822  VI.  toe(^offf(^<  (S^ronif  1409. 

tnb  a(fo  (tef  al  bat  t>olt  btefter  utö  bem  (anbe.    }o  Stehen  tooutbe  men  ft 
nict  intaiffcn. 

Der  tcninf  bau  granftid^  inb  bcr  ^rjod^  Dan  Surgonbtcn  tout| 
tcbcn  in  bte  [tat  ßuitgcn  ate  fi  gctoonnen  »ad.  bie  Suitgct  bctticffen  ftc^ 
atoegc  np  bcn  foninf  ban  gtanfrid^  inb  Jtnen  ttoift.  5 

Nota. 

3tcm  bic  bur§  [tat  ec  fi  betftocrt  toa«,  l^atte  fi  32  ^>arod^icnftrd{^n 
inb  8  collegia,  bic  rid^  toaten,  cfelid^  j)toben  ban  100  nobeten  jaird. 
bae  toaxm  5  abbicn  inb  bti  clotfter  ban  ber  bcblcrmoinci^  orbcn  inb  bit 
anbcr  ctcin  fird^n.  item  bac  toaxtn  32  ambod^tcr  inb  üit  gaft^uiffet,  10 
fpitail  K.  inb  binnen  ber  ftat  inb  irmc  jogel^oete  n>aren  ober  bie  20  bu* 
fent  tt)eiraftigcr  man. 

3tem  Wf  ben  morgen  bo  gnitge  gewonnen  toart,  toa«  bat  introitus 

Oct.  23.  misse:  Omnia  que  fecisti  nobis,  domine,  in  vero  judicio  fecisti: 
peccavimus  et  mandatis  tuis  non  obedivimus* — barut^  men  nemntcn  15 
mad^,  bat  aHe  ftraifunge  ber  (anbe  inb  ber  tube  ban  gobe  m^gonemmen  ftnt. 
3tem  bie  bur§  ftat  Suitge,  ai  toa^  fi  jetftoert  inb  bat  üolf  berjaget 
f 0  ift  fi  bod^  nu  n^eberumb  gebutoet  mit  mand^en  fd^onen  gebuwe  inb  ouc^i 
fo  ftarf  toeberumb  gemad^t  ban  boß  inb  goit,  bat  fi  niet  minre  i«  ban 
fd^oin^eit  inb  mogent^eit  ban  burl^in  inb  nod^  mere  bermeirt  tnb  ber*  20 
l^oed^t  mad^  n>erben ,  toae  bie  iniooner  fid^  toi^tid^  inb  burfid^^tid^Iic^  tnb 
brebelid^  betoaren. 
«Wo».  3n  bem  felben  jair  in  alre  leidigen  maenbe,  bo  quam  bufd^of  Siopert 

in  bat  ftetgin  ©roette  mit  finen  ifvAptxtn,  mit  nameu  jonfer  grcberic^i 
ban  ©ombreff  inb  anberen,  tnb  tounnen  bat  ftetgin  aen  tsit  f(od  tnb  25 
biengen  junfer  3o]^an  ban  galant ,  bem  bat  f lo«  inb  bie  ftat  berf at  tixi«, 
inb  anbere  me  inb  boirten  bte  gebenüid^  jo  'ißop)>etetor)>,  jo  ©uebe^berc^i, 
jo  5Rolan«egge.  inb  np  bie  fetbe  jit  toaren  nod^  binnen  bem  ©roetle  ^r 
ßlai«  bau  35rad^enfete,  ^er  ®erlad^  ban  Sreibbad^  mit  iren  bieneten, 
inb  quamen  u)>  bie  burd^  bafelf«  inb  bel^ielten  bat  ftod  bi^  in  bie  baften,  30 
al«  balb  ^ernae  fa(  befdf^reben  toerben. 

9iov.  25.        3n  bem  fetben  jair  umbtrtnt  fent  Sat^erinen  bad^  2  ^^^^t  ein  f oin 
Qt\pxod)tn  go  3ßoer«  tufd^en  bem  ^erjogen  ban  ßtebe  inb  bem  i^erjogen 

1.  @o  lautet  bcc3ntroitu«  am  20.  2.  2)ic@iH>nc  gmifd^cu  «rnolb  toott 

Sonntag  nac^  ^pngflcn,  bcr  1468  auf  (Selbem  unb  (Srgbift^fuf  9Ju^re(i^t  einer' 

ben  23.  Oct.  fällt.    Süttic^  würbe  aber  unb  $erjog  3o^^ann  V)on  ditot  anberer« 

erft  Oct.  30  crftürmt.    ^Cuffallenb  genug  feit«  tarn  1468  2)ec.  9  ju  ©tanbc.   Sa* 

l^ot  bie  (S^roni!  be«  @uffribu«  ^etri  (bei  comBlet,  Urfunbenb.  IV,  427.  ^gl.  Nij- 

(£^a^)eaöiae  III,  174)  bic  gleiche  Eingabe,  hoflf  IV,  Urfunben  418. 


V 


1468—1472.  823 

»an  ®e(te,   bie  famcn  gcttted^t  l^attcn  int)  fcrc  ^cffid^  up  ctnanber 
»atcn. 

3n  bcm  |c(i>en  jair  in  bcr  baftcn  freid^  bufd^of  ^\x\^xt6)t  t>an  S3eic« 
rcn  ben  ©tuet  in  ban  Sol^an  galant,  bcn  bct  bufd^of  gcbangcn  l^abbc, 
5  inb  bet  bufd^of  burfe  ^atte  bairbur  gelegen  mit  ftnen  brunben  inb  lanU 
fd^af  ban  fent  ÜJiettinö  bac^  bi«  m)  ben  fonbad^  invocavit  in  ber  baften ^  '^^1;.^^' 
inb  toart  bo  mjgegeben.  eebr.i9. 

3n  beut  fetben  iair  wunnen  bufd^f  ^optxt  burg  inb  l^erjod^  grebe* 
rid^  ))a(^gtebe  fin  btober  ^adtenbroid^  bi  3«>in^  inb  branten  inb  braid^en 
10  bat  af  inb  Iregen  bi(  gebangen  bair. 

3n  bem  fWben  jair  beladeten  ber  ^>erjod^  ban  ®uild^e  inb  fin  lant* 

fd^af  bat  flo^  ban  SWoenfanwe  2  nmbtrint  4  toed^en,  mer  bracd^en  balb 

ti)cber  vipf  toant  ber  l^erjod^  ban  ©urgonbten  fid^  be«  nnberman.  item  in 

bem  fetoen  jair toaxt  bie  burd^ HIfter  ac^terSnnne  afgebrant  ban  bufd^of 

15  dioptxii  brunben  ban  SoeHen. 

Anno  dni.  1469. 

3n  bem  iair  bur§  tt?art  bat  botoerf  an  fent  ©eberinö  j)or|ien  ange* 
l^abeu  jo  boutpen. 

Anno  dni.  1471. 

sQt  320b 

20  B^eijtu«  III 3 h)a«  pai9  13  jair.  sippi.' 

Anno  dni.  1472. 

3n  ben  iaeren  un«  leeren  1472-*,  bc  mart  bufd^of  dioptxt  mit  fime 
ca<3itet  jom  boime  jo  ßoelne  fere  unein^ ,  inb  ber  bufd^of  burg  fie^  ben 
boim^eren  burg  alle  ire  guebe  buiffen  ßoelne  ben  meiftenbeit  innemmen, 
25  fo  bat  fi  ber  tt)ennid(f  genieffen  moid^ten  k.  inb  ber  bur^  bufd^of  nam 
bcn  boiml^eren  uj)  bie  felbe  jit  go  Unfet,  jo  S3reibbad(^,  jo  fent  3Ba())ur== 
genberge  ^  al  ir  n)in  beö  baft  bit  toa^,  inb  bebe  ben  boeren  in  fin  f (oeffe. 

3n  bem  fetben  jair  umbtrint  fent  Signeten  bad^  fad^  men  an  bemso«.  21. 
firmoment  be^  l^emefö  ein  cometen,  bat  i«  ein  groiö  ftern  mit  eime  langen 
30  ftcrfe.    inb  man  fadste  baft  monber^,  bat  bairnae  fur^  fomen  fulbe. 

5.  *our'  flatt  '»iir§'.        19    MCCCCX.XI. 

1.  ^m  folgtnbtn  Xa^t  beqic^tete  4.  !3)te  <^treittg!etten  mit  bem  2)om» 
3o^ann  t>on  galant  auf  8rü^(  gegen  co^ttcl  begannen  fc^on  im  ^^ov^erge^en" 
eine  SSerfc^reibung  t)on  8000@ulben.  'ia-  ben  Saläre.  SBgl.  @nneu  lll,  474 ff.  2>ie 
comblet,  Urhmbcnb.  IV,  434.  (£Iau8  Älogeartüel  gegen  ben  ^rjbifci^of  f.  im 
t>on  2)ra4enfe(«  ^te  ftc^  f(^on  3an.  16  ^rc^i^  für  bie  @ef(^i(^te  u.  ©tattftt!  306. 
unterworfen,  cb.  430.  5.   8tb«inbreitba4  nub  SBclberberg 

2.  moffi  äRontioie.  bei  $onn. 

3.  Qaartus. 


824  VI.  Äoel^cftfc^^e  (S^^rcnif  1499. 

3n  bem  feCöcn  iair  g^^ott  bufd^of  JRopcrt  ber  t>affd^af  in  bcm 
inb  ftefem  Dan  ßocßen ,  bat  fi  jo  ©unne  f oulbcn  f ommcn  bc«  macnbac^ 

8eBr.i7.nac  iiivocavit,  umb  bcn  fcnt  atbae  jo  ^a(bcn  inb  jo  i>etfunbigcn  ^  bat 
nod^  nict  \>\{  gefien  nod^  gel^oirt  enma«,  ban  atipcgc  jo  ßoeticn  ein  |ere 
lange  jit  ban  jaeten  gel^alben  id  getDeft.  5 

3n  bem  fetoen  jatr  toaren  3  man  jogemad^t,  bat  fi  bie  [tat  9lwi« 
Detraben  inb  lebeten  foufcen  bufc^of  9to)>ert  2 :  einte  »o«  genant  2Bef|el 
t)an  2)nirren  ^,  ber  anber  greberid^  ©c^^ouf  inb  ber  britte  @t^art  ®c(f  *, 
inb  Ratten  »aft  getfe  inb  berfd^ribongen  i)an  bem  bufd^of  t>ut§  bairnj)  unt* 
fangen,  inb  ber  einre  genant  SBeffel  quam  jo  "iKuid  inb  offenbairbe  bem  10 
rait  ban  9{ui«  bat  inb  toambe  fi  inb  nam  oud^  gelt  ban  ben  ban  9Jui^ 
inb  t)erriebe  bie  anber  jmene  inb  fadste  in,  bat  fi  ad^te  bairup  ^ebben, 
fi  foulben  fu(d^^  toair  binben.  bit  toart  berfpeiet  jo  ßoetten  an  bem  9iin, 
bae  befe  jmene  in  ben  9luiffer  nad(^en  gegangen  toaren  inb  tooulben  jo 
9lui«  toart  baren,  inb  a^  bat  fd^if  beneben  ^oxxi^  n>a^  fomen ,  bo  l^b»  15 
ben  bie  »an  9lui^  ir  burger  beftatt  u))  bem  tanbe  be^  9tin^  jo  beibcn 
fiben,  bat  ber  jweier  geinre  in  untfomen  moed^te  of  taiffen  ui^fefeen,  bie 
n>e(d^e  fd(fidtung  inb  orbenung  ber  bürgere  bau  9iui«  biffe  jtoene  in  bem 
fd^if  fere  üerwunberbe.  inb  a«  bat  fd^if  jo  5Rui«  anquam  inb  bie  jtoene 
up  bat  lant  quamen,  bo  t)iengen  bie  ban  3iui«  fi  inb  boirten  fi  get>enf(i(^i  20 
JO  5Rui«,  inb  fi  befanten,  bat  ber  uj)fafe  alfo  toere  a«  in  3Beffe(  gefac^it 
^abbe ,  inb  tourben  vap  ben  britten  bad^  bairnae  bie  jtoene ,  Srl^art  Socf 
inb  greberid^  ©d^ouf,  jo  5Wui«  vap  bem  mart  irre  fo)>)>e  afgef lagen  inb 
bairnae  gebeirbelt,  bairumb  fid^  ber  bufd^of  fere  joernte. 

3un.  24.  3n  bem  fetben  jair  umbtrint  fent  Sol^an«  bac^  baj)tiften  n>aren  ein  20 
bnfd^of  Dan  2Burm«  [inb]  l^ete  SBoutf  ban  S)ailberd^  l^ere  je  Soeüen  gc» 
fd^idtt  ban  toegen  be«  j)al^greDen,  umb  tufd^en  bem  ca^>ite(  »anme  beim 
inb  beme  bufd^of  jo  babingen.  inb  bae  fi  toeberumb  \x)f  baten  foulben 
inb  quamen  u})  gienfibe  JRobenfird^en  an  bie  miten,  bo  l^atten  etfid^  einen 
u)>fafe  gemad^t  ui^  ingeöung  ber  gi^enre,  bie  bem  bufd^of  ungunftic^i  3« 
tt)aren ,  inb  quamen  mit  eim  fd^if  l^eraf  briben  an  biff er  ^eren  f df^if  mit 
armburften  inb  anbcren  getoeren  inb  biengen  ben  bufd(^of  ban  SBäurmfe, 

24.  bairumb  bat  fid).        26.  'inb'  fe^U. 

1.  !S)tegetD0]^n(^eit9n>ibrige  Verlegung      t^m  9leug  überliefere,  2000  ©ulben  k. 
ber  ^S^nobc  figuriert  unter  bcn  Älage*      !2acombIet,  Urf.  IV,  450. 

artifeln  a.  a.  O.  «^12.  4.  £x   bis  duobus  armigeris   nnas 

2.  !S)cr  9leuger  $evrat^  i|l  audfü^r«       erat    magister    militiae    arcbiepiscopi, 
X\6:i  erjä^lt  im  Magn.  Ghron.  Belg.  444.       quem  ei  direxit  frater  suus  comes  Pala- 

3.  1472  2(^r.  20  öerf^rac^^  ber  (Srj*      tinus,  cognomento  Bück.  Magn.  Gbioa. 
bifd(>of  feinem  lieben  ©etreuen  unb  2)ie»      Belg.   Sßgl.  ?acomblet  a.  a.  O.  9iott. 
ner  'Steffel  ^an  2)ungelen',  faß«  bicfer 


\ 


1472.  1473.  825 

l^r  ©outf  MXi  35alberci^,  bc«  bufd^of«  t)an  SoeHen  figcitr,  tnb  ücirten 
bie  ant  tont  tnb  bonbcn  bit  gucfe  bi  in,  tnb  ^abbcn  bae  tr  ^>ctbc  tnb  bott'» 
tcn  bie  ^etcn  gcbcn!ßc^  entocd^  ^  fi  bingen  ond^  in  bcm  fclben  fd^if  ben 
tpibufd(^of  ban  &oeUen ,  ben  abt  ban  ^uttfd^  tnb  ncc^  baft  anbeten :  ben 
5  gaben  fi  bad^. 

Anno  dni.  1473. 

3n  ben  jaeren  un^  leeren  1473  toaxt  tantgrebe  §evman,  ber  j)roift 
toa«  jo  Slid^en  tnb  jo  [ent  ©erecin  je  ßoeUen  inb  u})  bie  jit  toa«  in 
®affen  jo  ^ilbe^l^etnt,  befd^teben  ban  bent  caj)ttel  ban  SoeHen  jont  boint 
10  inb  geforen  jo  einte  gnbernator  be«  ftift«^. 

II  3tem  fur^  bairnae  ^uteen  bie  bnrgete  jo  ©nnne  bent  tantgraben  «r.32i«. 
bur§  inb  ond^  bie  bürgere  jo  Stubernad^. 

3tent  niet  lange  bairnae  bete  (antgrebe  §erman  burg  bonrebneffen 
inb  anber  gereitfd^af  niö  fime  tanbe  fönten  inb  joid(f  mit  finen  inb  be^ 
15  ftif^  brnnben  bnr  'ipojji^el^borp.  bufd^of  ^opex^  brnnbe  iDaren  up  ber 
butd^  inb  meirben  fic^  baft  fere,  nter  int  left  gaben  fi  bie  bnrd^  \xp  bel^ett^ 
lid^  lif«  inb  gocj.  inb  np  ber  burd^  »a«  bit  gereitfd^af  ban  )>robanbe, 
bueffen  inb  anber^. 

3n  bent  felben  {air  l^abben  bie  ban  8inö  nume  getoefben  inb  ifnU 
20  bonge  gebain  ben  bointl^eren  inb  iren  brnnben,  bi  in  in  ber  bereinung^ 
JO  bliüen,  nter  fere  batbe  bairnae  bieten  fi  untb  inb  lieffen  bnfd^of  5Ro^ 
pcx^  brnnbe  ipeberuntb  in  inb  bufd^of  9toj)ert  bel^ielt  ?in« ,  inb  lie«  bae 
finen  golner  fagen  inb  geboit,  bat  atte  bie  fd(fiflube,  bie  bair  quemen^ 
moiften  bnbbeten  jol  geben,  nentelid^  ben  jol  ban  Sunne  inb  oud^  ban 
25  8in^,  inb  nod^tant  ntoeft  nten  jo  Sonne  berjollen. 

3n  bent  felben  jair  in  nobember  bxadft  tantgrebe  ^enrid^  ban  Reffen, 
beö  bnrg  lantgreben  §erntan«  brober ,  ein  groi^  bolf  mit  gereitfd^af  inb 
n>outben  8in^  belegen  nmb  be«  bubbelen  jot^  ioitten :  fo  l^abben  bie  ban 
8in^  einen  loatt  ber^autoen  tnb  lantn^ernnge  gemad^t,  bat  fi  funber  fd^a* 
30  ben  niet  ober  fomen  fonben  3.  inb  feifer  greberid^,  ber  x\)f  bie  jit  l^eraf 
quam  inb  oud^  jo  ßoeßen  wontbe,  ber  ftatt  bat  af,  »ant  l^e  bie  fad^e  fei* 
ber  an  fid^  nemmen  moulbe  jo  berrid^ten.  inb  bie  Reffen  joigen  tt)ibber* 
umb  l^inber  fid^  mit  deinen  gewinne. 

3n  bem  fetben  jair  np  fent  2lnbrie«  bad^  quam  feifer  grebetid^  mit  fRot?.  so. 

13.  (attflreue.       21.  toairiie. 

1.  1472  tlug.  13  quittieren  «iWof  fiöcomblct,  Urfunbenb.  IV,  451. 
dttinf^axt  toon  SBorm«  unb  ^Rittet  ©olf  2.  S^gl.  @nnen  III,  481.    Urlunbc 

^^mmerer  t>on  ^alberg  über  bie  loom  unb  (Sorref^cnben^  in  btefer  Slngetegen» 

$fal)grafen  grtebri(]^  t^nen  gejal^Ite  <Snt«  ^eit  im  ^x^fiii  für  bie  ®t\6)i6ftt  unb 

fc^abigungdfumme  bon  10670  Bulben.  @tatiftil  129  ff.         3.  i^gt.  ^eil.  U. 


826  VI.  JTod^offf^e  (S^rontt  1499. 

fttne  f one  äßajctmitianu^  inb  anbeten  furften  tnb  l^en  }o  Soetten  }o  f d^f 
tnb  tDott  etr(i(^en  mtfangen  t>an  ber  getfttici^t,  beibe  t>an  )>affen  inb  ban 
ntoenc^en,  ate  mit  aut^n  inb  Danen,  be^elid^n  Dan  bent  tait  naa 
(^oeßen  inb  ban  ben  bürgeren  inb  koart  ge(eit  in  ben  boim :  bae  Ued  men 
in  fien  bie  leidige  bri  fcniuge ,  inb  ginf  bort  in  ben  d^oir  inb  lad^  boe  fo  i 
(ange  np  {inen  fnien  bat  men  fanf  Te  deum  laudamus^  inb  bairut) 
fant  ber  mibufd^of  ein  coQecte,  inb  tpart  baimae  ban  unfen  leeren  in  M 
bufdf^of«  ^of  in  ber  35rantgaffen  geteit. 

3tem  be^  eirften  bage^  baimae,  inb  toa^  prima  decembris,  f^anfte 
bie  [tat  (SoeUen  bem  feifer  10  ftud  tpin«,  10  fc^^oin  oiffen,  10  »agen  mit  jo 
daueren  ^  inb  up  eim  eittid^en  n>agen  10  ma(ber  inb  bat  mad^t  100  mal« 
ber,  6  tonnen  mit  bifdf^en  *:  fnoed^,  tart>en  inb  anber  bifd^e.  inb  toaren  alle 
bie  fc^enfe  gejeid^ent  mit  ber  [tat  loaepen,  at«  ber  toin  bur  ben  bobemen,  bie 
oiffen  bur  ben  l^euf beren,  bie  l^auer  bur  ben  fed en,  bie  bifd^  bur  ben  tonnen. 

3tem  (antgrebe  ^erman  burfe  quam  jo  bem  feifer  fere  furfe  inb  l^atbe  ts 
umbtrint  6  l^unbert  loail  geti)a)>enber  man  jo  )>erbe.    inb  f)t  bteif  ben 
leger  ui^  bi  bem  feifer  inb  bie  reifigen  joigen  jo  Sonne, 
5)ec.  19.        3tem  up  fonbad^  neift  nae  fent  Sucien  bad^  fd^enfte  bie  [tat  ßoefae 
bem  feifer  ein  fd^oin  brinfba^,  toigenbe  meban  20  marf  fitber«,  binnen 
inb  buiffen  obergult,  inb  bairin  2  bufent  gulben,  » 

3tem  be«  feifer^  fon  Sßajimilianu«  ein  pair  fd^oiner  fannen  inb 
bairin  6  i^unbert  gulben. 

3tem  bem  bufd^of  Dan  SWenfe  ein  obergulben  bed^er  inb  100  gulben 
"bairin.  item  in  be^  feifer«  canceöie  100  gulben.  item  Dort  anberen 
leeren  ieflid^em  get  deinefe  inb  gelt,  iflid^em  na  toerbe.  ^ 

3tem  in  bem  leger,  bat  ber  feifer  jo  (Soeßen  mit  anberen  leeren  inb 
finen  brunben  ioa« ,  f o  fd^enfte  ein  rait  Dan  Soellen  bem  feifer,  bort  allen 
anberen  furften,  leeren,  greben  inb  ritteren,  alle  bage  ben  tt)in  mit  ben 
raefefannen ,  f o  bat  men  ber  raefefannen  gebred^  ^abbe,  inb  fi  moiften  bie 
loibberumb  boin  gelben  in  ben  i^erbergen,  inb  gaben  Dur  100  fannen  w 
16  albu«.   inb  alle  bage  Derfd(^enfbe  men  niet  min  ban  5  aemen  tnin«. 

3tem  ein  ftat  Dan  ßoellen  erioarf  an  bem  feifer,  bat  fi  gelid^  ben 
furfurften  munfeen  maä)  \   inb  ertoarf  Dort  Dil  anbere  fad^en. 
®i.32ib.         II  3tem  up  bie  felbe  jit^  erloufbe  ber  feifer  Dur§  ber  ftat  ßoellen 

17.  4n'  ftatt  Mnb\ 

1.  ^tei^ef^ente  an  ben  ^aifec  unb  2.  1474  3an.  15.    (S^mel,  Siegefien 

bteprfien  tt>erben  gan)  übecetnfitmmenb  6828.   $g(.  (Snnen  III,  486. 
—  nur  120  SRalUr  |>afer  fiatt  100 --  3.  (Sine  (Sepie  btefed  $rtDitcg«  (<&t. 

md)  bem  ^udgaberegifler  aufgejä^U  bei  $riD.'!»U(^  31.218b)  ifl  battert  'ju^l' 

(Snnen  lli,  485.  len  am  mitttc^en  nnfetd  ifttxn  bimelfoit* 


1473.  827 

einen  got  fo  ftoair  ate  bet  jot  jo  ©unne,  batrumb  bie  (tat  ßoetten  fere 
benit  inb  ge^aft  toaxi  ban  leeren  inb  fteben ,  tnb  tackten  fid^  f o  l^art  bair* 
»cber  bie  !urfurften  in  ben  naefomenben  jaeren,  bat  bet  jot  mebemmb 
afquam  anno  1494  uj)  feut  3o]^an«  ba^jtiften  bad^  nativitatis,  ate  t)ex^3^ri.24, 

*5  nae  ondif  beroitt  toirt  jo  finre  jit  i. 

'3tem  up  binftbad^  nae  ßucie  fc^irfte  bet  feifcr  ein  (egaten  mit  bem2)ec.  u. 
buf(i^of  ban  ßifteben  ^  jo  bem  SSrcel  jo  bufd^of  JRo^jert  ban  Soetne ,  umb 
bie  fad^e  go  flid^ten  tufc^en  eme  inb  bem  capxttt    mer  ber  bufd^of  engaf 
in  gein  anttt)ott,  tan  l^e  (ante  fin  reebe  be^  btibage«  bairnae  jo  ßoetne  iDec  i7. 

10  JO  bem  feifer  mit  befer  antttjorbe,  alfu«  tubenbe :  bat  ca^)itte(  l^ebbe  einen 
mcmber  geforen,  fo  ^ebbe  i^  cndf,  inb  »anne  bie  bi  ein  quemen ,  lie«  f)t 
fi  getDerben,  inb  fin  momber  foutbe  fin  bet  ^erjcd^  üan  ©urgonbien. 

Anno  dni.  1470  3. 

3u  ben  iaeren  un^  t;eren  1470  begerbe  ber  feifer  go  fien  ber  ftat 

15  ban  Soeüen  gefd^ufe  inb  gereitfd^af  ban  bueffen,  inb  aüe  geniere  toaxt  eme 
gegunt  go  fien  in  bem  ^>niff e  bi  f ent  Staren ,  bil  gueber  ftudfe ,  inb  bod^ 
alle  t^nrne  inb  mic^eufer  mail  bertoairt  mit  bueffen.  inb  bat  bebeit  bem 
feifer  fere  lüait. 

3tem  be«  fonbad^ö  bnr  brnijienbad^  lie«  ber  rait  ban  SoeHen  bem  g^J^ 

20  feifer  inb  fime  föne  go  eren  einen  ban^  mad^en  np  ®urfeenid(f ,  afö  oud^ 
ber  feifer  begert,  nmb  bie  fd^oeneu  brantoen  go  SoeHen  go  befien.  inb 
be^  feifer«  fon  ^ergod^  aWayimilianu«  ^abbe  ben  eirften  banfe  mit  einre 
jiunferen  ban  fent  5Eerbi(^iüigen  ^  inb  ma«  eine  ban  SSinftingen,  inb  ^abbe 
üur  eme  banden  nae  furftelid^er  wife  gn^en  ebelinge  ban  finem  l^obe.    inb 

25  bairnae  boegbe  ber  bufd^of  ban  3)Jenfe  inb  ber  bufd^of  ban  5Ereire ,  bat 
fid^  bie  brautt)en  inb  Jonferen  mit  l^enben  namen  mit  t>aren ,  n)ait  go  36 
paxtn  go,  inb  ban^ben  alfo  funber  man  bnr  bem  feifer  up  inb  neber. 
inb  man  gaf  bae  fruit  inb  tvin  nutoe  inb  birne. 

3n  bem  felben  jair  be«  anberen  bage«  nae  fent  Slnt^ont«  bad^  goid^3an.  19. 

30  ber  feifer  ban  Soelne  ben  3tin  up  inb  botr  gen  Syrier. 

1.  batrum'b  bat. 

abcnb  ber  gcwcfcn  Ifl  ber  24.  tag  beS  mo*  2.  SBUl^elm  i)on  ^ii6fman,  Söifc^fof 

nabt«  maij  1475».    Ibcr  3Äittn)0(i&  üRoi  bon  (Sid^fläbt. 
24  n>ar  1475  bie  ^t^ilte  be9  gro^nleic^«»  3.  ^ie  nati^fle^enben  Gegebenheiten 

nam^fefled,   unb  gnebric^  \oax  bamal^  geli)ören  t)er[(!^tebenen  Sauren  an.    Sie 

(»gl.  (5<>mel  6974)  im  2ager  öor  Sf^eug,  ber  (5^>ronifl  baju  fam,  fic  nnter  1470  gu 

$imnte(fa]^rt9abenb  fällt  auf  SJ^ittmo^  f^t^n,  ifl  um  fo  unflarer,  aU  bie  erflen 

Tlai  3.  92otigen  [x^  an  bad  p  1473@r}$^lte  un« 

1.  2)ie  92ürn6erger  Einigung  1491  mittelbar  anfdbliegen. 
^?ai  31  beflimmte,  bie  @tabt  foue  nac!^  4.  Urfukjltft  ad  sanctas  vlrgines, 

brci  Sa^^ren  ben  Sott  abfletten.    Snnen  23gl.  »b.  I,  375. 
624.  »gl.  n.  337b. 


828  VI-  Äoe^offfc^c  (J^roni!  1499. 

aun'L  ^  ^^^  ^^^^^^  j^'^  *  umbtrtnt  fent  3o]^an«  miffe  ba^)tiftcn  jott^ 
f)ttio6f  Saxi  »an  Söurgonbien  mit  öil  öotte  in  bat  lant  t)an  ®e(rc  mit  til 
gereitfd^af  bueffen  inb  anbete  bat  jo  fttibe  inb  [türmen  biente.  inb  int 
eirft  ergaben  \x6f  bie  ban  9{uremunbe  in  bie  l^ant  bed  bürg  l^ogen  inb 
tieffen  ben  in  jnb  l^ulben  eme.  inb  joid^  öoirt  mx  35en(oe :  bie  »erbtet  5 
ben  inb  n>eirben  \xäf  umbtrint  8  bage,  toä)  gat>en  fi  fid^  u))  bel^ettenid 
(if^  inb  goe^.  bairnae  loxäf  ber  ^erjod^  mit  fime  ^eir  k>ort  bur  ^tm« 
megen,  inb  ber  ^erjod^  beladete  bie  [tat  an  einre  fiben  inb  ber  ^erjoc^  »an 
(5tet>e  oi)er  bem  n>affer,  inb  laegen  bairbur  umbtrint  3  »ed^en  inb  gobent 
fid^  bae  up^inb  Bulben  bem  ^erjogen  ban  ©urgonbien.  10 

3n  bem  [eben  leger  fante  ber  i^erjod^  Dan  finen  luben  oDer  ben  grc* 
Den  »an  SWoerfe  2  inb  tounnen  inb  namen  bem  alte  fin  lantfd^af .  inb  alfo 
hreid^  ^erjod^  Äar(  Dan  ©urgonbien  bat  l^erjod^bom  Dan  ®etre  inb  bie 
graeffd^af^Dan  üWoer^  in  al  jo  mait  jo  finen  tt)ißen  binnen  8  toedj^en  inb 
befatte  bie  ftebe  mit  cfetid^en  finen  luben.  inb  moiften  eme  groid  fc^aftc  15 
geloben  inb  oud^  geuen.  tt)airumb  aber  i^erjod^  Sar(  fin  \>ott  fante  om 
ben  greöen  t>an  SWoer«,  bat  quam  l^iet^an,  toant  bie  ©etterfd^en  in  Ratten 
upgett)orj)en  inb  upgenomen  mx  ein  momber  inb  i^euftman  ir^  lanbe^, 
bae  ber  iunge  l^erjod^  gegangen  ma«  ^,  inb  naebem  atö  ^erjod^  Sari  bat 
tant  bau  ®elre  ^erjodff  Slrnt  bem  »aber  afgegolben  l^atte  *,  fo  toa«  ber  20 
grebe  t>an  äJioerfd^e  mit  ben  ®cUerfc^en  intg^ein  l^erjod^  S'ari  t>an  S3ur* 
gonbien,  bat  laut  im  Durjol^alben.  inb  bairumb  mart  ^t  geüd^  mit  in 
bairbur  ot?erbaUen. 

«(.322a.         II  3tem  l^erjod^  3lilf,  ben  l^erjod^  Sart  bau  Surgonbien  gegangen 
inb  geDenflid(f  l^ielbe,  l^abbe  jipei  ünber,  ein  foin  genant  Sart  inb  ein  v> 
hodfkx  9f .  ^,  bie  n^aren  binnen  Stimmagen :  bie  nam  ^erjod^  Äart  t>an 
Surgonbien  inb  üoirt  bie  mit  fid^  geöenfüd^  in  ®rabant. 

3tem  fere  furfe  bairnae  loxdf  ber  ^erjod(^  Dan  ©urgonbicn  burj  mit 
efeüc^en  fime  bolt  jo  Srier,  bae  teifer  greberid^  toa^,  inb  »aren  atbae  bi 
einanbere  umbtrint  7  rred^en  inb  l^abben  üaft  !oeftüd^eit  inb  ^anbete  unbet  30 
ein,  inb  ber  feifer  beteenbe  ^  ben  ^erjogen  »an  öurgonbien  mit  bem  lanbc 
ban  (Setre:  tt)ant  bie  ©eüerfd^en  ttjaren  bem  feifer  inb  bem  billigen 
roemfd^en  xiö)  me  ban  in  30  iairen'  nie  gel^oirfam  gett)eft,  inb  ir  leeren 

1.  1473.    S39I.  ScoII,  170  ff.   iRct*       156.   Nijhoff  cxxii. 

tcd^etm  I,  163  ff.  Genauer  Nijhoflf,  Ge-  4.  S)ur(^  $fanbf(^aft9t>ertrag,  (Snbt 

denkwaardigheden  V,  ix  ff.  1472.     ««Ctteg^cim  160.     Nijhoff,  Urt. 

2.  S3mcenj.     dx  fü&rtc  feit   1472      479. 

@cpt.  16  in  golfle  einer  ©«rufung  ber  5.  ^^ili^)^)inc. 

gelbrif^en  @tanbe  bie  »legierung.    Nij-  6.  1473  iRob.6.  (£^mel.  ^eeg.öSlS. 

hoff  IV,  Urtunben  470.  7.  UeBer  40  3a^re,  togl.  oben  @.  814 

•  '  3.  @eit  gebruar  1471.  i«ette«^eim  i«ote  2. 


1473.  1474.  829 

l^abben  Dil-mmttpißen«  inb  ungcbocrKd^cit  binnen  bct  jit  bnr  fid^  g^* 

nomen. 

3n  bcm  felben  iair  umbttint  fcnt  3)iarten  SKagbalcnen  taö)  joigcn  3««  22. 

jtoen  jongc  leeren  ban  ©uild^e,  ctnre  genant  ^txiod)  SBitl^elm,  ber  nn 
5  anno  1 499  l^ere  t^  ban  ®uitc^e  inb  ban  ©ergc,  bet  anber  l^crgod^  Slilf , 

mit  irren  brunben  inb  gereitfd^af  mx  SEoenberdj^  inb  laegen  bair  nmbtrint 

8  md)tn  inb  jof d^uff en  bie  burd^  fere ,  inb  ban  ber  burd^  baben  fi  oud^ 

baft  fc^aben  int  ^eir  inb  erfd^nffen  bU  Inbe.    inb  binnen  bem  leger  quam 

junfer  greberid^  i>an  ©ombreff  S  be^  bie  burd^  toa^,  in  einre  nad^t  af 
10  [elf  berbe  inb  quam  burd^  bat  l^eir  mit  be^enben  tt)crben.   bod^  gaben  bie 

anberen  bat  fto«  up  be^etteuid  ir^  lif^  inb  guefe  zc  u})  nativitatis  Marie.  @evt.  s. 

inb  bat  flod  toart  bairnae  ganfe  afgebrod^en. 

3tem  balb  bairnae  2  ftarf  Drautoe  ® oj)^ia  l^er joginne  jo  ®uild^e  inb 

jo  bem  Serge,  ber  mx^  jmeier  ^erjogen  mober,  bie  bie  jtt)ei  l^erjodf^bome, 
15  ate  ban  ©uitd^e  inb  ban  ©erge,  ein  lange  jit  regiert  ^abbe,  »ant  ber  atbe 

^ere  ban  ©erge  ein  lange  jit  ungefc^^idtt,  franf^eit  ^alf ,  »a«  lange  jo 

regieren. 

3tem  ier  ftunt  bairnae  ftarf  ir  fon  nae,  ^erjod^  3[ilf  ber  jongfte 

^erjod^. 

20  Anno  dni.  1474. 

3n  bem  jair  un«  leeren  1474,  be«  fonbad^^  bur  lid^tmiffen,  toartsati.  30. 
bufd^of^  dioptxi^  iDibufd^of,  ein  boctoir  in  ber  l^ißiger  fd^rift,  ein  monid^ 
bam  prebigerorben,  fd(^entlic^en  inb  (efterlic^en  ge^anbelt  öurSSunne^, 
atö  ^c  bael^in  quam  gebaren,  inb  toart  groflid^en  unteirt  ban  einbeil,  bie 

25  bae  ^iefoeu  intg^ein  bufd^of  9to^>ert :  fi  beben  eme  an  f melid^en  inb  be* 
\potlxii)  bie  »ife  ate  men  pkdft  bie  billigen  facrament  jo  geüen,  fi  floigen 
in  ün  fin  badten  a^  men  pled^t  jo  boin  ben  minfd^en  bie  mcn  firmet,  fi 
goiffen  eme  »affer  np  fin  ^euft  bur  ben  bufc^of^^oit  :c  inb  namen  [in] 
mit  fin  beinen  inb  ,^oigen  in  oux  ben  fant  inb  ftein  an  bem  ober  inb 

30  ftaed^en  in  in  fin  ar^badfen  ic  inb  toart  enmcd^  getooirt.  bod^  toart  i)t 
toeber  quit  gegeben,  inb  bat  toarf  eme  greüe  'ißl^ilib^  ban  Söirnenburd^. 

3n  bem  fetüen  jair,  be^  eirften  bage^  in  ber  baften,  toart  bu|d^o.f«e(»r.23. 

22.  'fdjriff  fjatt  M'ttjrjff.       28    ^in'  fel^a. 

1 .  @r  untei-ftü^te  ben  trafen  2)tetrt(^      ^cc^it)  III,  129. 

»Ott  SÄanbcrfc^cib  in  ber  gc^bc  gegen  3.  %m  9.  gebr.  ri(!^tet  bie  @tabt  ein 

Sülici^.   a$ql.  Sacomblet,  ^xdf'Do  IV,  289  «eft^fwerbcfci^reiben  über  bicfen  «orfaü 

mit  Urfunbenb.  IV,  467.  an  ben  Janbgrafen  V)on  $effen,  ben@ro» 

2.  1473  in  profesto  b.  Marie  virg.  fen  toon  @o^n  unb  ben  ^erjog  V)on  3ü» 
nativitatis  (@e^)t.  7).  üWcmorienbu^  bc«  liäf  ((So^icnb.  XXX,  97b). 
2)äff€tborfer  iOiarienflift«  bei  lOacomblet, 


830  VI.  ÄocI^fffc^c  (S^ronit  1499. 

yiopttt  t>u¥  bem  beim  u)>ge[(ai;en  tnb  in  ben  ian  gebatn  t>an  bet  rentetier 
megen  jo  (Soetten. 

3n  bem  [etoen  iait  quam  jo  SoeQen  ein  ^eta(t  t>an  be^  i^erjogen 
toegcn  i)an  ©utgcnbicn  * ,  bcr  gcboit  bi  bcm  g^^obe  bc^  ^crcn  i>an  ®ut^ 
gonbicn  bcm  g^^nfecn  ftif t,  ftebcn  inb  bott>crcn ,  ritterf d^aftc,  jotlcn ,  bte  5 
bnrjiben  jo  bcm  ftift  g^^oirt  ^abbcn  inb  afgctrcben  toaten,  bat  fi  fid^ 
tocbct  bem  flift  gct)en  inb  funbcvlingc  bufc^cf  5Ro}>ert  unbcrget>cn,  inb  bcr 
l^etjoc^  nante  fid^  einen  Dait  bed  ftif^  tan  (Eoeüen.  inb  ber  but^  ^etalt 
\io[<if  xoaptn  np  binnen  (Soeücn  Dur  ben  fale  up  bcm  boim^oüc,  in  bet 
35rantgaffen  bur  bem  l^of,  mx  bcm  butd^^of  inb  anbcr^wair,  inb  bcgctbc  10 
ben  ^etiogen  jo  intfangen  inb  go  l^albeu  mx  ein  evfDait  jo  ßoeße,  tut» 
geboit  oud^  bae  t>an  fin^  ^eren  tocgen  t>an  ©utgonbien  i)UTfd^tet>cn ,  bat 
men  bnfd^of  'Sioptxt  ge^oirfam  fiu  foutbc ,  bat  mcn  bod^  in  geinre  toi^ 
boin  tDonIbe,  bat  bcm  ^etjogen  ferc  i)er[mebc.  inb  bie  [tat  l>an  ßoeücn 
iDavt  balbc  bairnae  bc^  ^tjogen  t>\ant  inb  ouc^  bufd^of  9?o^)eTfe ,  inb  bac  15 

5B(.:j22i>.  II  njurben  bc^  ^erjogen  tt)a)>en  mit  btedt  gcu>crj)en  inb  afgeteiffen.  baemae 
began  bie  (tat  Dan  SoeHcn  joelbencr  u^)jonemmen  inb  fd(^teif  ui«,  ber 
ioult  n>ou(be  k)erbieneu  k.  alfo  quamen  ui$  ot>er(ant  inb  ^eftf>^a(en  ein 
groi«  t>oit  jo  Doiö  inb  jo  )>erbc  bcr  [tat  "oan  Gocüen  jo  bicnfte  umb 
iren  |olt.  20 

3n  bem  fel\)cn  jair  2  nrart  aiwilre  belacht  i)an  bufd^cf  JRopert  inb 
finen  Drunben,  inb  (aegen  bair^nr  umbtrint  3  n>ed^en,  inb  moiften  boe 
mit  fc^anben  upbred^n. 

3n  bcr  fetbcr  jit  toaxt  ©interen  ^  np  ein  bad^  jmeren^  gettjonncn, 
nu  \>an  ben  t^an  ®unne  inb  lantgreffc^en ,  nu  i>an  ^er  ©ijcrl^art  Dan  25 
^renburc^,  ber  bufc^of^  $Ro)>er^  ca})itanic  n^a^  inb  fin  legger  ^abbe  bin* 
nen  8in^  mit  Dil  ^idfarten,  bie  bcr  ^erjod^  Dan  Surgonbien  bair  gefant 
l^abbe. 

3tem  bcffclDcn  jair«  bebe  ein  rait  Dan  Gocücn  ber  [tat  bueffeu  k* 

Sun.  10.  {df^ieffen  inb  oud^  nun)e  bueffen  gieffen  u)>  fribad^  nae  facramenfe  bad^.     30 
3n  tem  felDen  jair  licffe  bie  [tat  Soctnc  bri  boimcrf  anteggen,  ein 
buiffen  ©eicntl^urnc,  ein  Dur  ber  Sigclftcin^por^cn  inb  ein  gc  "Duitfc^f, 
inb  foften  Dil  goi^.   inb  bairgo  licffen  fi  np  bem  uifferften  graDcn  mad^n 
buirftgciDcrc  mit  iren  [d^icöIod(feren  bairgo  bienenbe  *. 

SuH  30.         3n  bem  fetDcn  jair,  be^  anberen  bage«  mt  fent  ^ant^afeoiu^  bac^>,  » 

1.  %I.  enncn  III,  486.    2)tc  gc«      no^  fort.  «gl.  (gniicn  III,  494. 
naucfie  !^rftettung  bed  (HUmv  ^rteged  3.  ^önig^imtnter. 

gibt  Markgraf,    De  bello  Burgundico,  4.    Ucbcv    bie  umfaffcnben   SSefefti» 

berliner  !^tffert.  1861.  gungdatbeiten  {.  (Snnen  III,  5o8. 

2.  (Snbe^iU^nl  bauerte  bie  Belagerung 


1474. 


831 


lic«  tcr  l^tjod^  t>an  ®urgi)nbten  bte  (tat  5ttut«  6ctcmicn  inb  quam  fetf« 
bairDur  mit  grotffcm  boö  inb  bit  gcjuid^^  je  [türmen,  inb  bat  »äffet 
bebe  ]^e  afgraben,  bat  it  in  ben  $Riu  quam  *. 

Ullis  berant  M  btlatt)!. 
5  [5BiIb  einer  S3clagemng.]. 

ilOie  orMnati^e  Ui  bele(t)0  ber  Hat  oati  Unis.  ®(.323a 

3nb  bat  teger  bau  fime  üouß  toa«  alfo  orbiniert  umb  inb  umb,  bat 
niet  an  of  af  !omen  moid^t. 

3tem  ber  l^erjoc!^  felfd  \a6)  in  bem  ot)erc(otfiei'  nnb  ^atte  bi  eme  befe  ^eren :  ben  min: 
10  ftcrctt  toan  ^imai^,  ben  ^eren  ^an  $emenfurt,  ben  ^>eren  V)an  ^txma'xk^,  ^crcn  Sacob  ^"J* 
toan  l^^nburc^,  ^eren  Sngelbred^ten  t>an  9?affanto>e,  ben  iongen  ^eren  t>an  (Siebe 
ber  nu  anno  1499  l^cic  i8,  jonler  grcberici^  toön  ©egemout*.  biffc 
^eren  t)urg  (aegen  bt  bem  ^erjogen  tu  bem  bemgarben  ^tnber  bem  clotfter,  inb  bie 
mit  ben,  bie  ouc!^  bi  in  toann,  maren  jofamen  umbtrtnt  4  bufent,  inb  unber  ben  toa^ 
15  rcn  3  bufent  go  ^>erbe  unb  1  buifent  jo  öoiffe. 

3tem  an  ber  ^am^or^en  lac^  ^cr  53albett)itt  toan  Sannato^  ca^>itein  jo  3ut^t^en, 
inb  ber  J^abbc  «mbtrint  800  ^erbe  unb  600  jo  tooiffe,  inb  bat  mcijlc  beif  ban  ben 
tt>aren  aüe  Suttger. 

3tem  an  ber  3«>I^oil5en  laä^  ^cr  9teimer  twn  8roid^^ufen  inb  ^>abb«  bi  fid^  700 
20  10  ^erbe  inb  300  go  )}otf[e. 

3tem  tour  ber  Sflcber^jor^en  an  bem  Stine  laegen  bie  Sombarber,  nnb  ber  woe 
umbtrtnt  3  bufent  jo  ^)erbe  inb  jo  V)oi«  jofamcn,  inb  tt>a8  fnoebe  öafel. 

3tem  u^>  bem  »erbe  ia6)  ber  l^cre  toon  SWonfuvt  inb  l^er  3oifl  Dan  ^(leinö, 
inb  bie  ^abben  nmbtrint  12  ^onbert  :t>erbe  inb  6  l^onbert  jo  Deiffe. 
25  3tem  np  bem  $amme  laegen  bie  (Sngelfci^en  inb  maren  nmbtrint  2  buifent  fiarf 

go  )>erbe  inb  go  10019. 

@umma  ber  öurß  13  buifent  2  ^onbert  man. 

3tem  noc^  xoaxtn  in  bem  l^cir  bucffenmeifler  mit  iren  fnec^tcn  nmbtrint  200. 
3tcm  no^  waren  bair  gretoer  nmbtrint  2  buifent  armer  bloiffer  toic^ftcr. 
30  3tem  no(^  n>aren  in  bem  l^eir  an  toraumenfperfonen  bi  15  ^onbert. 

3tem  no^  waren  bair  Raffen,  f^ritjer  inb  bfoiffer  temerltnf  umbtrtnt  400. 
3tem  ^abbe  ber  l^ergoc^  l^art  t>erboben  u^  tif  inb  gott :  fo  wat  geru(i^^  int  l^eire 
queme,  it  tt>ere  bad^  of  m^t,  bat  g^ein  anber  l^eire  fulbc  u^)bru(i^  boin,  bau  maüic^^ 
ftn  ^eir  ^ueben. 
35  3tem  onci^  l^abbe  ber  ^ergo(]^  geboben  in  allen  ftnen  lanben,  malltc!^  bereit  jo  ftn 


1 .  $gl.  (Sriflianus  SBlerfiraat,  Dteim- 
(i^ronif  ber  @tabt  S^cuß  (^r«g.  nac^>  bem 
2)irucf  t>on  1497  t>on  (S.  10,  ®xooit,  (SBln 
1855)  33er8  430  ff.  2)a8  erfle  treffen 
t>or  iReug  fanb  fd^on  'u^  fribaig^  na  fent 
3acob«  bad^'  {3u(.  29.  SBierftraat  «.  36) 
patt.  $gl.  Si$brer,  <^ef(^i(^te  ber  @tabt 
aieug  148. 

2.  fWipp  Don  (Sro^,  @raf  t>on  (S^i- 

matf.    Nijhoff,  Gedenkwaardigheden  V, 


XXIX. 

3.  (Sntflettt  an9  ^umbrecourt  unb 
^üxt  ber  'Skaxk. 

4.  $Bo]^l  greberif  Dan  Q^gmonb,  ben 

NijhoflF,  Gedeiikw.  V,  xxviii  ald  antt>e« 

fenb  nennt. 

5.  ?annoi.   Nijhoff  a.  a.  O. 

6.  3ft  ber  bei  2eo  II,  198  erwähnte 
3obo€U9  be  Salaing.  Salain  ift  ein  ^orf 
im  frangSf.  d^part.  dn  nord. 


832  VI.  ÄocI^offf(^c  (5^>ronif  1499. 

)o  t)0lgen  mit  a(re  ^aci^t  t>ur  92ut9.  toant  l^e  (ie9  baebt  berftain,  bat  l^e  be^  feifert 
tnb  toil  anbere  furftett  (eforget  toere. 

3tem  ber  lourg  ^rbe  n>urben  uidgefant  umb  )}oberunge  )o  befietten  in  dotieren, 
{leben  tnb  anberen  ^(ae^en,  umbtrint  2  buifent. 

3tcm  entDcnid^  mx  ber  jit  bat  ber  l^crjod^  Dur  9lui^  quam,  fo  gaf  5 
fic^  mcnlid^  inb  foeulidff  bairjo  lautgrcDc  ^crman,  ber  gubcruatoir  M 
ftif^  i)an  SocUeu,  inb  ginf  in  9Jui^  mit  cfelic^cn  Dan  bcn  finen,  a^  ban 
bc«  ftifg  mcgcu,  inb  ^idt  fid^  binnen  bem  leger  aljo  cIotlid^/Durfid^tic^lic^ 
inb  troiftlidff  jo  ben  bürgeren  bau  9Jui^  inb  ben  joulbenevn  inb  »ermaente 
bie  joufbenere  jom  bidermail,  bat  fi  fid^  getrutpelic^  leben  unb  iDeirbcn,  lo 
fi  foulben  nod^  getroift  toerben  Mn  gobe  inb  [iure  mober  inb  r^an  tem 
lieben  marfc^alf  fent  Quirin^  jae  alfo  bil  inb  fo  bruntlid^,  bat  bie 
g^ene  fagen,  bie  in  bem  belegef  gemeft  fin :  entoere  l^e  niet  getüeft,  bi  abcn= 
ture  fo  iDer  it  fere  jo  bermoiben,  bie  [tat  ban  dlm^  t^ttte  fic^  niet  fo  lange 
entl^alben,  »ant  ber  ^erjod^  fere  begierlid^  unb  ernftlid^  nae  ber  ftat  ftonfcc,  is 
bie  unber  fid^  jo  bringen  mit  groiffen  ftavfen  ftuvmen  bicf  np  1  bac^  2, 
3  of  4  mail  inb  up  bitenben,  inb  lie^  oud^  graben  unber  ber  erben  ^iu, 
bat  bie  S3urgunfc^en  iub  bie  3iuiffer  aljo  |ere  nae  bi  ein  »aren.  oud^ 
lad^  ber  l^erjod^  ein  lange  jit  barbur,  ein  ganfe  jair  n})  V/2  toed^en  nae  2, 
unb  bat  \xp  bat  lefte  in  afgint  einbeil  bitalien ,  bcjonber  bleifd^,  bat  ft2o 
allein  bel^ielben  bau  iren  foeien  11,  baeban  men  l^abbe  mild^  bur  bie  deine 
finberd^iu^:  alle  bie  anber  toaren  upgegeffen.  oud^  galt  men  umb  14  eict 
ein  malber  forn^.  iub  »urbeu  gebrungen  noit^alf  jom  Icften,  bat  fi  bie 
^>erbe ,  bie  binnen  ber  ftat  »aren,  motften  antaften  inb  aiffen  bie  umb^ 
trint350^.  25 

3tem  al  toa^  bie  ebel  ftat  ?Juiö  umb  inb  umb  belegert  mit  eim 

«1.3231». groiffen  boult,  ||  nod^tant  jom  bidfermail  quamen  fi  l^eruid  mit  eim 

Iprunge  in  bat  burgunfd^e  ^cre  inb  beben  im  groiffen  |c^aben  inb  fc^anbc. 

3n  allen  biffen  burg  inb  anber  me  enjtlid^en  inb  fmeren  fad^en  xoa^ 
ber  groi^mobic^  furft  burfe  lantgrebe  §erman  unberjait  inb  molbe  tt>eber*  30 
falben  getrutt)elic^en  bi^  in  bcn  boit,  ee  bau  i}t  bie  ftat  berloren  gebe, 
ouc^  moic^t  in  niet  bemeid^en  of  bcmegen  groiffe  fd^afe  iub  goit,  bat  im 
jogefad(^t  toart  bau  ben  S3urgun|c^en,  bat  l^e  fin  ^enbe  afbebe  inb  tie«  ben 
^erjod^  mit  ber  ftat  gewerben.  mer  nein:  tje  enmoutte  niet  berreber 
iberben  an  in,  bie  ^offen  inb  getrutoen  an  in  geftalt  ^abbeu  2c.   inb  batr*  35 

10.  joulnevr. 

1 .  ^ei  @c^u||)>atron  toon  ^^eug,  m6)  gum  SajffeufttQpanb,  bort  bid  jum  9b« 
bem  bie  bort  ige  ^{ünflerttrd^e  benannt  tft.  ^ug  bed  ^erjogd  gereci^net  )u  toerben. 

2.  @ube  3uU  1474  bi8  Silbe  3mii  3.  Sgl.  Söicrpraat  1272,    ber  ober 
1475.    sBgl.  unten  ©L  325b.    Sierftr.  nur  toon  biei  Äü^en  ^ri^t. 

2710:  'in  bie  46.  »ec^'.  §ier  fc^eint  bi«  4.  Oenau  fo  Söierftr.  1957. 


1474.  833 

umb  ffüxt  ber  fefoc  t>m^  tantgrcDe  ^man  »erbtent  bacmit ,  bat  ift  bc« 
jo  Ctoigen  bagcn  (of  inb  pxx^  fat  ^aben  ban  bem  ftift  tnb  ban  bcr  [tat  »an 
Soeöcn  inb  intgcntein  in  ian^tx  buitfd^ct  jongcn ,  ipont  it  toa«  ein  ge* 
mein  rebe  jo  bcr  jit:  l^cbbe  ber  l^erjod^  Slui«  iniregen,  toere  go  beforgcn 
5  gctocift,  it  tDcren  ncd^  bi(  groiffcr  lanbc  inb  ftcbe  bera  l^ergogcn  jo  tt)iücn 
tonrben ,  toant  l^e  go  ber  fctber  git  in  berren  tanben  mitfien  toart  nac  e^ 
lige  groiffen  bictorien,  bie  fft  in  granfrid^ ,  in  bem  (anbc  ban  ßuitge  inb 
(Selten  ge^at  ^abbe  inb  bargo  groi^med^tid^  ban  lanben,  luben  inb  rid^ 
bomen ,  inb  bairumb  boben  am  5Rin  inb  beneben  burd^  fin  brcutoort  bi( 

10  doifter  inb  f(3^oinre  toonunge  bur  ben  fteben  afgebrod^cn  tourben,  a^  go 
©trai^burd^,  go  ©onne,  go  SoeHcn  inb  anber^toae,  in  ©äffen,  go  8ubed 
inb  in  grie^tant. 

3n  bem  felben  jatr  u)>  fent  ^eter  inb  ^aute  abent  ^  toarcn  go  ßolnc  suni  28. 
7  toibifd^offe  unb  l^atte  ein  iglid^  ban  in  fin  pontificalia  an ,  getid^  of 

15  fi  einen  ettcr  of  lird^  toien  futben,  unb  begrabierben  u^)  bem  boim^obe 
Dur  bem  falc  einen  paffen,  ber  ^atte  bi(  luben  bergeben  inb  unberftonbe 
oud^  Cime  grcben  bau  Satäenetenbogen  inb  finre  l^uiöfrautoen  go  bcrgcbeu, 
bie  bem  pa^m  inb  finre  fuefter  bit  goi^  gebain  l^abben.  inb  gefd^ad^  bie 
bcgrabicrimg  mit  bcroufung  inb  afnemmung  ber  )>riefterlid^er  toait  inb 

20  ctcibung,  a^  men  ein  J)riefter  toiet,  inb  gom  (eften  ein  fugetd^in  u)>gcfafet. 
biffer  felbc  ^>aff  befante  in  bem  fate  bur  bem  officialc,  bur  ben  toibifd^offen 
inb  unfern  leeren  inb  aHen  umbftenberen  bil  boi^l^cit,  bie  ^t  gebain  l^atte 
inb  nod^  boin  fulbe,  baraf  l^c  grotö  gett  fregcn  futbc  ^ain.  l^c  l^atte  oud^ 
in  mand^en  Jairen  fin  bid^t  niet  gebain  inb  nod^tant  miffe  ge^atben ,  unb 

25  ftarf  ain  bid^t.  l^e  ioart  bairnae  bi  bem  galgen  in  ber  feffenuten  ber* 
braut,  bie  angrifung  inb  begrabicrung  l^ait  beftatt,  a«  id^  ^oirt  fagen, 
ein  grebc  ban  5Waffautt)c,  tnb  coft  in  groi«  gelt  unb  quam  alfu«  go.  ber 
gr ebe  bau  Äafeenetenbogen  ^  gb  ber  git  xoa^  ein  rebelid^  alt  man  inb  f^attt 
gein  man^erben:  fin  fon  ma^burgiben  erftod^en  tourben  go  ©rudt  in 

30  SStanberen^.  nu  l^atte  ber  fetbc  grebc  ein  bod^ter,  bie  l^atte  (antgrcbc 
^cnrid^  *  go  eim  loif  genommen  inb  ein  git  lauf  gel^at.  nu  iaä)  bie  tant^ 
fd^af  bem  burg  greben  bau  Safeenetenbogen  an,  bat  l^ei  fid^  berauberbe, 

2.  *bnge«'  flatt  'bagcn'.       13.  'bc'  flatt  'bem'. 

1.  Fascic.  temp.:  Anno  74.  vicesi-  @trut)e. 
mo  octavo  mensis  Julii  Colonie  fnit  de-  2.  ^^iU^!^  t>on  Äötjenettcnbogen  Unb 

gradatus  sacerdos  in  presencia  Septem  ^te||.   ©eine  Xo(ifitv  l^ieg  ^nna. 
episcopornm  et  traditns  potestati  secu-  3.  !@rügae. 

lari  et  postea  combustos  pro  peccato  in-  4.  ^einricj^  öOtt  Reffen,  ©ruber  beS 

toxieacionis.   2)oc^>  jlclfft  bicfc  ©tcUe  nur  cölni^cn  ©ubernatorö  unb  f^)ätcren  (Svj* 

im  ?(ppcnbijc  tcr  Slu«gabc  i)on  1474  (»gl.  bif^of«  ^ermann. 
53b.  11,  221  9Zote  3),  ni*t  Bei  Wviuö« 

etäbted^ronifcn.   XIV.  53 


834  VI.  ÄocI^offfe^  (Sl^ronif  1499. 

np  hat  bie  (antfc^af  ein  wan^enjen  Iregc  inb  nict  qfwcme  an  ein  brembeti 
ftam  bie  graeffd^af.  offo  nam  l^e  ein  boci^tcr  ban  9iaffantt)  *.  baimae 
toatt  ber  ipaff  beftatt  inb  toa«  »an  ®cnt  ®oar  unb  bc^  ban  Salencfeö* 
bogen  f a^)ettain ,  inb  a^  Ije  ter  grebinnen  fntbc  geben  bie  f^)oetmig  nae 
bem  factamentc,  fo  »otfce  f)t  ir  betgeben  l^ben ,  inb  bat  atfo  bie  begetbc  5 
ber  lantfd^of  ge^inbert  »urbe,  inb  men  ntuntnielt  fere  np  einbeit  fube,  bie 
bat  futbcn  beftatt  i^aben  ^.  affc.  ftarf  bo6f  ber  fe(t)e  grebe  fimber  man«* 
erbe ,  inb  affo  Detgint  ber  ftant  inb  bie  graeffci^af  bnr§  inb  qnam  ban  ber 
bod^ter  an  ben  lantgrcben  ^enrid^  inb  frcid^  boemit  gwiffen  uteid^tigen 
fd^a|  ban  gett  inb  ein  fd^oin  (antfdbaf .  10 

3n  bem  f efeen  jair  tie^  bie  ftat  ban  ßoeöen  afbred^n  umb  ber  bitt^ 
reben  xo'xüt  2  fd^oinre  doifter  buiffen  ber  ftat :  bat  ein  i^iefi^  jo  8äkr, 
baet>an  nod^  bie  ein  ))or|e  ben  namen  l^ait,  genoentpt  bie  ®ter|>oT|e,  bat 
iinber  i^iefd^  SDJed^orn  ^,  inb  bie  jonferen  in  ben  feit>en  2  cloiftercn  »ur- 
ben  binnen  Sollen  gefa|t  in  anber  ctotfter,  a^  mit  nanten  bie  i)an  S8ier  15 
in  bat  doifter  f ent  ßecilien ,  bat  bur  ter  jit  niet  ban  aöein  ebelinge  be* 
nwinten  inb  in^atten,  a«  jo  fent  2^erbilien*  nnb  go  fent  äÄoritn  in  ca- 
pitolio.  nn  toaren  np  bie  jit  at  bie  jonferen  be^  felben  cloiftcr^  geftor^ 
ben  bi«  \xp  ein  aüein,  fo  bat  bie  fird^  nae  infefenngc  inb  gebortid^  nid 
geofficiett  inb  befongai  rooxt.  » 

m.'i'U\  II  ©ie  jonfercn  ban  SKed^teren  n)urben  gefatjt  jo  fent  "äpxeriy  bat 
ts>a^  mxffin  ein  dein  capellc  inb  moinben  fucfteren  baebi:  ben  fetoen 
fuefteren  wart  gegeben  ein  toonnng  bi  fent  Sonifadn^  u^>  fent  ©eöerin« 
ftraiffen,  baebi  fi  oud^  ein  fd^oiue  wonung  matten,  bie  burg  jonfercn 
ban  'Sltäftttn  mit  ffubft  be«  rai§  Dan  ßoHen  braed^en  bi^  ca^>eHe  (^25 
mib  bie  n^onnnge  baebi  inb  ^aben  ein  nutt>e  fird^e  inb  doifter  :c. 

3tem  toart  afgebrod^  ber  mallaitfd^e  (übe  i)m^  n<)  ber  Äid^r 
ftraiffen  ^. 

3tem  ber  Soeben  fird^of  Dur  fent  @et)crin^  pcxi^t  bi  bem  Soeben* 
boed^el  ^.  30 

Stern  toaren  efeßge  ^nfere  inb  monunge  bi  fent  ßunibertu^  torne 

J.  'änm,  Sod^tcr  3o^ami*«  IV.  an«  3.  Ucber  bici^age  ber  bdben  Äiopcr 

ber  ottonifd^en  Sinic.  f.  Snnen,  ®t\6}iäftt  III,  510  ^ott.  ein« 

2.  SJ^e^rere  Vertraute  unb  2)tener  jeli^etten  über  bie  Ueberftebelung  ber  9{on' 

be«  Sanbgrafen  \i>urben  ber  S^^cilnal^me  nen  ebenb.  554  ff. 
toerbä(i^tigt     SJgl.  9tommcl ,  ©cjc^.  ömi  4.  ^Sgl.  oben  <S.  827  92ote  4. 

Reffen  lU,  65  nnb  Mouber«  3(nnieifnn=  5.  S)a8^o«^itaI  für  3lu«fä^ige  t)or 

gen  36,   »0  bie  @erid^t«acten  benutzt  bem  ^al^ncntj^or.  $gl.  ©nncu  111,  814. 
fmb.    ein  (Sölner  (S^ronift  mußte  fvif  (j.    '«m  tobten  Suben'  ^eißt  no^ 

natärli(^  t^orftci^tig  au^brüden,  fo  lange  l^cute  ein  bic^t  t>or  bem  <Setenn«t^oie  ge* 

ein  Sanbgraf  toon  Reffen  (Srjbifc^of  n>ar.  Icgene«  ^au8. 


1474.  $35 

&ttiffen  Sotten  unb  toa^  ^noem^t  9Stte:  bte  tDUtben  oud^  afgel^rod^en 
unb  t>er6tant,  fo  bat  mm  nautoe  mitten  mad(^,  of  te  l^uid  bae  geftanben 
^au.  be^geti(|eii  jo  ^unne  iDaten  t)t(  fc^otnte  l^erberge  inb  toonunge 
Buiffen  an  bem  %tH  inb  oud^  bt  ber  coetfd^n  )>o¥^en,  bat  aUit  jo  biffet 
5  jit  afgebroci^n  tpart. 

3n  bem  f etoen  laix ,  naebem  ad  bie  [tat  ban  (SoeUen  l^erjod^  Satt 
unb  bifd^i>f  9io}>ett  untfaget  l^abbe,  fo  joigen  it  joulbenet  uid  m>  bie 
g]^e,  bie  fi  fd^ebid^ten.  inb  atfo  joigen  bie  joulbenet  bet  \M  Soeden 
vA&  u)>  fent  Sautenciud  bac^  bi  yim&  inb  tt)ut))en  bet  ^idatt,  bie  mit^^ug.  m. 

10  bem  i^tjod^  bae  toaten,  nebet  inb  etftad^en  bet  bil  inb  btaicij^ten  bet 
fcfeet  ou(J>  bil,  umbttint  70,  gefangen  jo  Sotten  unb  btacij^ten  xAi  )>etbe, 
bie  fi  in  af gewonnen  %ibben  ^ 

3n  bem  felben  jait  u)>  bed  l^tttigen  ctuife  auniv^oxt  jo  Soetne  u<)®ei)t.i3. 
bem  ^eumatt  ein  galge,  ein  tat  inb  ein  ctuij^  u)>^f(agen  bi  bem  laei^. 

15         3tem  baitnae  u)>  fent  ®eteond  bad^  U)att  Sad^em  gebtant  inb  ge^oct.  lo. 
n)onnen  ban  ben  joutbenetn  ban  Soetten. 

3n  bem  fetoen  jait  ben  eitften  bad^  septembris  joigen  bie  ban 
Soetten  nid  inb  btanten  ben  33otft  ^  af  inb  l^ieujeu  bat  l^oulfe  ben  meiflen 
beil  af  inb  namen  S3e(  in  inb  befatten  bat,  unb  btad^ten  ^entid^  ban 

20  bem  SSotft  mit  finte  l^utdftautoen  jo  Soetne  binnen. 

3n  bem  feben  jatt  (teffe  bie  ftat  ban  Soetten  fitbetgett  mon^n  mit 
nomen  )>enninge,  bet  ein  galt  3  atbud  inb  toaten  gel^eifd^en  gtofd^en  nae 
bet  u))fd^tift  bed  fetben  jjenninfd  ^  met  bet  gemein  man  noemj)te  bie  butg 
^>enninf  ftoeffet  nae  ben  engelfd^en  ftoeff eten,  toant  bie  2  butg  monfeen  bau 

25  etme  »etbe  tt)aten.  bie  fetoen  coelfd^en  ftoeffet  gulben  naemaifö  anno 
1494  einte  4  albud,  tt)iett)ail  bie  l^attet,  bie  bo  jet  jit  gef lagen  loutben 
JO  Soeflen,  inb  oud^  anbete  l^ten  l^attet  niet  »etl^oed^t  loutbeu  in  itme 
tt)ettbe. 

35  bem  fetben  jait  bed  btibaged  but  fent  ©atten  bad^*  joigen  bieoct.  h. 

30  bau  9?uiffc  uid  mit  pm  bufent  inb  flogen  bott  bet  '^Jidfatben  bi  500  inb 
tieffen  oud^  tufd^en  20  of  24  man.  inb  uaemen  fo  \Ai  cleinoben  an  filbet, 
an  ftein  unb  )>etlen  unb  fibenboed^,  bat  iefüd^em,  bet  mit  mad  gett>eift, 
jet  buten  toatt  14  gutben. 

1 .  ©icrükt,  fott>ic  über  ben  3^9  bcv  SSgl.  aud^  Markgraf,  De  bello  Burg.  10. 
(Sölneu  gegen  ^a^em  unb  ^uj^beU  (bei  2.  Sefllt^  Don  (£ö(n. 

(58In)  f.  (gnnctt  III,  524.  525.    SSia^  3.  SBjjI.  (Snnen  III,  900. 

bem  ^d^reiben  (Sölnd  an  92eng  ((2[o)>ienb.  4.  Sierßr.  924  bat  übereinflimmenb 

XXX,  161b)  toom  10. 2(uö  fanb  ba«2:rcf*  'fent  (£alij:tu3  bag^^',  bo^  ge^jt  ^>ier  bev 

fen  an  tUn  biefem  ^ge  jiatt.   2)te  3a^I  ^u^fatt  in  bat  ®elre{(^  J^eiiV 


bei  ©cfangcncn  ifl  auf  50  angegeben. 


53* 


836 


VI.  Koel^offfd^e  (S^ronit  1499. 


3n  bcm  fcbcii  iair  be^  19.  bagc^  novembris«,  nemtid^en  uj)  feilt 
glijabctl^  abent  2,  fci^idbe  bic  \tat  Soefien  jo  9lute  umbttint  600  man  ^ 
inb  igßd^cr  hxoxäf  1  fad  mit  10  ))unt  falpctcr  mit,  inb  quamcn  burd^ 
f^icfung  inb  bcrl^engung  be«  atmcdf^tigcn  gofe ,  ber  bricr  l^ißigct  loninge 
unb  bed  i^iUigen  matfd^aß^  fent  Ouirin^  binnen  9tuti$  a(}ofamen  u^  ein  5 
nae,  toiewail  l^erjod^  Äarl  ban  ©urgunbien  butg  mit  groiffer  mad^t 
batbur  lad^  umb  inb  umb,  unb  bie  t>an  5Rui^  l^atten  bed  groi^  noit. 

^ec.  13.  3n  bem  felben  iait  up  fent  ?ucien  bad^  quam  ein  loninf  i>an  Den^ 
matlen*  jo  Soeüen  inb  »a«  niet  fere  ttjiüefom,  toant  l^c  unfeu  bürgeren 
burmaite  baft  fd^aben^  jogefud^t  l^abbe/  inb  mit  bem  foninf  quamen  ber  10 
^erjod^  ban  Jörun^toid^,  ber  l^erjod^  t>an  SWedttenburd^  unb  grebe  ®er* 
^art  \>an  Sllbenburd^  ^  be^  burg  foninf^  broeber.  bod^  fd^enft  im  ben  »in 
bie  [tat  \>an  ßoelne. 

2>ec.  13.        3tem  in  bem  fetben  Jair  umbtrint  fent  Süden  bad^^  tt>a«  ein  rait 
Dan  Soeüen  begangen  fere  umb  gelt  inb  geboben  u|>  aßen  gaffcten  iglid^en  ts 
bürgeren  u}3  finen  eit ,  bat  l^e  fin  goit  f d^^e^en  fuCbe  inb  bem  raibe  a«ban 
ben  20.  j)enninf  (enen,  a^  nemetid^en  ban  100  gutben  5  gutbcn,  bat  alfo 
gefd^ad^,  inb  bergaberben  baemit  ein  groiffe  fumme  gelfe. 

m.m\        II  3tem  jom  felben  mail  brauten  bie  bau  9?ui^  bil  |)autunen  inb 
brad^ten  toeberumb  mit  in  in  bie  ftat  3  burger  bau  5Kuiffe,  bie  in  bem  20 
l^eir  gefangen  toaren. 

««DU.  11.  3tem  bat  fetbe  iair  nae  SWartini  quamen  bur  5Kui«  in  bat  burgun* 
fd^e  beir  gtemminf  \>an  ©rudf  inb  bau  ®ent  2c.  bie  felben  fulben  np  ben 
bad^  fturmen  inb  meinten,  fi  l^ebben  fid^  berf))aebet,  bat  caftielgen  50  »in» 
neu,  inb  würben  tt>iüefom  gel^eift,  inb  t)er(oren  in  bem  fturm  ober  300  25 
man':  unber  ben  \\>a^  ou^  ein  ca)>itein  ber  8umbarber>  bairumb  pd^ 
ber  bau  ©urguubien  fer  ftoairlid^eu  moebt,  inb  a^  men  fagen  toolbe, 


1 .  dlad)  einem  @d^rcibcn  (£8(n«  toom 
19.  9flor>.  ((£o^)ienb.  XXX,  226^)  in  ber 
9Mt  »om  18.  auf  ben  19.  ^co. 

2.  (gafabetHätttfcIbfli«oü.l9.  S3gl. 
au^2öier|lc.  1067. 

3.  SBierfli-.  1054  (^)n^t  öon  550. 
2)ad  erwät^nte  @d^reiben  'ommetrint 
600\  3n  ben  ®c\äfi(i}ttn  unb  Katen 
SiliDoItd  toon  ©Naumburg  (^rdg.  toon 
Äeücr,  «ibl.  bc«  litter.  SSerein«  in  @tutt« 
gart  L,  2ü)  wirb  i^re  }iaf)l  auf  350  an^ 
gegeben. 

4.  S^^riftian  I.  2(nla6  ju  bem  3cv* 
toürfniß  ^>attc  ba«  5$erfabrcn  ber  @tabt 
gegen  ben  Sr^bifd^of  ^arcettu^  toon 
2)ront(^eim  geboten,    ©nncn  III,  364  ff. 


5.  Olbenburg.  2>cr$cr5ogt>onSWe(!« 
lenburg  ift  SJ^agnu^,  ber  $er)og  »ou 
@raun{d^n)eig  griebri^.  $gl.  Markgraf, 
De  bello  Bnrg.  29. 

6.  Sonntag  ben  11.  SDec.  mürbe  bic« 
fer  öefc^Iuß  befannt  gemacht.  Liber  re- 
gistr.  sen.  III,  36. 

7.  ^ejie^t  fl^  toof^t  auf  ben  ^tunn 
gegen  bad  Dbert^^or,  ben  Si^ierftr.  96S 
*an  fent  SKertin«  atocnt  inb  bacg^*  fe^t. 
@in  ©^reiben  (S5(nd  an  <^tragburg  {(So> 
^>ienb.  XXX,  223^)  ^^at  'up  fent  SKcrtin« 
ba^'  unb  gibt  ben  Serluft  an  lobten  anf 
etn>a  300  an,  'unber  ben  boben  fmt  g^ 
meift  bri  of  toier  capiUint  bie  bem  ^ti9* 
gen  jontal  (eimltd^  n>aren\ 


i 


1474,  1475.  837 

bat  ^ci  r>an  im  fefcet  lomcn  tocrc.    oud^  bicif  bar  boit  bcr  l^er  ban  SKal* 
Ugaen. 

Anno  dni.  1475. 

3n  bcm  iair  burg  quam  fcifcr  grcbcvtd^  burß  nac  üt(  ctnftKd^cr  be* 
5  gcrung  bcr  \tat  ban  ßocHcn  umb  tntfa^  tnb  bcriocfung  bcr  [tat  ban  SSlm^ 
»an  bcr  burgunfd^cr  maci^t  tnb  bc^  iani^tn  coclfd^cn  (anfe,  »ant  bcr  burß 
l^erjod^  barumb  uid  tt>a^,  bat  fetec  laut  unbcr  \\ä)  jo  bringen,  tnb  »a« 
fin  metnung  inb  l^ofnung,  bat  it  imc  an  bic  l^ant  fomcn  fulbc,  a^  bat  gel*- 
tcrfd^e  lant,  toant  bifd^of  ^opxtä^t  l^abbe  nod^  in  bcm  bu«bomc  bil  flo^, 
10  ftebe  unb  bor)>cr  :c,  bic  in  bur  einen  leeren  l^ielben.  inb  bie  jofumft  fetfer 
grebcrid^«  gefd^ad^  ntct  fonber  groiffc  treffetid^e  liefni«  ber  [tat  ban 
(Socöcn  an  bcn  feifer. 

3tcm  in  ber  fclbcr  jofumft,  8  bage  na  bcr  leidiger  bri  foninf  bad^,  3an.  i3. 
beladet  bcr  feifer  mit  ben  furften  inb  rid^ftcbcn,  bie  med^tid^Kd^  mit  im 
15  fernen  ttjaren,  bic  ftat  Sind  im  coclfd^cn  bifd^bom  inb  bcr  marcgrebe  bon 
aJranbcnburd^  *  ^Remagen,  ban  ^eifd^  inb  bereit  be«  feifer«,  mit  iren  »run* 
bcn.  inb  in  ^Remagen  ttjaren  l^cr  @bcrt  bau  Slrburd^  inb  einer  Mn  SWan^ 
bcrfd^ict,  inb  »art  8  bage  bairnae  ut)gegebcn  bel^clrtid^  lif«  inb  goife. 

3tcm  bc«  anberen  bage«  nqe  Antonii^  in  bem  beleger  8in«  jc  tt)ur«'3an.  19. 
20  bcn  feifer  gteberid^  inb  bie  furften  be«  l^iüigen  rid^«  biant  be«  l^crjogcn 
ban  Surgunbien. 

3tcm  np  fribad^  nae  invocavit^  joigen  bic  burger  bau  Soetten  ui^srtr.n. 
mit  bil  boß«  bur  9lui«  up  ginfit  $Rin«  i\p  ben  ®tein,  l^atten  bur  einen 
ca})itein  in  irem  joutt  l^cr  SBit^etm  ban  Slrburd^,  bcr  fid^  menlid^en  inb 
•25  gcttutDctid^en  bi  in  bettjifet,  inb  begroben  fid^  atbae  untgain  bat  bitrgun* 
fd^e  i^cir  unb  fd^offen  bcm  ban  SSurgunbien  baft  fd^if  in  bcn  grünt  *  inb 
bacben  imc  groiffen  fd^aben  an  in  fin  l^eir,  bat  imc  fere  fpitet. 

3tcm  in  bcr  felber  jit  naemen  bie  burger  ban  Soetten  bcm  l^crjogcn 
5  fd^if  mit  }3robanben,  bie  bi(  goife  tt)cirt  tt)aren,  inb  namen  bat  goit  ui« 
30  tnb  fenften  bic  fd^if  in  ben  grünt. 

3n  bcm  fetbcn  jair  umbtrint  l^atffaftcn  u|)  fent  Zf)oma^  bad^  banawArj  7. 
Slquincn  »art  Sin«  gettjonnen  bc^eftüd^  lif«  inb  goife,  tt>ictt)ail  bic  Srau:* 
bcnburd^fd^en  bat  niet  enl^icttcn,  mer  ^)(unberben  bic  ftat,  inb  fregen  barjo 

.  1.  %tbxt6)t  ^^ttted.    $gl.  SiltDoIt  3.  ^m  folgenben  Sage  tarn  H9(i'6U 

^on^d^umburg  22.  ^ie  Uebergabe  t)on  net  ^ülfdcor^d  toor  9leug  an,  f.  SBierflr. 

^fcmogcn  erfolgte  nad^  Markgraf  34  f(i(^on  1739,    Ucbcr  feine  2:bätiöleit  togl.  (Su* 

3an.  15.  nen,  ©cfc^i^tc  III,  531  ff. 

2.  a)er  Slbfagebtief  be«  Äaifer«  ifl  4.  Söier^.  1769:  'unöef^)art  fd^uffen 

Stnberna^  San.  7  batiert.   (S^mel,  9{eg.  fl  tan  ftunt  ber  ^ianb  fd^tff  beild  in  oen 

6943.  grünt*. 


838  VI.  «oeH>of{fc^e  (J^rcnlf  1499. 

t>xt  fftxip,    inb  bcr  fetfer  mit  ben  furftcn  Inb  rid^fkben  quam  jo  Socücn 
»ütdra2o.bc^  maenbage«  nae  paimm  *  unb  »art  fcr  eirüd(^cn  entfangen. 

!E)at  f (o«  jo  8in^  ttjart  ut^gefctant  Dan  ben  "ißid atben ,  bat  gebutoet 
tt)a^  anno  1 364  t)an  bifd^of  (Sngelbevt  t)an  bet  SWarf  \ 

3n  bem  fetoen  iair  fd^idbe  ber  !eifer  boiben  jo  bem  l^etjogen  »an  s 
®nit^e,  bi  in  jo  fomen  jo  Soetten,  eme  biftant  jo  boin.  l^e  enfeirbc  ftc^ 
nictbairan  inb  quam  niet.  bobcbeinbctfeifertaben  joSoeöen.  bofc!^i(fbe 
l;e  fm  reebe  ju  Soctten,  inb  ber  !eifer  fad  jo  gerid^t  ^  u)>  (Surfeenid^  intgein 
ben  butg  ^etjogen  inb  toolbc  in  affefeen  inb  berouben  find  laufe,  inb  fin 
reebe  toerantmerben  in  bur  bem  feifer  unb  furften  bat  befte  bat  fi  moic^*  lo 
ten,  inb  i)t  moifte  fetfd  <)erfoinItd^  jo  ßoefieu  fomen  nae  efeUgen  bagen, 
ate  l^ei  oud^  bebe,  ber  bur^  l^erjod(^  »an  ®ui(d^e  f|)idbe  ben  l^erjogen  i?an 
©urgunbien  uid  fiuen  lanben  nae  atten  finen  toitten,  ad  j^e  oud^  boin 
moifte:  toant  toer  im  bat  gettjeigert  ttjurben,  fo  mer  ifz  oud^  ot>erbatten 
tourben.  15 

awai  6.  3n  bem  feben  jair  bed  anberen  baged  nae  ascensionis  joid^  bet 
«1.325*.  feifer  mit  finen  fur*||ften  bed  ridbd  inb  rid^fteben  nid  ßoeüen  go  t)e(be 
intgein  ben  l^erjogen  bau  SBurgunbien  mit  eim  groiffen  l^eir  ban  bil 
groiffen  med^^tigen  ^eren  inb  fteben,  ai^  mit  namen  mit  bifd^of  3lbo(f  t)an 
aWenfe,  mit  bifd^of  Sol^an  »an  Syrier ,  mit  marfgref  Sllbted^t  t>an  ©rait*  20 
benburd^f.  ber  |)alfegret)e  ber  quam  niet,  ttjant  bie  \adf  intgl^ein  fin  broeber 
bifd^of  9ioj)red^t  ttjad,  ber  mit  bem  j^erjogen  Dan  ©urgunt  Dur  9luid  laä). 
item  nod^  anber  Di(  leeren  jogen  mit  bem  feifer  uid :  ber  l^ere  Dan  SBirtcit- 
berd^*,  ber  greDe  Dan  ©eine,  jtt)en  greDeu  Dan  3Sirnenburd^ ,  ein  grcüc 
Dan  ©ertl^eim,  ein  bifd^of  Dan  SBirfeburc^  ^,  ein  bifd^of  Dan  Siftefcen  \  25 
item  bie  ftat  Dan  ßoetten  mit  irem  Dolf  inb  ^ein^ageu  umbtrint  15  l^on* 
bert  man  in  einre  deibunge  mid  unb  rott.  item  bedgeUd^en  anber  xii}'- 
ftebe,  mit  namen  bie  Dan  9?uremberd^,  Dan  Slugdburc^,  Dan  Ulme,  »an 
5Roertingen,  Dan  ^tmptzn,  Dan  ®emunbt,  Dan  §atle,  Dan  §ei(bron,  ban 
S3afel,  Dan  ©letftat,  Dan  ©traidburd^  inb  Daft  anber  dein  rid^ftebe  in  30 
©loaDen  unb  in  ©eieren  inb  im  ßffad,  bie  Dan  ßoftenfe,  Dan  ©d^aif^u* 
fen,  Dan  gtanffort  inb  furfelid^  atte  ftebe  bed  rid^d,  inb  quamen  bem  feifet 
JO  btenft  mit  groiffen  coften.  mit  befem  l^eire  (eit  fid^  ber  feifer  bed  eir* 
ften  baged  intgein  3Wo(^eim  inb  flogen  np  atbae  ire  magcnburd^  inb  gejcß 

■ 

1.  Stjl  2)ien«taö,  SWäi^  21.     S^gt.      \ott>o\)l  ber ^crjog ©ert^arb  totebtr^inifi»  , 
@nncn,  (Sfi^(i}i6)ttlll,  536.    2)ie  3Scr«»      ^^crjog  Sil^clm.   (gnncn  lll,  538. 
lefeung  ber  (5a]pituIatton  ertt>ä^>nt  andf  4.  @raf  (Sber^arb. 

SBUtDoIt  öon  @d&aumburg  22.  5.  Shibolf  ll.  loon  ©d^crcnbcrg. 

2.  SSgl.  oben  @.  695.  6.  mif)t\m  toon  SÄciÄoiatt. 

3.  am  14.  'äpxil    ©eloben  »dren 


I 


1475.  sa» 

of  ]E)aittuin  inb  {ai^  bae  uf>  ben  4.  ta<fy^,  item  bed  maenkaged  battnae  ORm  s. 
brac^  ber  feifer  }Ap  mit  fime  l^eire  unb  jou)^  )^ottaii  ein  l^atbe  mite  H^vt 
9lict  tnb  aJJcrl^etm  inb  id  bie  )>Iaefee  bi  ben  bitt>oneren  genwmpt  jo  ^uJen 
up  bcm  latibc  2,  inb  ^t  bleif  bae  ßggcn  2  böge,  inb  batentuf d(^n  quam 
5  MJc^of  ^mxiä)  ban  SDZonfter  einte  bon  ^voaxi^hmäf,  inb  mit  eme  bie 
ftcbe  ui«  ©oringen  «nb  ©äffen  unb  btad^t  ein  groi«  l^eit^  je  bem  teifcr, 
toail  16  buifent  iDeitaftiger  man  unb  17  ^onbert  ^eittoagcn.  ber  ftat 
i>rttube  ban  Subed  quamen  fere  coftlid^en,  be^geüdjfen  ©run^i^,  ^am* 
btttd^,  Sunenburc^  inb  bie  ftat  ban  !Cortmunbe.    item  quam  on^fy  beffe(« 

10  t>m  bage«  ber  Jonge  marfgrebe  ban  ©aben  mit  fiuen  brunben.  item  be^ 
2.  baged  bairnae  quam  tantgrebe  ^enrid^  ban  |)effen,  tantgreben  ^r* 
man^  ]&roeber,  mit  fime  boll  ober  5Rtn  bi  SBoringen. 

3tem  bi  ber  fetoer  jit  tufd^n  bribac^  inb  faterdbad^  bur  t)in5teu,  ,|»«; 
bc«  nac^^  jb  2  uren  nae  mibbernadf^t,  quamen  l^r  (&t>txt  ban  Sirbiirc^> 

15  jonfer  do^an  ban  9iifferfd^eit  inb  :^atten  bi  800  reifiger  peibe  inb  umb* 
trint  1000  JO  boi«  üur  SSonne  inb  meinten  bie  ftat  jo  beftigcn  inb 
crftid^cn  inb  beftonben  bat  an  4  enben,  inb  loaren  in  ber  ftat  graoen  fo* 
men  mit  tjaffcn  inb  anbete  gereitfd^af,  umb  ober  bat  loaffer  jo  fomen, 
unb  bie  toed^ter  ttjurben  be^  gemare,  alfo  bat  fi  niet  gefd^^affcn  funben, 

20  inb  »urben  bhui^tic^  ^. 

3tem  bi  ber  felber  jit,  8  bage  nae  pin^teu,  fci^idbe  bie  ftat  ban  So«!*  soid  21. 
ten  bem  f eifer  nod^  1 5  ^onbert  man  in  einre  cleibunge  a^  bur. 

3tem  bairnae  bed  binftbage«  bur  f acramenft  bad^  brac^  ber  feifer  3Wai  23. 
np  mit  fime  i&eir  inb  ioi^  bort  bi  be«  l&erjogen  l^eire  bau  ©urgunbien 

25  up  biffe  fibe  ber  Ärfen  *,  inb  ee  fic^  ber  feifer  mit  fime  l^eire  gelad^t  l^abbe, 
quam  be^  l^erjogen  ban  SSurgunbien  juic^  anbringen  mit  eime  groiffen 
teifigen  gejuid^  jo  ptxtt  mit  etlid^en  bueffen  inb  flangen,  tt)ai(  jo  9  buifent 
man,  inb  fd^uffen  baft  Jere  in  be^  teifer«  ^eire  inb  baeben  baft  fd^aben^. 
i>et  bifd^of  ban  3Konfter  mit  finen  brunben  ftalten  fic^  eirft  jer  toeir  inb 

30  bie  burger  ban  ßoüen  mit  iren  brunben,  alfo  bat  bie  ben  l^erjogen  mit 
geaalt  l^inber  rugge  btungen  inb  etfd^offen  bem  l^erjogen  baft  bi(  boutte 
af  inb  |>erbe,  toait  250  ^)erbe  unb  toail  400  boiben,  inb  bel^ietben  finre 
Bueffen  oud^  einbeite,  inb  bie  SJurgunfd^en  ruimben.  inb  ber  feifer  mit 
finen  brunben  behielten  bat  bett  inb  begriffen  ben  (eger  ^. 

1.  2)ied  {limmt  nt^t  gu  ber  Angabe,      in  bei*  (S^roni!  genannten  Dörfern. 
bad  ^eer  fei  am  Montag  n^eitergegogen.  3.  ^gl.  bie  ^ef^reibung  bed  ©turmd 


2.  (Snnen  III,  544:  <6id  auf  bie  p^«  bei  SiIn>oIt  k>on  ^^aumburg  21 ,  ber 

ünger  ©aibc'.  3)aju  flimntt  bie  £)rt«an*  felbfl  anioefenb  »ar. 
Qobt  a  loco  Vülen  iuxta  Yillam  Ryncas-  4.  @rft. 

sele  bei  SacomMet  II,  510,  bo^  liegt  5.  $g(.  Si^ier^r.  2691  ff.  Markgraf, 

gü^iugen  ettoa«  nörbliti^  toon  ben  beiben  De  bello  Burg.  51 . 


i 


840  ^l.  Stotlifomt  (S^ronif  1499. 

3»ai  26.  atcm  be^  anbeten  böge«  baitnae  »onnen  be«  feifer^  öott  ein  bot* 
tont  np  ber  ärf.  bat  bie  ©utflunfd^en  bair  gclad^t  l^abben,  inb  braid^cn 
bat  af  inb  tont|)ent  in  ben  5Rin. 

•jwai  28.        Stern  bairnae  be^  fonbagc«  nae  factamenfe  bad^  *  ipatt  ein  bad^^  ge* 
fd^c)>t  obermife  einen  legaten  ^,  ber  ban  JRonte  ^erui«  gefant  »a^,  bie  fad^e  s 
jo  ftid^ten  inb  jo  beibingen,  inb  toa«  in  be^  leifer^  l^eir,  inb  qnam  ber  fetoe 

g9r.325b,  legate  mit  be«  feifer«  ^eir  jo  ||  bctbe:  ber  beibingt  tufd^en  bem  feifer  inb 
bem  ]&erjDgen  inb  toaxt  4  bage  ein  brib  geroefcn.  bairbinnen  befaegen 
be«  feifer«  bo(f  bat  burgunfd^e  ^eir  inb  bie  ©urgunfd^en  befaegen  be«  fei* 
fer«  l^eir  inb  gingen  beibe  jjartl^ien  binnen  9intd,  inb  toart  bil  gotfe  geoffert  lo 
fent  Quirin  ^  ban  ben  3EBae(en  inb  ban  anberen  luben ,  inb  unfe  brunbe 
brad^ten  bit  tonnen  fruife  inb  anber«  ^einteUd^  mit  binnen,  inb  jerftont 
toart  5Rui«  off enbair  gef|)ifet ,  inb  bie  ©urgunfd^en  joigen  ban  5Wni«  bi« 
np  bie  älrf ,  inb  bie  nebertentfd^e  fd^if  boiren  u)>  inb  af  atö  fi  }>Iaegen. 

Sun.  15.  bi«  bribe  in  bur§  maiffcn  [tont  bi«  Viti  inb  Modesti.  is 

3tem  in  bem  breben  bnr§  erftaid^en  bie  SSurgunfd^en  unfct  t>rmibe 
umbtrint  10  of  12 :  bo  joigen  unfe  brunbe  ban  bem  Stein  af  bur  5Rm« 
inb  naemen  bem  l^erjogen  10  fd^if  mit  finre  artelrien*,  mit  6  groiffen 
l^euftbueffen,  bil  ftangenbueffen,  l^aifbueffen,  fd^irm  inb  bil  tt>onbertid^r 
gereitfd^af  unb  bil  anber«  goife,  bat  gead^t  »art  bat  it  1 00  buif ent  gulben  m 
loeirt  toere,  a«  men  bae  faget,  inb  braid^ten  bie  fdf^if  be«  fribage«  jo 
Soetten. 

3tem  bairnae  be«  fribage«  ^  in  bem  abent  l^abben  bie  3Konfterfd^cn 
inb  unfe  brunbe  bau  ßoetten  ein  mangetunge  mit  ben  ^idtarbcn,  inb  bat 
gefd^ad^f  buiffen  be«  feifer«  gel^eifd^,  tt)ant  ein  gebot  gegeben  tt>a«,  bat  fic^i » 
niemand  ui«  ber  toagenbur^  geben  foutbe,  inb  in  bem  berbot  gefd^df)  bie 
mangelunge,  inb  bairumb  entt>outbe  ber  marfgrebe  ban  ®ranbenburd^  bie 
anberen  ui«  ber  tt)agenburd^  niet  (aiffen,  umb  unfe  brunbe  go  untrebben 
unb  befd^ubben,  alfo  bat  unfer  brunbe  unb  ber  3D?onfterfd(^en  boit  bieben 
umbtrint  7  l^onbert,  bie  fi  ben  meiften  beil  a(  brongen  in  ben  9iin.         so 

3tem  bairnae  tt)art  gebebingt,  bat  bie  [tat  Soetten  feulbe  bem  l^r* 
jogen  fin  fd^if  inb  bueffen  toebergeben ,  tt>ant  bat  in  bem  breben  gefd^iet 
tt)ere,  bat  oud^  alfo  gefd^ad^,  inb  men  gaf  eme  bat  loeberumb  umb  beften 

24.  mage(unge.       21).  *unfe'  flatt  'unfer'. 

1.  Ucbcreinpimmcnb  SBierflr.  2715.  5.  ©cmäß  ©icrflr.  2889  jUfft  fi* 

2.  ^Icyanbet,  ©ifAof  toon  gorli.  ber  ©crjog  ©amötag  nad)  @t.  ^onifa* 
Ucbcr  (eine  Slnfunft  In  Söln  f.  ^Beilagen  ciu«  (3un.  10)  an  bie  @rft  jurüd,  *fect 
I,  4.  !or^  ^>ernac  u^  ben  toribad^'  tommt  e«  )u 

3.  SSgl.  Sßicrftr.  2819.  bem  in  ber  (S^roni!  cnoä^^nten  Äanü)fe, 

4.  33gl.  SBiecpr.  2874.  dfo  »o^l  3un.  16. 


1475. 


841 


inb  begcrbcn  be«  f eifert,  bc^  bifd^of^  t>an  Syrier,  t)ott  anber  leeren  K  bod^ 
btcif  t)aft  ttct)en. 

3tcttt  jcrftont  toaxt  ein  l^cimttc^  foin  gcf|)toci^cn ,  ben  fer  toenid^ 

tubc  t)trnemmen  funbcn,  tt>te  bic  fin  foulbe.  nter  mcu  fadste,  bat  bc^  l^cr* 

5  jogen  ktom  l^cbbcn  fer  gefd^offcn  inb  mcrcn  fet  9ef)>tcit  »orbcn  in  bc« 

leifer^  l^eit^:  ^e  ntoift  anbcr«  (if  inb  goit  bat  gclaiffcn  ^ain.    ber  feifct 

l^cbbe  gerne  toait  gebain,  l^ebben  efelid^e  furften  :c  ttjitten  böigen  K 

3tent  bet  feifer  inb  bie  furften  inb  bie  ftebc  inb  oud^  ber  l^erjod^ 
i>an  ©urgnnbien  fint  njjgebrod^en  np  fent  ^eter«  inb  $ante  abent*.  ber  3»"- 28. 
10  feifer  inb  bie  furften  inb  fiebe  fint  jo  Soetten  tt>art  gebogen,  ber  l^erjod^ 
ban  Surgunbien  brad^  u|>  bur  bad^  inb  joid^  t)an  S^ut^  mit  deinen  gettjin 
inb  cren  inb  ^abbe  baröur  gelegen  ein  ganfe  jair  ntin  bunfte^atoe  rozäf 
inb  freftid^  goit  Derbain  inb  l^abbe  man(^en  eirüd^en  man  bairbur  boit 
getaiffen,  inb  man  fait,  bat  ^z  njait  15  buifent  man^  l^inben  Keö  fonber 
IS  bie  ))erbe,  ber  \>xi  tt>a^:  fo  fer  ^abbe  t)t  bat  Jair  9lui«  berfoid^t  mit  ftur? 
men  inb  fd^ieffen.  inb  joid^  in  fin  (ant,  ioant  ber  foninf  t^an  i^tanfrid^ 
ber  laöf  in  ^idfarbien  inb  toan  eme  bair  af  ftebe  unb  f(oe^,  inb  bie  ©mi^ 
^er  bie  toerbarften  eme  §oe  SBurgonbien. 

Stern  bifd^of  ^opzxt,  naebem  a^  ^erjod^  Sari  »an  Surgunbien 

20  n>eberumb  afgejogen  voa^,  bel^iett  i)Z  fid^  in  bem  taube  t>an  S!emt)en  unb 

äom  SSroet  unb  in  SBeftfalen.    (antgreöe  ^erman  gubernatoir  ber  nam 

tat  taut  i)aft  in,  ein^  l^ube,  bat  anber  morgen,  inb  bleif  bie  jioeibrad^t 

uod^  fteen  tufd^en  bif d^of  ^opxtdft  unb  bem  cat)ittel  unb  lantgret)e  f)erman. 

3tem  np  fent  ^eter«  unb  ^ani^  bad^  quam  ber  feifer  mit  finem  ^eir  3un.  29. 
^^  toeberumb  jo  ßoüen  in.  bie  furften  unb  bie  ^eren  unb  ber  ftebe  »runbe 
joigen  t^an  ftont  l^eim,  unb  ber  marfgreöe  bau  ®ranbenburd^  joid^  ftil* 
lid^en  jo  SDuitfd^e  ober  9iin  unb  mad^t  fid&  l^eim  eer  ieman^  »uifte.  unb 
bic  leeren  t>an  Sotten  joigen  im  nae  ober  JRin  unb  fd^enfben  eme  deinoit 
unb  anber^  mere.  a^  bit  meinten,  fo  \oa^  bat  gefd^enf  beffer,  bat  eme 
^0  t)et  l^erjod^  t^an  Surgunbien  gefd^enft  ^abbe  bur  9lui«. 

11  3n  bem  felben  jair  aö  ber  feifer  tt)eberumb  t>an  $Rui^  jo  ßoetten  »i.  326» 

(fÄlf(^(. 

13.  mand^enetuigettman.  »27). 


1.  ©enauere  eingaben  (Snnen  III, 

549  ff. 

2.  2).  IJf.  ber  ©erjog  i)abt  [xäf  hmäf 
Befied^ung  geholfen.  S)er  2*6xot  roax  eine 
nicbcrlanbif^c  3Wünje,  togl.  2eo  II,  153. 

3.  %m  <B6flni  ber  @eite  beutet  ber 
QE^rontfl  auf  ben  ^arfgrafen  bon  ^ran< 
hcnhnxQ  V^n. 

4.  9laäf  Sierjlraar«  (2907)  ^icr  je* 


benfattd  gu^erläjflgerer  Eingabe  30g  ber 
^ergog  Wloniaa  (3un.  26)  naäf  @t.  3o« 
l^onn,  ber  Äaifer  om  folgenben  S^age  ob. 
5.  2)tc  SSerluflangabe  ifl  fi6)tv  über* 
trieben,  ba  \a  naö)  SBierfhaat  (»gl.  oben 
@.  S31)  bie  ganje  ^elagerungdarmee  tot* 
ntgflend  anfanglid^  ni%t  einmal  15000 
betrug.    $gl.  audf  Markgraf  55. 


843  VI.  J^oel^offfe^e  (S^rcntt  1499. 

qmm ,  fc  etlangbe  bte  ftat  t>an  Soelten  ein  }oI  Dan  bet  fetferi^et  tttaie« 
ftait  untb  tcn  grciffcn  foft  inb  fd^^aben,  ben  bic  ftat  ban  goeQen  gebw 
^bbf  umb  ted  ric^^  tt>tlkn  ^ 
®<»>t.  8.  3n  bcm  feCbcn  iotr  wp  unfcr  lieber  brautoen  baci^  nativitatis  mxt 
angefangen  jo  SoeUen  jo  ben  ^reitgeren  bie  ^eilfonte  inb  fere  nn^ttii^e  ^ 
broberfc^af  ban  bem  Xofenfran^^.  mie  ^oec^tiij^  bie  begiftiget  fi  mit 
genabe  inb  af (aid,  mie  oetberßc^  allen  minfd^en ,  bat  tpirt  genoiij^famlic^ 
ui^eToifen  ban  ben  j)rebicanten.   vide  folio  145. 

"^s/b**  3ii  bcm  fclt>tn  jähr  lüort  jo  Sprint  an  bcr  (gtfc^  ein  iungc  fint  gcboit  öaii 

ben  Ooeben bie  3ueben  tt>utbcn  ol  begrciffen  inb  t>  erbt  an  t.  bot  fint  bebe  to 

t)tl  m'ixaUl  inb  id  ein  nume  fir^  gebumet  in  pn  ere. 

@o>t  -29.        3tem  bairnae  up  fent  SWid^ete  bad^  ftarf  ber  albe  icnfct  3ol^an  ^cre 
go  JRifferfd^eit,  bet  erfmatfd^alf  ma«  be^  ftif^  ban  6oeUen,  inb  fin  elfte 
fon  ionfer  Sol^an  ban  5Rtfferf(i?eit  toa^  biant  be^  capitel«  bant  boim  inb 
irer  jo^elber.    inb  bairnmb  nam  tantgrebe  ^crman  Sllfter  ^  in,  bie  cmc  is 
Bulben  moiften  in  nrber  be«  ca^)itete. 

Ott.  9.  3ii  ^em  felben  Jair  up  Jent  ©ereoin^  abcnt  joid^  ber  fcifer  banßocl* 
len  mibbermnb  l^eim,  inb  niemant  enfunt  toiffen,  tt>ie  bat  gefointtoa^. 
maüxäi  moift  fid^  Soeben  uur  bem  anbeten. 

9^0».  29.        3tem  bairnae  np  fent  Slnbrei^  abent  tieffen  bie  ^eren  ber  ftat  ßocl*  2« 
len  nutt)e  gntben  munfeen  mit  namen  clofegutben,  inb  golben  gelid^  anbe^ 
ren  furfurftcngulcen,  bc6  in  mand(;en  iaercn  niet  getceft  entoa^.  inb  ouc^^ 
jerftont  bairnae  (ieffen  fi  mnnfeen  toi6t)ennige  mit  ber  bri  l^illiger  fcninge 
tt>apzn,  alte  moerd^in  inb  ond^  fetter  *. 

«Woü.ii.        3n  beul  felben  iair  umbtrint  fent  SäWertin«  miffen,  boe  fatten  unfc25 
^eren,  ein  rait  ban  ßoellen,  bat  fei«be  boiber  toin^  np  jo  affifen,  bair* 
umb  groi^  befroenunge  ma^  ban  ben  bürgeren. 

gio».  II.        3n  bem  felben  jair  umb  fent  ÜWertin«  miffen  jcid^  l^ergod^  Sari  bon 
Surgonbien  ober  ben  l^erjod^  ban  gotringen  ^  inb  lad^  in  fimc  lanb  ein 
git  lanf .    int  left  frege  l^e  bat  ganfee  laut  in  inb  moeften  eme  l^ulbcit  3« 
inb  frege  finen  toillen.   inb  ir  l^ergoc^  quam  entDec^  bi  ben  foninf  ban 
SSranfrid^. 

Anno  dni.  1476. 

@(^ebet  3n  ben  fett>cn  joir  Xüa9  in  granfen  in  otocrtant  go  S'llclatö^uiffcn  ein  bungen* 

'  fleger  inb  toa^  ein  foe^iit :  bei*  beßonbe  go  :k)rebigen  inb  faij^te,  ttnfer  Ueioe  torautDC  ^ 

26.  'üoi'  flatt  '»oibct*.        28.  üJicrtii«. 

1.  «gl.  oben  @.  826  iRote  3.  3.  S5ei  SBonn. 

2.  @inen  genauen  ^erid^t  über  bie  4.  Beitreibung  ber  neuen  Winifli 
Stiftung  gibtGelenius,  De  magnit.  Col.  bei  (gnnen  III,  895.  900. 
464  ff.           ♦  5.  ^ienattt«. 


1476.  1477. 


843 


\fthht  eme  bat  offenBairt  hib  U'oelm,  inb  \)t  began  )o  )>rebtgen  np  bu  gcifiU^ett  tnb 
iM>  it  fci^titü^  kiytn,  item  bat  men  niet  foulbe  gotte  tnb  toegcgelt  ge)>en  ben  (eren, 
afle  kooffere  tnb  melbe  xotxtn  bri  tnb  gemein,  inb  anbei*  k>i(  btnge.  tnb  quam  grotffe 
tt>er(t  batr  u)>  bie  bterbage,  umb  in  jo  l^oeren.  inb  bae  mart  ein  ca^eU  ge» 
5  butDet  inb  quam  groi«  offer  bair.  jom  ieflen  ber  bnf(i^of  ban  SBir^burti^ 
b«b€  in  grifen  inb  lieg  in  t)erbernen  *. 

3n  bem  iair  un«  leeren  1476  quamen  tantgrcbcn  $)crman^  t>tunbc 
mn  f)cffen  mx  äßcrfenl^emi  inb  t)ur  ÜRoren^oücn  tnb  mx  Slbenbor})  ^ 
inb  namen  btc  in. 

10         3n  fcent  fefeen  iair  ^abbc  bufd^of  9toj)crt  ncd^  unbct  emc  bcn  ©ruel. 
np  fent  ©c^oloftica  nad^t  cjuamcn  bie  jolbcncr,  bie  jomSSruit  lacgen,  gcer.io. 
üur  ßofüen  but  fcnt  ®cbcrindt)or|c  inb  bcrbranten  bie  uiffcrfte  poxi^t  bi 
htm  fteinen  botocr!,  bat  ben  ^etcn  inb  bürgeren  ber  [tat  ßoeUen  fere  fptt. 
iiib  id  nn  wibberuntb  ein  nutoe  gemacht,  mit  ifer  bejoegen. 

1 5         3n  bem  f etoen  iair  in  bem  baftabent  ?  f toegen  bie  ©wifeer  ben  ^cr jogen  swärj  3. 
t>an  Surgonbten  in  ®a|)l^oien,  »ail  8  bufent  man,  inb  bair  bleif  bint  be« 
toninf^  fon  ban  Slragonten  Inb  be«  ^rjogen  brober  ban  Ortien«  inb  gre^ 
ben  inb  rittere,  inb  namen  bem  ^crjogen  al  (in  buffen,  t»ai(  800,  inb  al 
fin  fitoer  inb  fin  froin  ban  ebelen  fteinen,  inb  ftoigen  eme  tt>ait  13  bnfent 

20  man  inb  gett)onnen  im  af  fin  tt>agenbnrd(^*. 


II  Anno  dni.  1477.  991.326^. 

3n  ben  joeren  un«  ^eren  1477  berbant  fid^  ber  ^ergod^  ban  8otrtn* 
gen,  ber  »erbreben  toa^,  mit  ben  ©mifeeren  inb  anberen  fteben  intgain 
ben  l^erjogen  ban  ©urgonbien.  ine  ber  ^erjod^  lad(^  bnr  einer  flat  in  io^ 
ttingen,  Stande  genoem^)t,  mit  eime  groiffen  bolf  inb  ^abbe  bairbnr  ge* 
legen  ein  lange  jit  inb  l^atte  bie  ftat  fere  genoebiget  mit  ftnrmen  inb 
fd^ieffen.  jom  leften  toart  fft  obergogen  t>an  bem  l^erjogcn  ban  Sotrin* 
gen  inb  (Stinfeeren  inb  toart  erflagen  np  brujienabent.  mit  bil  anberen  3nn.  5. 
^eren,  ritteren  inb  f ned^ten ,  inb  »a«  ber  felbe  ^erjod^  Sari  berloren  bi« 


19.  tnb  \im  böigen. 

1 .  lieber  bicfeö  35orf^iel  ber  S3auern» 
friegc  togl.  S3arad,  ©an«  538^m  unb  bie 
SBaQfat^rt  mäf  9li!(a9^aufen,  im  ^rd^it) 
be«  bij^.  herein«  loon  Unterfranfcn  Xiv. 

2.  3Ke(fen^eim,  Wtoxcni^o'otn,  2lben* 
botf,  aQe  bei  St^einba^  (^onn) . 

3.  m^  gaflabenb  {c^eint  bie  (S^ronif 
I^ier  ni(^t,  tt>ie  an^  borfommt,  ben  ©onn» 
tag  Esto  mihi  (1476  gebr.  25),  fonbem 
Sonntag  InvocAvit  {mdx^  3)  anjunc^;* 
mcn,  auf  »el^cn  £ag  bie  ^c^Iac^t  bei 
©ranfon  fallt. 


4.  Äarl«  SSerlufl  tt>ar  toeit  geringer, 
t)gl.  SWüttcr,  ©(if^njcljergef^.  V,  c.  1 
(2iBer!e,  etuttg.  u.  Slübingen  1833,  X, 
26) .  ^tedei^t  {^n^ebt  bie  übrigen«  gar 
nid^t  erwähnte  @c^Iad^t  bei  fD'lurten  t>or. 
Unter  'be«  ^erjogen  brober  ban  Orlien«' 
fann  rool^I  nur  ?ubtoig,  ©ruber  bc«  $rin» 
gen  ©ill^elm  t>on  Orange  berßanben  fein 
(t)gl.  SWütter  a.  a.  O.  23),  hinter  'bc« 
fontn!«  fon  t>an  ^ragonien'  möchte  i<if 
einen  bloßen  2)o^)>elgänger  bermut^en, 


844  VI.  J^oeI]^offfd^e(S^rom!1499. 

np  ben  onberen  bad^  nae  ber  \iaöft  unbct  bcn  anbeten,  bte  batt  boit  ble* 
bcn  ttjaren,  ber  baft  bit  ts>a^,  inb  »att  baimae  bunben  inb  mtrlttd^  belant 
an  efelid^en  Hntjeid^en,  bie  l^ei  an  \\ä)  l^abbe,  inb  toart  binnen  9iancie  cf^ 
fenbeirlid^en  np  ben  mart  gelad^^t  inb  bleif  bair  ligen  bt^  up  ben  berben 
bad^,  inb  »et  in  monibe  feen  ban  ftnen  btunben  inb  unbetfaiffen  inb  bctt  s 
al  man,  bie  mcd^ten  fönten,  inb  l^abben  bti  bage  fttad  geteib,  inb  »att 
baitnae  begtaben  eitlid^en  binnen  9iancie.  bod^  »art  naemael^  in  pnen 
lanben  gtoig  goit  betmettet,  bat  l^e  nod^  lebebe  inb  unttonnen  toete  *  inb 
fonfte  fin  gejoigen  jo  bem  ^iüigen  gtabe,  a«  einte  ban  finen  butfabetcn 
gebain  l^abbe.  oud^  ts>a^  einte  in  obettant  in  einte  [tat,  SStniffeP  genant,  lo 
mit  einet  funbetßd^et  cteibunge  inb  mit  einet  tonnbetlici^et  maniete  jo 
effen  bie  fpi^  ban  bet  etbcn :  bet  \pxa(i^,  bat  ^ei  l^etjod^  Äatt  toete.  met 
bie  »ettung  toa^  aljofamen  bettoten:  f)tx  i«  boit  inb  fa(  (oen  untfangen 
ban  finen  »etten.  bet  batnm  be^  iait«  a^  i&ei  etftagen  toatt,  i^  begriffen 
1477.   in  bem  bet^:  Cemite  nVnC  dVCes  bVrgVndVM  gLorla  neCat.  is 

3tem  biffe  butg  l^etjoc^  SatI  tegietbe  12  jait  nae  fin«  babet«  boit^ 
inb  tt)a«  bet  (eft  ban  bem  butgonfd^en  ftam. 
3WÄra  3.        3n  bem  fefcen  jait,  be«  betben  bad^«  in  bem  metfe,  l^ait  men  gebta^ 
gen  bat  ^iüige  factament,  fent  ©ebetin ,  fent  Sttbin  inb  fent  ßunibettu« 
jo  Soeüen  mit  mand^en  tottifen  inb  fetfeen,  gobe  jo  toebe  inb  jo  eten,  20 
bat  ^ei  un«  bettoeft  ^abbe  ban  unf etem  biant ,  tt)ant  man  finte  toa«  be^ 
fotget  toebet  jo  lomen  in  biffe  (anbe,  l^ebbe  l^ei  tebenbid^  bCeben,  tt>ant  ^ei 
toa^  JO  finen  jiben  ein  fttadf  etfd^^tedttid^  man  intgl^ein  ai  fin  bianbe. 
met  baebi  xoa^  ^e  ein  ted^tfetbid^  man  in  fin  gerid^ten  inb  l^ictbe  fin  lanbe 
in  goibem  bteben,  bat  bet  foufman  fid^etüd^  xoanttkn  mod^tc.  inb  bait*  25 
nmb  l^abe  iä)  nae  bet  jit  a(jo  bidte  gel^oitt  tounfd^en,  bat  got  geben  toonlbe 
bat  l^e  nod^  lebebe. 

3tem  jetftont  baitnae.  in  bem  fetoen  jait  beftatt  loninl  Sobotoid^ 
ban  gtanltid^  baft  bit  joCbenet  inb  joic^  mit  eim  gtoiffen  l^ouf  in  "ißidfat^ 
bien,  bat  bem  butg  ^etjod^  Satt  joge^oitt  inb  betbonben  n)a«,  inb  geioan  30 
efelid^e  ftebe  mit  mad^t  inb  bet  meifte  beit  gaeben  fid^  \xp  in  be«  foninK 
^ant,  inb  ftted^  ^idtatbien  np  ein  hitfe  jit  ganfe  in  inb  toan  oud^ 
baft  anbet  ftebe  in  §ennegaun)en  inb  joic^  bott  an  gtonbeten  mit  einte 
gtoiffen  bolf. 

3tem  jetftont  in  bem  felben  jait  loaten  bie  unbetfaiffen  l^etjod^  35 

1.  SDaloon  fpri^t  anö)  3.  to.  aWütter,  ber  fi6)  für  Äarl  bcn  Äti^^ncn  att«aab. 
@(^tDeijcrgc((!^.  (SScrfe  XXII,  67) ,  fdbft  in  ^rudf\ai  gcfe^^en. 

2.  fcru^fal.   $«auncru«  (Chron.  u,  3.  3rrig !  "^ifüipp  ber  ®utc  jlarb  crjl 
gener.  50)  crjäl^It,  er  ^aht  ben  Tltn^d^tn,  1467, 


1477.  845 

Äatld  t)tttg  in  aßen  [inen  lanbcn  fcte  begangen  tnb  in  g^^iffen  fotgen, 
toont  fl  geinen  leeren  ^abben.  nu  ^abbe  l^crjod^  Sari  bnrg  eine  elige  todf^ 
ttx  naegelaiff en :  fo  l^ielben  bie  leerten,  ftcbe  inb  brunbe  in  finen  tanben 
tait,  bat  man  bie  bod^ter  bnt§  l^tüici^en  moid^t,  bairmit  bie  lant  in  breben 
5  lomen  moid^ten,  ate  oud^  bnr  teben  gemeift  maten  im  leben  ^rjod^  Äartt 
mit  feifer  gteberid^«  fon,  genant  ÜRa^imUianu^,  inb  toa^  ein  tnmpir  be^ 
gemeinen  boll«,  bat  f nicken  l^ifid^  burg  foulbe  befj)roed(^en  fin  toorben  in 
bem  feiger  bur  5Kni«  K  fo  toaxt  m  ganfe  gef (offen,  bat  man  ben  ^xlxä} 
botfuren  foulbe,  inb  bie  lantfd^af ,  ebelman,  ritterf^af  inb  ftebe  berbonben 

10  fid^  genfelic^en  jofamen,  tif  inb  goit  maüic^  bi  bem  anbeten  jo  laiffen, 
inb  ber  l^iüd^  ginge  jo,  inb  l^aint  eme  gefd(^reben  inb  ire  titterfd^aft  gefant, 
bat  l^ei  fomen  fouCbe  inb  ben  l^itid^  bolfueren  inb  bie  tant  an  fid^  nemen 
inb  bem  lonini  ban  granfrid^  tt>eberftant  boin :  toant  ber  foninf  feige  in 
ben  (anben  mit  groiffem  boll. 

15         Stern  in  bem  fefcen  jair,  fnrfe  nae  fent  Sol^an«  bad^  mifefom*||mer,  f^^%]\ 
quam  ui^  Deftenrid^  feifer  greberid^^  fon,  genoemj)t  äliafimilianud,  erft== 
fftxioöf  ban  Oefterid^,  jo  Soefien  mit  finen  ^eren  inb  lad)  bair  toaii  ein 
maent  inb  repe  fid^  bair  mit  finen  leeren,  bie  mit  eme  in  ©rabant  inb  in 
gtanberen  jeen  foutben  go  ftnre  bruit,  inb  bie  bod^ter  bur§  fant  im  oud^ 

20  Dil  leeren  jo  Soeüen  umb  in  go  l^oefen. 

Stem  bairnae  up  fent  ^eter  binfetö  abent  jouc^  be^  feifer«  fon  burgsun  31. 
ui«  Soefien  nae  ©rabant,  bie  tant  an  fid^  jo  nemmen  mit  ber  icnffrautDen, 
be«  l^rjogen  bod^ter  ban  ©urgonbien.  'bair  joid^  mit  eme  ber  buf^of 
ban  5Erier  inb  l^er jod^  SBitl^elm  ban  ©nild^e  inb  ban  bem  ©erge ,  ber 

26  marfgreüe  ban  Saben  inb  be«  marfgreben  fon  ban  ©ranbenburd^  inb 
bort  anbere  leeren  inb  rittere  jomail  l^eirlid^,  inb  alle  \toax%  gecfeit.  inb 
bie  ftat  ban  SoeBen  fd^enften  im  jtoae  filberen  fannen  inb  gelt  bairin, 
bat  toa«  toail  15  l^unbert  gulben  toert,  inb  bie  ftat  fanbe  ond^  pextt  mit 
im,  umbtrint  25  ptxie.    inb  be«  leifer«  fon  burg  quam  in  bem  angft  in 

30  ©rabant  inb  joud^  bort  go  ®ent  mit  finen  brunben  inb  flief  bae  bi^. 

3n  bem  felben  jiair  n^)  fent  Soffan^  bad^  mitfommer  toart  i^erjod^  3««.  24. 
flilf  ban  ©elren  erflagen  boit  bi  ©ornedE^  ban  ben  granjofen.  ber  felbe 
l^ergod^  l^abbe  lange  gebangen  gefegen  in  f^lanberen ,  \x>ant  fft  finen  baber 

1.  ^ic  ^cixaif}  p>\\6ftn  Wlaxmiiidxt  3.  2)oontif  ober  j^oumat^.  2)erSag, 

itnb  Wtaxia  toax  f($on  auf  ber  Trierer  iebenfadd  @nbe  3unt,  tfl  xt\6)t  genau  U^ 

3itfammen!unft  jur  ®pxaSft  ge!ommcn.  !onnt.  ©gl.  Nijhoff,  Gedenkwaardighe- 

®a6  btc  (g^ebcrcbung  toor  Üieuß  gentad^t  den  v,  xxxix.    2)ic  gelbrif^c  (S^rouil 

toorben  fei,  fogt  audf  btc  gortfetjung  ber  S3l.  233a  j^^t  ipgo  die  sanctorum  dor- 

Chron.  praes.  240.  mientium  ßun.  27),  cbenfo  bcr  Appen- 

2.   1477  «ug.  19,  ?eo  II,  190.  dix  ju  SBil^elm  t>on  «ert^cn  136. 


846  VI.  Stotlffom^  (g\fxomt  1499. 

get>QTtsen  l^abbe  inb  gebenftui^  gel^a(ben,  inb  bo  l^oii^  ßati  boit  tsM,  fo 
quant  ^  ut^.  inb  bo  ber  (oninl  t>an  ^^ranMii^  glanbecett  inb  bie  iosbe 
cbertjaBen  »oiilbc.  f  o  »uv<>en  fi  bcn  burf  l^crjo^  äitf  u))  t>m  ein  ^ettftmcai. 
Sun.  24.  3n  bem  fctbcn  iatr  umbtrint  fcnt  3o]^a»«  miffen  * ,  bo  toaxt  ein  ftot 
boH  (Soetlen  einte  faij^en  ein^  mit  einte  co^tttel  jont  bDime  inb  mit  tot^  s 
gteben  §ermau  ban  Reffen ,  ber  ein  gubematot  bc«  ftift«  i©o«  ton  6oe(- 
(en  getoten,  inb  joige  ni^  mit  t>aft  bde  tnben,  mit  gtoiffen  l^enftbue^, 
fttitf>nffen  inb  anbet  buffen  inb  geteitfd^ft,  int  eitft  bnt  SDtbingentjA 
n)onnen  bat  t>an  ftnnt  ftotmd  inb  <)tunbetben  bat.  bait  tnott  bä  gne^ 
nmbgef lagen,  inb  joigen  bon  banne  t>ott  but  Sinne  inb  taegen  baitbnr  lo 
nmbttint  8  bage  inb  baeben  baft  fd^ben  an  bet  pat  mit  fci^ieff«  tab 
monnen  bat  ftetgen  onci|^  ftutm«,  inb  mcfben  bae  bort  bur  bot  ftoö  ii^ 
taegen  nod^  bi  8  bage  inb  f d^nffen  bot  jfo^  f ete,  inb  int  left  »att  bat  iif * 
gegeben  bel^eWid^;  lifd  inb  gne^  bie  t>axxup  toaeten. 

3tem  jetftont  bairnae  joii^  man  bott  bux  Debe  mit  bet  geteitfd^aft,  15 
inb  ee  bie  geteitfd^af  bait  qnam,  gingen  fi  bat  f (0^  ^twcntö  an  inb  ts^Bom 
bat  inb  ftiegen  baft  gebangen  inb  bil  gue^  boitn^. 

dtetn  np  bi€  fetbe  jit  toa^  bnfc^of  9lo^eci^t  ban  (Soetten  Umnm 
Stmpen  inb  l^atte  in  geloeft,  6i  in  jo  büi>en.  a«  l^ei  t>eniam,  bot  biffc 
mx^  f to^  inb  ftetgin  f 0  futfe  gen)onnen  worben ,  bae  cnn>o»(b«  ifd  fenger  2« 
10  Scn^^cn  niet  Miben  inb  erieufte  ben  ban  8enq)en:  of  fi  ein  foin  ftiegen 
fnnben,  bat  fi  bie  nemen.  alfo  tieffen  fi  in  ui^  inb  qitam  J^eimUd^^ti' 
med^,  inb  bie  oau  Sempen  ftieg?n  me  foin.  inb  bae  joigat  bet  lantgtebc 
butg  mit  finen  i>tnnben  inb  bie  bntget  inb  jo&enet  toan  (Soeöen  mit  m 
geteitfdl^aft  toebetnmb  l^eim»  25 

Stem  jetftont  baitnae  in  bem  felböi  jait  kfd^cibe  ffttio^  SBit^ta 
ban  €$uit(i^e  inb  ban  bem  ^etge  einen  haä)  tnfd^  bem  J^ufd^of  b:an  <Eoebie 
9to))ettttö  inb  bem  capitei  banme  boim,  np  ein  jit  jo  Jöetd^en  2  jo  fm. 
inb  bait  toatt  ein  bt^e  betraemt  obetmi^  bie  ftunbe  be«  l^tea  ban 
Oct.  1.  ®ui(d^e  bi^  fent  Siemeid  bad^,  inb  baittnfc^en  foulbe  ber  l^rjod^  bon  » 
®niW^e  ein  ganfee  foin  uidfpted^,  bc«  bie  beibe  ^ort^i^  ingegangen 
n>aten.  inb  bait  tufd^n  bet  jit  »att  nidgefprod^en,  Mt  bufd^of  Sioptc^ 
fouibe  bel^teen  fin  (ebcntanf  bie  ftat  ficd^idf^  mit  bem  fto«,  mit  ben  ren^ 
ten  baitin  gel^oitenbe,  inb  ^eimetfel^em  xip  betSmift^.  inb  toete  it  fad^c, 

8.  ^uftt»M«ffcn  «nber  fIrijtBuffen  inb  tmffen. 

1.  !S)er3ud  gegen  Uerbingen,  ü!inn  ki  d^Hnbaci^,  viUa  Hemersheim  up  der 
iinb  Ocbt  begann  fc^on  in  ber  crflcn  Tzwisten  in  einer  Uvfunbc  ^arl'«  IV. 
Hälfte  3uni.  @.  (Snnen  ill,  578.  toon  1353  («Innoten  be«  ^ifl.  «er.  f.  b. 

2.  Serg^eim.  Diieberr^ein,  5.  $eft,  215). 

3.  $eimcrjl^eim  om  @n)ifler  ^a6f, 


1477.  847 

b«t  btc  tepten  jattd  iriet  3  bufent  gulben  *  mxt  enteren,  tat  fwtfbc  mon 
eme  gnet  boiti  4ti^  bem  fttft,  inb  boinmt  foutbe  ber  bufd^f  jobreben  (in 
inb  fi(f)  bed  ftiftd  niet  mc  unber»>iirt>eii  ned)  froebciu 

3tem  [crc  furfe  baitnac  in  bcm  felbcn  iair  joid^  ber  bitfd^of  burfe 
5  beben  in  bot  tant  inb  fd^reif  l^ctaf ,  ^ci  cnwotttbc  ber  fotnen  nod^  ber 
babingen  niet  ^atben. 

II  3tem  jerftunt  baitnae  in  bem  fetoen  iair  bcfanten  be^  ^rjogen  «t.327b. 
frunb  bon  ©utfcj^e  bie^  ainjjtlnib  bam  ©rnilfe,  bon  Sed^cirid^,  ban  SReini* 
haö}  inb  JRoIonfeegge  inb  bcfd^^eiben  bie  in  ben  boim ,  inre  rcd^nfdj^aft 

10  jo  boin,  bot  olfo  gefd^d^.  inb  bie  boiml^cren  toorben  mit  ben  jobre^ 
ben  inb  gaben  in  geCt  inb  oud^  berfd^ribongen,  me^  man  mit  in  oberbra* 
gen  »ad.  inb  ber  tantgrebe  reit  ban  ftnnt,  ad  bit  gefd^et  tt>ad,  gom 
®r«iel,  io  ?ed^enid^  inb  fd^idtte  fin  brnnbe  jo  9teimbadj^,  jo  JRotan^egge 
inb  nom  bie  in  inb  tied  bie  burger  inb  nnberfaiffen  eme  l^nlben  inb  fmeren 

15  trn»e  inb  ffodi  jo  fin,  atö  cime  gubernator  t>an  bcd  ca^itete  »egen^. 

3n  bem  fetoen  iair ,  fco  »aren  bie  ^eren  ban  3lid^en  uneiud  mit 

ire  gemeinbe,  bie  adcifen  inb  uffomingen  afl^aben  »onlben,  inb  bie  ban 

ber  gemeinben  l^atten  baft  bergaberunge  binnen  Slid&en  inb  ^ielben  iren 

tait  inb  fd^idtten  ire  l^oeftuibe,  mit  nomen  einen  3Bi(l^eIm  S3eiffe(,  ber  ban 

20  tteftid^en  brunben  »ad,  inb  einen  genant  Sambred^t  Sroid^enbedEcr,  nod^ 
einen  fmit  in  fent  3acobdftrai[fe  jo  baft  maeüen  an  bat  rait^uid, 
mit  ben  leeren  jo  fpred^en ,  inb  (achten  ben  ^eren  baft  ftointlid^e  reben 
bur :  fi  »antben  bie  adfcifen  af  l^aben  inb  ber  nit  me  gegeben  l^aben,  mit 
bil  anberen  breutoorben,  inb  bejiegen-bie  leeren,  bat  fi  baft  bi(  brief  fout 

25  ben  l^in  boin  befiegeten  mit  ber  [tat  groiffe  feget,  bie  nod^  nnbefd(^reben 

n>eren ,  bat  fid^  niet  alf o  erbant ,  inb  quam  f o  berre ,  bat  ber  leeren  ein 

beit  jo  Stiegen  binnen  niet  bliben  enborten  inb  joigen  uid.   bod^  ber  rait 

befd^eif  fi  iub  qnamen  »eber  in,  »ant  fi  ber  f ad^en  nnf d^nlbid^  iparen  K 

3tem  lurfe  bairnae  fd^idtben  ber  rait  ban  Slid^en  nae  efeßgen  trefli* 

30  gen  bürgeren,  bie  fid^  bed  u))(oufd  nod&  fcej^  l^eimtid(;en  raife  niet  froeben 

nwutben,  ber  nod^  ein  mirfüd^e  fomme  toa^,  inb  begerben  raife,  mie  fi  fid^ 

]^tben  foutben  in  biefen  fad^en.    bie  giengen  jofamen  inb  gaben  bem 

'  raebe  ein  antmort:  fi  l^ebben  fi  geforen,  bat  fi  ber  ftat  inb  ber  bnrger 

nnfe  inb  beft  bur  foulben  feren  inb  raeben.   fi  entt)iften  niet,  ein  rait  l^ebbe 

1.  S>ie  ingetti^erte  diente  betrug  3.  iD'^ei^er,  %a^m]^t  ®efd^i(^ten 
4000  ©ulbeu.  Ucbrigen«  fmb  bie  öe^  (aJlüIbeim  1781)  399  ff.  gibt  »eitere 
fihnmnngen  be9  Sergl^eimer  Vertrags  ^in^el^ettennacd  einem '^ad^eneriD'lfc/, 
t)om  26.  3uU  1477  (l*acombIet,  Urfnn«  \ti^t  aber  ben  Äu«bru4^  ber  Unrn^en  1474 
benbttc^  IV,  486)  ri(i(^ttg  angegeben.  <8ept.  22. 

2.  359I.  (gnnen  III,  581. 


848 


VI.  Stetl\fof^6^t  (S^ront!  1499. 


fid^f  gel^altcn  nocSf  a«  bat  gcburt:  bat  fi  bat  »ort  alfo  l&tclbcn.  tocr 
icman^,  bcr  in  get  ungcburlid^«  öurted^tc,  ft  touftcn  toait  toic  fi  bat  ftrai* 
fcn  foulbcn.  fi  »ouCben  ßf  inb  goit  bi  fi  fteücn,  of  in  ieman«  gctoaft 
Durfeid^tc  2C. 

3tcm  fcrc  fur|  bairuac  in  bemc  fctocn  iair  l^ictbcn  fi  xaxt  inb  lieffcn  5 
Sötl^tm  ©eiffct  mx^  jo  bcn  Sluguftinercn  in  bcr  firmen  ^oiücn  t>nx  bcn 
rait  inb  bracgbcn  in,  of  ^c  gcfad^t  l^ebbc  ban  ben  nnbefcgclbcn  briebcn  a« 
üurg  i^.    l^e  fprad^  *iae\   mcn  bracgbc  in,  toae  bic  briei>c  tocren.  l^ 
anttt)otbc,  l^ci  entoiftc  be^  nict.  mcn  bracgbe  in,  tt>ac  l^e  mit  bet  rebcn 
^er  qucmc.  l^c  anttt)crbc,  it  »er  im  gcfaci^t,  mcr  ^t  cnujiftc  nicmant  jo  10 
noemen ,  bcr  im  bat  gcfad^t  ^abbc ,  alfo  bat  l^c  bc^  gein  bctoifcn  fnnbc. 
mcn  bracgbc  in,  toat  in  bairjo  bctocigt  l^cbbc,  bcn  l^cimtic^cn  tait  l^cl^n 
JO  ^atbcn  inb  bcn  u^)touf  jo  maci^cn,  bair  l^c  ond(^  locnnid^  gucbcr  rcbcn 
\xp  tt)uftc  JO  fagcn.   boc^icfd^  mcn  in  finc  bigct  boin  inb  tic^  cmc  fui 
l^cuft  bur  bcm  raitl^uiffc  afftain  inb  in  ein  tabe  boin  inb  locbcrnmb  jo  15 
bcn  äluguftincrcn  begraben,   jerftunt  baimac  enl^ietbcn  bie  gemcinbc 
gcincn  l^cimlic^cn  rait  me  inb  lieffcn  bie  ^crcn  gcttjcrbcn. 

Anno  dni.  1478. 

üRaiio,  3n  ben  iairen  un«  ^creu  1478  nmbtrint  finden  ^  toontbe  bnfd^of 
5Ro^)art  npn>art  trecf cn  burc^  C^effcn ,  inb  l^c  »art  gcbangen  ban  (ant^  20 
grcbe  §cnrid^«  bieneren  inb  mart  gcbenftid^  gcboirt  in  bat  lant  jo  Reffen 
inb  lai)  efetid^c  Jair  boe  gcbangen  n^)  cim  f(o«  bat  genant  i«  ©lanfenftein. 
3tem  in  bem  fe(ben  fair  in  bein  apxxUt  2  tt)orbcn  5  minfd^en  bi  fcnt 
Sat^crinen  jemcrlid^en  ermort  in  eime  l^niffc  inb  ttjart  baft  bit  guc|  boir 
genomen,  inb  laegen  boit  in  bem  l^uiffc  n|)  ben  4.  bad^,  ce  man  bcd  gettjar  25 
tt)art  K  bcr  man  bcr  ermort  »art  l^iefd^  ^etnrid^  Snctt  inb  fin  fraume, 
»ort  §cinrid^«  nebe,  toa«  ein  junf  mund^ctgtn  ban  unfer  lieber  brauioen 
broeber  orbcn,  ein  mait,  nod^  ein  metgin,  tt)a«  bcr  brantpcn  nid^t.  »an 

«(.32s».be^  II  burß  morfe  tt)cgcn  gefd^ad^  man^ertei  bcrfnd^ung.    ein  naebuir 
bairbi  toart  gepiniget,  bat  l^ci  fin  (cbebage  ein  crnp^)el  bCibcn  moeft,  inb  3» 
rooxt  bod^  unfd^nlbid^  gcbonbcn.    ond^  tt)orben  ein  beil  gcrid^t  buiffen 


1 .  Scbcnfoü«  frü^^cr,  ba  ^ijctn«  IV. 
fd)on  1478  %pv.  17  bcn  taifcr  erfud^tc, 
9iu^rc(i(|t  gui*  greH^cit  ju  toer^clfcn. 
(£^me(,  9legcPen7197.  SÄommcI,  ®efd^. 
öon  Reffen  III,  59  (agt :  'mitten  im  2öin« 
tev\  %i9  Ort  feiner  Oefangenfdt^aft  tt)irb 
ebcnb.  *  öionfcnjlein  o^>ntt>eit  ©laben» 
H6}'  (bei  3}larburg)  genannt. 


2.  21m  3.  ?(^ril  forbcrt  bic  ©tabt  ju 
SRati^forfc^nngcn  toegen  bc«  *in  ber  na^t 
k>an  bem  mainbage  np  ben  bindtad^  me|i* 
leben'  (alfo  üom  30.  onf  bcn  31.  aRorj) 
begangenen  fünffaci^en  äRorbc«  auf.  Co» 
^>icnb.  XXXII,  27b. 

3.  *2)c«  man  irfl  geflcrn  an  bem 
atoent  gen^atr  id  morben\  ebcnb. 


1478.  147Ö. 


S49 


(Soeluc  S  bie  \x(Sf  plxä)ti6)  gatjcn  bc^,  inb  befad^tcn  cfelid^e  anbete  bie  oudf 
l^antbebid^  treten:  mcr  meu  fönt  fi  mit  ))inen  bairjo  niet  brcngen,  bat 
fi  bat  moutben  kfennen. 

Anno  domini  1479. 

5  3n  bem  iaer  un«  leeren  1479  toa^  groi«  fxkäf  tufd^en  bem  fonin! 
toan  SSranfrid^  inb  bem  l^etiogen  ban  Deftentid^,  ber  bie  bocktet  l^crjod^ 
Satt  ban  ©urgonbten  jer  ee  genommen  l^abbe  mit  miüen  ber  (antfd^af , 
bairumb  ber  foninf  burß  fere  jornic^  tt?a^  inb  joid^  in  ^oed^  SSutgonbien 
inb  gewan  bat  fetoe  ^erjod^bom  inb  onc^  bie  graeffc^af  2.  be^geü(^en  ge- 

10  tDan  l^ei  ouc^  \>\l  ftebe  inb  fto6  in  ^ennegau  inb  in  Slrtoi^. 

3tem  im  fetbcn  jair  ftarf  ^erjod^  SBit^efm^  ban  ®ui(d^e  inb  ban 
bem  Serge  ]^ni«frantt)e  ^ ;  bie  toa^  geboren  t)an  ^ein^berc^  inb  lie«  gein 
Knber. 

3n  bem  fe(t)en  iair  toa^  oud^  fried^  in  bem  lanbe  ban  ®elre :  want 

15  bie  ©etterfd^en,  bo  ^er^od^  Äav(  »an  Öutgonbien  boit  toa^f  l^often  fi  iren 
geboren  ^eren  jo  friegen.  barumb,  a^  ^erjod^  äWayimitian  bau  Oefteric^ 
in  bie  lanbe  qname,  monlben  [i  in  niet  intfain  bur  ein  leeren,  bairumb 
tourbcn  ir  biant  ber  l^erjod^  »an  SBurgonbien  inb  ber  ^erjod^  ban  Siebe, 
inb  toaren  mit  efeüd^en  iren  brunben  »ur  (^e(re  gejoigen  mit  l^euftbuffeu 

20  inb  anber  gereitfd^af,  inb  ftoigen  bairbur  jmei  boltoerl  u)>,  inb  bie  bau 
9limmegen  mit  iren  brunben  quamen  intieft  bair  jo  l^utpen  ber  Jonferen 
t>an  ®e{re  bie  binnen  ber  ftat  xoa^,  inb  briefen  bie  u^  inb  fi  lieffen  bair 
jtoo  l^cuftbueffen,  tommeler,  ffangen  inb  baft  anber  gereitfd(^af  inb  pro=^ 
banben,  inb  bie  (^etterfd^en  üoirten  bie  gereitfd^aft  binnen  ®elre*.  bie 

25  t>nxi  ii>\\\ex f  ^at^erina  genoeüi}3t,  n)a^  ^erjodö  9lbo(f «  fuefter ,  inb  ber 
^abbe  l^crgod^  Sari  bau  93urgonbien  jo  irrem  n)ibbem  gegeben ,  ad  l^e 

5.  jaercn.       23.  gercitfi^ac^.  ^^rauanben. 


1.  @o  »irb  am  9.  ^)px\\  'äaöftn  er» 
fuc^t,  einen  be«3Worbc«S3crbäd^tigcii  *u^ 
bat  utfferfle  jo  toerfoctfen'.  2)c89lcid^en 
ber  ©rbmarf^att  ijon  ^u^cemburg.  (£0* 
^ienb.  XXXII ,  29a.  30a.  (Sbenbarauf 
fc^eint  [16^  noc^  eine  9}litt^ei(ung  be9 
3Jat^ö  1479  92ot).  16  ju  bejie^jcn,  ein 
befangener  be«  ^erjog«  bon  ^Mi6)  ^abe 
feine  @e|tSnbniffe  tt)iberrufen,  bann  aber, 
'\>an  nun?e«  V)erfoi(!^t  inb  toer^oirt',  jnjei 
9RitWu(bige  'bc«  ettenben  mor^'  »er* 
ratt^en.  @b.  184b. 

2.  2)a«  witi^tigfle  (Srcigniß  be«  gelb» 

Stä^tcd^icnifcn.  XIY. 


guge§,  iD'^a^iminand  <8ieg  bei  (^uinegate 
(?(ug.  7.),  ifl  übergangen. 

3.  eUfabet^  t>on  9iaffau  ftarb  1479 
Wlaxi  11.  3Remoirenbn*  be«  2)üffelb. 
3RarienfJift«  bei  lüacomblet,  ^r^ito  III, 
127.  @ie  ^tte  bem $crjog $ein«berg  gu» 
gebrad^t  (eb.  IV,  300), 

4.  5BgI.  9?ettc«^eim  I,  176.177.  (gin 
SScrtrag  V)om  25.  '^o'o.  fieberte  Äatl^arina 
ben  ^eft^  toon  <Stabt  unb  3(mt  ©eibern. 

Nijhoff,    Gedenkwaardigheden  V,    Ur» 

funben  116. 


54 


850 


VT.  Äoet^offf(^)e(Shrcnif  149Ö. 


®eltelant  gcmonncn  ^abbc,  bic  [tat  uan  ®etrc  tnb  anbct«  \  inb  bat  be- 
hielte ft  unbe  nod^  ^axt,  tcatterlei  otlcci^«  bem  laut  Dan  Letten  oberquamc 
in  bet  naebolgenbet  jit,  bi^  nod^  l^et  anno  1496. 

3n  bem  fetoen  jait  tieffen  bie  ^eten  t>a\\  ßoeßen  botjen  ®eicn  ^  ein 
tt)er  lofttic^en  machen  mit  ptkn  inb  anbete  geteitfc^aft,  nmb  ben  9iin  up  5 
bie  [tat  jo  mifen,  bairumb  bet  ^erjoc^  ban  bem  ©etge  fere  ^otnici^  m^ 
inb  tt)ou(be  bat  af ^ain ,  inb  lie«  3  of  4  mail  ban  finen  bieneren  ber  ftat 
t)etbieben,  bat  fi  niet  bort  enmad^ten  an  bem  werb.   u^>  bat  berboten* 
achten  bie  ban  ßoeüen  niet  inb  fceftonben  bat  bort  jo  machen,   bo  quam 
ber  ^erjoc^  mx^  hi  tantgret^e  §erman  gnbernator,  inb  bie  ^eren  maeren  10 
[amen  tjerbonben  ^  inb  bie  ^eren  tieffen  ir  tantfdbaft  bergaberen  inb  fd^re* 
ben  ber  [tat ,  bat  fi  bat  loere  tüebernmb  afbrec^en :  gefd^ied^  be«  niet,  fo 
iDoulben  fi  bat  unberftain  mit  gemalt  afjobred&en.   bie  ftat  enmoulbe  bot 
niet  mit  iren  tuiben  af  boin  bred^en.   fo  quamen  bie  jmeen  bnrfe  furften 
Dm.  iä.  mit  irren  frnnben  be^  fribad^^  nae  conceptionis  Marie  ^  inb  braic^ems 
bat  mere  af  inb  baeben  ber  ftat  albae  groiffen  fd^aben  inb  fdf^imf .  inb 
bie  leeren  ban  ßoeüen  baeben  ir  poxi^tn  fteiffen  ^  inb  monlben  ir  bürget 
niet  ui^  laiffen  inb  tieffen  fi  geioerben  inb  afbred^en  nae  allen  iren  mißen 
funber  meberftant  ber  ftat. 

Anno  dni.  1480.  20 

3u(.  26.  3n  bem  felben  jair  nj)  ben  anberen  bad^  nae  f ent  3acob«  bad^  ^  ftarf 
bnfd^of  9to|)ett,  etfebnfd^f  jo  ßoeüen,  in  bem  tanbe  jo  Reffen,  bair  ^ei 
nmbtrint  2  jair  gebangen  tua^,  inb  wart  atfo  boit  ^erni^  gefoirt  bid  50 
SSnnne  inb  mart  bae  begratjen  in  fent  ßaffin«  monfter.  Cujus  anima 
requiescat  in  pace.  25 

©(.328^.  II  I53ilb  eine«  S3if^of«.] 

§ermannn«  ber  bierbe  ban  bem  namen  inb  jogenoem^t  Pacificus, 


1.  2)ur<i^Urfunbcl4733(ug.  15.  Nij- 
hoflf  V,  Urtf.  18.  Uckr  ben  Scrt^  biefcr 
@tettc  für  SBcflimminig  ber  5Ibfaffung«' 
gcit  ber  (g^ronif  fi^l  bie  (Siiil.  e.215. 

2.  gfjatürlic*  nic^t  auf  ber  (Jölner 
@citc,  fonbcm  bei^ott,  bem  33aVent^urm 
fd(iräg  gegenüber,  xüo  ber  ^\)tm  ba«  nic' 
brige  Ufer  ju  burt^bred^en  bro^te.  @c^on 
feit  längerer  3«il  ^atte  man  l^ier  ber2^l^ei= 
lung  beggluffc«  ^nxd}  umfaffenbc  @trom= 
bauten  entgegengearbeitet.  SSgl.  @nnen 
III,  614  ff.  jia'iim6)t  Sorrefponbenjen 
(5o^)icnb.  XXXII,  186*  ff.  ®g(.  S3ei(a* 
gen  I,  5. 

3.  ^mö}  Vertrag  toon  1 479  5Ro\).  26. 
Sacomblet,  Urfunbenb.  IV,  505. 


4.  *3n  biefer  t)ergangenrc  na^t'. 
©c^veiben  ber  @tabt  an  ©ubernator  unb 
Äperjog,  2)ec.  10.  (Jo^icnb.  XXXII,  193<^. 

5.  '<Bc  ^aln  n?ir  bo^ . . .  unfer  jleibc 
poxi^in  boin  bef(offen  l^lbcn,  50  toer^foe* 
ben,  bat  bairuid  gein  n>eberf}ant  no(^  ge^ 
njalt  engeft^ie'.  (Sbenb. 

6.  3m  Liber  registr.  sen.  III,  127* 
toirb  ber  26.  3u(i  atö  2^obc«tag  aiigege» 
ben :  'np  26.  bad^  be«  mainb^j  3uUi  im 
floffe  ]ic  granfenflein  in  ^t^tn. 
2)e«gleicben  in  einem  ^id ungd^rotofott 
toon  1480  3ul.  31  [Wt^c.  A  IV,  136): 
*en  niefien  gube«ta(^  tourlcbcn  in  bem  ge* 
fenfni«  go  SB  I  a  n  te n fl e  i  n  in  C)effcn\ 


um.  851 

bcr  61.  tufd^of  go  (Socßen,  ein  (antgvetje  Don  ^peffcn,  matt  bc«  anbeten 
bagc^  nae  fent  Saurenciu^  bad^^  in  bem  buv^  jaere  einbtec^ttic^en  i>anben9i«g.  «2. 
boim^eren  gefoven  go  einen  erfebnfc^of  jo  ßoeUen,  bair  bie  ritterfd^aft  inb 
ftebe  beffetbcn  ftif^  befd^reuen  maren,  inb  ber  nngefoeren  bnfc^of  bebe  fi 
5  aßefamen  in  fin  l^of  fönten  inb  bebe  in  gnetüd^en. 

35iffe  bnfd^of  §ermannu^  IV  i^  bißic^  jo  noemen  mit  einte  eirlid;en 
jonantett,  a^  bie  anbeten  bti  ban  bem  namen,  fin  butfaten,  genoetn<>t  ge* 
meft  fin,  a«  baeban  bntß  i«  Mio  123,  item  folio  157/item  folio  166, 
inb  befe  beitbe  §etmannn^  ^eifd^t  mit  fime  jonamen  Pacificus,  bat  i^ 

10  Dtebefam  of  tjtebemed^et:  mant  »an  260  jairen  ^et^  inb  nod^  botbet 
i^  gl^einte  ban  finen  bntfaten,  bet  fid^  fo  btebelid^  mit  bet  ftat  ban 
ßoeüen  inb  tantfd^af  gel^alben  l^abe  a^  biffe  butd^tud^tige  futft  bi«  nod^ 
:^et  anno  1499,  inb  mit  bet  genaben  go|5  bi«  in  bat  enbe  fin^  eittid^en 
tegimenfe  ^atben  fat  inb  gl^einen  btedfen  of  unere  in  finen  namen  fe^en. 

15  item  niet  allein  i«  ^e  btebefam  mit  ben  finen,  met  ^e  mad^t  ond^  bveben 
uitbet  anbeten,  bie  nnbtebefam  fin  inb  in  nneinid^eit  ftain,  inb  l^ilft  bie 
tjetfoinen.  mat  bteben  inb  bti^eit  l^e  befen  tanben  inb  bem  ganzen  9?in* 
fttoum  gemad^t  ^abe,  bat  i«  (antlnnbid^  inb  bie  finbet  \xp  bet  ftraiffen 
miffen  baeban  go  fagen  2C,    beati  pacifici  quoniam  filii  dei  vocabun-  ^c^ttif. 

20  tur.  bat  bnfd^bom  t)an  ßoeüen,  bat  fere  betfe^ät  inb  l^oid^Iid^  mit  fd^ulben 
bntd^  fin  bntfaten  befmeirt  tt)a«,  ^ait  I}ei  gettnmelid^  mibbetnmb  «Jige- 
tudft  nnb  geloift.  baet^an  inb  ban  anbeten  bingen  bie  ^e  bebtet)en  ^ait  i^ 
tcbetid^et  mai^  bnvgetoitt  inb  mitt  onc^  I;iernae  boban  getoitt. 

Engelbertus  primus,  comes  de  Monte,  episcopus  Colonien- 

25  sis  XLVIII,  qui  fuit  anno  dni.  1217  ^  et  beatus  ac  maityr  pre- 
dicatur,  cum  avgueretur  a  spiritualibus,  quare  exactiones  faceret 
in  populum  sibi  subjectum,  respondit  verbum  notabile  et  nunc 
temporis  verissimum :  sine  pecuniis  pacem  se  non  posse  facere 
in  terris  *  ic, 

30  3tem  n<)  bie  felbe  jit  ma^  bet  9?in  fete  gtoi^,  bat  ^ie  an  bil 
cnben  in  bie  ftat  ßoeüen  ginf,  be«  nmb  bie  git  niet  t)ie(  geften  enma^, 
inb  ^abbe  in  obevlant  gtoiffen  betbetflidben  fd^aben  gebain  an  ftnd^ten 
inb  anbete. 


1.  ®^oit?lug.  11.  'U^j^mbcdatum  gigfeit  tmtcr  fd)tt)crcn  Ääm^jen  erringen 
bi«  brief«'  ^eigt  c8  in  einem  'wp  m'Odö^  ober  bert^eibigen. 

II.  angnstr    baticrten   @<]&reikn    beö  3.  ^legierte  1216— 1225. 

iHat\)9.  (S,opknh.  XXXII,  255».  4.  SDIefe  ©tcttc  pc^t,  abgiigüd^  ber 

2.  3tt  ber  Zf^at  mußte  bie  @tabt  @ingang«n)orte,  fafl  wörtlici^  in  Caesarii 
gegen  oflc  (grjbifd^öfe  ?eit  Äonrab  bon  vita  s.  Engelberti  I,  c  6  (Böhmer,  Fon- 
^oftaben    (1238  — Ol)    il;rc   Unab^äii^  tes  II,  302). 

54* 


852  VI.  ÄocI^offf^c  (S^roni!  1490. 


Anno  dni.  1481. 


3u(.  1.  3n  ben  iairen  un^  leeren  1481,  up  fonbad^  nae  feut  3o]^an«bac^ 
mitfommct,  fteif  ^ctioc^  SBil^elm  jo  ©uilic^  tnb  jo  beut  SSetgc  jo  ßoeüen 
U  mit  frautüen  ©ibitta  8cnoettH)t,  bie  tua^  ein  bod^tcr  ntarfgraöen  äil* 
tred^^fe  t)an  ® ranbcnburd^ .  tut  fi  tporben  jofamcn  gcgerjcn  buiffcn  ßoctac  s 
in  bcm  belb  inb  quamen  jo  fent  ©cDcrin^  <)orfecn  in  mit  t)it  futftcn  inb 
^crcn,  ncmdid^  ein  bifd^of  uan  ßoetten,  ein  bnfd^of  t)an  Strier  S  ein 
^erjod^  »an  Deftenrid^  inb  ®nrgonbicn  2,  ein  ntarfgrarje  Dan  Sranben^ 
burd^,  ein  marfgraöe  uan  Söaben^,  i)ort  öit  anber  greifen  in  gejal,  a« 
man  meint,  otoer.bieöO,  inb  mt  frien;  ritteren  inbfned^ten,  inb  man  10 
^abbe  ^of  bri  bage  fere  foftlic^  mit  [teeren,  banden  inb  anber«,  inb  iport 
bie  brnloft  gehalten  in  bem  ^of  jom  9l(benberc^  np  fent  3ot;an«  ftrai^. 
bie  bruit  quam  onc^  fere  foftetid^  in  eime  gutben  magen  mit  t)it  ebc(en 
[dienen  jonferen. 

3n  bem  fetöen  iair  ^  ftarf  ^er jodf^  3o^an  »an  6ler)e,  ber  ijit  fc^aben^  '^ 
inb  unmiüen«  in  fime  teDen  beme  ftift  t>an  ßoetne  inb  beme  tanbe  Dan 
®elre  jogeDoegt  ^abbe. 

®ti)t.i7.         3n  bem  fetoen  jair  umbtrint  fent  Samberlä  bad^^  enftont  ein  gtci^ 
erfc^redftic^  u^)ruirunge  inb  ätt)eibrad^t  in  ber  ftat  Dan  ßoeüen  tufd^cn 
bem  rait  inb  ber  gemeinbe  Der  felDer  ftat.    inb  bat  quam,  a(«  men  ge*2o 
meintid^e  meinte ,  Dan  ber  nnmer  mnn^e :  tpant  efetid^e  tüi^^jenninge,  bie 

s8(.329«.  np  12  Rätter  geftagen  toaxtn  inb  bairDur  genomen,  ||  bie  tt)urben  afgefa^t 
n|>  11  Rätter  inb  anber  nutDe  tDi«|>enninge  geftagen,  a«  mit  Den  itDeicn 
luerfurften  Soßen  inb  5Erier  inb  mit  bem  l^erjogen  Dan  Serge,  einer  w 
12  Rätter  ^  bie  bod^  naemait«  feer  Deri^eud^t  tt)urben,  a«  f onberfingc  25 
anno  1494:  bo  galt  ber  froinemi^penninf  15  ^aüer  inb  bie  anberen,  bie 
mit  ben  tnerfnrften  gemunfet  tt)aren,  gaft  einer  18  l^aüer.  oud^  tt)a«  jo 
ber  jit  ein  bectommen  jit,  alfo  bat  ber  gemein  man  fmairlid^  n))nam  bie 
Deranberung  ber  munfeen.  be^getid^en  moiften  bie  burger  got  geDen  Dan 
ben  goiberen  bie  fi  go  Sotten  binnen  brad^ten ,  unb  njart  bie  gemeinte  30 
mir! (id^en  baemit  befmert ,  ate  oud^  gemeintid^en  Dan  ben  bürgeren  inb 
Dan  ben  |>rebicanten  bie  befmerniffe  mart  go  Derftanben  gegeDen,  barburc^ 

1.  Soljiann  II.  Don  S3abcn.  5.  3)cr  3ug  Dov«  SJatl^l^aus,  mit  bcm 

2.  S)cr  f^)ätcve  Äönig  9)^ajc.  bie  offenen  Unruhen  Begonnen,  jäüt  auf 

3.  (S,\)xiftep\}.  •  ben  29.  (Btpt.  3SgI.  bie  eingc^enbc  3)ar» 

4.  5(m  5.  @e^)t.  Tesrhenmacher,  An-  flettung  bei  @nnen  III,  586  ff.  unb  bi« 
nales  Cliviae  etc.  (?lu«g.t)on  1731)315.  ^rofarctation  unb  9leimc^ronif  Über  bit 
Brosii  annales  III,  23.  (Sin  ßufat^  jur  Unrut^en  1481—82,  53eilagcn  III  u.  IV. 
(£anH)ener  (Slj^ronif  (3(nna(en  be«  Ij^ifl.  6.  (Sinjellj^eiten  be«  aTiüu^toertrag« 
SSer.  XX,  336)  ^at  ben  7.  <Btpt.  Don  1481  bei  ©nnen  III,  901. 


1481.  853 

• 

ein  bci(  bc^  rat(j  fonbcrtingc  mit  ungetruroic^cit  öerbad^t  ttjurben.  l^icr* 
iimb  marcn  ettid^e  burger  mn  Soßen ,  bie  anfingen  ^eimtid^c  ijergabe^^ 
rung  inb  gef^Jteid^  jo  machen ,  umb  eime  ratbe  i)an  ßotne  nntpitten  jojo* 
fnegen,  barjo  fic^  efelid^e  uan  bem  alben  i;erfd^aft  etgatjen  inb  fere  fd&at^>cn 
5  rait  ^ietben  unb  gaeuen  enttigen  befen  rait ,  bat  fi  einen  jebet  begtifen 
tDolben  inb  barin  etlid^e  ))unten  befd^ri^en  nnb  bem  raibe  bie  tjur^atben 
inb  ban  in  gefinnen,  bat  fi  futd^e  pmxttn  afftelben.  inb  befd^eiben  inb 
friegen  jo  fidt;  ban  allen  am^)ten  inb  gaffelen  binnen  ßoeüen  efetid^e  ge- 
fc^ictte  frunbe  inb  ftoiffen  fementüd^,  ben  jebet  tjurjo^atten  bem  raibe. 

10  fo  quamen  bie  gefd^idfben  frunbe  t»an  alten  gaffeten  u^3  bat  raitl^ui^,  inb 
ben  bolgbe  nae  ein  groiffe  mirclid^e  gejait  i)an  fd^emelen  fted(^ten  inb  ein* 
^ei(^  njoefttn  bnrgeven  in  gejail,  a^  men  meint,  ober  1 000,  bie  baft  moit* 
n?ißen^  breben  unber  bem  f;uife,  bie  gefd^vei^en  tafeten  jo  ftucter  jo  ftainbe, 
inb  l^abben  fere  )oH  unnützer  reben  np  ben  rait  ic.   atfo  tt)art  bem  rait 

15  ber  jebet  burge^alben  ban  ben  gefd()icfben  ftunben  t?an  ben  gaffeten,  inb 
begerben  ben  jot,  bie  afifen  nnb  anber  bi(  ^Junten  ban  ftont  afäofteüen. 
ber  rait  begerbe  fid^  bairup  jo  beraiben,  inb  beö  anberen  bageö  bairnae  ^ 
DO  mart  ben  mx^  raife^even  fere  fmintüd^en  jogefjjrod^en  inb  burge^Iben 
tyan  ben  gefd^idfben  gaffelfrunben,  bat  fi  bie  afifen  inb  anber  mx^  pnnttn 

20  i^vin  ftont  affteWen,  fi  tootben  bat  ge^at  ^ain,  mit  me  anberen  breutDor* 
ben.  fo  fd^idfDen  unfe  ^eren  ire  frunbe  bi  fi  inb  ftatten  bie  pmxUn  af  nae 
alle  irre  begerben  tc,  inb  bie  anbere  bürgere  enfunbe  ber  rait  mit  geinen 
morben  nod^  goiben  reben  entoec^  boiu  gain ,  bi^  bat  bie  frunbe  ban  ben 
gaffeten  quamen  :c.  inb  bie  ^ie[d^eu  fie  l^eim  gain,  atfo  gefd^ad^. 

25  3tem  r>an  ftont  bairnae  begonben  bie  fetbe  albe  ^erfd^af  mit  e^jlid^e 

anberen  amp^  unb  gaf f elfrunben ,  befonber  mit  eime  gurbelmed^er^  ein 
anberen  numen  rait  jo  falben ,  umb  einen  rait  nod^  furber  jo  nobigen, 
inb  quamen  anbertt)erf  mit  ben  gefd^idfben  frunben  aüer  gaffeten  inb  ge* 
fonnen  bau  bem  raibe,  ein  red^enfd^af  jo  boin  bau  50  jairen  ^  ban  inne* 

30  men  inb  ui^geben,  ti^ant  groi^  ayife  inb  fd^e^jung  ujpgel^aben  toa^,  inb  bie 
f iften  ti)aren  fere  lebid^  in  ber  rentfameren ,  bairumb  bie  ftat  befummert 
inb  benobiget  roa^  in  bejatung  ber  reuten,  inb  bairumb  mummetbe  bie 
gemeinbe,  bat  ber  ^eren  einbeil  mn  ber  gemein  goit  gebeitt  I;ebben.  ber 
vait  toa^  toiüid^,  bat  jo  boin,  bod^  bat  ein  igtid^  gaffet  jtt)en  frunbe  barjo 

55  gebe,   it  gefd^ad^,  inb  bie  fetücn  mngen  an  bie  rec^enfd^af  jo  ^oeren  jc. 
bcd^  beteftid^ten  bie  gefd^idften  frunb  ben  alben  rait  nod^  mit  bit  anberen 

1.  2)er  Sftat^  mußte  fofort  na6)'      roUc  t))ieltc. 

geben.  ^qI  @nnen  III,  590.  3.   SReimd^roui!   unb  ^vofarclation 

2.  Sodann  $emmcr«bact ,  ber  au^      \\>uä)iii    übereinftimmenb    üon     einer 
l^ereitö  bei  ben  erftenUnru^>en  eine  §au^t'      Sftei^nungöremfion  feit  1450. 


854  VI.  .^octbofiici>c  (S^ienif  1499. 

pimtcn  infc  bebrei>cn  taft  nioitn>iüen^  mit  cfelidt^eu  bieneren  afjofefeen, 
bic  fcer  atbe  rait  gefat  \)a't>t;c,  inb  anbcv^  k.,  bat  bod^  in  irem  bebcit  niet 
enn>a^  bau  iren  gaff  eleu,  bau  bem  cnbc  bicfcr  fad^^cn  XDixt  batb  l^ernac 
mcvc  gcfd^^tcDcn.  bie  rcd^enfc^af  gcfc^adjf,  unb  tpart  hoö)  niemand  bon* 
bcn  ungetrutDe  in  fiiire  red^cnfdjfaf.  5 

^(btttl  30  bc|cr  jit  tt>a8  in  ot)ciIant,   in  (Steigen,  nict  t)eirc  ^jan  i'uccm,  ein  ^crcmit 

of  einjcbd,  gcnoenH)t  bvocbei  9Hdai« »,  bet  pia6)  Dutmaite  JC  fin  ein  fd^effeii, 
inb  ^e  tüart  gevoirt  mit  bem  geift  go^  inb  mirfebc  bcn  j)cricutofcu  inb 
jorc^lic^en  ftait  beö  ampfe ,  a^  ^e  bi  ai>enturen  Diel  gcficn  inb  gevoirt 
l^abbe  Dan  finen  mitfc^effen,  ijt  berück  tie  tvertt  inb  ginf  in  einen  toalt,  10 
inb  bae  machte  ^e  ein  ^utte  bae  I;e  njoinbe ,  inb  (ccfbe  bae  wail  20  jair  am 
aüe  min^lid^e  inb  ütlic^c  ]pi]t.  l;e  ttjatt  biet  unb  manuid^fefbic^üci^  berfoic^t 
!8!.329^'.inb  befoirt  t^an  geiftUc^en  inb  merftüd^en  perfonen,  of  ^e  lif*  ||  tic^e  fpifc 
intfinge  inb  eiffe,  mer  i^e  antU)erbe,  it  h)etc  im  aüit  jcmeber.  inb  jom  le= 

pcn  parf  ^e  fcüd^lict  inb  luart  begraben  in  fut  fiv[^el«tii(^e.   .  10 

3n  bem  felben  iaite  tDart  bet  lange  friec^  gefoint  tufd^eu  bem  ^er^ 
jogen  Dan  Defterid^  unb  ben  ©ellerfd^en,  unb  ber  i^etjec^  freid^  bie  lant^ 
fc^af  in  unb  fi  l^ulben  ieme  2. 

3n  ber  jit  erl^oif  fid^  ein  npxoix  in  §oltant  obetmife  bie  j)attilid^eit 
baefelf^,  afö  §uif  inb  ßabelgatD,  unb  bie  ^uiffc^en  ncmen  oberl^ant  jo  20 
'ßorbred^t,  baitumb  it  naeberl;ant  Mn  ben  cabelgaufc^en  getDonnen  toaxi 
in  ^erjoc^  ÜWafimilianu^  ^ant  bau  i}^x  ®ifen  Dan  (Sgmont  mit  eiinc 
abentuirlid^en  anflad^  '\  inb  bairbuvd^  nomen  bie  ^uitfd^en  tr  bluc^t  jo 
Utric^t,  inb  bae  ftoube  uj)  ein  nube  jad^t :  bat  capikl  inb  bie  ftat  butfe 
t;ielten  uj)  bie  l^uitfc^en  unb  bufc^of  !DaDib  ^  Diel  jo  ben  cabelgaufc^en,  25 
a^  bei*  Dur^  f;eriod^  oud^  bebe,  inb  bat  capitet  toaxp  n^  grebe  ßngelbred^t 
Dan  6(eDe^  aef  ein  gubernatov  bcffelDen  ftift^.   baivumb  waxt  Utric^t  be- 
lacht mit  bem  gubernator  burd^  ben  i;evjogen  inb  bufc^of  ÜDabib,  inb  bat 
beted^  bejailt  §ollant,   unb   lad;  bairbur  int  eirft  5  iped^en,  bairuae 
9  ttjec^en,  inb  getrau  bie  ftat  mit  gemalt,   vide  anno  1499.  so 

3n  bem  felben  jair  mürben  ein^  ber  bifd^of  bau  ßoetne ,  ber  bifdf^of 
Dan  Syrier  unb  ber  ^erjoc^  bau  ®ui(c^  inb  bie  ftat  Dan  ßoellen  einrc  nu* 
mer  munden  jo  f lain ,  golt  unb  filDer ,  inb  fatten  af  bie  coetfd^c  ftoeffer 
n)f  34  ^aUer  inb  bie  cronenatbu^  up  1 1  Malier  ^,  bat  groiffeu  berberftid^cn 

27.  *»an'  botJtJflf.       33.  nu»c. 

1.  9acoIau«  Don  ber  glüc.  4.  9^atiirlici^cr@o]S>n$cräog^biUbb« 

2.  Bq\.  bcn  Beitrag  1481  ^ug.  15      »on  Surgunb. 

bei  Nijhoff,  (ledeiikw.  V,  Uift.  151.  5.  33rubcr  bc«  ©eiiog«  Sol^ann  Den 

3.  3<»n  Don  ^gniont  iiai^m  2)ortrcd^t      ßkbc. 

bmct  Ucbei[att  1481  2lj)r.  5.  ii?co  II,  202.  0.  ^(.  önnen  Ul,  901.  902 


1482.  855 

fdjfabcn  btad^t  in  befen  tauben  inb  t>U  ungetucf^  af  quam,  aö  fur^äUd^  ^ic* 
i)ur  ouc^  bcroirt  ii5.  inb  bie  nutoe  mun^  enbteif  nict  lange  ftain  inb  quam 
ad  it  eitft  tt)ad.  bedgelid^en  finbeftu  ond)  tjan  einre  nutper  munfeen  anno 
1494,  burc^  meiere  bie  (antfd^afte  l^ietumbtvint  ftDairlid^en  gebrudt  inb 
^  betepiget  tourben. 

Anno  dni.  1482. 

3n  bem  fetoen  jair  bed  anbeten  baged  nae  fent  Signeten  bad^  *  xoa^  3an.  22. 
ein  groiö  tDint  inb  ungen)ettet  uj)  ben  mibbac^.   fo  tpaö  jo  ber  fetter  jit 
getDeft  jo  Senne  ber  tt)ibifd^of  mn  ßoeUen  inb  ^abbe  bae  geriet :  fin 

10  name  toa^  2lrnolt  unb  ipad  »an  Unfel  geboren  inb  ein  minrebroeber. 
ber  feli)e  l^ere  mit  anberen  6,  bie  mit  eme  J^ciren  »an  Sonne  jo  Sollen, 
n?art  in  eim  nad^eu,  ad  fi  ^et  quamen  untgain  ^or|5  in  bem  SRine^,  bo 
roart  bie  unbefturic^eit  bed  mafferd  fo  groid,  bat  it  in  ben  nad^en  ftoid^ 
nnb  erbrant  bafelfd  mit  ben  6  ^,  inb  l^abbe  fin  pontificalia  bi  fid^ :  bie 

15  öerbrunfen  cud^.  ^e  tt>axi  bod;  gebifd^et  unb  gefunben  inb  oud^  einbeil 
Dan  ben  pontificalia :  mer  bie  nam  ber  ^er jod^  i^an  ©erge ,  toant  [itj  in 
finre  lantfd^aft  öunben  tpart. 

3n  bem  felben  jair,  naebem  ad  bie  red&enfd^af  ^an  ben  raife^eren 
öur6  8^f^i^l  ^^^  i^nb  in  ber  red^eufd^af  uprid^tic^  J^unben  ujurben ,  bat 

20  men  lieber  geinen  t^an  in  moid^te  ein  mirclid^  fad^  binben,  fo  toaren  bod^ 
ir  einbeil,  bie  groiffefumme  gelfe  ber^anbelt  l^abben  inb  uidgegeben  mit 
groiffen  fummen  in  ben  fad^eu  bie  ftat  antreffeube.  bairu^)  U)ad  ir  ant* 
tDort  inb  intfd^ulbigunge,  bat  mx  allit  gefd^iet  burc^  ben  fried^  mx  9?uid 
inb  mit  bufd^of  SRopert.   bod^  l^abben  fi  tjergeffen,  ber  quitanfebrief  jo 

25  nemmen  t>an  ben  ben  fi  bat  gelt  oberlei^ert  ^abben.  inb  tpant  ber  fetoe 
^anbel  int  gemein  niet  mallid^  funbid^  tt>ad,  fo  tt)ad  ein  gemein  bliegenbe 
rebe,  ioie  bat  bie  gt;ene,  bie  befer  u))rorunge  anl^eber  toaren,  mit  irem  an= 
l^ant  ein  ujjfafe  t;ebben  gemad^t,  bie  felben  bur§  raitä^eren  anjotaften  an 
tif  inb  goit  inb  fi  in  iren  ujonungen  jo  oberbaßen,  inb  adban  bau  ben 

30  [elben  goibe  ber  ftat  gebrec^  berbuüen.   affo  uj)  maenbad^  ujp  baftabent  gcbr.is. 
quam  ein  tjergaberunge  mn  belf,  efelic^e  lid^te  inb  fnoebe  gefelfd^af ,  up 
bat  raitl;uid :  bae  bebreben  fi  bil  me  bau  in  bau  ben  brunben  inb  bau 
ben  gaff  eleu  betjolen  toad,  a^  fulc^  bafel  ^jtec^t  jo  boin,  inb  brongen  inb 

16.  'iV  Wt. 

1.  (Srombac^,  %i\mUniy,  263  (togl.  döUx  auf  bem  redeten  Ufer,  im  e^emal« 

33b.  I  @int.  Lxxxvii)  ()at  naä)  ben  Anna-  bergi|(^>en  ©ebiet. 

les  ni&c.   patrum  minorum  :   anno  1482  3.  Una  cum  sacellano  suo  fratre  Lu- 

ipso  die  s.  Vinceutii  martiris  (3au.  22).  dovico  de  Melen  et  aliis  quatuor  homi- 

2.  2)orf  ^orj  jtüei  @tunben  oberhalb      nibus.  Srombad^  a.  a.  O. 


856  VI.  ^ocl^offfd^c  e^ronit  1499. 

tt)oii(bcn  mit  gcipatt  in  bic  rai^famet ,  tae  ein  tpirbid^  rait  faö ,  inb  e|* 
ixcifz  t>an  bcn  fetöcn  raife^eren  antaftcn  inb  in  gcfcnlniffe  bcfteUcn,  inb 
Xßd^  bcr  rait  in  groiffen  noebcn  inb  ijcrtjeitni^.  bod^  tourben  p  ge^afcen 
tan  cfelid^cn  nnb  tpart  burgcgeuen  ben  fetecn,  bat  fi  in  einen  jebel  foutben 

«(.330*.  jetd^enen ,  toeld^^e  fi  ||  ^auen  tooulben,  fi  futben  l^eruiö  jo  in  lomen.  bo  5 
tieffen  fi  in  einen  jebet  jeid^enen  einen  bnrgermeifter  ^  einen  rentmeiftet  ^ 
nnb  nod^  ein  mirflic^  jai(  ber  rai^^eren  batrjo,  bie  fi  ui^  ber  fameren 
^auen  n)olben ,  of  fi  wölben  bie  mit  gettjalt  ^oiten ,  bannit  ber  rait  fete 
befnmmett  toa^  nnb  moiften  bie  ^eren  uiö  ber  fameren  boin  gain.  bo 
beftaüen  bie  ^enftlnbe ,  mit  namen  jenter  Sol^an  ban  ber  6ren  nnb  3o*  10 
t;an  ^emeröbad^,  bie  ))erfoinlic^  bae  toaxen,  bat  bie  önrß  raife^eren,  bic 
ui^gel^eifc^en  ti)aren,  jo  tom  gain  moiften,  inb  naemen  bem  bnrgermeifter 
finen  ftaf  inb  gatjen  ben  eim  genant  jonter  SSSerner  ban  Siefirc^en  ber 
mebe  maö  t)an  bem  nnmen  rait,  inb  i)erfj)raid^en  bie  ^eren  mit  fnoeben 
fc^enttic^en  ttjorben  inb  üerbeitten  bie  ^eren  np  ijaft  öit  torne,  bat  berui^  15 
tid^  jo  fien  of  jo  ^oiren  toa^,  inb  brachten  bod^  bie  ^eren  jo  tome  fonber 
bloitftnrfeunge ,  be^  got  almec^tid^  geloift  fi ,  be^  up  bie  jit  niet  jo  oer^ 
moeben  loa^. 

«ebr.i9.  3tem  be«  anberen  bage^,  nemelic^  beö  binftbageö  jo  i?aftaoent,  bo 
famelben  fic^  bie  fromme  bnrgere  jo  (Sotten  up  ir  gaffeten  inb  oerbunben  20 
fic^  inb  motben  bie  leeren  ban  ben  tornen  ^aiten  mit  getoalt,  a^  gefdj^ac^, 
inb  bie  mx^  rai^ä^eren  njnrben  njebernmb  afgenommen  t>an  ben  tornen 
inb  qnamen  np  bat  rait^ni«.  inb  oan  ftont  tt)olben  bie  fromme  bürgere, 
bat  ber  albe  rait  bie  fetben  fntben  boin  grifen  inb  rid^ten  ouer  bie,  bie 
ben  njjlouf  gemad^t  ^abben  inb  bie  ^eren  ^abben  boin  grifen.  ber  rait  25 
^ebbe  gerne  ge{;at,  bat  men  bat  ^ebbe  an  laiffen  ftain  bi^  up  ein  anber 
jit,  bat  men  rait  haxnp  falben  moic^te,  be6  entoolben  bie  fromme  bur* 
ger  niet  Jjerbeicen  inb  gingen  ban  ftnnt,  bar  fi  etliche  l^eufttube  inb 
Reifer  be^  boefen  uj)fafe  tt)iften  jo  friegen,  ino  Jjingen  nmbtrint  10  of  12 
inb  lieffen  ber  6  ^  nae  mitbage  np  bem  §enmart  offenbertid^en  mit  bem  30 
ftt)erbe  rid^ten  otjermife  ber  ftat  fmertbreger,  ber  bat  fioert  mit  bem  ouer* 
gulben  tnonf  jo  bragen  ptec^t  ban  ber  ftat  megen,  be«  jo  einre  eioiger 
.  gebed^tniff e  i^  ingefafet  i)an  bem  raibe  jo  (Soeßen ,  bat  alle  iair  np  ben 
(eften  baftatjenfebac^  tnmpt  ein  rait  ban  ßoeüen  in  bie  ca^jelle  np  bem 
))Iaefee  jo  Sernfalem  genoemjpt,  inb  bae  ^iel!t  men  in  bitoefen  be«  gan^n  m 

13.  ii'i^d^tn. 

1 .  ®o«ttjin  bon  ©tialeu.  ©nncn  III,      fammtgoljil  betrug  3 1 . 

630.  3.  S5gl.  9ieimci^rom!  «.  739  ff. 

2.  ^einric^  ©ubennan. ''  2)ic  ®e« 


I 


1482.  857 

u^  ein  miffc  mit  cinrc  coßacien  ^  item  bet  batum  t)an  befcr  gefd^id^t  i^ 
egrieffen  in  bem  f^)riic^ :  eCCe  Magna  feLlX  agrlpplna,  tVa  fl-  i4S2. 
eLIa   lutestlna  te  LIberarVnt  In  trlstlCIa. 

3tem  bcö  faterbagc^  bairnae  toort  oiic^  einte  genant  SSurd^art  np  mv  2.3. 
em  §eumart  mit  bem  fmetbe  gerid^t  ban  ber  fetoer  gefetfc^aft,  bet  baft 
refüc^er  mon  bedaft,  bie  ben  ut)fa|  gemad^t  tnb  geraben  fulben  ^ain. 
arup  ftarf  l^e  2c. 

3tcm  be^  anberen  faterbage^  bairnae  tpart  einte  gerieft  wp  bem 
)eumart  nnb  ma^  genoempt  jenfer  SBerner  ban  Si^fird^en,  inb  a^  id^ 
m  ^oeren  jagen ,  fo  gaf  ^ei  fid^  atjo  tpiüid^tid^en  in  ben  boit  inb  ginf 
an  bem  tcrne  np  ben  ^enmart ,  bae  men  in  rid^ten  fulbe,  mit  eime  un:^ 
crtoanbclben  angefid^t  fonbet  einige  bebroifniö,  getic^  a^  tt)ere  im  niet 
airumb,  inb  bvcid^  ein  tafeld^in  t)an  nnfer  lieber  frantpen  in  finre  ^ant, 
ac  ^e  fin  innid^eit  jo  ^at)en  pi(iäf,  inb  a^  l^e  np  ben  ^eumart  fomen 
mnp  bat  gefteger  bae  l;e  futbe  ent^euft  ttjerben,  bo  ftonben  bie  ))reitger* 
•ercu  inb  n?arben  bev  tid(^en.  inb  fo  balbe  im  fin  ^euft  afgeftagen  toa^, 
0  begonnen  io  fingen  bie  bur^  trceber  ben  fanf,  ber  gemoinfid^  i«  jo  fin* 
icn  H  ben  lid^en,  inb  njart  gebragen  in  ber  |>reitger  fird^e  inb  bae  begra^ 
»eil.  ^c  n>a^  »urmaite  gen?eft  inb  tt>a^  ond^  bo  jer  jit  ein  raifeman  nnb 
oitridf^ter,  inb  toaxt  fere  bejamert  unb  bedaget  ban  bi(  minfd^en. 

9n  bem  f etilen  jair  inbem'mei  ftarf  bifd^of  T)ktf)tx  ban  aWenfe,  einre 
m  3fcnburd^2^  ban  bem  ouc^  bnrfe  i^  anno  1460  inb  62,  inb  ber  ^atte 
>eftalt  in  fime  feben ,  bat  ein  fen  einö  ^er jcgen  ban  ©äffen  inb  marf^ 
iwen  »an  3Wiffen  confirmiert  toart  ban  ^>ai^  ©ijtn^,  bat  l^e  ein  bifd^of 
>ön  aßcufe  fin  f oulbe  nae  fime  boibe  ^.  inb  ber  tt)art  alfc  confirmiert  nae 
'e^  i)ur§  bifd^of^  boit  inb  enioa«  ber  fetbe  boben  16  jair  niet  alt  inb  toa« 
in  cr^bifc^of  nnb  fnerfurft  gemacht ,  inb  tt>art  jo  ü)f enfe  n})  ben  elter 
l^lat  unb  ban  ben  boim^eren  inb  ber  lantfd^af  intfangen.  baeDan  toa^ 
in  grei^  fagen  unber  ben  tnben,  tt)ant  bat  ein  nnloe  ftudf  tba^  inb  niet 
'ilnicge^oirt,  toant  gefd^reben  i^  in  bem  geiftlid^en  rec^t,  ||  bat  ein  bi*ö(.33ob. 
Mfal  alt  fin  n^)  bat  minft  30  jatr*.  mer,  al^  fd^rift  3l^efu«•@irac^f^  $reb. 

6.  fulbf. 

1.  3)ic  hoppiüt  2)an!feicr  für  gtü(f»  bie  ^äpftli^c  SBeftätigung  a(85lbminipra* 
%n51udgaug  bc8  burgunbifd^en  Äriegs  tor  mit  bem  9ted^t  ber  iWaci^folge  al«  @rj« 
["0  bev  inneren  Unruljen  tuurbe  1482  bifd)of  1480  3an.  12.  SDiet^er  »on^fen- 
m.  2S  kf4^(offeii.   Liber  registr.  seii.  bürg  (gianffurt  1792)  II,  213. 
"'161b.  4.  33.q1.  übcii@.  359. 

2.  2)iet^er  toon  3fenburg  tvai*  J475  5.  2)ie@tette  ip  nit^t  bem  ^^rebiger» 
'**^Jlbot|8  öon  9iaffau  %oh  jum  imi-  h\i6)  (Ec«:lesiastirus)  be«  3efu8  @irad^, 
^n JDial  (Srjbifc^of  t)on  SWainj  geworben,  fonbern  bem  ^Brebiger  (Ecclesiastes)  ent« 
'«HarbI482  a«ai  7.  nommcn. 

^-  Gilbert  I.  öon  ^ac^ffen.  (gr  cr^fielt 


10,  19. 


858  VI.  Äoel^offfd^e  (g^ronif  1499. 

pecunie  obediunt  orania,     \>oö)  vcgtcrbc  bet  felt>e  jonge  bifc^of  nlct 
lange,  naume  ober  3  jair  K 

3tem  ber  Jourg  bifd^of  !5)iet^er  ftifte  bie  uniDetfttetc  inb  ^oigefc^oil 
jo  SDfcnfe  in  ber  jit  fin^  bi^bomlic^en  ftaife  2.   ^c  bebe  oudf^  buioen  bot 
f(oö  }o  SWcnfe  beneben  an  ber  [tat  enbe  K    inb  gefd^ad^  np  ein  git,  bat  bie  ^ 
jtt)en  f urften  beibe  in  bem  flo«  tparcn  inb  bat  febe  nntoc  fto^  ginf  an  mit 
branbe  inb  men  tt)i[te  niet,  n?ie  bat  uuir  uffomen  toa«.  cinbeil  bebac^ten 
bie  bnrger  t)on  3Wcnfe,  bat  burc^  ir  goboin  bat  beftatt  tpere,  »ant  bat 
ftod  ein  borne  in  iren  ongen  wa^  unb  i^  go  ben  emigen  bagen  ein  befc^c* 
mung  ber  fetuer  inmonev ,  bat  fi  ir  tjri^eit  alfu^  f d^enttic^en  tjerloren  10 
l^aioen  nnb  fin  fnec^t  nnb  gefangen  tt)urben,  bie  uur  ^eren  inb  bri  tooren. 
einbeil  ff raec^en,  bat  bat  bnir  ban  bent  ^emmel  fernen  loere.   bod^  unt- 
quanien  bie  jmen  furften ,  inb  ber  bnr§  bifd^of  IDiet^er  bebe  bat  flo^  »e* 
berumb  nt)bnn)en.   inb  at^  men  faget,  fo  tvaxi  bat  fetoe  bejailt  mit  bcm 
offer  bat  jo  9?ictai«^ufen  geoffert  loart.   vide.  anno  1476.    ber  buft^of  *^ 
ban  SBirfcburd^  bat  toa^. 

^uni  '*         3"  ^^tt^  falben  jair  tnfd^ea  J)aifd&en  inb  jjinjten  galt  nten  go  Soeöcn 

wiai  26.  gjjj  ^^i^^x  tornö  bur  1 1  marf  inb  4  ß  inb  enqnam  g^ein  forn  ban  m^- 
menbigen  beil.   inb  n^3  cfelid^e  billige  bage  inb  mertelbage  entoa«  binnen 
ßoellen  g^in  broit  loeil.  inb  ber  vait  geboit,  bat  fi  ban  ftunt  an  boed^en,  2d 
a^  ond^  gefd^ad^.  ' 

3iuii7.         3n  bem  fetoen  jair  nmbtrint  fent  Slllejiu«  bac^  galt  men  ein  maltet 
n)ei^  go  ßoellen  bnr  1 3  marf  inb  1  malber  forn«  nmbtrint  9  marf.  inb 

3uU28.tairnae  u})  fent  "»Pantaleon«  bac^  galt  men  1  malber  forn«  mir  5V2  matf 
inb  1  malber  mei«  mx  7  marf.  i^ 

if."ii2  ^"  ^^^  f^'^^^^  i^'^'  nemelid^  be«  anbeten  bage«  nae  fent  ^^aurenriu^ 

bac^  ^  iiatk  ein  bnrger  ban  Soellen  toin  n))gefted^en,  bie  quart  umb  3  ah 
bn«,  inb  bat  atremeifte  beil,  bae  men  toin  ga))t)et,  galt  bie  quart  5  ß.  inb 
ben  anberen  bac^  bairnae  lieffen  ber  rait  ire  brnnbe  bar  gain  inb  floffen 
eme  bat  ^ui«  go  inb  lieffen  eme  finen  mei  in  bat  l^ni«  ttjer<)en.  inb  emeao 
tt>art  mit  gefacht,  bat  l^e  fin  l^ni«  niet  u^)bebe  nodf  greinen  tt)in  me  be* 
ftonbe  go  gappen,  ein  rait  ^ebbe  eirft  mit  eme  gef]proc^en. 

3n  bem  felDen  jair  np  bie  feltjc  git  toart  bie  foete  go  Soellen  bet^ 

16.  lt)ie  (Stelle  ifi  offenbar  nic^t  in  Orbnung. 

1.  1482  Wlai  7  —  J484  Tlai  1,  a\\o  bürg  II,  245,  wo  nl(^t  albert,  fonbcrn 
noc<^  nid^t  jmei  3a^ie.  fein  ^akv  (Srnft  al«  annjefenb  genannt 

2.  eröffnet  1477  Od.  1.  toirb. 

3.  2)ie  3)krtin«6urg.    2)cr  53ianb  4.  Ucbcr   'be«  anbeicn   bage^'  ^l 
fSm  1481  mc^^  2.    '^ktiftx  üon  Sfeu»  ^ab.  II,  531  yjote  3. 


1482.   1483.  859 

boben,  bat  inen  ber  niet  me  brutpen  noöf  binnen  ßoeßcn  bringen  foutbe 
up  ein  groiffe  boiffe. 

3n  bem  fetbcn  jair  [untbtrint]  Egidü  qnam  ^ev  SSil^etm  »an  2lr*  ^t\^u\. 
burc^  \  \>an  bem  oud;  mx^  i^  anno  1 475,  mx  Suitgen  mit  eime  reifigen 
5  gejuid^  iub  oud^  öoi^genger.  inb  ber  U\6fo^  m\  Suitge  toa^  geboren  einre 
t>an  Surbon  2,  t^an  bem  eud^  burgeroirt  i^  anno  1468,  inb  ber  fetoe 
bifc^of  n)aö  binnen  Suitgen:  ber  ^abbe  ben  bnr§  ^er  Sil^elm  boin  Der* 
bannen  ui«  fime  (ante  umb  etlid^er  fachen  toiöen  bie  ber  bifd^of  in  an* 
jeid^  2C.  bairumb  joic^  ^e  ein  jit  lanf  ni^  bem  lanbe  inb  joic^  in  granf* 

»0  ric^,  inb  quam  bo  toeberumb  inb  bracht  bat  i)ur^  tJouH  mit  fic^.  bo  ber 
tourg  3BiI(;e(m  t>an  Slrburd^  bur  Suitge  quam,  fo  joic^  ber  bifdj^of  ui^  int* 
gein  ben  »an  Slrburc^,  inb  ber  btfd^of  entoifte  anber^  niet,  [in  burger  jo 
8uitge  fulben  eme  üoulgen  inb  ^eipm  eme  fine  oiant  leeren,  beö  niet  alfo 
engefd^ad^.   inb  ^er  SKit^etm  t>an  Slrburd^  mit  ben  granjofen  inb  [tuen 

^^  örunben  quamen  ^art  bi  bie  [tat  Suitge  unb  fregen  ben  bifd^of  inb  loart 
tan  fime  t)erbe  geftod^en  inb  gefangen  ^,  inb  ^er  SSSil^etm  ijurfe  quam 
bairnae  felf^  an  in  inb  erftaid^  ben  bifd^of  jo  boibe  inb  reit  uan  ftunt 
an  in  bieftat,  inb  aüe  ^)orfeen  iourben  eme  jo  Suitge  ujjgebain  fonber 
einid;  tveigeren  of  tefecn,  inb  bie  burger  intgemeine  ^iefd^en  in  lüiüefome 

20  unb  intfiugen  in  ^ertid^.  inb  ber  felt>e  ^er  SBil^elm  trat  ijortan  jo  ben 
boim^cren  inb  fprac^,  ^e  i)ttk  iren  bifd^of  erftod^en  mit  finre  eigenre 
l^ant.  inb  bebreif  bairnae  groiffen  moittt)iüen  in  bem  Suitger  taube :  ho6f 
toart  ^e  in  furfecn  jairen  bairnae  ent^euft  bau  bem  naebotgenben  bifd^of 
ijan  Suitge,  a^  nae  gefd;rcDen  ioirb  anno  1484. 

25         II  3n  bem  fetoen  jair  joigen  bie  S3rabenber  ^  ui^  jo  treibe  in  batJBr.aai«. 
Suitger  taut  inb  quamen  in  bie  ftat  fent  Gruben  inb  joigen  bau  ftunt  bur 
Raffelt  inb  fturmben  inb  toonnen  bat  inb  t^oirten  aüe  bat  goit,  toat  bair 
tt>a^,  mit  toagen  uiö  ber  ftat  inb  enlieffen  mit  aüen  niet  bair,  inb  bteben 
baft  boiben  jo  beiben  fiben. 

30  Anno  dni.  1483. 

3n  bem  feli^en  iair  tt)a^  ein  fere  n^eid^  tointer,  atjo  bat  men  greinen 
fnee  ben  tüinter  fad^,  be«  in  minfd^en  gebenten  nie  me  gefien  noc^  ge* 
leeft  enipa«. 

3.  'umbtrinf  fel^tt. 

1.  2BiliS>c(m  t)on  bei*  Tlaxt,  ber  (S6cr      om  30.  5(ug.  Henaux  77. 

ber  ?Crbeuncii.   Henaux,  Hist.  de  Li^ge  4.   Unter  Slnfü^ruiig  SWa^imilian«, 

II,  76.  bei  ben  ^iWof  3o(^aun  bon  ^orn  gegen 

2.  ?ubiing  bon  Jöourbon.  bie  Partei  SBil^cimö  bon  ber  SJlail  un* 

3.  S3ei  SBej  in  ber  yiä^c  bon  Sütti^,  terflü^te.  Heuaux  79. 


860  VI.  Äoel^offfd^c  (S^ronif  1499. 

3n  bem  fetoen  jair  monncn  bic  Srabcnber  ©ilfen  ftiirm^.  bac  ble^ 
»en  bott  oi?er  1000,  inb  tjcrbtanten  bat  im  grünt  af, 

3n  bem  felöen  jatr  [tarf  tantgreJ^c  SSSil^elm  *  »an  Reffen,  bijd^of^ 
§erman^  broebcr,  bem  bie  graffd^af  uan  Äafeenelenbogen  angeftctt>en 
wa^  buTc^  ben  boit  fin^  f ttjiger^eren^ .  s 

3n  bem  fetoen  jait  ttyaxt  ein  foine  gejprod^en  ^  inb  gemacht  tiifd^en 
bem  foningc  t>an  granfric^  inb  bem  ^erjogen  ban  Defterid^  inb  finre 
fantfc^af ,  bie  jofamen  lange  jit  friedj^  Ratten ,  inb  i)il  goiber  lantfd^af 
inb  ftebe  gcbeftruiett. 

3tem  jet  fetüet  jit  toaxt  gemennen  bie  \iat  Sanben  in  93rabant  »)an  i« 
^et  SBitl^elm  uan  Uxhnxd)  oöermi^ä  öerreberie.   tt)ant  bae  taegen  granjo- 
fen,  bie  bie  fetbe  [tat  J^ernjaren  joniben :  fc  beftaft  ^er  SBiC^clm  »an  är* 
burc^  bürg  mit  ben  felDen  granjofen,  bat  fi  bie  toad^t  u<)  bie  nad^t,  aU  ^e 
femen  njonibe,  iimemmen  fontben,  a^  fi  enc^  beben,  fo  befd^reöe  ^c  in, 
9for.29.  bat  f}t  i>onIf  Dergaberen  tpontbe  inb  fomen  np  fent  Slnbrei^  ai>ent=*.  u)3i5 
bie  felöe  nad^t  bret>en  bie  g^anjofen  bie  bürgere  mit  gen)alt,  mit  ftoerbcn 
inb  anberen  ftritgejautüe  uan  ber  ttjad^t.    be^  morgen^  örue  mx  tad; 
quamen  bie  Slrburd^fc^en  inb  ctommen  inb  fteigen  in  bie  ftat  unb  gettjon* 
nen  bie.   fi  ^)(nnberben  bie  ftat  ünrg  inb*  ftieffenö  barnae  an  inb  tjerbran- 
ben  bie  binae  ganfe  af,  inb  tDiemail  ber  rentmeifter  in  ber  i^urg  ftat  gCMo 
n^arnt  ma^  njnrben  ban  ben  urnnben,  bat  np  bie  jit  bie  Slrbnrc^fd^en 
fomen  fonlben ,  oöerniit^  ein  brief ,  fo  loa^  l^e  bod^  ein  mitt)errefcet  ber 
\ttozx  ftat  nnb  ^iett  ben  brief  bi  fid^  inb  brad^t  bat  niet  uur  fin  mitbut* 
ger.   inb  a^  bie  ftat  gelounnen  matt ,  fo  toaxt  t;e  ouc^  gefangen  inb  }o 
§oi  hxadft,    mer  nmb  bat  ^e  ben  brief  mx^  be^alben  ^abbe,  ben  ^e  ben  ß 
gefanfmeifteren  toi^be,  toaxt  ^e  uan  ftunt  qnit  gegeben,   mer  i^e  meidet 
jo  Sanben  niet  me  l^nifen  of  ti)onen,  mer  ^e  joid^  jo  Soeben. 

Anno  dni.  1484. 

@d)cbcl  3nnoccnciu8  VIII bebe  \)erfunbigen  groiffe  aflalö  in  granfric^*, 

^^^***  niet  allein  t)ur  bie  letoenbigen,  mer  ou^  t)ur  bie  boben,  batalgonutt)ejo]^oircn3ii 
tt>  a  d ,  inb  t)er{amelbe  ein  groid  fumme  gelt^  ui^Sranfric^,  nid  2)uttfd^(ant  i  n  b 
ui«  anberen  lonbctt.    inb  mit  bem  gelbe  [ulbe  men  tredten  np  bie  S^urfen,  inb 
bat  gelt  bUi)e  bae  bat  onbcr  bleuen  i«,   bat  ou(^>  t)crgabert  »art 
up  ben  !X^ur!ensu(^  }C.   l^^e  n)ad  ^aid  8  jiair. 

1.  SSielme^r^einric^llI.  toon  Reffen  1482  S)cc.  23  abgejc^bffen.    ©^mibt. 
(f  3an.  13),  ber  mit  SInna,  ZoöfUiW'-  ©^W-  ^on  gianfr.  II,  461. 
Ii^)^)8i)onÄa|^enetleiibügen  t)ennölS>tt  ti^ar.  3.  Job.  de  Los  fde  Ram,  Documeots 
2öi!^>erm  ^cigtfein @D^n.  (5o^n,  ^Biamm-  84)  {efet  bie  (Sinnaf^me  1482  feria  quinu 
tafeln  116.   9iommel,  @efc^.  i)on  §cffen  aute  adventum  Domini  (9ioD.  28). 
III,  78.  4.  In  Germania. 

2 .  2)er  gricbc  i)on  ?lrra8  lüurbe  f(^on 


1484.  1405.  861 


Anno  dni.  1485. 


3n  bem  fcltjcn  Jair,  nacbem  a^  bcr  ban  SSurBon  btfd^of  jo  Suttge 
ctftod^en  tt)a^  bau  bem  »an  Slrburc^  a^  bürg,  fo  tDotbe  ^e  fincn  fon  ^  bac 
jo  eint  bifd^of  gemacht  i)a\n,  inb  bie  capittete^eren  jo  Suitge  lotren  einen 

5  ijan^oern  inb  ber  freige  bat  ^jaüium  inb  matt  bifc^of,  inb^abbe  bi(  nnb* 
berftanfe  ban  bem  ban  Slrbntc^  inb  betbarften  ftebe  inb  borjjet  im  (anbe 
ban  8uitge,  inb  n)art  ad^ternae  ein  foine  troffen  tufd^en  ben  jnjein  bnrg 
<)att^ien.  affo  begaf  it  fic^  naebev^ant,  bat  ber  bifd^of  Dan  ?nitge,  ^er 
3o]^ann  ban  §oerne,  inb  fin  btoetet,  genant  ber  ^ere  ban  SOionteni^^^ 

10  inb  ^er  9Bi(^e(m  ban  Slrbnrd^  ic  jo  fent  %x\u  \\  ben  bi  ein  tt)aren  inbör.asi»». 
jutben  ein  metf)3i(e  angain  mit  iren  jperben,  miä)^  nnber  ben  feirjen  mit 
lonfen  inb  rennen  bat  geraebeft  inb  fnetfte  n)ere,  nnb  fi  lieffen  bie  perbe 
gain.  unb  a^  bie  t)«r6  bniffen  bie  anberen  mitriber  lomen  maren  ein  ftndf 
ipege^  inb  bnr  bie  anberen  gerant,  fo  ft)rad^  ber  l^ere  ban  3)?onteni^,  be« 

15  bifd^of«  ban  Snitge  broeber,  jo  l^er  3Bi(^e(m  ban  5lrburc^,  bat  ^e  fid^ 
gefangen  get)e.  inb  i^e  gaf  fic^  gefangen ,  mant  ^t  allein  n)a^  unber  in, 
bcgerenbe  bat  p  in  boirben  tt)ae  fi  njotben,  begaben  jo  3Ba«trid^t :  tuant 
bacfeff^  ein  rec^t  i«,  bat  g^einre,  ber  bae  ein  boitf(adf)  gebain  ^ait,  bie  ftat 
tt)ebcrumb  freigen  mad^,  a^  oud^  ^er  Sil^elm  bnrg  bae  gebain  ^abbe. 

10  mer  nein :  ban  ftunt  an  »oirten  fie  in  mit  fid^  go  üKa^trid^t  gefenftic^ 
intgein  ben  abent,  nnb  be^  anberen  bage^^  fere  broe  brad^t  men  l^er 
®i(^e(m  burß  bnr  gerid^t  inb  mart  bae  bedaget  bnr  ein  m orber  jc.  inb 
emc  mart  atbae  nae  fd^effenorbet  fin  tjeuft  afgef lagen,  inb  bat  ma^  ein 
urfad^  einre  groiffer  berberfni^  beö  bi^bom^  ban  ^uitgen  inb  ber  graef^ 

i5  fd^af  ban  ^oern,  a^  onc^  eglid^er  mai^  ^ernae  geroirt  tt)irt :  n)ant  ^e 
lie^  broeber'*  unb  tinber  nae  eme,  bie  mraed^en  fin  boit  mit  groiffer  ge^ 
n)att  inb  brad^ten  ber  granjofen  t)i(  buifent  in  bat  ßuitger  tant,  inb  bie 
bebreben  bil  moittoiUen^  baefefcen. 

3tem  batb  bairnae  mürben  ^er  333i(^e(m^  tjurg  fon  inb  fin^  broe* 

io  ber«  ^er  9?o]perfe  ban  Slrburc^  fon  mit  iren  ^nlperen  inb  joftenberen  biant 
be«  greöen  ban  §oerne  inb  be«  bifd^of«  uan  Suitgen,  inb  quamen  jo 
SBcrbe  ^  in  bie  graeffc^af  r^an  §oerne  inb  brantfd(^atten  bat  bur  ein  mirl* 
tid^e  fumme  gelfe.  inb  bie  Slrburd^f d^en  ^abben  ©todfl^eim  ^  inne  unb  bae* 

1  Sodann,  SBil^elm«  @o^n,  irurbc  3.  ^m  18.  Suni  1485.  Henaux  84. 

[d^on  1482  @c^t.  14  t)on  einem  Xifdi  4.  2)ie  gü^nmg  M  ^aä}dxkQ^  ge- 

bc«  (5a^)itel«  jum  53iWof  gemälj^It;  bem  gen  bie  §orn*|d|e  Partei  übernahm  @ber* 

bie  @egen:|)artei  Sodann  bon  $orn  ent=  ^arb  bon  SSflart,  3öi(^e(m«  SSiuber.  Job. 

gegen ftelKte.  Henaux  78.  de  Los  92. 

2.  griebrt^  bon  9Kontign^,    ®raf  5.  SBeerbt,  tüefiüci^  bon  9loermonbe. 

t)on  ^om.   Henaux  82.  6.  ©todem  an  ber  9Haa8. 


Der.  1. 


862  VI.  Äocr^offfc^eÄMnif  1499. 

ben  bairui«  groiffcn  tjcrberfßd^n  fd^ben  in  bat  iant  Dan  öuitge  inb 
anbcr^tüae. 

3n  bem  fctecn  iair  begerbc  bcr  ^erjoc^  ban  Oftcrld^  inb  ban  S3ut* 
gunbien  an  bie  ban  ®cnt  inb  an  bie  glemmingc,  ber  ir  ^er  toa^,  bat  fi 
cme  fincn  föne  ^  bcn  bie  ban  ®ent  bi  fic^  ^abben,  fenben  njolben  jo  äut*  s 
mxp  in  örabant.  be^  meigerben  fic^  bie  ban  ®ent,  want  fi  beforget 
tt)aten,  bat  ^e  in  ben  fon  entboiren  fnlbe,  unb  bairnmb  tt)orben  bie  bon 
®ent  inb  bie  gtemminge  biant  ber  ®rabenber  inb  be^  ^crjogcn  ban  Oftc* 
xiä)  unb  joigen  mit  groiffer  mad^t  mit  eimc  ^eir  bi  S3rneffe(  inb  bieten 
bair  Uggen  umbtrint  1 4  bage  nnb  broid^en  bae  u})  mit  cfeinem  gett)inne.  >o 
inb  ber  ^erjoc^  freid^  efelic^e  [tebe  in  3S(anberen,  3llfte,  Dormunbe^  inb 
anber  beftungen. 

3n  ber  fetoer  jit  joigen  bie  5^Iemminge  mit  groiffer  mad^t  bi  9lnt^ 
mxptn  i\p  ginfit  be^  waffer^  inb  ftoigen  bae  np  ein  bolmerf  inb  baebcn 
ben  Dan  3lnttt)erlp  baruiö  bi(  fc^aben^  inb  fpife,  bem  l^erjogen  Dur§  inb  an*  is 
beren  ^eufttnben  inb  ber  ^erjod^  mad^t  jo  el^tid^e  fd^if  mit  (üben  inb  ge* 
n)an  bat  botoert  mit  gemalt  unb  (ie^  baft  gefeüen  l^angen  unb  einbeite  bie 
Ioj)j}e  afflain,  bie  fine  unberfaiffen  tt)aren,  inb  ließ  bat  jo  grunbe  afbred^n. 

3tem  in  bem  fe(Den  jair  niet  tauge  bairnae  quam  ber  ^erjod()  »an 
Oefteric^  bürg  jo  tpaffer  unb  jo  taube  mit  finen  brunben  mit  cime  groiffen  20 
l^eir  in  35(anberen  Dur  ®ent  inb  bleif  bae  liggen  ein  furfee  jit.  bae  enbin* 
neu  tDurben  eilige  binnen  ®ent  gefangen  bau  ben  bürgeren,  bie  ben  ttkäf 
ange^aben  Ratten,  unb  quamen  oud^  einbeite  barban.    inb  bie  burger 
fd^idben  jo  bem  l^crjogen  inb  begerben  inb  baben  umb  brebcn,  inb  ber 
Drebe  toaxt  gebeibingt  inb  fi  gaben  fid^  \xp  np  genabe  ^.  inb  ber  ^erjod^  25 
quam  binnen  ®ent  inb  branf  fi  bairjo,  bat  fi  moiften  up  einen  pia^tn 
bringen  ire  |>ribitegien,  irre  ^arnefd^  unb  aße  ir  gen)ere,  inb  bat  bebe  ber 
burg  i^erjod^  bau  ftunt  an  in  ©rabant  boeren  inb  moiften  nutpc  ^utbunge 
inb  eibe  boin,  inb  brad^ten  eme  finen  foue  inb  baeben  bem  l^erjogen  einen 
Doi^bat  inb  getoifben  eme  eine  groiffe  mirfttd^e  fumme  ge(|j  50  geben  up  30 
termine»    inb  ber  ^erjod^  befattc  bie  ftat  mit  uutDen  anH)ttuben,  M  fi 
ge^oirfam  moiften  fiuK^. 

3n  bem  felDen  jair  umbtrint  fcnt  9Iemci^  bad^  beftonbc  bat  falfe  jo 
Soelne  uf  joftain  unb  men  gatt  u|>  bie  jit  jo  ßotne  1  l^oit  fatfe  umbtrint 
15  of  16  marf.  niet  (anl  bairnae  floie^  bat  faffe  np  buiffen  unb  binnen» 

1 .  W^^PP'  f)^nQti  Wlüfmxüan  tx\t,  a\9  einige  Xage 

2.  ^alft  uiib  3)cnbermonbe.  naä)  bem  gvicbcnöfc^Iuß  ein  neuer  ^nj« 

3.  3um  1485.  flanb  in  @ent  lüöbiat^.  ?t(i^nott)«!^,  ©e« 

4.  S)iefc  (Ireiigcicu  ^Ragregeln  toev«      [d)!d|te  bc«  ©aufe«  C)ab«b«rg  VITI,  59. 


1485.  863 

Sotten,  fo  tat  1  ^oit  binnen  ßotten  galt  12  gulben,  14  guften  of  umb 
ben  trint.   buiffen  ßoetten  galt  bat  fatfe  i)aft  me  tc. 

II  3tem  np  bie  fetoe  jit  toatt  ein  raft  uan  ßoetten  einö  inb  t)erbrc*  «(.332*. 
gen,  bat  fi  irren  bürgeren  fal^  jo  irre  noittorft  (aiffen  foniben,  inb  l^ab^^ 

5  ben  etitge  t^orne  in  burjiben  npgegolben  inb  \xp  boin  fc^ubben  in  nrber 
irre  bürgere,  inb  toer  ban  ben  bürgeren  faffe  begert,  gaf  men  eme  ieMid^ 
fumnieren  bur  12  a(bu^.  inb  an  ben  bnrfenferen  galt  man  ein  bierbeil 
falfe  intgemein  bnr  6  albu^.  inb  buiffen  ßoetne  galt  man  ein  bierbeil 
faffe,  jo  ©uiren,  jo  ßu^Iirci^en  inb  anber^tt)ae,  Dur  1 5  of  1 6  atbu^,  bat 

0  in  minfd^enteben  nie  beleift  entoa^. 

3tem  bairnae  berbroge  ein  rait  ban  Eoetten  inb  lieffcn  nod^  ein 
tl^ornbot  fat(j  offenen  inb  gaben  ui^menbigen  inb  inttjenbigen  seilen  fouf, 
inb  gaben  ein  bierbet  umbtrint  6  atbn^,  bi«  bat  fal|5  ui^tjerfouft  toa^. 
inb  binnen  Soetne  an  ben  burfenfen  galt  man  ein  hierbei  umbtrint  1 3 

5  albu^  inb  entua^  bairumb  niet  tt)ail  jo  Wegen. 

3tem  bairnae  enquam  jo  Sollen  gein  falfe  jo  mart  nod^  jo  toaffer 
nod^  jo  lanbe.  bo  lie^  ein  rait  ban  ßoellen  jo,  bat  men  ui^  S33eft^)^alen 
falfe  bred^te  jo  ßoeüen ,  be^  oud^  niet  geleif t  entoa^  S  inb  bie  gai)en  ein 
Dierbeil  falfe  umbtrint  3  albu«.    mer  bat  febe  falfe  enbod^t  niet  bil  inb 

0  xtya^  ford^lid^en,  einic^  bleifd^^  baemit  jo  fallen,  mant  baft  bürgeren  inb 
ui^tDcnbigen  fd^abe  baeban  gefd^ad^ ,  bie  bat  i)leifdf) ,  bat  baemit  gefallt 
getoeft  tt)a^,  moiften  enmec^  wer^jen. 

3n  bem  feli)en  jair  up  fent  Sucien  bad^^  ^j  nmb-ben  trint  quam  jDec.ia. 
feifer  greberid^  jo  Soeüen  inb  bleif  tae  umbtrint  8  bage.  inb  binnen  ber 

>  iit  beleenbe  ber  burg  feifer  jo  ßoeöen  up  bem  Sllbenmart  bufd^of  §erman, 
lantgreben  jo  §effen ,  erfebufd^of  jo  6oelne ,  ^erjogen  jo  SBeft<>^alen  inb 
greben  jo  ^Irn^berc^,  mit  ben  brin  lanben^,  inb  bie  belenunge  gini  jo 
ferc  cirlic^en  np  eime  groiffen  inb  fd^onen  gefteiger,  ftaenbc  an  bem  l^uiffe 
np  bem  3llbenmart  genant  jer  (Sren,  ni«  bem  ber  feifer  mit  finen  furften 

>  up  bat  fteiger  ginf.  inb  bau  bem  mart  ginf  oud^  ein  breit  groiö  txap  \xp 
bat  fteiger,  inb  up  ber  tra<}))en  ftonben  bie  bürgere  bau  ßoetten  in  irem 
^arncfc^  fere  foeftlid^.  inb  bie  belenunge  gefd^ad^  umb  ben  a^ent  jo 
4  ure'n. 

3tem  fere  furfe  bairnae  joid^  ber  burg  feifer  jo  Slid^en.  bair  quam 

1.  9Jo<J^  1478  tt)ar  bie  ginfu^r  be«  imb  13  fid^  neä}  in  SBieöbabcn  befanb: 
tDcjipf^äü\dftn  @a(jc«  »erboten  »orben.  (S^mel,  9teg.  7789.  90.  ^8  tt)irb  postri- 
(gnncn  m,  739.  die  ijieißen  muffen. 

2.  Gelenius,  De  Magn.  Col.  243  ^ot  3.  2)cc.  15.  gocombict,  Uifunbb.  IV, 
pridie  idus  decembris  (3)ec.  1 2) ,  \t>a9  534.  SSgl.  Gelenius  243,  tt)oburc^  falfci^c 
aber  nic3^t  mßgtid^  ifl,  bo  griebiit!^  2)ec.  1 2      Snter^unction  bie  2)aten  \)eitt)int  fiub. 


1 


864 


VI.  Äoc(iofff(^c  (S^rottif  t4Öd. 


3an. 


h\  in  ui«  StaBant  fin  fon  3D?ajinitüanuö,  bcn  l^c  tangc  jtt  ntct  gcfcin  cn* 
^abbc,  iub  bairjo  l^ctjod^  SSJif^lm  i)an  ®uitd^c  inb  uan  Serge :  bet  fefce 
toart  jo  ?lici^en  beteent  mit  finen  lanbe n ,  o\\6f  intgain  ben  aöcnt,  bairjo 
im  bcr  i^erjod^  ban  Defteric^  bc^  burß  leifcr^  fon  fere  6e^utj)cüei^  toa^  K 

Anno  dni.  1486.  5 

3tem  np  ben  bruijienaöent  ^  quam  ber  leifev  bürg  »eberumb  ui^ 
3lic^  jo  ßoeßen  inb  fin  fon  butfe  mit  eme,  inb  mürben  eirlid^  intfangcn 
Dan  ber  ftat  ijanßoeüen  mit  gefd^euf  inb  anber^K.  inb  bleuen  jo  ßoetten 

gebr.  5.  biö  up  fent  ägat^en  bad^.  inb  binnen  ber  jit  quam  ber  ^erjoc^  Mn  6toe 
fere  foeftelid^  jo  ßoeöen  nmb  fin  taut  jo  untfangen  i>an  bem  feifer,  inb  m 
^e  mart  beleent  mit  bem  (anbe  Mn  ßlebe,  mit  bem  (anbe  )i>an  ber  9)?arf 
inb  mit  bem  tanbe  t)an  ®enne<}e  \  tuiemail  efetid^e  fmair^eit  toa^  efelic^c 
bage  tufd^en  bem  foninf  inb  bem  ^erjogen  bürg  a^  umb  be^  getfe  toxüm 
bem  feifer  t)an  finre  te^enfd^af  inb  oud^  ber  ftat  ban  ©oift  tDegen,  bie  M 
bürg  ^erjoc^ö  »an  6(ebe  uaber  bem  bufc^bom  ban  ßoeöen  afgenomcn  i5 
^abbc  IC,  inb  bie  leeren  inb  greuen  ftaed&en  go  bidfer  maife  fd^ar^j  \\p  bem 
SUbenmart  ic, 

3an.  20.        3n  bem  felben  Jair  umbtrint  fent  ©ebaftiann^  bad^  ^  wunncn  bie 
Slrenburd^fen  mit  iren  urunben  fent  5Ernben  inb  fregen  baft  r>xi  guc^ 
bairinne,  inb  fingen  ben  abt  mit  e(jüc^en  moend^en  inb  fc^attcn  bie  inb  20 
namen  bi(  deinot  in  ben  firc^en  inb  floigen  bat  umb. 

firT'  II  ^•n  bem  fehlen  iair  nae  fent  9lgat^en  bad^  ^  brad^  ber  teifer  np 
mit  fime  föne  inb  anberen  furften  inb  goigen  nae  grantfort  jo  fc^if  umb 
ein  roemfc^en  foninf  jo  fiefen.  inb  ber  9?in  loa^  fere  groi^  inb  aße  loaffcr 
inb  baeben  groiffen  fdj^aben  boöen  inb  beneben,  inb  a^  id^  l^oirt  fagen,  25 
fo  gaf  ber  feifer  ben  fd(^if(uben,  bie  in  inb  fin  furften  uf mart  i)oirten,  m 
öoirloin  100  gulben. 

[SBilb  eine«  Äönig«.] 
9)^aj:tmiüanu«  n^art  geforen  roemfc^  foninf u^  ben  10.  hadf  bed  mainb9 

februarii.  j« 

3n  bem  fetoen  iair  toa^  ein  fruj)^)el  jo  SoeUen ,  genant  §an^  oan 


258t>. 


6.  fcrfer. 

1 .  1485  3)ec.  29  trifft  SWaj:  ju  ^ad^en 
eine  @inung  jn^ifd^en  feinem  ^ater  nnb 
§ergog  SöillSielm  tuegcn  bev  SSeleljinung 
beliebteren.  Stii^non)«!^,  ©ef^.beS^au« 
fe«$ab8burg  VIII,  ^eg.  9^r.  767. 

2.  ^fjac^  Gelenius,  De  magn.  Col.  243 
bauerte  biefer  jnjeite  ^ufent^alt  t)om  5. 
bi8  21.3on.  2)en[elben  3«itraum  um« 
faffen  bie  dUmx  Urfunben  griebrid^d  bei 


S^mel  Sieg.  7792  —  96.  2)ie  Urhinb« 
granffurt  3an.  1 J  f^eint,  tt>eit  nic^t  iu« 
3timrau  ^)affenb,  irrig  batiert  ju  fein. 

3.  3on.l8.2acomb(etlV,  530.  (5M 
7795.  ^^gl.  oben  79l9iote3. 

4 .  In  festo  sanctornm  Fabiani  et  Se- 
bastiani  ßan.  20).  Job.  de  Los  93. 

5.  San.  31  ttjar  griebrid^  f^on  in 
granffurt.  (£^mcl  7797. 


i486.  865 

©Ipitc:  ber  fcfüc  fd^ufbiget  einen  anbeten  fxu))^>et,  genant  Sol^an  Dan 
ßoeüen,  bat  l^e  einen  nac^femeid^ter  getpntgt  inb  gel^angen  fontbe  l&ain, 
miäft  »eichtet  up  einen  morgen  in  fime  l^uiffe  boit  Donben  »att,  ^an== 
genbe  in  fime  ^atnefd^  inb  n)a«  mit  einte  cotben  gebonben  an  einen  ifeten 
5  naget,  inb  man  fadste,  l^e  l^ebbe  fid)  fe(f«  gel^angen.  inb  bat  ftonbe  ein 
jit  tanf.  fo  begaf  it  fid^,  bat  fic^  bie  jtoene  ftn))))e(  jn)eien  »ntben  inb 
bet  ein  jiebe  ben  anbeten  be«  motfe  an  a«  Dut^.  fo  n)ntben  bie  xn)ene 
txnppei  mx^  beibefamen  Dan  bereit  ein«  taib«  gegteifen  inb  jo  teben  ge* 
ftalt.  ^an«  Dan  ®pxxt  bteif  bi  fmen  »otben  inb  fad^t  Sol^an  Dan  ßoeüen 

10  unber  ougen,  i)t  l^abbe  ben  nad^fettjeid^tet  etn)ntd^t  inb  gel^angen.  Sol^an 
t>nr|  \pxa6),  bat  enn)ete  niet  »ate  inb  foutbe  fid^  nummet  etfinben.  fi 
tourben  beibefamen  bem  l^ogen  gerid^t  getebett,  inb  3o]^an  Dan  ßoeüen 
tjntfe  tt)att  int  eitft  Detfoid^t  inb  ftoairtid^  ge))inget,  bairjo  beffelDen  So* 
i^an«  ^uijgftautoe,  bie  mitaüen  niet  baitDan  belanben  inb  nnfd^ntbid^  ge* 

15  i^atben  tt)utben.  baitna  tt?att  bet  Dut^  §an^  Dur  tid^tet  inb  fc^effen 
btad^t  inb  geDtad^t,  njaitnmb  f)t  bie  tnbe  fo  jemetUd^en  jet  nnfd^ntt  be* 
clait  inb  l^ebbe  (aiffen  ))inigen.  l^e  bteif  bi  finen  eitften  tootberi.  fo  toatt 
ber  fetbe  §an«  ui^gebain  inb  get  ))inen  (aiffen  fien,  bie  men  ein^beite  an 
ente  Detfod^te.  Dan  ftunt  befante  i)t,  bat  l^ei  3o]^an  nnb  fine  l^ni^ftantoen 

20  jcr  unfd^ntt  l^ebbe  taiffen  ))inigen,  nnb  bat  anber«  niet  ban  nmb  l^a«  unb 
nit  toiüe,  bie  i)t  jo  in  l^ebbe  ac.  fo  toart  mit  nrbet  gemift :  n)ant  l^e  beme 
anberen  finen  (if  a«  ein  motbet  afminnen  njoutbe,  be«  l^e  niet  bemifen 
funbe,  fo  fontbe  man  in  bie  Äeiferftrai«  *  ni«  ßoeüen  an  bat  gerid^t  ftei* 
fcn  inb  atbae  rid^ten,  getid^  a«  l^ebbe  ^e  ben  mort  fetf«  mit  ber  l^ant  ge* 

25  bain.   inb  bem  n)art  alfn«  naegegangen. 

3n  bem  fetDen  Jair  n^)  bonte^bad^  nae  ))aefd^en  qnamen  feifet  Sre^  aRdrjso. 
berid^  nnb  fin  föne  äWajcimilianu«  Dan  gtanffott  ben  9?in  af  Daten  jo 
(Soeßen,  nmb  jo  entfain  bie  ctoenunge  jo  Slid^en,  mit  Dit  fnrften  inb 
leeren  2;  ber  bnfd^of  Dan  äWenfe  mit  finen  greDen,  ritteten  inb  gueben 

3«  mannen,  bet  bufd^of  Dan  5ttier  mit  finen  gueben  mannen ,  ber  bufd^of 
Dan  ßoeüen  mit  finen  gueben  mannen,  ber  ^)at|greDe  mit  finen  leeren, 
greDen  inb  guebe  mannen  ein  mirttid^  gejaif,  l^erjod^  ßrnft  l^erjod^  Dan 
©äffen  mit  fime  brober  l^erjod^  Sllbred^t  mit  iren  gueben  mannen ,  Dort 

1.  SDicSBei^crjivage,  bur^  tDcJd^e  bie  cine^  Augenzeugen,  bei  OUnfc^lager, 
Äaifcr  i^ren  ©iniitt  ju  galten  ^)ftegten,  9ieue  Erläuterung  ber  gulbenen  83ußc, 
nebji  i^rcr  gortfe^ung.  95gI.S5b.  i,  3ü5.  Urfunbenbuti^  255  f[.    gerner  ben  Ärö« 

2.  2)er  Einritt  in  (Söln  faßt  auf  nungsbcri^t  be«  9lltter8  ?ubtt)ig   Don 
greitag  SWärj  31.    gür  ba8  golgenbe  dtjb,  3lnnalen  bc8  ^iji.  SJcrein«  für  ben 
t)g(.  ben  Ärönung«bcri(^t  bc8  grantfurtcr  ißieberr^^ein  XV,  1 . 
@tobtf(i^reiberbiener8  3o(iannc«  Äremcr, 

6täbte^n>nifen.  XIY.  55 


866  VI.  Äoel^^offfd^  (£(>ronir  1499. 

Daft  t>H  anbet  leeren,  greifen,  ftebeurunbe,  inb  flnjurbcn  eitlid&en  untfangcn 
an  ber  !J)rattf9affcn  obevmife  bic  boiml^eren,  »ort  aüe  coüegien  mit  cnii|en 
inb  Danen,  inb  ein  [tat  ban  Soeüen  l^atte  tteftid^  irre  frunbe  an  ben  9?in 
gefd^idt  mit  gtoen  gnlben  boicj^en ,  ber  fi  ein  lieff cn  bragcn  bot>cn  bem 
feifer  inb  bat  anber  boöen  bem  nnh)en  geforen  foninge  bur§,  inb  gingen  s 
i>an  banne  bi^  in  ben  beim  inb  men  fanf  bem  afmed^tigen  gobe  loffonf 
inb  ma«  gti>iffe  brenbe  in  bem  üolt  inb  in  ben  geften.  inb  bic  l^tcn  toni| 
jobben  n^)  bie  jit  binnen  ßoeüen  umb  4  bnfent  pnte, 

«J.'di  3**         II  3tem  be«  mainbad^«  bairnae  tredten  bie  ^eren  jo  Slid^n  umb  ben 
loninf  jo  Itocnen.  io 

gH)rit9.  3n  bem  fetoen  iair  np  ben  fonbad^  misericordias  domini  toart 
loninf  3Haf jmiüanu^  jo  Slid^en  gefrocnt  oijetmife  bufd^of  f)ctman  er^* 
bufd^of  JO  ßoetne.  bi  bet  fetoet  froenunge  toaren  t>xl  furftcn  inb  ^cren, 
mit  namen  ein  bufd^of  t>an  äWenfe  einte  ban  ^ennenberd^,  ^er  Sol^n 
bufd^of  »an  3:tiet  einte  ban  33aben ,  ^etjod^  ^^ilip«  pal^ffctt>t,  l^tjod^  ^^ 
Stnft  ban  ©äffen  inb  i^etjod^  Sltbted^t  fin  btobet,  ^etjod^  Söitl^dm  toan 
®uild^  inb  ban  S5etge,  jn)ene  matigteben  ban  S3aben^  i^ctjod^  3a«j>ot 
i>an  ©eieten  2,  l^etjod^  ÄatI  »an  @e(te,  »ott  baft  bufd^oben  a«  ban  ©al^* 
butd^,  bau  ßnitgen,  ban  ©pite,  t>an  ^oxmpi^,  ban  Slug^butd^,  mn 
51Kiffen,  inb  bit  anbet  l^eten,  gteben,  tittet  inb  Ined^te^  inb  loit  anbete » 
ftebe  gefd^idfoe  btunbe. 

^ptiuz.  3tem  baitnae  be«  bonteöbage«  quam  feifet  gtebetid^  mit  fime  föne 
but6  bem  toemf d^en  loninf,  mit  ben  anbeten  but^  l^eten  toibberumb  tm 
Slid^en  jo  Soelten  jo  bet  SBietpotfeen  in,  inb  bet  but^  fonin!  fo«  in  eime 
ganzen  l^atnefd^  inb  beneben  eme  teit  bet  bufd^of  ban  SoeKen  u))  bet^s 
ted^tet  fiben ,  bet  bufd^of  ban  SKen^  np  bet  tinfet  fiben,  bet  bufd^of  öon 
Stiet  neift  Dut  eme.  bie  anbet  but§  futfteu  inb  l^en  teeben  ein  ieflie^ 
mit  ben  finen  mt  bem  foninf  fete  etentlid^en.  inb  ee  bet  foninf  inteibe, 
fo  moift  i)i  geloben  an  bet  poxi^tw  bet  ftat  Dan  ßoeüen  inb  bie  ftat  »an 
Soeüen  eme  »ibbetumb,  inb  ben  eit  intfinfbet  butgetmeiftet  bau  bem» 
foninf  ban  bet  ftat  toegen.  inb  bet  feifet  mit  fime  föne  ben  roemfd^n 
foninf  intibenbe  mit  ben  anbeten  futften  inb  l^eten  teit  bie  S3ad^  ^etof 
oDet  ben  ^eumatt,  obet  ben  5l(benmatt  bi«  an  ben  boim:  bo  now 
bet  Dan  SRnvoemx  a«  ein  etfbait  bet  ftat  Dan  ßoeüen  ben  l^engft,  up 

32.  Snbere  (ixtmplavt  (tqU  9Sb.  11^215)  '■mit  bem  anbcren*.  34.  ^nUtt  (Sttmptaxt 

*be«  Hat'. 

1.  m>xiäft  unb  (S.\)n\tcp\^.    Äremcr  II,  577. 
256.    SBgl.  au^  bo8  9lcgipcr  ber  ^ntoc*  2.  @o^n  bc8  ^fatggrafcn  Subtoig  »on 

jcnben  in  3ol^annc8  Sinturiu«'  gortf.  3^«ibrüdcn  =  S3c(beni. 
bcS  Fascic.  temp.  bei  Pistorius  -  Struve 


t486.  867 

beti  bet  fontnf  gefeffen  ^abbeS  inb  anbet  nicrc  ^jerbc  gaf  ber  fontnf 
»cm  fic^. 

3tem  boitnac  in  bev  med^en  nae  bem  f onbad^  jubilate  tDOufben  bicapr.  le. 
^cren  ein  btcubc  machen  tnb  ber  älbematt  h)art  befpreit  mit  mift  ^  inb 
5  tenten  be$  maenbage«  baitnae  ber  fonini  SWafimitianu«  fcif^  j)erfoenIid^ 
inb  mit  bem  l^erjod^  ^ip^tlij)^  pai^gttu  in  bitDefen  feifct  grebctid^^,  tnb 
ber  pai^ffctu  xant  in  af ,  batrnmb  feifer  gteberid^  at  (a<3^enbc  mit  fim 
föne  f(i^im)5be.  inb  fo  rtfd^  a«  ber  foninf  afgebaßen  roa^,  (^)ranl  ber 
patfegrebe  ban  fime  ^engfte,  baltenbe  up  ftn  fniee,  inb  begert  ban  ber  fei* 
10  ferlid^e  majeftait,  bat  niet  npjonemmen  bnr  qnait,  bat  jo  einre  genoid^te 
inb  fur^mite  gefc^iet  tDere. 

3tem  l^erjod^  SHbred^t  ban  ©äffen  rant  mit  eime  ban  ©aben,  item 
fftxiodf  3Bif^etm  ban  ©uifd^e  rant  mit  eime  ban  9Ja(fantt>e,  inb  aüit  mit 
fcj^örjjen  geteien. 
15  3tem  nj)  bem  fefben  bad^  ranten  jmen  mit  fd^rj)en  gefeien  inb  ein 

if fidler  l^atte  ein  groen  Iren^gin  up  fime  btoiffen  ^enfbe,  inb  l^atte  ber 
ieHid^  bnr  eme  ein  fere  dein  bierfantid^  fc^iltgin  inb  mitaWen  gein  l^ar:= 
nef d^ ,  inb  ranten  np  einander  fere  l^art,  bat  einem  fin  gefeie  brad^  tc   . 
bc^gefid^en  ixp  äffe  cmbere  bage  in  berfefber  iDed^en  fiatö)tn  nntoe  pox^ 
20  tl^ien  ban  ^eren,  greben  k. 

3tem  np  ben  felt)en  bad^  a^  ber  foninf  gerant  ^abbe  a«  mx%,  fo 
»urben  bie  jonferen,  ber  jo  ber  jit  bif  in  Soeöen  fomen  noa«  ban  ui^tDen* 
bigen  l^erfd^af,  ban  be^  foninf^  iDegen  gefaben  n))  ben  Quattermart  be« 
aben|,  inb  ber  foninf  bebe  ben  furften  inb  ben  jnnferen  fere  guetfid^cn. 
25  inb  a«  men  geffen  ^abte,  f o  banfeeben  fi  rtp  ®nr|enid^  bem  banfel^ui^  mit 
ben  JDnfrannjen. 

3tem  umbtrint  fent  ©eberin^  miffe  quam  ber  feifer  toeberumb  jo  oct.  23. 
@oeöen  inb  fad^  bae  umbtrint  4  n>ed|en  2,  inb  bairtufd^en  litten  be«  ^er* 
jogen  ban  bem  ©erge  raebe  inb  brunbe  in  namen  ir^  ^eren  bur^  an  bem 
^  feifer  erfangt  inb  getüorben,  einen  jof  u^  ben  9?in  jo  fegew^  bair  baft  gef| 
inb  guetj  umb  ni^gegeben  tüa^,  inb  ber  tüart  gefad^t  ginftt  9?in«  jo  Suf^* 
toxp  tufd^en  6oef ten  inb  33unne  boben  SB'efetid^  Mnb  red^tebort  ein  jofl^ui« 
batxnp  gejimmert,  inb  bie  fc^iffe  tDurben  angebrongen  inb  moiften  bae 

1.  5tnbcre  @r.  'u))  bcm'Jatt  'iip  bc'.      5.  hnaenbagc«'  anb.  (5r.,  ba«  SWündjencr  *manebage«'. 
6.  51.  (5r.  'bem'  flatt  'bc'.  7.  'ftjn'  ficitt  'fim'.  9.  21.  (5r.  '»an  ft?mc  l^engfJe  feo  bem 

fcn^ncf  inb  J)alp  i)n  »ibber  upOoeren  up  fijn'pert.    item  Ijer^od)  9ltbrecJ)t'  jc.        15.  3n  anb. 
(St.  ftfiU  'uv\       26.  9r.  (Bt.  '»raunjcn'. 

1.  2>cv  g(ci(i^c  58raü(^  »irb  6ei  bem  2.  %l.  (£^mcl,  ^eg.  7870—74. 

53cfu*  gri«brt(^  in  Söln  1442  erwähnt.  3.  Sü(«borf  unb  SBeffetittg. 

SBb.  I,  365. 

55* 


86S 


VI.  ÄocT^offf^e  ^^roni!  1409. 


t>ctioüen,  bairtDcbcr  fid^  ein  bufd^of  t>an  ßoctfcu  infc  ein  [tat  t>ar\  Soeücn 
«i.333b.  i^^g  j^ctttid^  (ad^tcn  tnb  moutfccn  ben  got  ||  af^ain,  ate  oud^  gefd^icbe,  roant 
jt  l^ocgc  tnb  ttcf Kd^e  Brief  inb  ficgct  ^tten  t>an  4  l^crjogen  bon  bcm  ©crgc, 
bat  fi  nummemic  cind^c  jol  np  bcm  9?in  l^abcn  fußen, 
«ßo».  25.        3tem  bairnac  umbtrint  fent  Satl^erinen  mtff en,  a(«  f cifer  gtebcrid^  5 
ban  ßoeüen  reifen  tt)ontbe  ate  ^e  bebe  *,  xoaxt  bet  feifer  berf od^t  inb  emc 
butbrad^t  obemiife  einen  bufd^of  ban  Soeüen  inb  ben  xaxt  t>an  ßoeöcn 
^>ribi(e9ien  inb  anbet  befegetbe  briei>e,  Dan  c^ügen  l^erjogen  i>an  bera 
Serge  befegelt,  bte  ber  l^erjod^  jo  ber  git  ond^  confirmiert  inb  beftefciget 
^bbe,  inb  begerben  ban  finre  feiferlid^e  majeftait,  ben  jot  jo  rct)oricren »» 
inb  afjofteüen,  ond^  njant  feifer  ©egentont  fetige  in  burgangcn  jacren 
ond^  urbet  inb  rid^t  tufd^en  bem  l^erjogen  inb  ber  ftat  gefprod^en  l^abbe^. 
fo  l^ait  ber  feifer  erfant  inb  bem  l^erjogen  ban  bem  Serge  geboben,  öon 
ftunt  ben  jot  afjoftcüen  inb  be^  jo  etoigen  bagen  nummer  gebmid^en : 
bairtpeber  pd^  ber  l^erjod^  tad^te,  n)ant  l^e  groi«  gett  bairumb  ui^gelad^t « 
l^abbe.   bod^  int  tefte  reuocierbe  ber  feifer  ben  jo(  inb  gaf  be^  bcm  bufd^of 
inb  ber  ftat  ßoeücn  brief  inb  fegel.    inb  ber  feifer  joid^  öan  ßoetten  ben 
9?in  up.    bo  fd^idtbc  ber  bnr§  l^erjod^  ban  Serge  fin  recbc  jo  bcm  feifer 
JO  Sotjctenfe,  bie  brad^ten  ben  brief  f^^red^enbe  np  ben  jol,  inb  ber  brief 
»art  Dur  ougen  be^  feifer«  canceüiert  inb  burd^fneben.    bairad^ter  en* » 
gefan  man  gein«  jot«  me  jo  Sutetor^). 

3tem  toant  ber  bur§  l^erjod^  ban  Serge  grot«  gett  an  ben  bur^  ber^ 
toren  jot  getad^t  l^abbe,  fo  toart  eme  in  ein  Dergelbung  gegci>en  ber  jot  up 
Cime  tt)affer  bat  genoem))t  i«  bie  @ege  inb  btuift  bur  ©iburd^  l^eraf  in 
ben  9iin.  item  bair jo  »art  eme  gegeben  inb  berteent ,  bat  bie  tantjoüe  25 
berl^oed^t  n>urben,  fo  bat  up  ein  pext  of  ein  oiffen  tc.  mere  gefaxt  n>art3. 
3tcm  umb  befer  nun)er  jotte  »egen,  a«  jo  Soetlen,  jo  3lnbemaci^, 
JO  ßutdtorp,  ber  bod^  niet  tang  toerbe,  inb  ban  ber  »erl^ocgunge  ein^beit« 
jotte  »art  bem  feifer  bur^  ctein  gunft,  fruntfd^af  inb  banf  ban  ben  tant* 
fd^aften  bairumbtrint  naegefaget.  3« 


Anno  dni.  1487. 

Si  befen  jiben  a«  feifer  grebertd^  in  ben  nebertenfd^cn  tanben  getoeft 

3.  'fii'  fiatt  *fi)'  a.  Qx.  4.  Ä.  Qt.  f*lUpen  931. 333»  tvH  mit  'futtcn'.  5.  'a«  V  a.  ©r. 
13.  31.  (&x.  '»an  bc'  fkait  *»an  bem'.  24.  2(.  @r.  'ei^n  »affer'.  26.  «.  (Jr.  *oifc^cn\ 
28.  31.  @jr.  '»erl^oegung'. 


1.  @^on  9^oto.  20  tt)ar  griebri^  in 
53onn.  (S^^met,  ^leg.  7874. 

2.  @.  bie  Urtunbe  ©igmunbö  bei 
?acombtet,  Urfunbenb.  IV,  107  unb  cb. 
109  «Wote. 


3.  2)ie  Urfunbe  1486  dlo\y.  27  ge* 
toä^^tt  bem  ^crjog  (Sr^ö(iung  bc8  3on« 
ju  2)üffelborf  unb  (Sinric^^tung  a»eicr 
Sanbjöße.  Sacombtet,  Urtunbenb.  IV, 
539.  »91.  @nnen  lU,  625. 


1487.  1488.  869 

tt)a«,  fo  tt)a^  l^c,  buiffen  ber  fetoer  lanbe  h)i^,  bic  ferc  ric^c  fin,  fetc 
fled^tüd^  inb  finnjcftd^  in  bie  fanbc  fernen  mit  deinen  ftait,  anbetd  ban 
bie  princen  ber  fe(t)et  (anbe  fid^  ^)(egcn  jo  l^alben.  nod^tont  toaxt  ber  fetbc 
f eifer  a«  but§  f ere  eirttci^  inb  f oefttid^  intf angen ,  item  beögetid^en  toaxt 
5  intfangen  mit  groiffet  eren  inb  mit  fc^enfen  be^  feifcr«  fon  aRajrimilia* 
nu^,  a^  ift  roemfd^e  loninf  gefoten  tpa«.  nu  l^abbe  bet  fonini  bi  \xäf  mx 
l^eufttnbe  inb  raebc  ui^tenbigc  leeren,  bie  ben  fetcen  (anben,  at^  men 
^aö)ttf  (ere  \toa\x  bieten  mit  groiffen  nngetDoentid^en  fd^efenngen  inb  an* 
beren  nngeiDoenlid^en  fad^en  inb  gctüetbignngen,  inb  al  »art  groiffe  med^* 

10  tigc  fd^etjunge  m)ge^Den,  fo  tDart  bod^  n)enid^  brad^t  in  be^  foninf«  ^ant 
inb  be^  foninf«  l^enfttube  quamen  riben  mit  eim  getid^en  of  groifferm 
ftait  inb  ))ompcri  ban  f)t,  inb  bie  nomen  jo  in  rid^bom ,  ftait  inb  eirnjir- 
bid^eit. 

®iffe  grun)etid^e  fc^efeunge  ber  lanbe,  bauan  bod^  niet  bur  ben  lonini 

15  quam,  anmtrtten  bie  tantfd^aften  inb  fnnberlinge  e^jlid^e  ftebe  ber  fetber 
tanbe  inb  bef|)rad(^en  fid^  unber  einanber  inb  l^ebben  gern  ge^at,  bat  ber 
fonini  ein  red^entfd^af  ban  ben  finen  genomen  l^ebbe  inb  ir  ungelDoentid^ 
ournemmen  afgeftett.  inb  bat  fetbe  loart  jom  bidfermait  be[oc^t,  mer  bie 
tur^  ftebe,  at«  men  (ad^te,  f onben  jo  geim  gel^oere  fomen :  bairumb  (i  fid^ 

20  unber  einanber  berbrogen  inb  bef toffen ,  bat  fi  fid^  jofamen  tpoutben  ^at* 
ben  inb  ben  foninf  in  ber  ftebe  ein ,  at«  f^t  bairin  queme,  bairin  l^atben 
inb  l^eifc^en  bfiijen,  bat  fi  jo  anfpraed(^e  moed^ten  fomen  inb  ir  clage  albac 
turgeben  :c. 

Anno  dni.  1488. 
25  II  t0U  konink  Ülafimilianns  }o  ßtnqqt  in  f  lanl^eren  getialHen  mart.  a3(.334». 

3tem  aU  bie  ftebe  inb  tantfd^aften  bur^  nu  l^ie  nu  bae  fld^  bef)3rod^en 
j^abben,  bat  fi  ben  foninf  bel^alben  n)ou(ben,  fo  gaf  it  fid^,  bat  ber  foninf 
gcfan  jo  fomen  in  ©rugge,  ate  l^e  oud^  bebe,  inb  a(«  l^e  jo  ©rugge  in*' 
quam,  beben  bie  .ban  ©rugge  ben  foninf  angrifen^  inb  baft  finre  tref liger 
30  tcebe  inb  be^ielben  in  gefenffic^  in  irre  ftat  —  boc^  quamen  ein  beil  »an 
beö  foninf^  brunben  berf(eit  ui«  ©rugge  —  inb  entooutben  emc  niet 
gunnen,  bat  ^e  eind^en  ban  finen  reeben  of  biencren  bi  im  l^ebbe.    bod^ 

2.  a.  @x.  'cU\)rü\  7.  21.  (Sx.  'ai'  flatt  *a!8\  13.  21.  ®x.  *<lrt»itbic6elt,  inb  ber  tonifnt 
hlt^f  3o§anned  in  eodetn  of  ^e  {enger  ^e  mi^nre.  inb  unber  ben  t)urf  l^eufttuben  bed  fon^nfd 
toaS  t\)nxt  genant  $eter  Sanfl^alS-  ber  bebreif  )>U  moitrotUend  inb  §abbe  f)}(6  begrafet  gomait 
fere.  biffe  grutocltc^e*  k.  ©c^tup  ber  @eit(  roieber  äbereinfiimmenb.  Iß.  2(.  Q^x.  ^bcfprae^ 
(^en'.       a.  er.  *^abben\       19.  21.  (Sr.  *a«'  flatt  *at«\       23.  3n  anb.  @r.  fe^lt  bad  'jc' 

1.  1488  gebr.  i  hxa(if  ber  Slufftanb      ^aufe«  ©absburg  VIII,  96. 


g70  VI.  Äocl^offWe  (g^^rtnif  1499. 

iiiüeft  licffen  ^i  cmen  »an  (inen  bieneren  i'\  erae,  a^  mit  namcn  [inen  loa). 
inb  beben  in  ingoen  in  ein  l^ni^  inb  beftalten  uxtoaxxxt  inb  l^ucbeve  h\ 
in,  inb  bie  ietoaxizn  in  fo  nannte,  tat  l^e  gein  brief  of  fc^rifte  t>an  \\6) 
geuen  moeci(^te  of  intfaen,  inb  ber  gente,  bie  mit  ente  gel^albcn  ionrben, 
fanten  fi  ein  beit  jo  ®ent  inb  be^ietben  ond^  ein  beil  jo  ^rngge ,  inb  fcev  5 
ein  beil  beben  fi  int^euften  ^  item  gefmmen  bie  i)an  33rngge  an  ben  to* 
mntf  bat  i)t  \i(i)  bet  tantfd^af  t>an  gtonberen  ntet  befommeren  nod^  troe- 
ben  fontbe  30  regieren:  fi  njonlben  finen  fen  l^erjod^  ^^iti))^  lonr  ein 
^eren  l^at)en  nnb  tt)onlben  eme  fine  reebe  orbineren  inb  fefeen  inb  finen 
ftait  l^atben  a^  fid^  gebuerbe,  inb  (;ebben  n?ail  begert,  bat  ber  foninf  ui^  10 
bem  tanbe  gejogen  toere  inb  bat  bie  lantfd^af  eme  alte  jair  einen  mir!- 
lid^en  penninf  gegeben  ^ebben,  be^  ^e  geinre  n)i^  boin  enmontbe. 

3tem  Dan  ftunt  bairnae  ipart  bat  nnferm  genebid^ften  leeren  bem 
roemfd(^en  feifer  jo  toiffen,  ber  »an  ftunt  fnnber  »ertreden  bebe  fc^riöen  inb 
Derfunbigen  in  clagentoi«  aßen  toningen,  furften,  ^eren,  grauen,  t^rien,  15 
ritteren  inb  tned^ten,  geifttid^  inb  n)erlt(id^,  t>ort  aüen  rid^fteben  inb  allen 
be^  l^illigen  rid^^  nnberbain  inb  bie  ben  jogel^oeren,  begerbe  inb  geboit 
fere  l^oed^lid^en  t)an  in,  bat  fi  up-ein  fürte  genante  jit  mit  alle  irre  mac^t 
jo  ^nlpen  quemen,  nmb  finen  fon  STifajimilianu^  ben  roemfd^en  foninf 
be«  gei^enfniffe  jo  erlebigen  inb  bie  boefe  o^etbeber  jo  ftraifen,  aU  onc^  m 
balbe  gefd^ad^.  bie  furften  quamen  einbeil^  felf^  <)erfoenlid^  umbtrint 
mei,  bie  anberen  fd^idtten  irre  jotbener,  bie  ric^ftebe  inb  anber  unberbane 
be«  billigen  rid^^  fd^icften  irre  Drunbe,  alfo  bat  ein  mirflid^  gejale  üolf^ 
t)an  toap^n,  al«  ^ernac  gefd^rei)en  iö,  in  glanberen  gefd^icft  tt>art,  inb 
tredfte  feifer  greberid^  mit  bem  groiffen  t)olf  beibe  jo  looi^  inb  jo  perbe  in  25 
glanberen  inb  ladete  fid^  jo  loettc  mit  fime  i)oulf  fere  nae  bi  bie  ^tat  ®ent 
inb  lad;  albac  umbeftreben  oi)er  6  tt)ed(;en,  inb  brad^  bae  np  inb  Derbrant 
gtanberen  aljonmil,  bat  buiffen  ben  fteben  ma«. 

3tem  M|f(  mt^tfüjttnn  t)aint  geMent  km  rocmf4)(n  \nt\ftx  inH  konink  in 

ilankrcn.  30 

^erjod^  SBolfganf  Dan  Meieren  inb  l^erjoc^  Sriftoffel  oan  Seieren 
l^aint  jofamen  ge^at  100  pzxhz  inb  jo  üci^  IOY2  ^nnbert  man.  item 
]^erjod|  ©igemont  \>a\\  Deftenric^  8  l;unbert  man  jo  boi«.  item  grcDc 
(Sucr^art  t>an  SBirtenberd^  30  j>erbe  inb  200  jo  t>oi«  inb  6  toagen.  item 
2  marfgreDen  Dan  ©aben  80  ^)erbe  inb  100  jo  Doi^,  item  ber  feifer  200  35 
))erbe  inb  6  [magen].  item  ber  l^omeifter  Dan  fent  3ol^an«  orben  30  jjerbe 

36.    ^tvagcii'  fe^U. 

1.  iöo  ben  oben  (^.  869  ^at.)  tx-      53iüggc  (2eo  II,  230),   unb  SWa^imilian« 
tüä^ntcn  "ißeta-  Sang^^at«,  ©c^nlt^eiß  ^on      @c^a4meiftcr.   Sid^notoSft^  99, 


^  1488.  871 

inb  30  xoüoi«.  item  bet  l^erc  t)an  5>iaff aumc  jo@egen  150  <)crbcmb  200  jo 
loci«  inb  6  toagen.    item  2  martgret>en  t>an  öranbenburd^  51/2  ^unbett 
ptvtt  inb  ein  l^nnbert  jo  boi^  inb  48  toagen.  ||  item  ber  bufd^of  Dan  5Erict»t.334b. 
150  ptxht  inb  5  l^unbert  jo  t>oi^  inb  14  tpagen.    item  ber  bufd^of  Dan 

5  äug^burd^  100  inb  20  jo  Doi«  inb  14  ^)erbe.  item  ber  bnfd^of  ban 
(äifteit  42  ^)erbe  inb  2  tragen,  item  ber  bufci^of  ban  ©trai^burd^  42 
<>erbe  inb  54  man.  item  ^erjoc^  SKbred^t  ban  ©äffen  150  ptxtt  inb  6 
»agen.  item  ^erjod^  Sllbred^t  Dan  3Roend^in^  70  pcrbe,  1  toagen.  item 
ber  bnfc^of  Dan  ©afet  45  man  jo  Doi^.  item  ber  marfgrebe  Dan  Stoetet^ 

10  50  man  jo  Doi^.  item  l^er  Sa^lar  Dan  ^rac^  inb  ^er  ^an«  Siemener  jo* 
famen  30  p^xtt.  item  greDe  2Bit))ert  Dan  ©d^anmenberc^.  item  ber  paii^- 
greDe  300  ptxht  inb  30  man  jo  Doi«.  item  ber  bufd^of  Dan  ©abenberd^ 
61  j)erbe,  6  njagcn.  item  ^erjod^  greberid^  Dan  ©äffen  100  inb  60  ptxht 
inb  14'n)agen  mit  ber  ftat  aWull^ufen  inb  Oiort^ufen.    item  ber  bufd^cf 

15  Don  2Birfebnrd^  100  inb  30  <)erbe  inb  250  jo  Doi^  inb  33  ipagen.  item 
ber  f)tXio6)  Dan  ^tumenmart^  Dan  ©eieren  250  inb  30  ))erbe  inb  80 
man  jo  Doi^  inb  36  tpagen.  item  ber  l^omeifter  Dan  S)nitfd^tant  37  ptxt^, 
26  man  inb  4  tDagen.  item  ^er  aWertin  SRaifeer  ni^  Defteric^  16  ^)erbe 
inb  1  ipagen.    item  ber  bufd^of  Dan  'ißaDerborn  50  man  jo  Doi^  inb  ein 

20  !arre.  item  ber  ^erjod^  ^enrid^  Dan  örnin^tDid^  60  perbe  inb  4  ipagen. 
item  ber  l^erjod^  Dan  i?ot^ringen  200  perbc,  7  tpagen  inb  2  farren.  item 
bie  ftat  Dan  SBorm«  60  man  jo  Doi^  inb  6  ptxht,  item  bic  Dan  Ulm  27 
Iperbe,  100  man  jo  Doi^  inb  2  magen.  item  bie  Dan  SDerl^uge^  50  man 
inb  1  tDagen.  item  bie  DanS5iberad^  34  man  jo  Doi«.  item  bie  DanSBite 

25  inb  bie  Dan  Slil  16  man.  itjm  bie  Dan  goüenbor))^  10  man.  item  bie 
Dan  SBangen  10  man.  item  bie  Dan  ©od^orn''  8  man.  item  ber  grebe 
Dan  @ol«^  14  man  jo  Doi^  inb  1  toagen.  item  bie  Dan  Äoir  10  man. 
item  bie  t>m  9toi«^  4  man.  item  bie  t>an  ©trai«berd^  100  jo  ^)erbe, 
100  JO  Doi«  inD  6  toagen  inb  4  ftritbneffen.    item  grabe  SBUbert  Dan 

30  ^iaffanioe  50  jo  ^)erbe.  item  bie  Dan  S3afe(  100  man,  2  toagen.  item 
bie  Dan  Soften«  50  man,  1  toagen.  item  bie  Dan  JRoitloifre  45  man, 
1  »agen.  item  bie  Dan  Äemjjten  34  man,  1  toagen.  item  bie  Dan  8in* 
banioe  50  man,  1  toagen,    item  bie  Dan  5RaDeöburd^  70  man,  2  toagen. 

1.  Sai€rn-3Wün*en.  Äärnt^en. 

2.  mtUln'mmi\zi\)aiitoi\ä)tn2'6x-'  4.  9icumarft  in  ber  Ober^folj. 

xaä)  uub  @^opf^>eim.    ©emcint  ifi  ^i^'i"  5.  ^6)  weiß  bcn  9^amen  ni^t  ju  er- 

üpp,  mit  bcm  1503  bie  ^ad^bergif^e  flären.   Sttva  Ucbcrüngen  ? 
:einic  au^flarb.  6.  äßeil,  %akn,  «ßfuttenborf. 

3.  SDcr  itt  ben  SÄegefien  bei  (5()mel  7.  SBuc^^orn. 
8756  unb  Sic^nohJSft;  1468  k.  l^äufig  er»           8.  @olm«? 
toä^ntc  8a6la  ^rager,    Sölar^aa  Don           9.  ^loß^eim  im  (Slfaß. 


872  VI.  Äocl^offfd^e  (5^>roni!  1499. 

ttcm  bie  bau  ©«(ingcn  10  ptx'ot,  70  man,  1  toagcn.    item  ber  ait  t)an 
SBtngatt  44  man,  1  toagcn.    item  bic  abbiffe  ban  ßenten*  12  man,  1 
tt)agen.  item  bie  Dan  ^agenautoe  54  man,  1  n)agen.  item  bie  ban  ffiif' 
fenburd^  35  man,  1  toagen.  item  bie  ban  ©tetftat  46  man.  item  bie  ban 
Obetnae  20  man.    item  bie  ban  Slug^butd^  18  ^jerbe,  180  man  jo  boi^a 
gB(.335«.inb  2  toagen.  ||  item  bie  ban  Donannje^  20  man.    item  bie  i>an  Solmct 
55  man.  item  ber  ahi  ban  SWoirbad^  10  man.  item  bie  ban  Äeifer^berd^ 
1^2  man.    item  bie  ban  ^eitbton  1 8  ^)erbe  inb  50  man  inb  1  n>agen. 
item  bie  ban  SBim^)]^en  27  man,  1  n)agen.    item  ber  bifd^of  ban  Soften^ 
6  pttt,  40  man  jo  boi«  inb  1  n)agen.    item  bie  ban  gran!fnrt  26  jo  lo 
^>erbe  inb  100  inb  30  jo  boi6  inb  3  tDagen.   item  bie  ban  ^Reutlingen  36 
man,  1  toagen.    item  bie  ban  ^Ruremberd^  40  ))erbe,  200  man  jo  boi« 
inb  4  »agen.   item  bie  ban  SWemmingen  6  ptxht,  60  man  inb  2  »agcn. 
item  bie  ban  IBlaburen^  17  man.    item  bie  ban  Suitfird^cn*  10  mon. 
item  bie  ban  ®p\xt  72  man,  1  tpagen.   item  bie  ban  ®tt)ebefd^en  §oüe  is 
34  man,  2  pttt>t,  2  »agen.  item  bie  ban  35inlete^)n]^el  18  man,  1  toagen. 
item  bie  ban  S5oiffin^  2  pzxU,  6  man.  item  bie  ban  Störungen  3  ))erbe, 
34  man.    item  ber  Sifebom  ban  9tegen«burd^  10  |)erbe  inb  200  man. 
item  bie  ban  Sffenc^  11  pextt,  20  man.    item  ber  abt  ban  ©tpinfelt'  4 
j>erbe,  20  man,  2  toagen.    item  ber  tantcommeter  ban  buitfd^en  (anben  20 
13  man.  item  ber  aht  ban  Oeffen^ufen^  8  man.  item  bie  ban  SBtefe  12 
pextt,  120  man.    item  bie  ban  ©eit^ufcn  12  man,  1  tt)agen.    item  bei 
Seittefeer  ui«  ber  ©leeben  17  ptxht.  item  ber  grebe  ban  Slnl^att  26<>erbe, 
1  n)agen. 

3tem  JO  ber  fefeer  jit  »nrben  bie  gtemminge  in  be«  pai^  ban  gebain  25 
obermife  bifd^of  ^erman  ban  ßoetten  '\  ber  fetf«  )3erfoinlid^  fa«  n<>  bem 
fale  JO  gerid^te  inb  ejcequeirbe  be^  pai^  brief. 

3tem  ee  ber  fcifer  bur^  mit  fincn  brunben  in  ©rabant  quam,  ^ab* 
ben  bie  gfemmingc  bernommen  bie  jo!um^)fte  be«  teif er^,  inb  bie  ban  ®cnt 
l^ebben  gerne  ge^t,  bat  bie  bau  örugge  in  ben  fmiinl  gelebert  l&ebben:  30 
be«  entootben  aber  bie  bau  Srugge  niet  boin.  bod^  leberben  fi  ben  ban 
®ent  6  of  7  ungebertid^  reebe  be«  loninfö,  bie  mit  eme  gefangen  »arcn. 
inb  bie  ban  ©rugge  tieffen  ben  foninf  ui«  bem  gefenfniffe  np  eine  gelocfbe 
inb  oirfreben  :c  ^®. 

1.    (Sttt>a    (SijJcrcicnfernonncnalbtei  6.  38n^.        7.  3tt)ifaltcn. 

©ainbt  (abbatia  Bintensis)  im  töürtcmb.  8.    ©encbictiucrabtei    O^fentiaufcn 

2)onaufrci«?  gtt>if(i(>en  Wlimmln^m  unb  S3iberad>. 

2.  SBo^l  2)onautoört^.  9.  SSgl.  ba«  @(^>rcibcn  ^ennann«  in 

3.  ^kubeuren.  ben  9{egepen  bei  Si(^non)d!t^  1116. 

4.  !üeutfir(^>imn)ürtemb.2)onau!rci8.  10.  1488  5Wai  16  tarn  ber  gricbe  ju 

5.  ©o^fingcn.  @tanbe.   ^id^notöSft?,  SReg.  1130. 


I 


1488. 


873 


3n  bcm  fcfcen  jait  in  septembri  of  um6  bcn  ttint  *  quam  leifct 
grcberid^  jo  Soßen  unb  »art  ein  gerid^tJ^ad^  ^t^^epptt  jo  ben  äWinre* 
btoeberen,  al«  ban  efetici^cn  fad^en  »egen  etnbeit  trefüd^et  bürget  intg^ein 
bie  [tat  Dan  ßoeüeu.  inb  baitunib  tjorberbc  inb  befd^iebe  bie  feifertid^e 
►  majcftait  ein  eirlpirbigen  tait  mit  allen  rceben  inb  44.  inb  unber  anbeten 
begetbe  l^e  bo  jo  fien  inb  bait  jo  bringen  bet  [tat  <)tibitegien  inb  ben  üet- 
buntbtief,  bat  bod^  niet  gefdfeiebe,  inb  n)att  baebi  gefad^t,  toaitnmb  ein 
(tat  t)an  ßoetten  niet  fd^nlbic^  tt>txt,  bae  jo  jeunen  it  ))tibilegien.  bat 
tt)ort  ban  bet  [tat  n)egen  bebe  bet  loaitgeboten  inb  eittt)itbige  ^et  l^et 
i  3o^an  bam  §itfe,  boctot  in  beiben  ted^ten  2.  ond^  lie«  bet  butg  boctot 
tuiben  jo  bet  fettjet  jit,  bat  ein  [tat  toan  ßoeßen  in  bem  ftiege  t>ot  5Kui^ 
ui^gegeben  ^abbe  jo  be^  tid^«  inb  be«  gemeinen  (anfe  ^eit  oDet  bie  8  ton* 
neu  gout^.  inb  bet  tait  begett  int  (eft  ein  genebigen  utionf  inb  ttaben  af. 

II  At  ubi  ad  presentia  tempora  ventum  est,  stilum  temperavi  a3(.335b. 
propter  quorundam  offensam  qui  adhuc  sunt  superstites,  latius 
hec  posteris  exequenda  relinquens. 

3n  bem  feteen  jait  tt)a«  gtoi«  ftied^  in  bem  tanbe  ban  ßuitgen 
tuf d^en  bem  bufd^of ,  bet  ftat  ban  Suitgen  inb  ben  ban  Sltbutd^  ^. 

3tem  nae  bet  jit  a^  bet  foninf  toa«  bti  gelaiffen  mn  ben  oan 

S3rugge,  baitumb  bet  feifet  mit  be«  tic^^  futften  inb  fteben,  ben  jo  btien, 

fernen  loa« ,  f 0  joid^  l^e  mit  bem  but^  boutf  mebet  ui«  bem  lanbc ,  met 

bait  toatt  gefaxt  l^etjoc^  Sltbted^t  ban  ©äffen  ^  bie  gtemminge  jo  fttaifen 

inb  so  btingen  unbet  gel^oitfaml^eit  be«  foninf«  butd^  ein  tibenbe  fttit, 

ipant  bem  tid^  inb  be«  tid^«  mannen  niet  gelegen  toa«,  bae  langet  io 

liggen.   fo  tt)aten  eilige  inb  Dil  ftebe  in  Stabant ,  ^oüant  inb  ©eetant, 

bie  mit  ben  gtemmingen  nod^  tt)aten  in  bem  Detbunt  a«  mx^,  ben  foninf 

JO  bel^alben  oan  bet  ted^enfd^af  jo  l^aDen  t>an  be«  foninf«  am^)tluben. 

^tetumb,  nae  be«  feifet«  unb  be«  foninf«  affd^eiben,  toa«  nod^  niet  gonfe 

brcbe  in  ben  fetöen  lanben  inb  routben  jemetlid^en  üetbetft,  inb  bod^  fon= 

0  betlingc  in  S5tabant  bie  ftat  ©tueffel,  Soeben  mit  me  anbeten,    item  fo 

begof  it  fid^,  bat  bet  but^  ^etjocfi  Sllbtec^t  motbe  bie  felbe  ftebe  jom  eitften 


1.  @rji(SnbcOct.  (£^mcl,  9?C9.S322. 

2.  1490  3«n.  11  bcjeugt  bcr  'Siati} 
bem  ©ürgcrmeifter  ^o^iann  V)on  ^ix^, 
t>öß  er  auf  bem  ®cnd()t«tag,  bei*  1488 
ö«>r  Äaifcv  gliebri(]^  im  9Winoritcncon=' 
öent  gc^^attcn  lüovbcn  fei,  fotoie  f^)äter, 
[5  Sluftrag  unb  ju  3wfi'i«^^"^*it  ber 
^ta  bt  gef^anbelt  i)aU.  ©egcnfianb  be8 
f  crid^t«togc8  »ar  eine  toonSo^ann  üRui«» 
^^    gegen  bie  @tabt  er^^obenc  Älagc. 


(gopitnh.  XXXVII,  59b. 

3.  @in  im  SWai  1487  gef^Ioffencr 
gricbe  tvurbe  ibereit«  9Wärj  1488  toieber 
gefevocH^en.   Henaux  II,  87.  89. 

4.  lieber  feine  @tatt^a(terf(^>aft  togl. 
?ici&notr8f^  161  ff.  ^luöfü^rlit^iie  SBefc^^rei« 
bung  feiner  Äriegöt^aten  hd  SBiltoolt 
toon  @(feanmburg  82  ff.  (SBibl.  be«  Utter. 
SSerein«  L) . 


874  VI.  toel^offfc^^e  (S^ronif  1499. 

bringen  unbet  bie  gcl^oirfaml^ett  unb  joici^  mx  ein  ^at  bi  8oct>en,  35ieft  gc^ 
noen^jt,  inb  bic  getoan  ^e  inb  Ite^  bie  plunbcren,  inb  albae  xoaxt  gtot^  goit 
getouft.  inb  a^  bie  ftat  getpnnnen  loa«  inb  affo  ui^gerid^t,  fo  gingen  im 
onä)  ant  ^ant  Soeben  inb  Srueffet  2C.  be^geüd^n  beben  bie  anbeten  ftebc 
in  ben  anbeten  lanben ,  a«  oud^  ^etnae  bi  aüentuten  getoirt  »irt.  5 

Dct.  10.  3n  bem  fettjen  jait  nmbttint  fent  ©eteon^  bad^  fo  quamen  Dan  boöcn 
^etaf  ein  gtoid  nienid^te  Dan  jolbenetn  inb  ftieg^ned^ten  inb  ladeten  fid^ 
jo  "Duitld^,  jo  äWoil^eim  inb  baitumbttint,  inb  bcgetben  ond^  bet  ein* 
beit,  bat  fi  binnen  ßoeüen  moed^ten  fomen,  met  bat  toatt  in  gctocigett. 
biffe  Dutg  ftied^^tned^te  quamen  in  bet  geftatt  unb  ^iefd^,  bat  fi  jo  bem  10 
fjetjogen  Dan  ©äffen  tt)outben  tteden  inb  toeten  gefant  Dan  ben  tic^fteben 
tt)ebet  bie  gtemminge.  mer  it  toa^  anbete  baitumb :  fi  maten  bae  beftalt 
bat  fi  bie  mirbige  inb  ^iüige  ftat  foutben  Dettaben  unb  ingenommen  ifaun 

Oct.  10.  u^)  fent  ®eteon«  bad^  np  ben  mibbad^,  inb  ein  icfüd^  futbe  fin  tt)itt  er* 
ftod^en  ^ain,  inb  batjo  fulben  np  Dil  enben  Duit  ingetad^t  fin  getpeft  15 
mer  got  inb  fin  lieDe  billigen,  ber  üd^am  binnen  Soeüen  teften ,  toeulben 
bat,  a«  DUtmail«  bidfe  gefd^iet  i^,  niet  (aiffen  gefd^ien,  funbet  bie  [tat  öan 
ßoetlen  loatt  getoatnt  burd^  itte  ^eimlid^e  Dtunbe  unb  Detfpe^et«.  inb 
einte  Dan  ben  l^euftluben,  bie  bat  fulben  beftalt  inb  bebteDen  l^aoen,  tDart 
affo  ui^gejeic^ent  mit  umbftenben  inb  cteibungen,  bat  fi  in  tad^ten :  toant"» 
men  gunt  it  einbeit,  bat  fi  oDet  9tin  Doiten  jo  ßoetten,  unb  unbet  ben 
n)aten  bie  ^eufttuben  Dan  ben  Dettebeten,  inb  alfo  tDatt  bet  ein  angegrif* 
fcn,  upgefloffen  inb  ejaminiett,  bat  ^e  bet  bait  ))lic^tid^  Donben  »att.  bo 
bat  bie  gefelfd^aft  mitfte,  bat  bie  Dan  ßoellen  getoatnt  toaten  unbfid/ 
Detwatben,  btaed^en  fi  np  unb  begetben,  bat  men  in  gunnet,  bat  fi  moet^^-  25 
ten  butd^  ßoeüen  jien  in  S5tabant,  unb  bat  toatt  in  gegnnnet.  inb  al^  fi 
butd^  ßoeHen  gejogen  loaten ,  toatt  niet  Dil  ge^foett  Dan  item  afttecfen  in 
©tabant,  fonbet  bat  Doul!  Detloi^  fid^  inb  iten  upfa^  melbeben  ft  bair* 
nae.  bet  g^ene  bet  begtieffen  toatt,  befante  inb  belibe  bat,  bat  bet  uj>fo| 
n)ete,  bat  fi  folbcn  ßoellen  ingenommen  ^aben,  inb  ^e  »ete  einte  tan» 
ben  ^eufttuben,  bie  bat  fulben  beftalt  l^aDen.  baitumb  toatt  ^e  geoicttelt: 
fin  l^euft  toatt  gefetzt  np  ©eientotn  np  ein  geleie,  bat  ein  Dietbel  np  ben 
9tin  bi  9tobenfitd^en,  bat  anbet  Dut  bie  ©ten<)otfewi  k.  inb  bet  fefce 
fj>tad^  oud^,  bat  ©toidfet  Dan  ©idfingen,  bet  lange  jit  up  bie  ßoetfc^en 
geotleget  ^abbe  K  ^ebbe  bat  beftelt.    bat  g^e'e  finen  med^.  » 

3tem  jo  bet  felDet  jit  a^  bat  ftied^^Dolf  alfu«  jo  33uitft^  inb  ya 

4.  ''banV  jlatt  '^ant.        28.  inetfecubc 

1.  1488  'dlo'o.  17  ciließ  griebridb  111.      tvegcn  ^Räubereien  gegen  Kölner  öürgcr. 
gegen  i^n  unb  feine  Reifer  ein  patent      (S(>mel,  9icg.  8331.. 


> 


1488.  1489.  875 

3Äoi(^cim  iaö),  fc  bebe  ein  bifc^of  Dan  ßoeüen  ontS)  »ergaberen  ein  groi« 
öoutf  tnb  rief  bi  fic^  öan  ben  otoerften  geifttid^en  ^Jteloten  binnen  ßoeüen 
jo  bem  33ruet.  beögetic^en  bebe  ||  ein  ^erjod^  mm  Serge  Dergaberen  ein  i8t.33c*, 
groi^  Donlf,  unb  nienianfe  eniüufte,  tt?ae  al  bat  i)ou(f  ^in  foulbe.  onc^ 
5  i^atte  ber  ^erjoc^  i)an  ®affen,  ber  in  Trabant  n)a^,  ein  groiö  bontF.  ^om 
leften,  a«  bie  triec^^fnec^te  entoed^  joigen,  fo  joigen  ber  bifc^of  i)an  &otU 
Uli  inb  ber  l^er^oc^i  j)am  S3erge  ünr  ein  flo^  inb  beftreben  bat.  inb  bae 
gint  t>a\t  mancherlei  mnrmnriernng. 

Anno  dni.  1489. 

10  3n  bem  feigen  Jaire  umbtrint  aller  l^illigen  bac^  ct)erqnamen  biesJc».  i. 

coerlenfd^e  fuerfnrften,  atö  ein  bifd^of  \>an  3Kenfe,  ein  bifc^of  Dan  Sriere 
unb  ber  i?al^grai?e  inb  bie  SRinfautPer  unb  bie  [tat  »an  SSBefel  ^ ,  inb  be* 
fluffen  ben  5Rin  bat  niemanfe  i^aren  moed^te  ui^  ßoellen  bi^  jo  3)?en|j, 
inb  ivoulben  baemit  bringen  ein  [tat  üan  ßoellen,  bat  fi  iren  jcl,  ben  ft 

15  t?an  bem  leifer  eriporßen  ^abbe,  af[telce.  inb  moid^te  g^ein  coelfd^  fd^if 
cf  coelfd^  gcit  n))get)oiit  u^erben,  inb  qnam  groi[fer  fd^abe  baetjan  ben 
(ioelneren  inb  oud;  anberen  lanben.  inb  bie  mx^  furften  fa(^ben  ein  np^ 
flac^  10  ßoi}eten§,  fo  bat  men  »an  ßcüetenfe  üoir  ben  5Rin  uj)  inb  af  unb 
niet  terrer  nebertpart.    inb  bat  [tunbe  ein  lange  jit:  bie  touflnbe  ui^ 

20  9febertanbe  beftalben  ir  goit  jo  luagen  bi^  gen  6oi)elenfe,  inb  tooutbe  ber 
bif(^cf  Dan  (Soellen  inb  ber  l^erjod;  tan  ®uild^e  niet  jolai[fen,  bat  fi  in 
bie  [tat  Dan  (Soellen  mit  bem  goibe  Doiren,  inb  be^getid^en  ncd^  ßoöelenfe 
bi^  unber  ßoellcn  jo  ®oin^  ^  ^j  anber^tuae.  mer  niet  be  min  moifte  men 
bat  goit,  bat  jo  toagen  geDoirt  mart,  Derjolien  jo  S3onne,  atö  n^er  it  jo 

25  fd^if  geöoirt  gelpeift,  inb  bae  W)a^  ond^  ber  befier  Dan  l^in^,  ber  nam  oud^ 
ben  jol  Dan  ber  felDer  Drad^t,  inb  bie  Doirlube  moiften  allejit  up  ben  eit 
nemmen,  bat  fi  g^ein  coelfc^  goit  Doirben,  oud^  be^gelid^en  bat  fi  in  gein- 
rclei  n)i^  ir  gelaben  goit  jo  ßoeüen  bred^ten.  bod^  Derl^engte  ber  bifc^of 
bau  Syrier,  bat  bie  coelfd^e  fc^if  Doiren  bi^  gen  ßoDelenfe,  mer  niet  l;oegcr, 

30  unb  t>axi  ßoDelenfe  bi^  l^eraf  jo  ßoeüen  '^, 

3n  bem  Dur^  jair  quam  jo  ßoellen  ein  blint  man  ^,  ber  fin  ougen 
inb  gefid^t  Dertoren  l^abbe  ate  l^ei  3  fair  alt  ma^ :  bat  gefd^ad^  eme  burd^ 
bie  podm  ^.   ber  felDe  blinbe  man  loa^  Dan  SKed^elen  geboren,  inb  a^  ^e 

5.  fitttt. 

1.  ObertDefcI.  4.  gfiicafiu«  toon  SUic^eln.   Sgl.  un* 

2.  3onS.  tcn  531.  337^  unb  339*.    ©enauc  miU 

3.  Ucbcr  bieje  ©treitigfeiten  |.  (Sn*  tl;jeilungcn  über  Sebcn  unb  <B6)x'i\itn  bei 
ncn  in,  621.     Sacomblet,  Urfunbenb.  Hartzheim,  Bibliotheca  Colon.  254. 
IV,  555.   Äaifcr  griebiid^  ^attc  bm  ijott  5.  2(m  @c()(u6  ber  Lectura  libri  in- 
nod^  i486  beftätigt.   (S^mel,  9icg.  7801.  stitutionum  (CJötn  1493)  geigte«:  egre- 


876 


VI.  I^celt^offfc^e  (S^xtif  1499. 


nod^  ein  fint  »aö,  gaf  f^  fid^  jo  ber  fd^oifen  mit  anbeten  finberen,  tiib 
got  gaf  eme  genabe,  bat  l^e  bie  tete  toail  begrit  inb  l^ielbe,  bat  ^c  nac* 
maite  fetf«  fd^oitmeiftet  toart.  inb  bairnae  trecfte  ^e  jo  Soeben  inb  toatt 
^)romobtett  in  magistrum  in  artibus  inb  baimae  licenciatus  in  theo- 
logia.  ber  quam  in  bem  but§  iair  joßoeüen  inb  tDart  erliefen  intfangen  s 
inb  begäbet  ban  ber  unibetfitete  jo  ßoeüen  inb  ftubierbe  in  ber  fetoer  in 
ben  geiftlid^en  redeten  inb  »art  boctoir.    oud^  toart  f)t  gemit  emangeßcr 

3)«c.  25.  inb  fani  bat  en)angetium  up  bie  firftnad^t  in  fent  (Sotumbeu  lird^e.  ^ 
^abbe  ond^  bat  ^)rebigeampt  in  bem  boim  inb  bebe  mannid^  foeftlid^  pre* 
bicatt  in  bem  boim  inb  in  anbercn  fird^en  inb  bebe  ond^  mannid^  loftüd^  lo 
coßacion  jo  lotin,  bie  id^  jom  bidfermait  ban  im  ge^oirt  i^ain.  ni^  ben 
fefcen  coüacien  inb  anbeten  finen  tetungen  offenbaittid^  gemirft  tt)art  fin 
hinft  inb  Derftentlid^eit.  ^e  l^oirt  oud^  bid^t  inb  gaf  fere  goit  nnberiöi' 
fnng.  item  a«  i)t  boctot  toutben  toa«,  (a^  ift  ordinarie  in  institutis. 
tt)ie  meiftettid^  inb  toait  l^e  tefeen  bebe ,  juiget  eme  bie  ganfe  unibetfitete  is 
bau  SoeÜen.  item  ^e  üetgaberbe  oud^  ein  foeftetid^e  lectute  uj)  instituta, 
bie  oud^  gebrudtt  i«  K 

«ufl.  15.  3n  bem  felt^en  jait  umbtrint  unfet  lieber  brautoen  bad^  assumptio- 
nis  quam  ein  iungetinf  bau  18  iairen  of  bairumbttint  inb  toa^  geboren 
ban  ©roeningen,  bet  fete  geleitt  toa^:  alfo  tt)aeban  men  eme  lourgaf  ein  20 
matetie,  bairu^)  bebe  ^z  ein  coüacion  fo  meiftettid^  inb  ^^erfectt,  —  al 
^ttk  ber  getertfte  bau  ßoeüen  bat  gebain  inb  8  bage  bairu))  ftubiett  mit 
altem  bli«,  fo  l^ette  ^e  fin  bini  toait  gebain  2.  inb  bie  toorbe  i>loiffen  eme 
a«  ein  toaffer  funber  alle  l^inberniffe.   bie  bibet  tooifte  ^e  up  fin  buimgtn 

«c.336b,||  nae.  be^gelid^en  in  ben  boid^eren  ber  billiget  teitte  unb  ber  l^eibenfc^^er  23 
))oeten  toa«  f)t  fo  berboren,  bat  eme  alle  fin  tootbe  afgingen  funbet  alle 
fmait^eit.  ffz  l^abbe  nod^  meir  broebere  inb  oud^  ein  fuefter,  bie  loaren 
aljofamen  fere  l^oed^lid^  geleirt  mit  oberüloebiger  jierlid^er  latinfd^er 
\pxatiiftn,  fo  bat  alle  bie  gl^ene,  bie  fi  l^oirten  \pxzä)tn,  niet  mced^ten  ge* 
faebiget  toerben  nod^  berbro«  fregen  in  jojol^oeren  ^.  ir  baber  i«  genoempt  ^ 
meifter  3ol^an  (Sanier  inb  i^  ein  boctor  in  ben  7  örien  lunften,  in  ber 


gii  domini  Nicasii  Machiliniensis  de 
Yoerda  a  quarto  etatis  sue  anno  oculis 
capti.    Panzer,  Annal.  typogr.  I,  306. 

1 .  ^a6)  ben  eingaben  bei  ©arfebcim 
erfd^ienen  bie  Enanationes  in  libros  4 
institutionum  iuris  civilis  1493,  bic  Ca- 
sus longi  super  institutis  1497  im2)m(f. 
SSgl.  bie  toorigc  2lumer!uiig. 

2.  3a!ob  (Santer  toon  ©röningen 
tourbc  1487,  fein  SBmber  3(nbreaö  1491 
bei  ber  (Sölner  Untt>evfttät  immatriculieit. 


SSgl.  Ärafff  8  ^u^jügc  au«  ber  aRatrifd 
in  ber  ä^itft^^r.  für  ^>reu6.  ®t\6f.  unb 
?anbe8tunbe,  1868,  @.468  unb  (Snnen, 
®ef(^.  IV,  75. 

3.  8lü^menb  gebenft  ber  ©efd^toifcr 
ber  $umanifi  ^gri^>pa  toon  iRettc«tieini 
Opp.  II,  333:  Andreas  Petrus  Jacobus 
germani  fratres  natione  Frisones  cog;no- 
mine  Ganterii  unica  cum  sorore  adhoc 
pueri  decennes  in  omni  disciplioarum 
genere  egregie  disseruere. 


> 


14B9.  1490.  877 

atfeebten,  in  bctben  redeten  gciftfi^  inb  merttUd^,  tnb  tn|bet  l^iüiger  fci^rif t. 
biffc  cirtDirbige,  ffoxä)inoemptt  inb  feve  geleitt  man  l^ait  ein  ^ui^framDC, 
bic  toa«  ondf)  fcre  geleitt,  nnb  Ijait  mit  ir  gc^at  üU  foene  unb  ein  bod^tev, 
bic  l^ei,  fo  batbe  atö  fi  f^^red^en  funben,  getpeint  nnb  teirbe  tatinfc^e 
5  fj>raed^e,  äff o  bat  fin  finber  ee  Innben  fpred^en  tatin  ban  bnitfd^,  inb  toirt 
in  fime  l^ni^  gein  \pxatd)t  gcbrnd^t  inb  geoefet  ban  latinfd^e  ^pxatä),  inb 
fin  bicnftmoit  i^  ouc^  geteirt,  bat  fi  goit  (atin  \\ixiö)t. 

3tem  bie  boed^ter  ^cifc^t  Urfnla  inb  i$  fo  gelcirt  in  natuertid^en  inb 
gotlid^en  fünften  inb  baebi  fo  loeftüd^  inb  jietlid^  t>an  (atinfd^er  ^pxat^t, 

10  bat  fi  aßen  geleirben,  n)ie  ond^  bie  geftatt  fin,  tan  fi  fo  meiftetlid^  ant* 
toerben,  bat  be^  geüd^en  nie  merc  geDteifd^t  i«  Dan  Dil  l^unbert  iaiten  l^er, 
inb  fnnnen  fid^  niet  genoid^famli^  bairaf  Derwonbeten ,  bat  in  inb  ui^ 
Cime  bteumefd^en  munbe  fntc^e  migenbe  inb  hap)j^^x  motbe  !omen.  inb  i6 
toait  gefd^iet,  bat  atjo  gcteirbe  man,  beibc  geiftlid^  inb  wcrttüd^,  in  bem 

15  Derftcntlid^cn  tamp  ir  widmen  moiften.  befe  eirfame  inb  bogcnt^aftige  Ut^^ 
fn(a  toart  geteirt,  a^  ir  broeber,  Dan  irre  eirfter  jit,  bat  fi  f<>red^en  moid^tc 
in  ber  latinfd^er  fjjraed^e,  inb  i^  umb  ire  groiffe  toiffenl^eit  in  aüen  fun* 
ftcn  jo  rechen  nnber  ben  atlergeleirtften  Drautt)en^)erfonen,  bie  ie  getDeift 
fin,  inb  i^  ber  lantfd^af,  bae  fi  ipoin^aftid^  i«,  ein  ttoidf  inb  iiertidff  lof 

20  inb  ere,  a^  oud^  ir  broebere,  inb  boben  at  inb  joDoren«  irre  Daber,  ber 
futd^e  hinfttid^e  inb  fere  toonberUd;e  tinber  nj)gcDoit  l^ait,  be«  fid^  bie  ftat 
»an  ©roeningen  inb  gantj  SSrie^tant  beroemen  nnb  Durtrecfen  mad^,  toant 
be^gcttd^en  nie  mere,  a«  id^  meinen,  of  aljo  toenid^  gefd^iet  i«.  ber  ^)ai« 
@if tu«  l^ait  gcfd^reDen  fonberlid(^e  frunttid^e  brieöe  jo  ber  finber  baber 

25  nacbem  a«  l^e  ber  foene  ein  jo  SRome  ge^oirt  l^abbe,  in  ben  l^e  in  jomail 
ffCox^li6)  Derl^eDct  unb  eirt.  befe  foene  fin  nu  jer  jit  ber  ein  bi  bem  roem* 
f d^en  f oninf  3Diajimilianu«  ^ ,  ber  anber  jo  Jrier,  ber  berbc  jo  ßoeüen, 
ber  Dierbe  in  anberen  lanben.  bie  boid^ter  i«  nod^  bi  iren  liefen  elberen 
in  jonferlid^er  reinid^ett, 

30  1490. 

3n  bem  bur^  jair  ermorden  bie  cottegien  inb  ftifte  binnen  ßoeüen 

ein  ^)riDitegium  Dan  bem  pai^,  bat  alle  canonidEcn  in  ben  felDen  ftiften 

moegen  braegen  roibe  bcffen,  bat  Durmail«  allein  jo  bragen  ^)laegen  bie 

cbctinge  Dan  bem  boim  of  in  anberen  collegten.    inb  tDant  efelid^c  anber 

35  fled^ter  canonidfen  Dan  einbeit  ftiften  begonnen  ouc^  jo  bragen  roit  beffen 

18.  wr.  |)erfone.        25.  *bem'  fiatt  *ben\ 

1.  ScbenfaU«  ber  toon  ^Qxippa  nid^t  fcn),  bem  Äaifer  griebriti^  1487  2)ec.  8 
genannte  3o^an  (Sanier  »on  ©röningcn  einen  2)ienp6rief  ert^eilt.  (S^mel  8187. 
(jo  ifi  ßatt  (Siauter  )>on  ©rtmingen  ^u  le«* 


878 


VI.  tocI^offfc§cg()rom!1499. 


inb  tot  toerbrci^  bic  ebeünge  imh  bem  beim  tnb  tt^cufben  "oat  mit  gctDalt 
leren ,  f o  t)oiren  jo  aüc  coüegieu  inb  f anten  go  9?ottie  inb  ertDorben  bat 
))tit>itegtum  bur§. 

3n  bem  fetben  iaxx  ^oxcS)  ein  l^ergod^  bon  Sotl^ringen  ^  but  bte  ftat 
9D?e^  unb  be(ad^  bie  ein  fur^e  jit^.    mer  bie  [tat  ban  9)?e^  n)o6  im  je  5 
mcd^tici^,  bat  l^e  ban  bannen  goge  mit  deinem  gen)inne. 

Sunt  29.  3n  bem  fetben  jair  n))  fent  ^etev«  inb  ^ißautt^et^  bac^^aren  bic  4 
fuerfntften,  a«  üKen^,  Zxkx,  ßoetne  inb  bet  ^)a(|grebe,  bi  ein  jo  6ube 
0^  Don  be^  jc(^  megen  ber  ftat  ßoeüen ,  bat  fi  ben  ttjoulben  afl^abcn  l 
inb  ein  bifd^of  ban  Soeüen,  bet  bnr  mit  ber  ftat  nya^ ,  n?ant  1^  mit  ber  <» 
[tat  ßceßen  in  tjerbnnt  berfd^retjen  ftonbe,  ber  t>ereiniget  ^iö)  mit  ben  an* 
beren  3  hierfnrften ,  inb  bae  fa|ben  bie  bnr^  f uerfnrften  ein  Vip\laäf  je 
Sonne,  fo  bat  men  boir  ban  Sonne  bi^  gen  9Ken^  unb  ban  2Ren|  H« 

«1.337«.  gen  II  93onne  inb  ban  ban  umb  ßoellen  bi^  gen  B'^*"^/  in^  berbonben 
unb  brongen  atte  fouffnbe  inb  boirinbe  uj>  ben  eit,  bat  fi  g^ein  coclfc^  '^ 
goit  üoitben  of  ond^  einid^  anbev  goit  bair  boirten.  bemnae  fo  ffttk  ein 
ftat  MW  ßoetten  tDait  afgcftalt  inb  afgetaiffen  ban  bem  jol,  mer  ber  feifer, 
ber  in  ben  jot  gegeben  ^abbe  unb  l^atte  oud^  {airti^  ein  fumme  ge(^* 
baeban  ui«  ber  rentfamer,  ber  tDotbe.  fin  gelt  ^aben :  fo  nroic^t  ein  ftot 
ban  ßoeßen  niet  geboeglid^  baeüan  fomen.  inb  baitum&  bfeif  it  a(fn«  2» 
ftain  up  bie  jit  bi6  in  bat  naebofgenbe  jair,  a^  l^ernae  gefd^ret^en  n?irt. 

3n  bem  fefben  jair  bur§,  ben  anberen  bad^  nae  SRartini^,  tt)o«  ein 
groi^  bergaberung  ban  boulf ,  inb  tad^  up  ber  SWaefen,  \?an  ben  Slrburd^^ 
fd^n  iub  anberen,  inb  men  meinte,  bat  fi  futben  otjeriDatten  bat  lont  i)an 
®uifd^.  inb  bat  jo  berl^ueben  inb  go  butfomen  quamen  50  bienft  bem  25 
burß  ^ergegen  ein  bifd^of  banSoeficn,  inb  be«ge(id^en  ein  ftat  banßoeflen 
fante  im  boutf;  a^'  ber  ^ergod^  oud^  an  fi  begert  l^abbe  ^.  inb  bie  ftat  »an 
ßoeüen  fd^idte  im  100  teifiger  jb  perbe  n^ait  geruft  nttb  5  l^onbert  jo 
boi^  mit  4  ftritftangen,  mit  4  tragen  inb  ir  gereitfd^of,  inb  quamen  M 


13|13. 


1.  Dienatu«. 

2.  ^ux  Belagerung  ber  @tabt  tarn 
c8  in  bicfcr  heftigen  %t\)tt  nic!()t.  ^Sgt. 
Viville ,  Ablage  de  Thistoire.  de  Metz, 
175. 

3.  Sßg(.@nnen  in,  623  unb  ben  toon 
?anbgraf  SBU^efm  tjon  $effen  toerraittcl^ 
tcn  (Sauber  93crtrag  1490  Snl.  5  bei  2a- 
comhki,  Urf.  IV,  555.  grüner  (t>gr.  @. 
875)  tt^ar"  (5o6(en3  aU  enb^)unft  ber 
oberr^einifd^cu  @t^ifffa^rt  feftgefe^jt  wor* 
ben,  bie  ^Jcnberung  erfolgte  mit  9lü(fft<]^t 
auf  bie  erjbtfc^öflit^e  äoöftätte  ju  Söonn. 

4.  1500@urben.   gnncn  111,551. 


5.  Ueber  'ben  anberen  \>a6)'  »gl.  53b. 
II,  531  g^otc  3. 

6.  SobI  in  golge  bc«  Sünbniffc« 
toon  1487  9?oto.  9.  Sacomfelct,  UrMV, 
542.  2)ie  ©tabt  banft  1490  Oct.  28  hm 
§eriiog  für  feine  *tt)arnongen  toan  groiffcn 
(üben,  ou(3^  »an  rittcrf^aftcn  ein«  owr 
bie  anbere  anfomen  }o  flu  toan  einem 
mirfligcn  gejuge  5  of  6000  flarf.  bie  in 
öritanien  ge»eifl  inb  up  ben  bcimn  fm 
fuKen  [lä}  befen  rinfc^cn  lanben  jo  netcn 
inb  biefcttoen  jo  otoerfaflen*,  unb  fagt 
^ütfeju.    (Sojpienb.  XXXVn,  119*». 


1400.1491.  879 

jo  Xid^cn.    biffe  fefce  jotbcncr  qnanteu  .mebevumb  bcn  cirften  bod^  nac 

fent  Satl^erinen ,  toant  bet  gejitid^,  bcrbaetad^,  antVDetbc,  bat  fi  niet9'Jot>.26. 

bair  lomen  h)eren,  ben  mx^  ^erjogcn  of  [in  lanbe  jo  fd^ebtgen. 

3n  bcm  feigen  jair  ftarf  fonin!  SÄat^^i«  i>an  Ungcren,  bcr  ein  jiicngc  jlritbcr  (B^eut 
5  man  tt>a«  inb  toü  groiöbcbiger  bingc  bcbvc^jen  ^abbc  intg^cin  bic  !£ui!cn,  intgl^cin   '^^^'^' 
bie  S3c(icm€r  inb  intg^ein  feifer  grcberi^,  bem  ^c bie  fiat  Sien  in  Dcpii^  inb  bat 
gan^c  tant  toan  Oeperid^  mit  gewelbiger  ^ant  afgen)onnen  \)attt  inb  I>atte 
bat  inne  bid  in  finen  boit. 

3n  bem  fetoen  jair  a^  fontnf  Sßatl^t«  Dan  Ungaren  geftortjen  t^a^, 
10  fo  gotd^  SKaftmiltanu«  roemfd^e  foninf ,  beö  feifer«  [cn,  in  Oftertd^.  bat 
fin  t)aber  bcrioren  ^atte,  inb  getDan  bat  ganfee  (ant  tDebernmb  inb  oud^ 
cinbeil  )oan  Ungaren,  bo  foren  bte  Ungeren  ben  foninf  Dan  Selbem*, 
ber  be«  f oninfö  t>an  ^o(en  f on  ma« ,  mx  ein  fontnf,  inb  ber  berieft  bat 
fe(t)c  foninfrid^. 
t5  3n  bem  fefeen  Jair  brachten  in  gel^oirfam^eit  bie  'ftat  ban  fflrugge^ 

^ergod^  9l(bred^t  Dan  ©äffen  nnb  ein  grebe  Dan  ^WaffautDe  ^,  inb  naemen 
bie  bnrger  in  groiffen  bejwanf  inb  fnec^ttid^ett  inb  namen  grot«  fred^tlid^ 
goit  in  ber  ftat. 

3n  bem  felDen  jair  Diel  ein  atjo  groi«  fne  nae  firftmiffe  a«  in  20  dw.  25. 
20  jaircn  ie  geDaüen  nja«. 

Aimo  dni.  1491. 

3n  bem  Dur§  jair  tt>a^  ein  fatt  »inter  \  f 0  bat  ber  $Rin  gebroir  be« 
neiften  bage«  nae  fent  ^autu^  bad^  conversionis  inb  ftonbe  umbtrint  3««-  26. 
ad)t  bage,  inb  bat  tüa«  in  Dil  jairen  nie  meir  gefd^et.    inb  be«  anberen 
"25  bage«  tief  bat  Dolf  fere  oDcr  bat  i«  tt)ai(  an  brien  ^)(a|en. 

3tem  it  gefd^iebe  bairnae,  bat  bat  i«  btad^,  inb  n)a«  Dil  Dolfö  n^ 

x>em  i«  tufd&en  Soeßen  in  ®nitfd^ ,  bat  groiffe  jamerlid^e  ftimmen  ge^oirt 

nonrben  inb  bat  Doulf  lief  fere  biftertid^  uj)  bcm  i«  jo  (anbe  jo  jo  ßoeflen 

inb  jo  ©uitfd^.  bod^  got  Doegbe,  bat  bat  i«  njibberumb  ein  ftant  nom  nnb 

^0  bat  boutf  quam  jo  tonbe,  fo  bat  niemand  Derbratif. 

S)er  batum : 

Yp  fent  ^aVLV«  balge  m  Vp  ben  fater^taC^  3*^*«*^^ 

Van  CoeLLen  oVer  SRIIn  jo  ®VI|  Men  galn  faC^.  25. 29. 

33.  ^^u)?^'-  ^ie  ^enbcning  ifl  nötl^ig  jur  92ectificierung  beS  (Sl^ronoqramtnd. 

1.  S33(abi«ratt),  @ot>n  (Safimir*8  III.  be«  ^^ift.  33er.  XX,  346.    Oe^ir  genaue 

2.  1490  2)ec.  6.    Si^non)«f^  VIII,  SBittcrung«na^ri*ten  für  bicfc«  nnb  bie 
163  Uttb  SReg.  1479.  fotgenben  3al^re  gibt  bie  SReimi^ronif  bc« 

3.  Engelbert,  Statthalter  in  g(an=  2)ortmunber«  9?einolb  terft^örbe,  juletjt 
bem.    Si^noft)«!^  161.  gebrudt  in  ber  3«itW»^-  be«  S3erg.  ®e- 

4.  aSgl.  (£ami)ener  (£^>ronif,  Innakn  fd^i(^t«\>erein«  X  (35onn  1874). 


880  VI.  Äoel^offfc^c  (J^^ronll  1499. 

3n  bem  fe(t>en  iair  inb  in.  fcem  iair  Dur  inb  nae  roart  ondf  Derhin* 
biget  in  granfrid^,  in  ©uitfc^Iant  inb  in  anbeten  lanben  alfo  gtoi^  affai« 
a«  ie  gel^oirt  tt)a«. 

3tem  ber  mci  \t>a^  ferc  falt  inb  na«  beffetben  jair«,  a«  onäf  anbete 
bur gangen  ntaenbe.  5 

3tem  up  ben  16.  bad^  be«  meie«  broid^  nten  bat  l^iüige  factament 
inb  fent  ©eberin  umb  ein  goiben  breben  inb  goit  tt)ebber  jo  ber  brud^t, 
tt)ant  it  ein  fere  falt  toebber  tua«  inb  bie  brud^te  toareu  fere  bure.  inb 
»f .337b.  bat  leidige  lid^am  fent  ©eberin«  btoigen  bie  fjt-  \\  ren  ban  fent  ©eberin, 
bat  nie  me  gefien  enttja«,  toant  bie  fd(^effen  ^>Iegen  ten  je  brageu.  inb  je  10 
ber  jit  tt)eigerben  fi  fid^  be«  jc. 

3n  bem  fetben  iair  galt  1  ntatber  forn«  2  gottgulben  ^  inb  tt>a«  ferc 
bure  jit  in  allen  lanben  l^ierumbtrint,  al  n)a«  niet  fo  fonberünge  nii«tt)oi^ 
geweift  ber  brud^ten.  mer  bat  brad^t  cud^  fere  bi,  bat  bat  lant  ban  8uitgc 
berfrieget  inb  berberft  n?a«.  be«gelid[;en  n^a«  berberft  glanbern,  Srabant  15 
K.  obermife  groiffen  orloge,  inb  bat  felbe  forn,  bat  l^ie  je  lanbe  »a«,  toart 
in  bie  felbe  lanbe  geboirt.    cudf^  bebe  bat  bie  giridf^eit  ber  ntinfd^en,  bie 
bat  forn  upftuffen,  beibe  ban  geiftlid^en  unb  n)erltlidf^en  minfd^en.    infc 
bat  broit  toart  fo  dein,  bat  nten  gl^ein  l^atlerbrbit  boid^,  allein  bau  itDcn 
^alteren,   in  ben  lanben  umbtrint  ßoellen,  afe  im  lanbe  bam  Serge,  in  20 
ffieftfalen,  in  gi^ie^lant,  ®elre,  ßtebe  inb  ®ml(if  toa«  fo  groi«  gebrcc^, 
bat  men  broet  boid(|  einbeit  ban  gerften,  einbeit  t>an  bonen,  einbeil  ban 
erfeen,  einbeit  ban  ai«  k.  flie  »a«  bae  foeftlid(^,  inb  bie  n>art  at  mit  ber* 
badten  inb  galt  ein  malber  dien  5  marf,  bat  nu  anno  1499  gilt  nau  4 
albu«.    men  baut  toail  lube,  bie  in  4  med^en  nie  broet  gefoirt  of  gcfienso 
Ratten  unb  ma«  ein  jemertid^  binf  jo  t;oeren,  idf^  ftoigen  bat  anjofien. 
inb  bie  obertentfd^en  leeren  berboben,  bat  men  g^ein  forn  ui«  irem  lonbe 
boiren  enfulbe.    be^gelidf^en  ber  bifd(^of  t>an  ßoellen  inb  l^ere  ban  ®uil(^e 
berboben,  bat  men  gl^ein  forn  binnen  ßoelten  bred(|ite.    bairumb  bebe  ein 
rait  ban  ßoelten  befien  obermi^  eirber  man ,  bie  barjo  betirn^jt  waren, » 
alte  loeben  binnen  ßoellen,  bae  men  \i(if  bermoibe  forn  jo  fin,  beibe  geift* 
lid^  inb  wernttlid^,  inb  geboben,  bat  fi  bat  forn  berfeuften  ben  bedferen, 
bat  men  baeban  boid^e  broit.  inb  wart  ^eimlidf^  bil  broit  ui«  ßoellen  ge* 
boirt  mit  fd(|iffen  inb  wegen  inb  oud^  forn,  affo  bat  men  gein  ^arbe  broit 
moid(^t  friegen,  wie  lange  it  oud^  ladl^,  affo  roa^  bat  broit  berweffert.  inb  35 
wat  bie  bedter  boid^en  nad^t  inb  bad^,  bat  )a)a^  allit  jo  dein,    inb  toa« 
fuld^e  groi«  gebrenge  mx  ben  badt^uferen ,  bat  men  bie  jof loi«  unb  »er* 

26.  itmttlint       28.  bedg.  bebe  ber. 

1.  9leinolb  ^erftfBrbe  @.  4  i^at  3  ©olbgulben. 


1 


1491. 


881 


fouften  allein  iten  lubcn,  btc  bi  in  ^)laegcn  jo  gelben,  inb  niet  me  ban  t)e 
ein  bad^  bel^oifte.  inb  bat  quam  baebi  jo,  bat  bat  ui«n)enbige  tjoutf  a[fo 
cnmec^  naemen  cf  ^eimlic^  beben  enmed^  tjoiten.  bo  bat  bie  leeren  bant 
taibe  bernamen,  beben  fi  berbieben^  up  ein  i?ene  ban  100  marfen,  bat 

5  niemand  forn  of  broet  buiffcn  ßoeßen  broege  me  ban  ^e  viHf  ein  mait 
e[fen  moifte,  inb  faxten  ^ueber  an  bie  ^ot^en,  bürget  inb  oud^  x^ife^eren, 
bie  atfuld^en  tuben,  bie  bat  broet  moufben  ^eimlid^  enn)ed^  bragen,  naemen 
»eberumb  inb  gatjen  ir  geft  njeberumb.  bairnae  toart  mannic^  (iftid^eit 
inb  funt  erbac^t,  njie  ein  fruut  bem  anberen  moid^te  bel^ult^lic^  [in:  ein»' 

10  beil  tompm  broit  ui«  bnrc^  bie  traUien  an  ber  ftatmniren,  bie  anberen 
ftieffen  unben  burc^  bie  |)or^en  ui^,  einbeil  futten  ba^  mit  broit  inb  boir* 
ten  bat  ni^  bur  toin,  einbeil  leiben  bat  unber  ben  mift,  ben  men  ui^Doirte, 
einbeil  ladeten  bat  unber  bie  cleiber,  bie  men  ui^broic^  jo  iPefd^en  :c. 
bairumb  beben  bie  leeren  bau  ßoellen  alle  trallien  lanj*  ben  9iin  unb  bie 

15  ^}or|en  einbeil  joflaigen  ganfe  genau  inb  alle  ^orfeen  berujaren  mit 
gxoiffem  bli^. 

3n  bem  fefcen  jair  ttjart  reformiert  bat  cloifter  jo  ÜDuitfd(^  2  {x(^  j^m 
!l)uintt)albe  ^. 

3n  bem  fefcen  iair  mad  ein  iadf  beroifen  jo  Sluremberd^  ban  bem 
20  leifer  inb  bem  foninf,  bat  bil  furften  inb  ^eren  boir  quamen  unb  oud(^  bie 
ftat  t>an  ßoellen,  of  men  it  moic^te  »jinben  bat  einbred^tid^eit  ttjurbe  be« 
jote  l^atoe  tufd^en  ben  luerfurften  unb  ber  [tat  bau  SoeUen,  inb  toaxt  ge* 
beibingt,  bat  bie  [tat  bau  @oetlen  fulbe  ben  jol  bel^alben  fo  lange  ad  teifer 
Sreberid^  lebebe  ^  inb  eme  fin  jiairlid^  gelt  boeuan  getjen ,  inb  ttjanne  ber 
25  Dur^  feifer  niet  enmere,  [0  fulbe  ber  jol  affin. 

3n  bem  felben  iair  up  ben  14.  bad^  junü  ttjart  ber  bur^  blinbe 
boctor  gemacht  in  ben  geiftlid^en  redeten,  inb  in  bem  fetoen  boctorait 
mart  afgefafet  burd^  bie  unitjerfitete,  bat  niemantä  fulbe  fomen  effen  jo  ben 
boctoirdeffen  »Jan  ben  meifteren  ban  bie  gelaben  ttjeren,  bat  burmaild  niet 
a«  plaäf  JO  fin ,  f onber  aßc  bie  ^)romot>iert  maren  meifter  in  ber  uniwfitete 
JO  (Soellen,  bie  quamen  al  bri  ungelaben  inb  maid(^ten  fid^  broelid(^  mit 
bem  numen  boctoir,  bae  nu  mand^er  rutoid^  iofied^t. 


1.  1491  3un.  30  befd^toert  f\6f  ber 
9iati(^  beim  ^ergog  loon  3ü(td^,  bag  einige 
feiner  Untert^anen  einige  ÜJlalter  ^orn 
fiber  ba9  i^nen  gemattete  Ouantum  and 
aUn  audgcfüi^rt  ^aben.  "iflco.  25  cnt* 
fc^ulbigt  er  [\df  bei  ben  mt\}tn  M  x'6- 
mi^öftn  StMQ9  unb  bed  ^crjogd  bon 
53ttrgunb  »egen  be«  ^udfu^^roerbot«.  (£0« 

6tätU<^romfen.  XIV. 


^ienb.  XXXVII. 

2.  ^enebictinertlofier,  gegrünbetbon 
(grjbifc^of  Heribert. 

3.  3n  SDüntwlb  bei  a«ü(^eim  be- 
jlanb  ein  ?5räntonfiratenfcrnonnennoper. 
S5gl.  annalen  be«  (fip.  93er.  I,  153. 

4.  2)ie  äottcrbebnng  »nrbe  nur  auf 
brci  3al;rc  cjepattet.  (Snncn  III,  624. 

r»(; 


882  VI.  Äoel^offfll^c  (E^ronif  1499. 

mziSK        I  ilie  i|ttaiit  Us  lycno^lüit  mn  BcUaitifit  (tn  lU  croltt  nm  ittitkrUI.  * 

3n  bcm  fctoen  jatr  l^attc  bcr  rocmfd^e  fonin!  SKaj initüanu^  getruiDct 
bc«  j^crjogcn  bod^ter  bon  ®ritanicn  ^  ttib  bairjo  botn  beftaifen  obermi| 
einen  finre  ttttcrf d^af  2 ,  \o  ban  bie  lanb^l^cten  }>Iegen  jo  boin.    inb  bat 
toa^  aüit  gef d^iet :  bie  bod^ter  ^abbe  inen  toißen  gegeben  jo  eme  inb  ber  5 
toninf  jo  ir  inb  ber  bod^ter  ambafiaten  toaxen  gettjeft  bi  bem  fonint  }o 
9lurenbcrd(^  inb  toart  bair  befd(|eiben  bcr  brutof^bad^,  bat  ber  foulbe  fm 
JO  9?urenberd^  np  ein  genanten  bad^,  inb  be^  l&erjogen  ambofiaten  qua* 
men  toibber  jo  (anbe  inb  ruften  ftd^  jo  fönten  up  bie  bruloft.    inb  ate  fi 
bereit  ttjaren  inb  fulben  tredten  burd^  granfrid^,  fo  gefan  bie  boc^ter  bonf« 
®ritanien  geleit  ban  bent  f oninf  ban  SSranfrid^  bur  \idf  inb  tre  ritterfd^af, 
inb  geteib  toart  ir  jogefadf^t.    inb  bo  fi  mit  ben  tren  in  SSranfrid^  quam, 
fo  ixadf  ber  fonint  fin  geteibe  inb  ße«  bie  hcdfttt  jo  eme  brengen  ^  inb 
nam  fi  jo  ber  ee,  —  al  quam  fi  niet  gern  bairan,  atö  men  fadste,  —  inb 
bef lief  fi  inb  fi  toaxt  fn)anger.   nu  l^atte  ber  fefee  foninf  Durl^tn  getrmoct  u 
be^  roemfd^en  foninf^  boid^ter*,  bie  ^e  oud^  bi  \x(if  ffatte,  mcr  bie  toa« 
niet  manber.    bat  quam  bur  ben  roemfd^en  foninf  inb  berbtoi«  in  fere, 
inb  ma«  ein  »ile  ein  groi^  fagen  bairu^,  bat  bem  foninge  fuld^  fmae^t 
tt)ibberfaren  ttjere  inb  toere  ein  fd^anbe  allen  !Duitfd(^en,  inb  batrumb  joget 
men  ein  git  (ant,  bat  bat  gan^e  roemfd^e  xxdft  futbe  fid^  gemidiget  l^aben,  % 
bem  foninge  bat  ^etj^en  jo  tt)red^en.   inb  ber  roemfdf^e  foninf  beftonbe  bat 
inb  gen)an  bem  franjoifc^en  toninf  toeberumb  abe  $)oc^  »urgonbien. 
inb  bae  ttjart  it  u}>genomen  inb  gebeibinget,  bat  l^e  bem  roemfdjien  foninf  . 
fin  bod(|ter  »eberumb  fenbet  inb  behielt  fft  fin  bruit.    inb  bat  gefd^iebe 
alfu«.  » 

Regine  ^olucram  thalamos  invaserat  ales 

cristata^  et  turpi  infecit  adulterio. 

regine  volucrum  natam  prius  abstulit  illa 

et  zonam  soWit  pessima  virglneam. 

hinc  rarsQin  inducte  concedit  nata  ^  noverce  ^  N 

stragula  fallacis  prodigiosa  viri. 

hec  papa,  hec  ipsi  totnm  qui  vertitis  orbem 

cardinei,  fertis  crimina  tanta  viri  ? 

ferre  licet,  liceat  gallo  miscere  hymeneos. 

mox  iter  hoc  passer  discet  inire  salaxB.  ^ 

1.  ^ixm  toon  Bretagne.  4.  SRargaret^a,  iDto^lmlüaiiSSIo^tct 

2.  2).  \).  fein  ^rocurator  (fielt  ein  5.  ^r  gattifd^e  ^^n,  berbftdf^ 
®(^einbei(ager  ah.  $g(.  ^altau«,  ®ef(i^.  rec^t  bed  römift^en  ^Mer«  ^erle^t. 
äRa^tmilian^  86.  6.  SRargaret^a. 

3.  3)ic§  ift  irrig:  Slnna  tourbe  ton  7.  "Anna, 
^axi  VIII.  in  9{enne«  belagert,  ii'o  andf  8.  2)iefe9 ©^ottgebid^t  i^  entnommnt 
bie  Verlobung  ftattfanb.  3acob  SimijJl^eüng'^  Eplstolae  et  ctf- 


UM,  1492. 


883 


3n  bem  fefcen  iair  ittb  ou(3^  in  ben  naebolgenben  iaercn  fteici^  bcr 
gulbe  jomatl  fcrc  np :  ein  rtnfd^  goltgulbcn ,  bcr  cin^  plaä)  jo  gelben  24 
aibvi^  cf  26  atöu^  tabergclt,  ber  toaxt  gelben  J>an  iotr  jo  ioeren  te  mere, 
nn  28  albu^,  barnae  29,  baitnae  30,  baitnae  31  tc.  inb  alfo  öottan  jo* 
5  gl^enomen  btö  jo  39  inb  nu  40  a^  l^  gilt  anno  1499.  ini)  bat  quam  jo, 
bat  bat  fttoergelt?  a^  bie  n)i^^enntnge,  mürben  fete  Derlid^tet  in  xxm  tpetbe* 
inb  baebutc^  tntftunbe  groiffe  trcffid^  fd^be  bem  gemeinen  gebe  inb  ^ant* 
toetteman. 

Anno  dni.  1492. 

10  äfejanber  VI  bet  225.  ^>ai«  toart  t>ai«^gefoven  anno  dni.  1492. 

3n  bem  jair  und  l^ren  1492,  ad  l^tjod^  Äarl  Dan  ®elre  get>angcn 

tDad  ^  mn  ben  lonin!  ban  ^mtxid)  inb  bae  ein  jit  ban  iaeren  getpeft  tDad 

inb  loninf  SDiajc imiliannd  nid  bcfcn  laiiben  tt)od  in  oberiant ,  fo  ^abben 

bie  ©eUerfd^en  ein  groid  berlangen  nae  item  geboren  l^ren,  a(d  gemein^ 

15  tid^  in  aöen  lanben  bie  unberfaiffen  geneigt  fin  jo  irem  laudieren,  n)elc^ed 
\6f  l^ie  niet  unbevfc^eiben  loil,  of  ber  bur|  l^rjoci^  ir  rec^t  landl^ere  fi  of  niet, 
bat  bebolen  id  uidjofprcc^eu  ben  4  fnrfurfteu,  ald  men  fagct,  l^ie  tufc^en 
j>aif df^en  anno  1495  2.  nod^tant,  ti>ant  ^  ein  fon  toa^  ^tx^cd)  Slbotfd,  ber  «pr.  19. 
]^r jod^  t>an  Oelren  genoemipt  toa^,  f 0  toaren  bie  (Seüerfd^en  eme  mere  joge^^ 

20  neiget  ban  eime  nugeloren  nidlenbigen  ^eren.  fo  1^  nn  in3Sranfrid^  »ad  |  ©t.s3sb. 
gegangen,  fo  ot>erquamen  aße  geöerfd^e  ftebe  mit  bemgreben  banüRoerffe^ 
inb  fanten  ben  in  granfrid^  mit  einbeit  anberen  treftid^en  mannen:  bie 
qnamen  in  ^xanhxdf  mit  geleibe  inb  toart  alfud  gebeibinget,  bat  ber  l^er^ 
jcd^  futbc  geijen  ein  fnmme  ge(^  inb  baeour  fonibe  ber  greue  ban  üßoerd 

25  geioen  inb  {e^jen  finen  fcue  an  bie  ftat  bid  fo  (ange  bat  bie  fnmme  get^ 
bcjalt  »urbe.  inb  bat  ginf  an  ber  greoe  ban  SDioerd  inb  hxadfttn  i^erjod^ 
Äart  l^eruid  int  ©eßerlant,  inb  bae  wart  f)^  nntfangen  mit  groiffer  breu^ 
ben  inb  loffanf  inb  ingefoirt  mit  cruifeen  inb  fanen  inb  eme  g^efd^ad^ 


9.  MCCCCXCIIII. 

mina  quibns  elegantissime  in  medium 
datnr  repudiatio  fllie  regis  Romanorum 
etc.,  o(fne  2)ru(fort  unb  3a^r.  @in  bei« 
gefügte«  ©d^retben  Sim))I^e(tng^$  an  ben 
^aQ}öft)<i^en  Orator  9lobert  Saguttt  tfl 
baäert  ex  Spira  XVI.  kal.  Martii  anno 

1492.  S)ie  in  btcfer  Slngdegenl^eit  ge« 
tt>ec^fe(ten  ©trcitfd^rtften  ^t  bei  gort« 
fe^er  92oIen>m(i'9 ,  Oof^anned  lÜinturiud, 
t}iäflänbtg  aufgenommen.  2)ad  <S))ott« 
gebiegt  ße|t  mit  einigen  geilem  <@.  5S8 
ber  9lu9gabe  bei  Pistorias-Struve  II. 
1.  (Sr  tt)utbe  3uU  1487  bei  l&et^une 


gefangen,  ^ietted^eim  I,  182.    Nijhoflf, 
Gedenkwaardigbeden  V,  lxxxiii. 

2.  @em(ig  einer  Uebereinfunft  gn^i« 
fd^en  ^a^imilian  unb  i^ar(  follten  fed^d 
turfürfien  bad  ^d^iebdric^teramt  an9* 
üben,  bo(^  !am  ed  auf  bem  ^ormfer 
9Jeid^«tag  1495  ju  feiner  @ntf (Reibung. 
SSgl.  unten  SBl.  341«. 

3.  «incenj.  gür  ba«  SBfegelb  fletttc 
er  feinen  @nfel  SBem^arb  al«  ©ürgen. 
SRärj  1492  fe^rte  Äarl  nad^  ©eibern  ju» 
rütr.    i»ette%im  I,  183.    Nijhoff  V, 

LXXXIX. 

56* 


884  VT.  JTocl^fffc^  ^ent!  1499. 

groiffc  gcf^cnle  t>an  pnrc  rittcrf^af  inb  ou^  tHin  ben  bürgeren  inb  fte* 
ben,  inb  oüe  ftebe  ^ulbcben  eme,  bo^  mit  enie  nnberfc^it,  inb  bteif  im 
tanbe  umbtrint  2  jair  inb  gcman  efetige  flo«  inb  ftebe,  bie  in^otte  einrc 
ban  (Sgmont,  gen0em))t  fc^eel  ®id  >  :c. 
«ebr.  7.        3n  bem  felt>en  jair  nmbtrint  unfer  lieber  brautoen  had)  üd^tmiffc  s 
ipart  jo  JRome  bunben  bie  oberfdf^rift,  bie  ^itatu«  bebe  fd^riben  inb  fe^en 
beben  an  bat  ^iüige  auifee,  an  bem  unfe  ^ere  got  gecruifeiget  mart,  inb 
bat  gefd^iebe  alfu«:  it  begaf  \iä),  bat  men  ein  porfeen  ban  einre  lird^fen 
ernutt)eren  fulte,  inb  ate  men  albae  began  afjobred^en,  fo  bant  men  ein 
bfien  farf  inb  baitin  n)a«  bie  oberfd^rift  in  t>ertt)amng  gelad^^t  »nrfccn,  lo 
inb  »a«  ban  alti^t  einbeil  ban  ber  fd^^rifte  ber  felber  taefelen  berrot. 

3n  bem  fetoen  jair  tt>a«  groiö  fried^  inb  unbrebe  tufd^en  bem  rocm* 
fd^^n  loninf  3WafimUianu«  inb  bem  foninf  Sari  ban  granfrid^ ,  toant  fo* 
ninf  Äarl  mx%  nam  ein  bod^ter  ban  ©ritannien  inb  geman  ir  af  mit 
gett)alt  inb  anbcrö  :c.  ir  lant  ban  ©ritanien.  bie  fefoe  boid^ter  nam  foninf » 
Äarl  jo  ber  ee ,  bair  bie  f etoe  boid^ter  fere  VdtxAd)  liefben  jo  eme  ^abbc, 
ttjant  fi  eirft  ge^itid^t  inb  Dertoft  toa«  mit  foninf  SWafimißanu«  bem 
rcemfd^en  foninf.  jx  toa^  mx  beffaifen  geweft  burd^  anbere  ban  fonW 
3KajimiIianu«  megen,  ate  bat  bie  fnrften  }>(egen,  inb  p  fonfbe  bem  fonin! 
SKajimilianu«  ^eim  fomen  inb  l^abbe  geleibe  ban  bem  foninf  ban  granl-  ^o 
rid^  mx^  inb  bairenboben  in  bem  geleibe  ge^alben ,  bat  bcn  roemfc^n 
foninf  fere  bcrbroi«  inb  fpiebe  fere  aße  ÜDnitfd^^en,  a^  ond^  bur§. 

3n  bem  felben  fair  in  bem  meien  toart  begonnen  bat  toagel^ui«  np 
bem  ^eumart  bi  ber  brenf  ban  bem  raibe  ban  ßoeßen,  in  meinungen  bat 
men  bair  fulbc  migen  laiffen  al\niö)t  t>xndft,  fom  inb  toeid,  bie  men  vüf  ^ 
ben  rinmoeten  foulbe  laiffen  malen,  unb  ban  ber  mocien  toebernmb  in 
bat  felbe  l^ui^  jo  brengen  inb  jo  toigen,  nmb  bat  maflid^  bat  fin  frege. 
inb  ee  ber  tait  bat  ^ni^  bair  ße«  fe^en ,  f o  »art  in  bem  raebe  berbragen 
inb  gef (offen,  bat  bie  bedCer  jerjit  bejalen  fulben  fo  tt>at  bat  l^uiö  foften 
feulbe  2,  umb  obcrbarongen  toißen ,  bie  bie  bedfer  gebain  l^abben  in  bet » 
buire  jit  ber  eirber  gemeinben ,  meldte  gett  ax[  ben  bedfcren  nie  gebortett 
noc^  gegeben  loart. 

3n  bem  felben  iair  »aren  efelid^e  rid^ftebe ,  bie  einbeil  fnrften  an 
fid^  brad^t  ^abben,  bc^  ond^  bie  felbe  ftebe  jobreben  toaren,  be«  ben  feifer 
fere  berbroi«,  beibc  n|)  bie  fnrften  inb  u}>  bie  ftebe.    l^iernmb  ber  fcifet« 

1.  griebrid^  t)an  egmonb.    Sco  n,  2.  S)ie  @trajfummc   betrug  1000 

245.  (5r  führte  bcn  S3cinamcn  bcr@d^ic«  r^einifd^e  ®uJbcn.    ^cr  1491  @ej)t  20 

lenbe.    "äntif  ber  ältere  trüber  3ol^ann  batterte  'Stat\föU]ä)ln^  ße^t  Liber  registr. 

^eißt  oku  @.  854  '^>er  @ife\  sen.  III,  231«. 


1492. 


885 


inb  cinbeil  rid^ficbc,  btc  oudf^  ban  ctnbeU  lanfel^crcn  obcrbaBen  tourben, 
toctbunbcn  fid^  jofamen  inb  l^e  bcftebid^tc  ben  felbcn  bunt,  bat  ber  ban 
tDCtbc  futbe  [in  ein  jtt  ban  iaercn  ^ .  inb  alf o  mürben  in  operfant  jtoae 
gtoid  t^artl^ie  ban  lanben  intgein  fanben,  bie  u^  elnanbetf  ftiegen  tooulben : 

6  bie  ein  paxt^k  nante  fid^  ber  grautoe  bunt  ^  tnb  toaren  bie  ©toaben  inb 
bie  fmebefd^en  rid^ftebe,  inb  bie  namen  bur  ein  '^euftman  ten  graben  ban 
SBirtenburc^  ^  inb  an  ben  joigen  fid&  bil  anber  lanb^^eren  inb  ebelinge, 
inb  mit  bem  bunt  brad^te  ber  teifer  einbeil  tanb^^eren  inb  be«  rid^^  ftebe, 
bie  ban  bem  rid^  gettjed^en  toaren ,  toibberumb  unber  fin  ge^oirfam^eit, 

10  ate  mit  namen  9tegen«burd^,  bie  fid^  gegel^en  l^ubbe  unber  fftxiod)  älbred^t 
Dan  SBeieren  ^,  inb  baemit  n^art  bernebert  bie  fefee  rid^ftat.  ber  anber 
bunt  XOQ^  genoem^t  ber  roit  bunt,  inb  in  bem  maren  bil  abefe ,  aU  aüe 
beierfd(^en  ^eren,  ein  [tat  t>an  9turen6erd^,  ein  bufd^of  t>an  SBir^burd^,  ein 
bufd^of  t)an  ©fteben,  ber  ipalfegrebe  inb  anbere  me  leeren,  biffe  jtoen  bunt 

15  toaten  fere  l^art  rxp  einanber  ui«  nae  j)aifd^en^,  ||  einre  bem  anberen  ein  ^^^^'^^2* 
ftrit  jo  (eberen.  [unber  ber  roemfd^e  fonini  arbeibe  getrutoeUdf^en  inb 
fad^t  bat  neber  burdj^  fin  toi^^eit. 

3n  bem  felben  jair  be^  fomer«  ftarf  bU  be^e«  groi^  inb  dein,  toant 

bat  burgangen  jair  toa^  buid^t  gcmeft  inb  bie  toiberung  quam  tjuid^te  inb 

20  na«  in,  inb  a«  bat  Del^e  baeban  a«,  fo  berbuilben  in  bie  teber  inb  anber 

ingemeibe,  inb  bairumb  ftarf  bat.   inb  ^ieban  quam  onä),  bat  bottcr  inb 

Dleifd^  bure  »aren. 

3tem  jo  ber  f eiber  jit  »art  oud^bie  munfee  gemad^t  bi  ber  ^eren  l^ui«. 

3n  bem  fetben  jair  ftunbe  np  ein  gefelfd^af  in  §oßant  bon  fled^ten 
25  tuben  bau  einre  rebelid^er  jafe,  bie  ooirten  ein  tt)im<)e(,  bairinne  toa^  ge* 
f c^reben  fefe  inb  broit,  inb  bie  unberftunben  bie  felbe  lantfd^af  ganfe  unber 
fid^  jo  bringen,  ate  oud^  fl^fd^od^  oan  einbeil  floiffen  inb  fteben  bie  fi  ge* 
tDunnen ,  inb  ban  ben  fteben  ein  toa«  §ar(em ,  inb  bebreben  bil  moit* 
willen«  inb  joigen  ondf  bur  Siben  xc.  bo  biel  bie  (antfd^af  an  i^erjod^ 
30  atbred^^t  bau  ©äffen,  ber  be«  loninf«  ftatl^elber  ma« ,  inb  berbtlgebe  bie 


1.  gebruar  1488.  Ofann,  3ur@c« 
^äf'iäftt  be9  fd^tD^bifd^en  ^unbed  ((Siegen 
1861)  @.  24. 

2.  2)iefe  ©ejci(!^nung  für  ben  fd^nyä* 
btf((en  $unb  toar  nid^t  nad^n^eidbar. 
Sietteid^t  ben!t  ber  (Stfronifi  an  ®rau> 
bünbtcn. 

3.  (Sberbarb.  ^au^tmann  bee  fd^toS« 
bif(!^en  ^unbed  mürbe  er  3uU  1491. 
Ofann9l. 

4.  (Sr  t)er}td^tete  auf  9^egendburg  im 


5lU3«bur9er   S3ertrag    1492    Tlai   25. 
Ofann  97. 

5.  grüMabr  1492  tuarge^^bc  jtoifcbcn 
bem  Wn)äbifj]^en  S3unb  unb  ^erjog  211» 
brecht  toon  Katern.  Sad  unter  bem  rotten 
S3unb  gemeint  ifi,  tioeiß  ic^  nid^t.  SSlel* 
lei(bt  f($»ebt  bie  bairiftbe^Ibcfögefellfd^aft 
}um  2'6xotn  t>or,  bie  aber  mit  bem  fd^toä« 
bifd^en  S3unb  gegen  ^llbred^t  panb.  S3gl. 
2ii^nott>«ft>  VIII,  133  ff. 


1 


886  ^-  itot\\}ofWäft  (Sifvomt  1499. 

in  ante  hxxi^  jit.  inb  funberlinge  bie  [tat  ^xUm,  bk  an  bie  gefelfij^f 
l^tnl,  bie  gaoan  bcr  ffvcioä^  inb  btet>en  bit  burger  böit  i. 

3n  bem  fetoen  iaix  x&axt  oudf  bertoanbett  ber  geric^tdftoil  np  betn 
SBUbenmart,  genant  bet  ^orenntart,  bon  ber  ein  fiben  bi  bem  \pitail 
fent  SKertin^  ^ai>et  6t  ben  ui^gant  ban  ber  leeren  l^utd  w^  bem  äUben^  5 
ntort  bae  l^e  nu  gel^atben  mxt 
Sug.  16.        3n  bem  fetben  iair  in  bem  auiftmaent,  be^  eirften  baged  nae  as- 
sumptionis  ^,  ftatf  ber  l^od^mirbige  inb  geteilt  man  meifter  9{icafiud, 
(icendate  in  ber  ^tttiger  fd^rift  inb  boctoir  in  ben  geiftlkl^en  reci&ten,  bet 
ban  finen  finbe^faeren  antoa^  bunt  genyeft,  ald  onäf  bnrg  i^,  inb  ftarf  i« 
an  bem  blinben  ber  uniberfiteten  ban  (^DeOen  ein  groi^  üdft  a\,  toant  nd) 
groi^  bat  inb  nu^  ban  eme  unber  ben  ftubenten  ber  feber  nniüerfüete 
tDü^  IC  bermoiben,  bie  in  gern  ^birten  a^  ^  [in  le^en  bebe,  inb  1^  ov4 
btt^üd^  bainunb  ui9  toa^  naö^t  inb  baci^,  bat  f^  brnd^t  unber  in  moed^te 
boin.  cuius  anima  requiescat  in  pace.  amen*  t« 

Anno  dni.  1493. 

3n  bem  iait  burg  gefd^iebe  ein  t>eranberunge  mit  ber  munden,  tm 
büxdf  bie  tanbe  l^arttic^  6efn)airt  mürben,   ber  gi^Itgulben  quam  Hnnen 
furtien  jaeren  ban  26  aftu^  np  40  albu^  ^,  inb  baemit  »art  ber  gemein 
l^nbtoerföman,  bie  rentener  ic.  fcre  treffelid^  inb  rairflid^  geftij^bigct. » 
item  m(  mate,  bie  burmaite  gegolben  mart  mit  tid(^ten  albud,  bie  moift  men 
na^erl^nt  gelben  mit  ber  fmarer  muni^.  item  be^gelid^en  quam  np  an 
ben  gerid^teU/  beiibe  geifttid^  inb  iDerltßd^ ,  bat  men  bae  ftpair  gelt  geilen 
niDift,  inb  bat  felbe  i^  beclebeu  bid  u))  befen  l^ub^en  bad^ ,  befunber  an 
bem  geift(i4en  gerid^t.    n^at  fd^aben  ban  ber  burg  beranberungen  bet» 
munden  allein  binnen  Soeden  an  l^ol^  inb  ben  bad^loneren  gefc^iet  ft, 
bat  {ud^  ein  idftid^  bi  \i(if  fe(f^.  befem  groiffen  fd^aben  inb  ber  mannid^« 
felbiger  ctage  ber  gemeinbe  binnen  ber  flat  @oe(Ien  unberftonbe  ber  rait 
io  ifdptix  \  inb  in  ber  <:at(unge  ban  ber  feber  fad^en  begaben  fid^  attei^ei 
toort,  a«  bat  getooenüd^  i^  in  ben  l^anbetungen  ftoarer  fad^en.  bairumb» 
einbeil  bam  raibe  bie  anber  burnomen  inb  (oiben  an  bat  l^ogl^e  gerid^te, 

20.  unaüftdiUii. 

1 .  aniat  1492  tDurbe  ber  9(uffianb  ge«      36  mhn9. 

enbet.  Seo  II,  240.  4.  Satfrf^einüd^  bentt  ber  iS^rotttf 

2.  Hartzheim,  Bibl.  Col.  254  i^atatö  an  bie  in  ben  (Sorref:|ponben)en  ton  1493 
Sobe^tag  neben  XVII.  Kai.  Sept.  nod^  bfinftg  ertD&^nte  Sßünietntgung  mit  bem 
VII.  Kai.  Dec.  Örjbifc^of  unb  bem  ^crjog  toon  Silii^. 

3.  maä)  bcr  X^bettc  bei  (gnncii  III,  (Sopienb.  XXXVIII. 
907  panb  er  noti^  1474  auf  26,  1493  auf 


1493.  887 

toant  in  jo  nac  gcfprod^cn  toerc,  tnb  tourben  bil  ui«  bcm  raibe  jo  ge* 
jugl^en  gcleit  Dur  bcn  fltcücn  inb  bic  fd^effcn.  an  bcme  felijen  gerid^t  toart 
bie  Durg  fod^e  afjo  ba<)t>crUd^  gcl^anbett  inb  quam  fltoi«  bolt  batr  fo 
toaune  baeban  gertd^t  ge^alben  xoaxt  bie  ein  ^artl^ie  freid^  tnb  be^^iclt 

5  bat  orbcl  bae ,  nter  baeban  toart  ai)pcßiert  jo  5Ronie  but  ben  pa\^,  inb 
Binnen  ber  felber  jit  inb  np  bem  n)ege  ftarf  bie  ein  <)art^ie,  inb  alfu« 
bteif  bie  ^aäf  l^angen. 

3n  bem  feloen  jair  np  ben  19.  bad^  in  bem  auift,  inb  ma«  np  fent 
Scm^at^  aijent,  [tatf  unfe  genebid^fte  ^ere  ^er  greberic^  roemfd^e  feifersiufl.  19. 

10  jo  fiin^  in  Oefterid^,  inb  ||  toaxt  begraben  jo  2Bien  in  Defterid^.    biffe  «»-339»». 
feifer,  a^  ^e  quam  jo  [inen  leften  bag^en,  matt  f)z  franf  inb  !reid^  bat 
mix  an  ein  bein,  fo  bat  men  iem  bat  moeft  afl^aumen,  a6  oud^  gefd^ad^. 
inb  a^  eme  bat  bein  afge^aunjen  ri)a« ,  f 0  ttjart  ^e  lüeber  franf  an  bem 
fetoen  bein  inb  toaxt  nod^  ein^  afgef neben  ^  inb  a^  l^e  io  bem  anberen 

t5  mail  foulte  gefneben  ttjerben,  bragebe  ber  feifer  ban  bem  ber  in  foutbe 
fniben,  of  l^e  niet  moed^t  fien  bat  eirfte  beil  fin^  bein^.  inb  eme  loart  ge^ 
antmort  *iae'.  bo  fpradj^  ber  feifer :  'toat  unberfd^eit  i«  tufd^en  bem  feifer 
inb  bem  buiren?  it  i«  bü  beffer  ein  gefunt  buer  bau  ein  franf  ftoad^  feifer'. 

3n  bem  felt>cn  Jair  in  bem  beginne  t)an  fent  ®eli«  maent  began  ®n't. 

20  men  »cberumb  jo  baden  broit  inb  tt)edf  Dan  eme  ^eßer,  bat  men  niet 
|)Iad^  JO  boin  in  ber  bure  jit. 

3n  bem  fefeen  Jair,  be^  berben  baöe^  in  aßer  l^ißigen  maent 2,  ge*  9io».  3. 
toan  bufd^of  §erman  Dan  Soeßen  bat  ftarfe  flo^  up  bem  9tin  boDen  Sonne, 
©töd^enfefö  genoemj)t,  inb  bat  anber  bairbi,  SBolfenberd^  genoemipt,  inb 

25  \)at  quam  atfu^  jo.  it  toa«  ein  ritter,  genoemjjt  l^er  (5(ai^  ban  Drad^en* 
f ete,  tnb  ber  mad  ein  jit  (auf  in  unn)ißen  inb  ungenaben  be^  bufd^of ^  Dan 
Soeßen  ^  bairumb  l^e  ui«  bem  (anbe  fin  moift,  inb  l^ierenbinncn  f 0  toaren 
fin  neDen  np  bem  flo«  jo  !Drad(^enfefö.  nu  quam  it  bat  f)t  ttjibber  quam 
in  be^  bufdj^of«  genaben,  ber  Durß  ritter.  bae  l^e  toibter  jo  tanbc  toa« 

30  lonten  inb  gefan  np  fin  floiS  jo  !Drad^enfete  injogain,  fo  »art  eme  bat 
fletoeigert  Dan  finen  maegen.  fo  begaf  it  \i(if,  bat  ber  Dur^  ritter  \xp 
ein  jit  fa^  ^ieneben  mit  finen  fned^ten,  inb  bae  quam  fin  nebe*  Dan 


1.  3Bon  einer  SGBicberfjoIung  ber  O^e*  bc«  @(i^loffc«.  SacomSlct,  Urfunbcnb.  IV, 
ration  ifl  ntc^td  befannt.  2)ie  nS^ffle  S3er»  57 1 . 

anlaffung  }um  Xobe  bed  Stai\tx9  f ott  über«  3.  (Sr  l^atte  auf  6eite dtnpxtöfti  gegen 

mäßiger  ©enug  Don  SD^eUuen  gemefen  ^ermann  gefianben.  (Smten  III,  576. 
fein.  Si*non)8fj?  176.  4.  ^r  ^eg  ^cinric^i.   @rft  1526  ter- 

2.  Sag«  loor^er  einigte  ftci^  ^ermann  flanb  er  ft^  jur  @ü^ne  toegen  bed  an 
mit  ben  ®ebrübern  3o(^ann  unb  ©obert  iRicolaud  loerübten  3Rorbed.  Sacomblet, 
öon  2)ra(^enfel«  über  bic  3uge^>örigfeit  Urf.  XV,  572  Sßote. 


f 


888 


VI.  Äoel^offfci^c  C^ronll  1499. 


bcm  flo«  inb  efeüdf^c  anber  me.  bcr  rittet  \pxad^  emc  btuntlid^  jo,  inb  pn 
ncbc  fprac^:  *bu  bi«  niet  min  ocme  noc^  tc^  büie  nebc\  inb  ban  ftunt 
an  obcrbiel  l^e  in  inb  ftadf^  eme  bil  boittoonben,  alfo  bat  bcr  rittcr  ftarf  vtp 
ber  [tat.  bamac  tpart  bcr  bufcijfof  bcrmaent  ban  onbercn  furftcn,  bat  ^c 
fuld^cn  {cmerfid^cn  mort  nict  ttc^  ungctt)roc^cn,  a«  fft  ouc^  bebe,  inb  bair*  5 
umb,  a«  tt)a«  tomen  bequem^cit  bcr  jit,  joici^  ber  bufc^fof  bairbnr  mit 
maci^t  inb  gcujan  it  binnen  cinre  tarier  jit  atö  bürg ,  inb  ftad^  bo  fin 
ttjtmpcl  bae  ui^  inb  bereit  bic  nod^. 

3n  bcm  fetDcn  jair  gewan  ber  fonini  ban  ^i^}>anien  bem  2!nrfcn 
af  bat  foninlrid^  »an  äragonten  K  inb  bat  bebe  ^e  befefecn  mit  criften^  10 
luben  inb  \>H  firc^en  butoen.  be^gclid^en  bebe  bie  loninginne. 

3tcm  tDurben  onä)  bunben  nun)c  infulen  mit  minfd^cn,  bie  at^  bei* 
ftcn  toanbclben  2. 

Anno  dni.  1494. 

3tem  in  bem  fclben  jair  bürg  wart  eine  foene  gemaic^^t  inb  gef>)ro'  's 
(i)tn  tufd^en  beme  roemfd^cn  f oninf  inb  bcmc  foninf  ban  granfrid^  ^. 

3tem  in  bcm  fctoen  iair  toaxt  ber  roemfc^e  fonint  ÜRojimilianu^ 
beftaet  jo  bcr  l^iUigcr  ec  lin  be^  ^erjogen  fnefter  ban  ÜWeilanen*  jet 
jit,  inb  bie  bruloft  inb  ber  biflaif  toart  gel^atben  jo  3«brn<I  in  bet 

3uni  24.  3tem  in  bcmc  fetoen  {air  umbtrint  f ent  3o^an?  bad^  mit^f omct  ^ 
bae  befd(^reben  ^idf  bie  ftebe  ban  ben  l^cnffen ,  bi  einanberen  jo  fomen  jo 
®remen,  atö  gefd^ac^,  inb  bae  floiffcn  bic  ftebe  inb  gcjd^idfte  boitfc^fben 
bcr  ganzer  gemeinte  ^enflen  ein  berbunt ,  unber  in  jo  l^alben ,  maUicii 
bcmc  anberen  mit  Im  inb  mit  guebe  bijoftain ,  a«  bc«  noit  g^buirbe.  25 
inb  in  fcem  berbunt  i«  mit  bcrbabungt,  bat  men  3  fiftcn  fefeen  foulbe  in 
3  ftebe,  mmdxdf  jo  Subedf  eine  fifte,  item  jo  S3run^toid(^  eine  fifte ,  item 
JO  ßoeßen  eine  fifte ' :  jo  idtlid^ct  ftat  burfe,  ber  neifter,  anberc  l^euftftei)e 
umbtrint  30  ktüdf  ade  jiaird  einen  genanten  ))enninl  bringen  fa(  in  bie 


22.  fielen. 

1 .  2)ie  9^ad^rtd^t  tfi  dänjltd^  t)ertt>irrt. 
@(i^on  1492  tDui'be  @ranaba  burd^ 
gerbinanb  tan  ^rragonien  unb  SfabeKa 
ton  (SaftiUen  erobert. 

2.  Öl^nc  3tt)cifel  ifl  bic  Sntbedung 
ber  toeflinbifci^en  unfein  bur(^  (Solumbud 
gemeint,  bie  ebenfattd  fc^on  1492  fällt. 

3.  triebe  ton  ^tnü9  1493  mal  23. 
«gci^mibt  II,  503. 

4.  Bianca  SO^arta  @for}a,  iffid^te  bed 
maUSnbifc^enUfuri^atoreSobotlcoiDloro. 


5.  3nn8bru(I. 

i\  2)er  i^iemer  ^anfetag  begann 
f(^on  auf  Sonntag  Xrtnttatid  (^ai  25). 
(So^lenb.  XXXVUI,  9. 3tpr.  9.  mal  3n 
einem  an  2)etenter,  9)^nfler  k.  gen^* 
teten  ©(^reiben tom  7.  Süll  erfl5rte(S51n 
feine  3nflimmung  }U  ben  Bremer  ^« 
fd^lüffen.  ebcnb. 

7.  Civitatibus  Hansze  in  Dostra 
tertia  parte  situatis.  C^benb.  1495 
mh^  27. 


1494.  g89 

Kftc  je  tocr}>en  unb  jo  betgoberen ,  untb  battmtt  iten  ipcbertoerbigcn  jo 
tDcberftatn. 

3n  bem  fcfcen  fair  balb  nae  pinjften  mxä)  ^erjod^  Äarl  »an  ®eltc,  awaiis. 
toant  tt^  tminU  jofontpft  aenftacnbc  xoa^,  bie  imc  forci^ltc^  »a« ,  inb 
joid^  int  lant  Dan  Sotl^ringen  jo  (imc  f mager  *. 

5         II  3tcm  in  bem  fetben  jair  in  julio  joid^  bcr  roemfd^c  lontn!  mit  eime  «i.34o«. 
gtoiffen  gejug^c  beibe  jo  Doid  inb  oud^  jo  |)erbe  inb  lied  bie  \iat  ban 
Siurcmunbe  berennen,  in  meinnngen  bie  Doirt  mit  gemalt  jo  beieggen. 
bat  mart  gebabinget.  inb  bet  foninf  mit  fime  ^eir  joid^  mi  ^inmag^en^ 
inb  taegen  baitüur  ein  Jforfte  jit  inb  nnberftonben  bie  [tat  go  ftntmen, 

10  inb  moiften  aftreben  mit  baft  fd^aben  t)an  boiben,  t>an  bueffen  inb  ani>cre 
attetrie  bie  fi  bair  laiffen  moiften.  bie  oan  9iumagen  l^abben  fid^  bur 
mait  bef orget  mit  ui^toenbigen  jo  <)erbe  inb  jo  Doi«,  inb  ber  fonini  joid^ 
i>an  ban  mit  dein  geminne  zc. 

3n  bem  felben  jair  be^  eirften  bage^  nae  fent  äilbain^  bac^^  *,  bat  sun.  22. 

IS  i«  Vip  fent  Sllbinu^  badf,  ber  go  fent  "^ant^aleen  reft  binnen  ßoetlen, 
quam  ben  9tin  af  go  fcfyif  f onin!  SOtajrimilianu^  go  (Soellen  mit  finre  l^ui^^ 
frantoen,  be«  ^erjogen  boic^ter  »an  3)?eitan,  inb  mit  anberen  furften  inb 
^cren  inb  mart  fere  eirlic^u  intf angen ,  »an  ben  collegien  inb  ban  ben 
4  orben  mit  cruifeen  inb  Danen,  inb  quam  an  ber  SDranfgaffen  an  bat 

20  lant  inb  mart  fere  eirüd^n  intfaugen  Dan  ben  burgermeifteren  inb  bem 
raebe  ber  ftat  ßoeßen.  inb  bae  maren  bereit  gioei  gel^immel^,  inb  unber 
bem  eirften  giu!  ber  foninf,  inb  ben  leiten  ein  bufd^of  Dan  ßoellen  inb 
ein  bufd(^of  ban  aJJenfe,  inb  bat  ge^emelfe  broegcn  bie  gmene  burgermeifter 
Dan  Soellen  mit  etjUc^n  Dam  raebe,  inb  Dur  bem  ge^immel^,  bae  ber 

25  foninf  unber  ginf,  ginf  ein  groi^  fc^are  Dan  greDen,  ritteren  inb  anberen 
ebelingen,  inb  Dur  ben  ipifen  inb  mancherlei  f<)iet,  be^geüd^en  gingen  ouc^ 
Dur  nae  furftlid^er  mi^  bie  tromj)ctter.  ^art  nae  bem  foninge  Dolgebe  bie 
foninginne  unber  irem  ge^immeltä,  inb  ber  Dolgeben  nae  Dil  foeftliger 
ionfraumen.  inb  gingen  alfo  gofaraen  bie  IDranfgag  up  burd(^  fent  3Wa* 

30  rien  greben  fird^en  in  ben  boim  inb  bae  fanf  men  Te  deum  laudamus. 
inb  Dan  ban  gingen  fi  go  Doi«  oDer  ben  boiml^of  inb  Dur  ber  §ogen  fmit« 
ten  ^in  inb  Dur  ben  SKinrebroberen  l^in  bi^  in  fin  Verberge  bi  fent  So» 
lumben.  item  quamen  mit  ber  foninginne  in  ßoellen  Dil  bie  ber  ftat  Der* 
tt)ift  maren. 

1.  ©crgog  9Jenatu«.  Äarl  trat  bie  (£ö(n  Iji  rid^tig  angegeben.  S3gl.  @t5ün 
Steife  furj  t)or  ^pngpen  an.  NijhoflF,  in  ben  gorfd^ungen  jur  beutfd^en  @ef(6. 
Gedenkwaardigheden  VI.  I,  xvn.  I,  353.  3rri0  nimmt  @nnen,  @cfd^.  III, 

2.  93al.  Nijhoflf  20.  634  eine  jtDeimalige  3ln»>cfen?>cit   (ge« 

3.  2)te  2)auer  M  9ufent](^a(td  in  bruar  unb  Sunt)  an. 


ggO  VI.  $oeI^offf((c  (S^ront!  1499. 

a(w!  3ftcm  np  bcn  onbercn  baäf  *  ad  ber  tonmf  lernen  toad ,  bo  fd^nfte 
bie  [tat  Dan  Soeücn  bem  foningc  1 2  »agen  l^abcrcn,  iterti  1 2  tpagen  toin«, 
item  6  offen,  batrjo  mirlltd^e  t)ifd^  inb  anber«.  inb  ber  fcntnf  mit  ben 
futften  taegen  jo  (Eoetten  1 1  bage,  inb  aUe  bage  tDatt  ber  toin  gefd^ntt 
mit  ben  lannen  bem  foninge  mit  ben  furfien ,  ondf  eiligen  gre^en  M  * 
loninte  inb  anber  furften.  item  ate  men  u}>brec^en  fou(be,  nemetic^f  np 

3uU2.  unfer  lieber  t^rauwcn  bad^  visitationis,  bac  fdf^idte  ber  rait  ban  Soeßcn 
bcn  burgermeifter  inb  onbcre  jo  bem  foninge  inb  fd^enfben  eme  2  fitecren 
lannen  gan^i  oJjergulfce ,  iedtid^  mfcenbe  2  quart  inb  1  pxnt,  inb  in  ber 
fannen  ein  fumme  Dan  gulben,  inb  beffclüen  gelic^d  ber  foninginnen  2  fil*  lo 
Deren  oDergutben  fannen  inb  ouc^  eilige  gelt  bairin  jc. 

Sun.  28. .  3n  bem  fetoen  jair  u^>  fent  *?5eter  inb  fent  ^ulud  abent  ^ulbebe 
ein  ftat  Dan  ßoeßen  foninl  3WajimiIianud  nae  mibbad^  tufd^en  5  inb  6 
uren  bi  completenjit ,  inb  bat  gefd^icbe  alfud.  up  bem  beiml^of  an  bem 
fa(e  toad  ein  fteiger  gemad^t  mit  einre  groiffer  breiber  trap|>en  inb  bat  u 
iDart  beimengt  mit  foeftlic^en  tapiten,  bie  bem  foninf  joge^oirten.  item  en* 
toenld^  Dur  ber  jit  ee  ber  foninl  up  bat  fteiger  ginf,  quam  ber  ein  burgcr* 
meifter  mit  ein  beil  rai^^eren  inb  gingen  ub  bat  gefteiger.  balb  bamae 
quam  ber  anber  burgermeifter  ribcn  mit  25  ptx'otn  tnx6)  bie  §ad(^tpoT^ 
langd  be«  ©teintoed^  bi  bem  btaumen  ftcin  af  bid  imber  bie  tinbe,  inb  »> 
bo  l^ielt  ift  bid  ber  foninf  mit  finen  furfien  quam,  item  bem  ribenbe 
burgermeifter  Do/geben  nae  bie  gaffelen  in  irem  l^arnefd^  inb  tociptn  inb 
ftoncen  in  orbenung  Dan  bem  ©teinttjed^  an  bi«  jo  ber  linben.  item  fton* 
ben  oud^  einbeil  Dan  ber  ^adftpox^tn  an  bid  an  bat  gefteiger,  umb  bie 
baue  JO  mad^en  inb  jo  Drien  bem  jofomenben  foninf  inb  finen  furften.  25 
inb  bae  nefebe  ber  ribenbe  burgermeifter  bem  gefteiger ,  umb  ben  eit  bo 
go  boin. 

g9t.34ob.  II  3tem  bac  ber  foninf  fomen  fulbe,  fo  toaren  ber  ftat  trompetter  rip 
ber  ftat  tovn  inb  fpietben  fo  lange  bi«  bie  l^utbunge  gefd^ict  tt)ad.  jo  ber  ijit 
ate  Durß  quam  go  Doi«  gain  ber  foninf  inb  mit  eme  Dil  furften  inb  leeren,  3« 
a«  ber  bufd^of  Dan  9)tent|,  ber  bufd^of  Dan  ßoeßen,  ber  l^rjod^  Dan 
©ruindioid^,  ber  marfgraDc  Dan  Saben  mit  anber  Dil  grcDcn  inb  ginf 
mit  ben  u^  bat  gefteiger,  inb  bae  ^abben  faßung  jofamen  ber  foninf 
inb  ber  burgermeifter  tc.  bae  ber  foninf  up  bem  gefteiger  toaö ,  f 0  quam 
ber  ribenbe  burgermeifter  jo  bem  gefteiger ,  umb  ben  eit  jo  boin  bau  35 
foninf,  inb  ber  bufd(^of  Dan  SOienig  al«  ein  fcn^ler  bei^  roemfc^en  xi^  in 

« 

2%  »oCgenben. 

1.  S3g(.  S8b.  II,  531  ^otc  3. 


1494.  891 

bttttfd^en  (anben  nam  bie  ge(oefmd  k>an  bem  lontnge  inb  ban  bem  bürget^ 
meiftcr,  aU  bat  m  batrjc  kl^oerbc,  tnb  ber  fonitif  bebe  fin  ett  ber  ftat 
Dan  Soelten  in  bed  bufci^of^  ^nt  ban  Wen^  cud^  mit  u))geredten  bin^ 
gcten.   met  ber  [tat  butgcmteiftcr ,  ber  np  bem  gefteiger  inb  ber  anbet 

5  beneben,  bct)en  ben  eit  bem  fontnl  ban  ber  [tat  »egen  mit  n<>gere<ften 
tottigeren  inb  mit  (über  ftimmen,  inb  ber  burgermeifter  boben  fprac^  ben 
eit  mx  inb  ber  ban  beneben  fprad^  bie  feteen  tooxt  nae.  inb  ee  fi  ben  eit 
beben,  brogl^ebe  ber  hifd^cf  ban  2Wen|  ben  burgermeifter  beneben,  of  tft 
inb  bie  burger  ber  [tat  ßoefien  l^ulben  n)ou(ben  bem  roemfd^en  lonini 

te  SKajimiliano.  ber  burgermeifter  antttjerbe:  jae,  fi  tt)ouIben  eme  l^utben. 
boe  \pxoä)  ter  ein  burgermeifter  bur  inb  ber  anber  bie  fetoen  »ort  nae. 

S^t  oottue  eitt  nnitie  caemf^  konink  eirfl  |0  doelUtt  itt^enairt  »irt,  fa  mitki 
(o  »at  ini)  »ie  meit  cmr  Hn  fveirt,  in)  gef^itt  mit  alfn6liaiii§eit  »irlitii 

15  Defen  bad^  l^ube  inb  befen  baci^  ot  inb  ban  befem  bage  bort  l^ulben 
toir  brie  bürgere  Dan  Soelne  un«me  leeren  81  b  tc.  roemf<l^en  foninge 
l^outt  inb  getrutDe  jo  fin,  be^ttni^  un^,  unfen  toiben  inb  unfcn  Ruberen, 
unfer  ftat  oan  (Soetne ,  alle  <)ribitegien ,  briebe ,  gracien  inb  genaben, 
otbtnanrien  inb  bericinongen ,  bie  loir  bau  feligen  roemfd&en  f eiferen  inb 

20  loningen,  uren  burfaten,  ire  reichte,  bril^eit,  gobe  getooenbe  inb  alt  l^er« 
lernen  bi«  ^er  jo  ge^at  l^ain  inb  i>er(eint  fin ,  Daft  jo  bliben  inb  baebl  jo 
taiffen  k,  funber  argelift,  fo  un^  got  l^etpe  inb  bie  l^eilgen^ 

3nb  fcairuj)  gift  ein  nutoe  foninf  befer  ftat  ßoelne  ein  confirmacie 
aüe  irre  prioitegien  in  formen  ad  fine  burfarcn  gebain  ^^aint  nae  in^atbe 

25  ber  ipribilegienboid^e ,  bau  tatine  in  buitfd^em  gefd^reben,  ad  l^ernae 
gefd^reben : 

3n  go^  namen,  amen,  inb  ber  ^eilger  nnterbetUer  brtMbidtfeit  feü(^Itd^  :c. 
tt>ir  91.  Dan  go|  genaben  roemfcj^er  loninf^    •  •  II  •  •  gegeben  )0  (Eoelne  in  ben  iaiien  »31.34 1^ 
un9  fftxm  .... 

30  3tm  bo  befe  ^utbunge  gefd^tet  m^  ad  Dur|,  fo  (ad  our  aQem  bou(I 
ber  bifc^of  ban  SOten^  ein  turnen  begrif  ban  ber  beftebunge  ber  ^ribilegien 
ber  ftat  (Soetten,  inb  baemit  toa^  bat  gefd^^iet.  bairnae  gini  ber  lonint  mit 
ben  furften  bau  bem  gefteiger  in  ben  boim  k.   item  it  load  umbtrint 

19.  feltgercti. 

1.  ^it%otmdi^ttx»a$aM\iXffri\äftx  niae  1495  i)i{&r2  10,   bie  aber  bereite 

aU  imt,  toüdift  bei  ber  ^ulbigung  Don  %pnl  4.  xoit  fc  man^fe  frül^re  (Sonflr> 

1401  ertt>ät>ntn>trb.  Sgl.  iBb.l,  335.  mation,  aU  erf(^(t(^en  cafftert  \omt>t^ 

,  2.  Ueberfe^ung  ber  lateiotfd^en  (Son»  Securis  ad  radicem  posita  ^nlf^ang  0. 

firmationdartunbe  ütoictmilian'«  Coio-  157. 


892 


VI.  Stot^eff^6ft  (Gftomi  1499. 


52  laxx,  bat  bie  (tat  SoeOen  tetfer  ^ebertc^ ,  tonint  9Ra^mtIianu«  t>Q« 
bet,  oud^  ^u(be  )o  biffer  jit  jattd,  ate  Durg  id  anno  1442. 

3u«  2.  Stent  up  bcn  onbcrcn  bod^  juUi  umb  ben  mibbac^  trcdbc  bcr  loninf 
mit  ber  toninginnen  uid  SceOen  gen  9lid^  inb  t)ortan  in  Trabant  tc,  inb 
uid  bent  lanbe  Dan  Trabant  triegebe  ht  up  bat  (ant  Dan  ©eiren.  s 

Ort.  10.  3tem  bi  biffer  jit  umbtrint  fent  ®ercon«  bad^  ^  quam  i^erjoci^  Sari 
Dan  ®e(te  meberumb  jo  bem  f onint  oDermi^  bebe  ber  toninginnen,  ber  ein 
)it  tant  nid  bem  (anbe  gemieden  mad ,  inb  l^iett  fici^  in  Trabant  bi  ber 
toninginne,  bur(!^  bie  l^e  genabe  ertoatf  an  bem  foninge,  bat  f)t  fid^  bae 
inti^lDen  moic^t^  inb  n)art  jogegeDen  oan  bem  tonint:  koer  it  fac^ebatie 
^e  bat  bibred^te,  bat  l^e  ein  rec^^t  geboren  ^erc  bc«  lan%  »ere,  ^e  fulbe  bc« 
genieffen,  inb  »art  ber  ui«f^>rud^  geftatt  an  bie  4  tuerfurften  an  bem 
9{ine.  bo  nu  ber  hadf  quam,  ber  }o  Xric^t  ge^alben  tt>art .  koart  albae 
ui^getoifen,  bat  fft  bat  laut  niet  mit  redete  be^alben  moid^te,  ai^  ouäf  ftn 
ourfaren  gebain  l^abben :  koant,  a(^  Dur^  anno  1 362,  naebem  ad  ber  w 
ftam  Dan  ®elren  mit  l^erjod^  JReinart  bcgraoen  n)ere  mit  ^efm  inb  fc^itt 
inb  bie  jioen  Slrnott  inb  äbolf  bat  lant  Dan  @elre  niet  intfangen  ^ebben 
Dan  bem  teifer  in  te^cnfd^af,  fonber  bie  Derad^t  ic,  bairumb  toart  bae  ni^ 
geroifen,  bat  ber  Dur6  ^^^  fufbe  Dortan  genoempt  »erben  ^er  »ati 
figmont  unb  niet  Dan  ®etre  2.  inb  mieioaU  ber  uidfprud(^  gefd(^iet  toa^,  20 
bteif  ^c  bodj^  im  lanbe  inb  »art  ^erjod^  Dan  ®elre  genoem))t.  inb  bie 
ftebe  im  lanbe  Derbunben  fid^^  jofamen  meir  ban  Dur,  umb  bem  Dafel  loe* 

«i.34ib.  fcerftant  jo  boin  inb  jo  Derbribeu,  bat  Dan  bed  tonint«  »egen  ||  bair 
tomen  xoa^,  ad  ond^  gefd^iebe.   vide  anno  1499. 

Anno  dni.  1495.  25 

3n  bem  feteen  jair  ttjurben  bi  SBormd  geboren  jroei  tinbet,  inb  waren 
jttjei  meitgin :  bie  tinber  waren  mit  ben  ^cufben  jof amen  gewaffen,  ein  an* 
gefielt  intg^eiu  bem  anberen,  inb  ein  iedClid^^  Dan  in  ad  inb  brant,  ma^De, 
ftief  inb  bebe  anber  wert  Dur  fid^  jc.  inb  bat  gebred(|  quame  affud  jo,  0« 
bie  mober  felfd  betaute :  bo  fi  bie  tinberd^in  brotd^,  ftonbe  fi  faUenbe  mit  m 
einre  anberen  Drauwen.  fo  quam  einre  inb  ftied  bie  Drautoen  mit  ben 
l^eufberen  jofamen,  inb  bed  moifte  biebradf^t  entgelben,  inb  leDen  bie  tin* 
berd(^in  no^  anno  dni.  1499,  inb  l^eifdf^t  bat  ein  Sat^erina  inb  bat  anber 


1 .  S)er  Vertrag  })Dtfd^en  SRa^imiltan 
unb  ^arl,  rot^tt  ju  ^dfk'o^xiä^ttxn 
]t6f9  ^urfürflcn  unb ,  fattd  Stimmen" 
gtet^f^eit  eintrete,  ben^ifci^of  loon^trag« 
bürg  )um  Obmann  beflimmte,  tonrbe 
fci^on  1494$(ug.  1 8  abgef^loflen.  Nijhoff, 
Gedenkwaardigheden  VI.  I,  Urff.  73. 


2.  ^a6)  ber  S)ar|!eaung  bei  Nijhoff 
XXX  tarn  bie  gelbrifd^e  %xa^t  auf  bem 
©ormfer  9leid^tag — ton  einem  @<i^ieb«* 
tag  ju  aRae«trid^t  toeig  Nijhoff  ni(^t«  — 
nur  gur^erl^anblung,  nid^t  jurOcntf^ei' 
bung.  SSielme^rjog  3Ra;rtiniUan  ie^tbie 
^aci^e  Dor  ba9  ^ammergeri^t. 


ft 


1495.  893 

üßatgarcta.  be^geglid^cn  gefci^tebcn  t>i(  tounfcerttd^er  geborte  in  bem  fefeen 
iair  of  batrumbtttnt  in  ben  unrebelid^en  beften.  it  toaxt  owdf  geboren 
ein  berfen  mit  8  öoi[[en  bi  SJafet  jc. 

Dat  konittk  fiarl  oan  itankri^  |o  Iteapels  |0i4. 

5  3n  bem  mx^  jair  *  joid^  loninf  Sart  ban  granfrid^  mit  groiffer  ht\U 
tid^eit  unb  geaalt  ut^  ijranfrid^  burdf^  ßombarbien  mit  eime  fere  groiffen 
reiftgen  gejuge  jo  |3erbc  unb  jo  r>o\^,  umb  jo  gewinnen  bat  foninfrid^  ban 
5Reai?etö ,  bat  men  oud^  noemipt  bat  f oninfrid^  ban  ©icilien ,  inb  ^e  gaf 
Dur,  bat  it  eme  joge^oerte  ban  red^ter  erf}d(^ap  inb  bat  eme  entf erbiget 

10  n)ere  burd^  et^tige  pax\\t,  inb  bat  mit  unrtd^te  :c.  ban  bem  !oninIrid(^  l^atftu 
oud^  gefd^reben  folio  191. 

3tem  ate  l^e  bat  burß  foninfrid^  toibber  an  fid^  ixa6)t  l^ebbe,  fo 
n)outbe  l^e  ui«  bem  fefoen  lanbe  bortan  treden  \xp  bie  21urfen,  bie  ber 
criften^eit  bil  (antfc^aft  afgejogen  l^ebben,  inb  baemit  ktidf  ^ü  gunft  inb 

15  tDi(  ber  ftebe  in  Italien,  bat  f)t  burd^  bie  (anbc  rei^be.  iii  bem  öurg  gcjuigc  oescr. 

t^bbe  ^e  Dil  S)uitf(^en  inb  in  fonberl^^ett  10  bufent  ^tDtger  inb  mit  ben  oud^ 

anber2)uitfd^en [umma  t>an  ben  t)otdgengeteu  tnrg  46  bufent. 

3tem  ber  reifige  ge)ui(^  jo  ^erbe  ^abbe  oü6^  fin  ^euftlube.   ber  i^tx^o^  t>an  Or*     ib. 

liend^,  ber  nu  ger  jit  anno  1499  id  fonihf  Dan  grantrtdtf  inb  mat^ 
20  bed  tourg  ^er^ogen  @ngelbre(^^  toan  (Sieioe,    tt>a^  ein  co^itanier  bed 

ganzen  reiftgen  ge^utd^d,  ber  ^abbe  unber  eme  toU  anber  ca:|}itanier  inb  ^uftmanne. 

ber  eirfie  iDadeinbuitfc^man fumma  bed  gan^n  reifPgen  gejuic!^ 

14  buifent*. 

3tem  no(^  (^abbe  ^e  jo  maffer  ondf  Dil  fd^tf .....  inb  ou^  nam  \}t  bie  gi^ene  ib.  sso. 
25  bie  gingen  bebbelen  inb  \taxt  unb  gefunt  roaren. 


Stent  befem  lourg  gejuic^  toolci^ben  nae  pauluin  inb  3  bufent  bueffen,  toeflIi(^e'43(.342ik. 

flüdte,  bunf^^onbcrtflangenbueffen^ inb  ber  groiffer  fludwad  u^  bat  minf!c  10.  ^<^l' 

Stern  mit  befem  bürg  gejuid^  joid&  ^t  burd^  lOeoln bi(  flebe«  berfordfjben  ib.  38i 

f!^  mit  :()robanbe  inb  mit  ben  bingen  bie  jont  firibe  gel^oeren.  l)t  quam  bid  gen  g(o*   — s** 

30  ren^,  inb  bie  nomen  in  an  bur  ein  fc^trm^eren,  ad  men  fadste,  inb 

bair  (a(^  ^et   ti^li^ft  bage....  .    bat  ft  im  ^inberltd^  ftn  moulben  in  fime 

^eilfamen  up\a^. 

Stem  anno  1494  u^  bed  iatrd  abent,  bed  na6)t$'^  umbtrint  5  uren,  nefebe  ber  ib.ssi. 

«Dec.  31. 

1 .  @(i^on  «ug.  1494  brad^  Äarl  Vill.      njelfer  265. 

auf.  3.  SubtoigXll. 

2.  31(8  erbe  be«  ^aufe«  «njou.  SSg(.  4.  2)ie@umme  flimmtnid^t.  Seben» 
f((on  It^ierju  bie  loeiter  unten  tt)5rt(t4f,  fattd  ftnb  bie  metflen  eingaben  tveit  über« 
aber  nur  aud^ngdtoeife,  überfe^teDescri-  trieben.  !93gl.  @(^mibt,  ®ef(^.  bon 
ptio  apparatas  bellici    regia   Franciae  granfr.  II,  508. 

Gaioli  (Yoyage  Utt<^raiTe  de  deux  reli-  5.  Papiliones  et  tentoria  tria  millia, 

gieux  B^n^dictins  —  äßarteue  unb  *$)\1**  bombardae  serpentinae  quiiigentae. 
ronb  —  Paris  1724  t.  II)  381.  (ginen  6.  3n  ber  Descr.  app.  ijt  nur  bon 

älteren  ^ru(!  s.  1.  et  a.  btefcd  jettgenöf«  Bologna  bie  9tebe. 
jifi^en  i6ert(i^td  ertoS^nt  ^ott^afi,  SBeg«  7.  Post  merldiem. 


( 


894  VI.  ^e^offff^  (E^ronit  1499. 

lontnf  tHin  Sranfri((  ber  ßat  Stotne  mit  {ime  dtotffcn  gquigc.   utb  baintmB  {ante  bcr 
^td  etjltge  carbinafe  htm  tontnge  30  gemoete  buiffen  9lome,  bat  ft  be9  fontngd 

upfafe  toernemen» itcm  bc^  citften  bogc^  a^  bcr  foninf  binnen 

«r.342b.  SRotnc  lomcn  toa« ,  ttxrrt  Dil  ||  tracticrt  tufd^en  bem  t>ai^  inb  fccm  foningc 
bur^  ir  antbafiaten :  ber  f onin!  begerbe  bU  inb  ber  patd  tt>eigerbe  bÜ,  5 
inb  barnmb  binnen  3  bagen  ipolbe  ber  !onint  gl^  \pxaulfc  mit  bem 
^388^'  t>aid  ^(ben,  ^e  l^ebbe  ban  groi^  ftd(fer^eit  ban  bürgen,  an  bem  beibenbage^ 

quam  ein  carbinale  t)an  ^iencia item  bedgelid^en  begerbe  \^t,  bat 

eme  ber  pai9  »oulbe  get>en  be9  Surfen  broeber,  ber  lange  bi  bem  pai9  gemefl  mod 

unb  no(^  ungebeuft^ bo(^  n)art  no^  ein  git  gefaxt  )»an  6  bagen,  bairtuf(^en  10 

^äf  ber  ^id  unb  ber  fonint  gofamen  bairu^  unber{)}re(i^en. 
ib.  389.  3tem  ber  fonin!  gebobc  fime  too^fe,  bat  niemand  )>an  ben  fbten  teman9  fd^ba 

bebe  oud^  in  deinen  biugen^  inb  einre  ^an  flnen  furfien,  ber  botr^o  gefaxt  voai\ 

\\t»  5  ^enfen  in  (Sam^ofloir^ 
ib.  3tem  binnen  ber  t)ur§  git»  tt>art  ein  einid^eit  inb  trebe  troffen 15 

bat  ade  gmeibrac^t  inb  uneini(^eit,  cf  eilige  gett)eft  rotttn,  bie  fulben  gefügt 

inb  t>erge]»en  fin. 
ib.  990.  3tem  ber  ijjaid  o)»ergaf  eu4  ben  Surfen inb  of  it  fa^e  toere,  bat  ber 

Surf  niit  tt)eber  oDerlebert  »urbe  of  bat  i^e  untcpteme,  fo  {ulbc  ber  foninf  idertolen 

fin  bem  floU  t>an  9tome  t>iermail  ^onbert  bnfent?  bncaten,  bat  koeren  4  tonn  es  20 

bncaten. 
ib.  392.  3tem  ber  ^id  bebe  gebieben fulben  eme  offen  flu  olle  pta^  be^olm 

bie  @nge(bur(^. 
ib.  394.  3tem  ber  foninf  nam  ben  t>ogt  Dan  fflomt  unber  fin  fc^crm tnb  ^  mo^t 

bie  foine  tuf^  eme  inb  bem  pai9.  2j 

3tent  befc  inb  anber  bit  punten  tourbcn  Derbrogen  tufd^n  bent  Ic* 
ninge  inb  bem  pai«,  fe  bat  fi  vapt  fefte  brnntfici^  fd^iebcn,  a(  toa«  [it]  up 
bat  eirfte  merc  geftalt  jo  ber  uneinid^eit. 

San.  20.  3tem  np  ben  20.  bad^  bed  ](^arbmaenbd  quam  ber  foninf  in  bed  ^aid  confipo« 

jßj'^343^;  rium  .  .  .  ||.  .  up  ber  retä^tcr  fiben  faö  ber  carbinal  toan  9fieapel«,  up  ber  linfen  pben  30 

fad  ber  foninf  inb  einbeil  carbinail^.   in  ber  mif[en  toatta  oter  20  bujent  min[4en» 

unber  ben  naukoe  ein  bufent  mad  t>an  ben  S^omeren ,  atlt  bie  anberen  XDavtn  %tan* 

}ofen^.  nae  ber  mif[e  goenbem  bie  ^eroniäen  mit  anberem  ^inid^bom  3  carbinailH 

27.  Mt»  ff^rt. 

1.  Qu!   in  primis  a  rege   peterent       quera. 

^alviim  ut  vorant  conductum  eoromea-  5.  In  eampo  Florae. 

tumque  liberum    pro   duce   Galabriae.  6.  2)er  loofißSnbig  in  bieDescr.  app. 

Descr.  385.  eiugerüdte  Vertrag  batiert  Dom  15.3aii. 

2.  Elapsis  dnobus  diebus.  1495. 

3.  Voluit  sibi  ad  custodiam  manci-  7.  Quingentorum  miUium. 

pari  Turcum  magnum,  qui,  ut  fertur,  8.  A  dextris  et  a  sinistris  sedebaot 

toto  cordis  affectucupit  baptizari.  ^p^*'  reliqui  cardinales  et  episcopi. 

ter  (p.  390} :    Zinzimam  fratrem  perdi-  ^        9.  Maxima  pars  exteri   et  Franci- 

tissimi  Turci.    3ft  2)f (i^em ,  ber  trüber  genae. 

bed  Sultane  ^aiajet.  10.  3n  ber  Descr.  oerfünbenbreiSai* 

4.  Quidam  praepositas  nomine  Tnr-  biuSU  einen  t)om  ^a^ß  erteilten  91blag. 


1495.  895 

ctnre  in  ttaltanft^er  \^vai6ft,  ber  anber  in  latinfd^er  ^^xatäft,  ber  berbe  in  fran)otf(i^er 
f^raeii^e,  inb  bat  felbe  i9  niet  t>U  me  Qt\6fkt^. 

3tcm  bo  ol  befe  bingc  üxüdf  inb  brebetid^  boHenbrad^t  traten,  ixaäf 
ber  foninf  uj)  inb  bejailbc  l^c  inb  at  fin  boutf  irre  toirbc  toail,  bat  fi  fid^ 
5  bac  inb  anbct^toac  ber  foninflid^et  majeftait  gtoi^üd^  bcbanitcn,  bat  aljo 
öit  inb  fetc  beclt  an  cfeüd^cn  furftcn  bcfcr  tanbc.  inb  aßc  lanbe,  bac  l^e 
^in  quamc,  toarcn  finrc  gckffcrt,  inb  baemit  frcid^  l^c  mit  bcn  ftnen 
gunft  inb  btuntfd^iaf  inb  brcubcn  fid^  finrc  joIumj)ft.  inb  bic  tanbc  tout^ 
ben  xxd)  burd^  bic  goiben  gulbcn  croin  bic  l^c  mit  bit  tonnen  nacboirtc.    , 

10  3tem  ban  ban  joid^  l^c  mit  bcm  gcjuid^i  in  bat  foninfrid^  ban  9ica*= 
)>ete  unb  getpan  bait  c^tid^c  ftcbc  fturmd  inb  mit  gemalt,  inb  toat  ^t  ban 
tuibcn  bairin  bant,  bic  üc^  l^e  bocben,  inb  bairnac,  bur  toat  ftcbcn  ^t 
quam,  bic  gaben  \i(if  np  be^ettlid^  ir^  flf6  zc.  inb  Ireic^  bic  l^cuftftat  Sflt^ 
aptl^  oud^  in  inb  bat  ganfte  f oninlrid^  in  8  med^cn  ^  ui^gefd^eiben  jtpci 

15  of  bri  flo^:  l^c  tic^  fid^  l^utben  inb  lie«  [in^  bolfö  oud^  baft  bac  inb  joid^ 
bon  banne. 

3tem  a^  l^c  »ibberumb  jo  lanbe  ttcdfcn  futbc,  i^abbcn  bic  SSenebiget, 
bct  l^crjod^  ban  SlÄeilan  ^  ber  pai^  joüorcn^,  anber  leeren  inb  ftcbc  ein 
groi^  gcjuid^  ban  üouß  bcftalt  up  ein  cnbc  bair  ber  foninf  bnrd^  moift, 

20  inb  meinten  in  bair  jo  bcl^alben.  f)t  ftatt  fin  bout!  jo  ber  toere  unb  ftoid^ 
fid^  mit  getoatt  burd^  iren  l^ouf  *♦  bair  bicbcn  oaft  bocbcn  jo  bcibcn  fiben, 
inb  fft  quam  l^cim  in  Sranfrid^« 

Dtt  )er  otrla4|)e  konink  »t^tminb  geman  (at  onrl  koninhri^. 

3tem  nict  fcr  fange  bairnae^  quam  ber  bcrbrcocn  foninf  bau 
25  5Rca^>ctö  \  ber  \xp  ein  fibc  gemid^en  »ad  in  ^idpanien ,  inb  getoan  fin 
tant  atjomail  toeberumb  unb  ücd  fidji  up  ein  numet  l^utben  ic,  inb  atfo 
berloir  foninf  Äart  ban  granfrid^i  al  fin  groiffe  coft,  bic  f)t  umb  bat  fo== 
ninfrid^  jo  fricgen  gebain  l^abbc.  ^c  l^abbe  at  fin  tont  aljo  ferc  fmairtid^^cn 
beteftiget  mit  fd^c^unge  unb  bocrtc  buruip  bur  4  {air  bat  eme  gefatten 
ao  fulbe,  inb  bic  geiftüd^eit  moifte  oud^  contribueren,  fo  bat  bic  aoin  bau 
granfrid^i  groiffen  bcrbcrflid^cn  fd^aben  lebe  bed  jud^d  l^atf.  ber  foninf 
burfe  badete  bicf  ||  bat  bcrtoren  foninfrid^i  tocbcrumb  ^o  fricgen,  mer  f)üm.m^. 
^abbc  [xäf  mxffin  bcrfengt,  inb  ftarf  balbc  bairnae  ^acftüd^i  np  ein  |)alm* 

1.  Quod  a  memoria  hominum  non  4.  3m  S^reffcn  bott  gornUObO,  3«ti 
reperitur  factum.  1495.   «^d^mibt  II,  519. 

2.  @(^on  am  22.  gebr.   )og  er  in  5.  iRod^  1495. 
fn^aptl  ein.  @(^mibt  II,  513.                          6.  gerbinanb  n. 

3.  Sobotico  iD^oro. 


896  VI.  ^oe(^offf(i^  (S^rontt  1499. 

«pr.  8.  bod^  *  of,  a^  ctnfcctt  fagcn,  im  »arbe  t)cr9et)cn ,  »ont  l^e  btc  tanbc  jo  t)U 
bcfmcrbe,  inb  onäf  umb  anbcr  fachen  a^  mx%. 

3tcm  in  bem  fe(t)cn  jatt,  in  augusto  u|)  bcn  28.  taäf,  joid^  bcr  ^cr* 
ioäf  ban  SJurgunbicn  inb  Srabant  inb  bcr  ^crjod^  ban  ®uilc^  mit  cim 
reifigen  gejuic^  inb  anberen  bürgeren  inb  boi^fnec^ten  mit  groiffen  ^euft*  s 
buffen  inb  anber  artetrien  t>ur  ein  flo«  bi  Suitgen,  genant  üRontf ort  ^, 
inb  taegen  bairbur  umbtrint  14  bage  inb  fd^uffen  fere  bie  burd^,  inb  int^ 
left  iDart  bic  burd^  uipgegeben  be^eltüdb  ir«  üf«  bie  boiru^)  n)aren,  inb  bat 
-fto^  wart  afgebrod^en  in  ben  gnmt.  ban  bem  fto^  gefd^ad^  groi^  fc^obe 
ben  foufluben,  tbair  fi  l^er  waren,  fi  enfd^oinben  niemand  :c.  lo 

Der  koninküd)  Ia4i  io  ttornid. 

3n  bem  felben  jair  t^urfe  joid^  f cninf  ÜÄayimifianuö  bau  Soeüen  ^ 
jo  SBorm«  bae  l^c  ein  bad^  beroifen  l^abbe,  inb  »aö  ein  groi«  üergab^ 
runge  »an  allen  buitfc^en  furften,  beibe  geiftlid^en  inb  rperlttid^en,  inb  »an 
allen  fteben  beö  roemf d^en  xidf^ ,  inb  quamen  gemeinlid^en  fclf^  ^jerfoin*  15 
Ixäf  inb  oud^  e^Kd&e  irre  bolmed^tige  botfd^aft,  item  bie  botfd^aft  be«  b* 
ninl^  ban  ^i^ipanien,  item  be«  foninfö  ban  ^taptU,  item  bc^  l^erjoacn 
ban  aRontf ere  ^  item  ber  SSenebiger ,  item  bie  ambapaten  be«  f oninte 
ban  granfrid^i,  inb  (aegen  albae  ein  lange  jit  jo  groiffer  foft.    bie  furften 
gingen  fere  atte  bage  jo  raebc  bur  fid^  atteine,  inb  ber  ftebe  brunbe  gingen  20 
ouc^  JO  feltmaifen  jo  raebe  bur  fid^  aUeine,  inb  jo  teft  toa^  ber  foninf  ein 
mit  ben  furften  oberfomen,  eine  [umme  ge(^  jo  ertaugen  in  beme  l^iltigen 
ric^  JO  einre  ilenber  f)Vitpt\h  ben  toibberwerbigen  inb  ungunren  bie«  ^iBi* 
gen  rid^«  jo  weberftain.   bairjo  mürben  alte  furften  inb  ftebe  inb  anber 
ftenbe  angeflagen,  iedflid^er  ein  fuittme  bau  j)enningen  bau  ftunt  bairjo*  25 
legen,  mid)^  ondf  einbeil  ban  ben  fteben  bairgela^t  wart*    inb  bairjo 
waren  bie  furften  oberbragen,  bairnae  ein  mirflige  groiffe  fumme  gel^  jo 
erlangen  jo  eime  groiffen  jud^.  inb  bae  wart  ein  gemein  lantbrebe  gc^ 
maid^t  ooermife  bie  furften,  inb  ber  wart  ijerfunbiget  in  allen  ftenben  be^ 
rid^«  ^.  of  ber  gel^alben  wart,  i«  gobe  befant  :c.  so 

23.  )}n9unre. 

1.  @d^on  omS^ag  \)or^aImfonntag,  ®efd^.  I,  353. 
1498  %px.  7.  4.  ü«ontfcrrat. 

2.  ^qI  Joh.  de  Los  (de  Radi,  Docu-  5.  S)ie  $uMtcation  erfolgte  Sug.  7. 
ments  111),  ber  ba^  <Sc^lo6  latronam  9hue<^amntl.bei'9{ei(!^8a6f(!^iebe  (granf* 
latibulum  nennt.  fürt  1747)  li,  3  ff.  ®dbumlage  auf  bie 

3.  3n  (£8ln  tocrweiltc  äR«^  tom  8.  9leid^«fiönbc  eBenb.  20. 
bi«  10.  TOrj  1495.  gorfi^fungcn  j.  b. 


1496.  897 

Dat  )it  graeffd^af  van  ttirUnberd^  is  mntUn  tiit  ^eriod^^om. 

Anno  uurß  up  bin^tac^  nac  divisionis  apostolorum  i^  bic  foninf*  3uU2i. 
ttd^e  majeftait  gcfeffcn  mit  jtcrait  int  orbcnungc  ber  furftcn  inb  l^ait  t)ct^ 
l^ocd^t  bic  graeffc^af  t>an  ©irteuberd^  in  ein  l^erjoci^bcm  mit  alter  orbc« 
5  nitngc  t>an  morbeu  inb  »an  deitunge,  tt)ic  fid^  bat  gcbucrt. 

3n  bcm  fetücn  jair  loart  getagt  bat  camergctici^t  jo  granffort  unb 
bairnac  jo  SBorm^  ^ 

3n  bcm  fetben  jair  ftarf  l^cr  So^an  t>an  §ir^  in  Stallen  jo  ^at>ii. 
vide  folio  100. 
10         3n  bem  fefoen  jair  joici^  bnfd^of  f)enri(i^  banSKunfter  in  95riei8lant 
\xp  ben  greben  ban  Simben.  vide  anno  1499. 

Anno  dni.  1496. 

3n  bem  jair  burß  vip  ben  4.  bad^  in  bem  mei  quam  ^erjod^  ^]^itij>^ 
Dan  Oefterid^l ,  ban  ©urgonien  inb  ban  SSrabant  jo  Soeüen  inb  wotbc 

15  trcdcn  npxoaxt  jo  bem  roemfd^en  foninge  fime  baber.  ^e  toart  eirlic^  ent* 
fangen,  bie  [tat  fc^enft  im  6  tuagen  mit  l^aberen,  6  ttjagen  up  icflid^em 
ein  [tnd  tt)in^,  inb  2  grciffcr  oiffeu.  item  bei8  anberen  baged  2  fd^oin 
fitberen  obergulben  foppe  inb  bairjo  anber  gefd^enle  :c. 

3n  bem  bürg  jair  up  ben  19.  bad^  septembris  l^abbe  ein  burger 

20  Cime  anberen  mx  gerieft  boin  gebieben  bur  gelt,  bat  l^e  im  fd^ulbid^  n?ad, 
inb  ^t  bebe  eme  ein  eit  bairüur.  ber  fetoe  toolbe  l^eim  gain  up  bie  ®ant* 
f ulen  bae  l^e  moinbe ,  inb  quam  bi«  jo  bem  ^ufe  (Sor^enid^,  bo  toolbe  ^e 
fin  tt)affer  mad^en.  inb  ber  anber  bo(d(|be  im  inb  l^ieme  in  fin  arme  unb 
beine  bat  l^e  neberfani  inb  ftarf,  inb  quam  jo  ben  2luguftineren.   ber  rait 

25  lieffen  ben  felben  uid  ber  fird^en  Ratten  inb  t?angen  inb  leberben  in  ban 
ftont  an  bem  greben  x\p  mibbad^,  bat  i)z  bem  manne  ||  ban  ftunbeu  an  «1.344». 
fd^effenurbel  tie^  toerben,  inb  ber  grebe  lie«  ben  fd^effen  geboiber  geben 
JO  einer  uren  nae  mibbagc :  bae  xoaxt  l^e  berttjift  inb  mart  gef (eift  f^ent* 
fidlen  umbtrint  3  uren  bi^  an  ben  galgen  inb  mart  gefaxt  np  ein  rat. 

30  3n  bem  felben  jair  gaf  men  jo  Soeüen  filberen  jeid^^en  ben  g^enen, 
bie  mit  bem  ^iüigen  factament  umbgereben  l^abben. 

MUtna^  iitgenomen. 

3n  bem  felben  jair  umbtrint  pinxten  quam  ber  bufd^^of  ban  Soeln  anai  22. 
bc^cnttid^  jo  Slnbernad^  mit  eime  mirfligen  reifigen  gejug^e,  inb  noibigebc 

31.  ^i(gie(n. 

1.  9luf  bem  9{et(]^$tag   p  Sinbau      lOSovmfer  ^eid^dtag   aU  Ort  bepimmt 
1496.    granffurt  n>ar  fd^on  auf  bem      ivocben. 

€täbte(^tont!tn.   »IV.  57 


898  VI.  toet^offfii^e  (S^ronif  1499. 

bie  bürgere  t)aft  fere  inb  nam  tre  j)or^en  tnb  turne  aljomatl  in,  fo  bat  l&e 
boe  ber  [tat  mcc^tici^  roa^,  tnb  lie^  bo  efettge  bürgere  angrifen  inb  in  ge» 
benfniffe  (eggen,  boir  fi  ein  jit  in  laegen  inb  moiften  fic^  jolcfte  ui^get 
ben,  untb  ire  oüerbarungen  tpiüc  al^  nton  \a6)t  ic.  inb  in  vi)fia6)t  :c,  inb 
ber  njurben  ondf  einbeite  ber  [tat  bernjift,  nummerme  bairin  jo  lomcn.  5 
inb  ber  bufc^cf  (ied  ein  brugge  mad^en  ban  ben  f(o^  ^inbcn  af  jo  tetbe, 
umb  bairban  up  inb  af  jo  fomen  nae  finem  begerbe. 

jDer  kirdjtorn  ^0  ItuU  Dcrbraitt  van  l)onrtiDC)tr. 

3ui.  23.  3n  bem  fetoen  jair  up  ber  l^iüiger  bri  foninf  bac^  translatio  \  in 
ber  nad^t  umbtrint  1 1  uren,  bo  ffoic^  ein  bonrettjebber  jo  9lui«  in  ben  10 
tl^orn  fent  Quirin«  inb  berbrant  bat  l^out^toerf  bat  in  beme  tl^orne  toa« 
aljomail  af  mit  at  ben  ctocfen:  bie  berfmoffeen  mit  einanbcr,  fo  bat  man 
ber  fpifen  bairban  fere  toeinid^i  Weber  freid^.  bairjo  berbrant  np  bie  fctoc 
jit  bat  gan^e  bad^  ban  bem  corpus,  bat  oberfte  inb  bat  unbcrfte,  bat  mit 
büe  gebedft  xna^ :  bat  berfmatfe  atjomail ,  fo  bat  man  beö  jomail  fere  »e^  is 
nic^  toeber  üant.  inb  ein  t^orn  boben  fent  Quirin^  caffen  ber  b(eif  ftaw 
ungetefet ,  ber  bod^  mibben  in  beme  buir  ftunbe ,  bat  groiö  toonber  m9 
anjofien. 

Sui.ie.        3n  bem  felben  jair  \xp  fent  Sllejcin^  abent  in  ber  l^eittom^fart,  bo 
tt)aren  bil  ^uii^luibe,  umbtrint  70,  inb  mouteen  jo  Slid^^en  bat  ^itttge  l^ilt» » 
bom  JO  fieu,  inb  foutben  bau  bem  ber  intgain  S3onne  ober  9?in  baren. 
aö  fi  ^art  an  bat  lant  bi  SSonne  quamen,  ginf  ber  nad^  unbcn  inb  bie 
(uibe  berbrunfen  fere  nae  atjomaif,  bi^  uj)  6  of  7  bie  ui^quamen^. 

3fn  bem  felben  jair  in  ben  maenbe  novembri  loart  ber  fan!  gelad^t 
JO  feilt  3Warien  greben  umb  ein  mand  miße,  ben  ber  rait  l^ait  boen  grifen  is 
in  ber  'Cranfgaffen  umb  efelige^  moitwiüen^  toitte,  ben  ber  felbe  begangen 
l^abbe  in  ber  ürd^en  Dur^  ic,  inb  bie  canonid  tooulben  ben  fetben  uidge^ 
laiffeu  inb  gelebert  l^ain  in  bie  tird^e,  bair  i)t  hoä)  niet  af  genomen  loa«, 
be^  ber  rait  niet  boin  enmoulbe.  fo  Jbeftatten  bie  <)affd^af,  bat  ber  fan! 
oud^  gelad^t  toart  jo  fent  Suipu^,  jo  fent  8aurenciu^,  jo  fent  ßotumben,  » 
jo  bem  dein  fent  SJiartin,  inb  bat  interbict  ftunbe  in  bie  4.  tot6)  inb 
bie  ^Jaffc^af  eniDoulben  be«  niet  affteüen.  binnen  ber  jit  burfe  begaf  pc^ 
allerlei  gantet  \>ai\  e^Iic^en  tutben  up  ben  ctoifter  ban  fent  üRarien  greben  3. 

2*2.  *balr'  ftatt  *ier\ 

1.  !S)ie  (Samtener  (S^ronif  (^nnakn  23  entf(]^u(bigt  ftd^  ber  ^at^  bei  O^f 
be^  ^ijt.  SBcr.  XX,  349)  \}at  übcreinftim»  Sodann  ton  ©(^auenbcrg  *bc«  genxlt» 
mcnb  In  nocte  sancte  Marie  Magdaleiie.  Ud^en  ^anbel^  f^atotn  Uten  Itefben  inb 

2.  ^Bgi.^Jein^olb Äeif^örbc a.a.O.  1 1 .  müei  Ucfbcn  mittocrtüanten  binnen  nnfet 

3.  @d  jd^eint  ^icc  ju  tumuUuarilci^en  ftat  up  beme  cloifier  jo  fent  SRenengre« 
Auftritten  gcfommen  ju  fein.  149692oto.  ben  gcfc^iet'.  (Sopienb.  XXXIX,  87»>. 


f 


1496.  899 

item  binnen  t>tx  fetoer  }tt  n>art  on6f  ein  (rief  gefd^ret)en  inb  angeflagett, 
boirinne  min«  leeren  genobe  bon  Soeüen  fere  gefmclici^t  xoaxt,  inb  »d« 
mannid^erl^anbe  mcinunSf  of  bat  gefd^iet  tocre  ban  einbcit  geiftlicäf^eit  of 
iren  bieneren ,  umb  ber  ftat  ein  wnmiüen  botrmit  npintotdtn  untg^eln 

^  bem  bnfc^of ,  of  bat  »ere  gcfd^iet  ban  einbeil  qnoeber  botfen,  ben  gl^ein 
boiö^cit  jo  cfein  i«  \  inb  bat  xoa^  ben  ^ren  bam  taibe  fere  leit  inb  fafe^ 
ten  bairup  inb  beben  u^jflain:  fo  mx  tat  Jjurbreid^t  inb  metbe,  ber  ben 
brief  gefd^reben  cf  batrjo  geraben  l^ebbc,  —  mer  bie  melte,  ber  f oulbe  ^ain        ' 
100  enfelgulben  ui«  irc  rentfamer,  inb  ond^  fulbe  fft  ^aben  ein  fumme 

to  get^,  ber  onbred^te  ben  afriffer  be«  angef lagen  brief«.  inb  Dan  ftunt 
ftatten  bie  pa^tn  bat  interbict  af . 

3n  bem  fetuen  jair  ^  »a«  ein  bnfd^of  jo  ^aberborn ,  inb  ber  »a« 
t)aft  alt  inb  amed^tid^  fin«  lif«,  inb  tie«  bat  jo  bat  fin  capittet  inb  lant«» 
fd^af  einen  coabjutor  an  fid^  nemen.  inb  ber  bufd^of  jo  ßoetlen,  ber  njart 

15  atbae  coabiutor  mit  mitten  bc«  bufd^of«,  fin«  ca))ittel«  inb  ber  tantfd^af, 
inb  fie  l^utben  iem  a«  fid^  bat  gebnirt. 

II  (Sin  f(l)ic$fpici  umli  t\n  opn,  m.zu\ 

3n  bem  felben  jair  in  novembri  brad^^t  ein  foufman  2  groi«  oiffen 
ui«  9Srie«tant.  ben  beften  oiffen  lie«  ein  wirbid^  rait  t>a\\  Soefne  annem* 

20  men  inb  lieffen  atten  axnpttn  inb  gaffetg^efelfc^af  fagen,  bat  iedElid^e  gaffet 
4  man  ban  ire  gefettfd^af  bairjo  fd^idfen  fonlcen,  nmb  ben  oiffen  jo 
fc^ieffen,  bairjo  atte  gaffeten  guetioittid^  maren^  inb  iedfltd^i  g^efelfd^^af 
tadelten  bi  10  marl,  ben  oiffen  jo  bejaten,  inb  u>er  ben  böget  affd^oeg, 
be«  gefetfd^af  fotben  ben  oiffen  l^at^en.  inb  einrc  ban  ber  gefetfd^af  ban 

25  bem  gutben  ^ornc  inb  ban  ber  gouttfmebe  gaffet  fd^oe«  ben  böget  af .  biffe 
»irbige  gefetfd^af  berbrogen  nnber  fid^,  bat  fi  einen  roirbigen  rait  jo 
ßoelne  up  ire  gaffet  jo  gaft  »otben  taben  mit  in  jo  effen,  inb  bairjo  raife* 
riestere,  rentmeiftere,  ompttnbe,  bififeer,  boirt  ben  greben  inb  fd^effen  be« 
^egen  gerid^t« ,  ijoirt  atte  bie  gene  bie  mit  na  bem  böget  gefd^^offen  ^ab^^ 

30  ben,  inb  bairjo  nod^  baft  uit  treftid^^er  bürgere,  bairjo  ein  rait  Dan  gneben 
^rfeen  müx6)  ma«  inb  fint  gebotd^^t  mit  atten  ben  anderen  burß  up  bat 
gutben  ^orn  up  f onbad^  na  conceptionis  Marie ,  bair  bie  leeren  bam  i)cc.  i 
rabe  inb  anbere  bnrfe  ban  ber  gefetfd^^af  fere  frunttid^i  nntfangen  tourben 

21.  bem. 

1.  2lm  7. 3)cc.  Bezeugt  ber  9?at^  bem  2.  @d^on  1495  Wiai^  19  ernannte 

SrjbiWof  fein  9Hi6faIIen  an  'fuld^cn  «n»  @imon  üon  ^aberboru  ^ermann  aum 

Itmüdftn  ft^ritten  untang«  Binnen  unfer  (Soabjutor,  Sacomblet,  Urfunbb.  IV,  576. 

ftat  ui>  fent  SReriengreben  clolfler  u)>ge-  3m  fotgenben^a^re  erfolgte  bie  )}ä)}fni(i^e 

flagen'.  (Sbenb.  92^  ©efiätignng,  eb.  577  9iote. 

57* 


», 


900  VI.  Äoel^offfc^c  Ühtoiüt  1499. 

inb  mit  cffcn  tnb  brinfen  fctc  foftclid^en  tractettt.  inb  binnen  bct  ma^it 
^abben  \x6)  aüt  gaffcCen  bairjo  geftatt,  inb  iecfüd^c  gaffctfnedj^t  brauten 
bcn  min  inb  fc^enften  bcm  fontnf  inb  bcr  gcfctfd^af,  int  gemeine  iedtid^ 
gaffef  4  hierbei,  bolzen  3  bie  fd^enften  niet  ban  3  t^ietbet  :c.  item  binnen 
ber  maitiit  fo  brad^^ten  bie  gefelfc^af  t>an  bem  gulben  ^otn  einen  futcr*  & 
tid^en  fi(t)cren  bed^er  mit  eime  bedtel,  ben  fd^enften  fi  irem  fontnf. 

dcnt  3obs  krtnkbt. 

3n  bem  fetoen  jair  »a«  in  aücn  bcfen  tanben  eine  Dtembe  frenfbe, 
ber  in  biffen  lanben  niet  J)il  gefien  getoeft  i^,  inb  l^eifd^  fent  3cbö  frenfbe. 
inb  würben  Daft  Dil  (nbe  bairmit  ^)affioneert  inb  bod^  toeinid^  fturben  Dan  lo 
ber  frenfben  :c  *. 

« 

Dtr  biflaif  ^eqod^  y^Uips  Dan  Brabant. 

3n  bem  fefcen  jair  burj  würben  ber  roemfd^e  foninf  ÜÄapmißonu« 
inb  ber  foninf  Dan  ^i^panien  ^  unber  fid^  ein^  inb  beftaben  ire  finberc 
jofamen  jo  ber  l^iüiger  ee :  nemelid^  ber  roemfd^e  foninf  Durß  ^abbe  ein  is 
f on  inb  ein  bod^ter  \  inb  ber  foninf  ban  $i«panien  ond^  einen  f on  inb 
ein  bod^ter^  bie  toorben  jofamen  gel^iftd^t.  inb  bie  bod^^ter  öan  ^i^^janien 
quam  in  ©eelant  mit  fere  Dil  fd^^iffen  inb  fere  Dil  bolf«,  inb  ire  brubegom 
l^erjod^  ^l^ißp^  enwa^  niet  in  befen  lanben,  l^ei  toa^  bi  fime  »aber  in 
obertant.  a^  l^ei  bernam,  bat  fin  bruit  fomen  toa^,  quam  l^ei  ban  ftunte» 
l^eraf,  inb  reit  in  ©rabant  inb  flief  Dan  ftunben  an  bi^. 

[1497.] 

(Sin  fttt  grois  Hin. 

San.  6.  3u  bem  fetoeu  Jair  ^  umbtrint  1 3  miffen  n?ad  ber  9tin  fere  groi«, 
beögelic^en  in  langen  jiben  nie  gefien  entoa^,  inb  ^e  toaö  bi  SBeffelic^  25 
ui^gebro^eu  jo  (Surborp  ^  jo  inb  bebe  bair  groiffen  fd^aben ,  inb  bi  9lo* 
berfird^en  beneben  3Wetaten  toa«  l&ei  ond)  ui^gebrod^en  inb  lief  in  ber  ftot 
uifferfte  graben,  bi  "ipolle  lief  t;ei  in  bat  laut  'oan  bem  Serge»  benebcn 
Soelleu  inrgain  SDiul^eim  brac^  ^ei  ui«  jo  Delbe,  bat  9Jiel  ganfe  in  bem 

4.  hottn  3  niet  fd>en(ften  3  »ierbef.     7.  frcnc^fbe.     14.  *ijren'  flatt  *ire'.      15.  roentft^en. 

22.  Ü)ie  3a^redia^l  fe^lt. 

1.  9lcinolb  Äerf^örbc  13  nennt  fic      II,  253. 

fransöfifd^c  Äranf^cit,  gcbcnft  i^rci  aber  6.  2)le  (£ani^)ener  (S^^roni!  (31nnalcn 

erft  SU  1498.  be«  Mft.  S5cr.  XX,  349)  nennt  ba«  3a(ir 

2.  Secbhtanb  1497.   (Sbenfo  bie  audfü^rlid^c  ^iitt* 

3.  $^iliV^<)  nnb  9Kargaret^^a.  rung  be«  9lcinolb  Äerf^^örbc  12. 

4.  3uan  unb  3o^anna.  7.  äßeffeling  unb  ©oborf  okr^lb 

5.  3u  ?(ntrt»€r|)cn  1496  Oct.  21 .  2co  Söln. 


1497.  901 

toaffcr  laä),  tnb  bebe  baitbcnebcn  grotffen  uerberfltd^en  fd^abcn.  bat  maf* 
fcr  ginf  jo  ©eine  *  in  bie  ftrd^c  bi^  ober^atf  bcd  ^ogett  altotr,  inb  in  bcn 
35ilfecngtabcn  bt«  tntgain  bcn  plai«,  tnb  bebe  bil  fci^aben«  binnen  Soeücn 
an  Ic(re  inb  an  anbeten  gcbuwe,  inb  bleif  fc  groi6  [tain  umbtttnt  fent 

5  Slntl^oni«  bagc  fonbcr  meinid^  bauen.  San.  i?. 

3n  bem  felöen  jait  berbvant  eine  ban  ben  rinmoelen  ganfe  af  bi^ 

np  bat  »affer  ban  bcrfumeniffe  be^  moetnet^»  inb  in  beme  grotffen  n?af^ 

fcr  fo  ftalt  nten  4  moeüen,  bie  afgcbrcbcn  »aren,  intgain  ber  ?lecfetefuilen 

np  bcfer  fiben  be^  »ieb^^^  i^ii^  moelen  iecflid^  ein  umbtrint  17  malber 

10  tnf eitlen  nad^t  inb  bad^,  be^  niet  bit  me  gefien  »ad. 

II  3n  bem  fetben  jair  bo  ipart  ein  berbunt  gemad^^t  tufd^^en  ^ergod^  mMb\ 
2Bil^e(m  t)an  ®müd)  inb  ^erjod^  Sol^an  ban  Siebe ,  inb  bie  fetbe  xmen 
furften  l^aint  np  bie  felbe  jit  ir  finber  jofamcn  ge^iKd^t,  nemelid^  bed  l^er* 
jogen  f on  t>an  Siebe  bcr  elfte  ^  an  bed  l^er jogen  ban  ®ui(d^  einige  bod^ter  *, 

15  bairn))  baft  befd^ribonge  gemaid^t  inb  berfegett  »nrben,  ben  l^ilid^  jo  bot* 
boren  :c.  inb  »ad  mit  berbabingt,  bat  bie  unberfaiffen  bed  ^erjogen  ban 
®uild^  inb  ban  bem  Serge,  ban  beiben  lanben  mx%  beme  ^erjogl^en  ban 
Stebc  l^utben  inb  f»eren  f ulben ,  bat  berbunt  jo  falben  nae  inl^atbe  ber 
berfd^ribunge ,  »ild^^e  ijerfd^^ribunge  inb  l^ulbungc  gefd^iet  id  ben  reeben 

20  inb  gefd^idften  bed  ^erjogen  ban  Siebe  »an  bebeel  inb  in  namen  ird  ^eren 
t)ur6.  inb  bedgelid^en  ^aint  oud^  bie  unberfaiffen  bed  l^erjogen  ban  Siebe 
inb  greben  ban  ber  3RarI,  ban  beiben  lanben,  in  ber  f eiber  »ifen  ald 
mxi  ben  reeben  inb  gefd^idben  bed  l^erjogen  ban  ®uild^  gel^ulbet  inb 
gcf»oren  :c  s. 

25  Dat  ein  bnrgcrmeilter  Dan  doellen  nam  ein  nis  (er  t)a(tt. 

3n  bem  felben  jair  \xp  palmbad^  »aren  2  man  gefummert  tnb  in  bieffl.dtjio, 
l^ad^t  gefat,  ben  ber  burgermeifter  jer  jit  geleibe  gegeben  l^abbe,  inb  ber 
burgermeifter  begerbe  ban  ben  greben,  bie  lube  uidjolaiffen,  bed  ^ei  niet 
bocn  en»ouIbe.  inb  ber  burgermeifter  gint  fetfd  an  bie  l^ad&t  bi  beu  iftä)^ 
30  ter ,  inb  bem  l^ad^ter  »art  bi  fime  eibe  gefad^t ,  bat  ^ei  bie  luibe  uidlie§, 
ad  ondf  i^^dfadf,  inb  ben  luben  »art  ire  geleibe  ftradE  gel^alben  ^. 


1.  ©ememt  ijl  ba«  ©rtöittenfCojlcr  4.  ÜRaria. 

@t  SWaria  ju  ©ai^n  ober^ion,  am  füb«  5.  SSgt.  bie  (Sl^ebcrcbung  t)on  1496 

a*cn  (gnbe  bcr  @tabt,  bic^t  am  ^i^tin.  S)Ut>.  25  bei  Jacomblet,  Urf.  IV.  587, 

2.  Offenbar  ifl  bie  bem  9tä(ifd^a\'  in  gotgc  beren  bie  nad^maligc  SSereini* 
fcnt^or  gegctiüberUegenbe  3nfel  gemcmt,  gung  bcr  beiben  ^cvjogt^ümer  ju  ©taube 
bie    beute  beu  |übli*en  4>afcn  bilbet.  tarn. 

©a^^rfc^einlid?  ifl  *merb8'  ju  (efen.  6.  ®tm\i  fo  ftcttt  bic<Stabt  bic@a*e 

3.  Sodann.  bar  in  einem  @(]^rciben  t)om  15.  SDfiai 


902 


VI.  toe(^offfd^e(£^romf  1499. 


Han  einte  (ief  )er  gel^angen  matl  M  an  htn  gtlgeti  gefloffen. 

3un.  14.  3n  tem  feiten  jair  up  fent  95itu^  auent ,  bo  toart  jo  Soeöen  cinre 
g^^augen ,  bct  f ere  i)il  geftoten  l^abbe ,  inb  a^  l^ei  gegangen  toa« ,  tte^  ber 
gret^e  ben  felben  bief  ^lieffen  mit  einte  douftcr  inb  bie  leitet  Ke^  l^ei  umb* 
flain  bon  bente  bief  inb  fie^  bie  teiber  oud^  ffieffen,  n^  bat  ^e  niet  af*  s 
genomen  enmurbe,  be^  füeffen^  niet  me  g^efien  entpaö.  bie  breutpeworbe 
gjngen:  men  fculbe  ben  bief  »eber  ban  bem  galgen  neme.n.  inb  ber 
greife  l^abbe  ui^  einre  fiften  boin  ^oiten  efetid^e  gelt,  bat  ber  bief  geftolen 
^abbe  unfen  bürgeren,  ber  rait  branf  ben  greifen  bairjo,  bat  l^et  bat  geß 
tpeber  in  bie  tifte  ßei8  bragen  :c.  i» 

3n  bem  fetoen  jair  toart  ein  fteinen  crucifij  mit  2  fd^ed^eren  uj)ge* 
fa^t  bi  fent  ®ercoin,  inb  l^abbe  boin  maci^en  fere  foftelid^  einer  genant 
SEPinant  ban  Stnremftnbe  ^  [ber]  ein  butger  »a^  jo  Soeüen.  f)t  tie^  oud^ 
bat  cruicifif  toien  ben  toibufc^of  jer  jit^,  inb  ber  gaf  aflai«  bairjo.  jcr 
ftunt  bairnae  beftonbe  bat  ijotf  gemeintid^en  fere  jo  beme  cruice  jo  gain,  t^ 
umb  af (aid  bair  jo  ^otQen ,  inb  ba  gefd^^agen  oud(i  eilige  miracuten  t)an 
(amen  luiben  inb  anber  fad^en  :c.  aö  id^  fagen  ^oirbe ,  inb  toart  i}il  toa« 
bair  brad^t  inb  gcoffert  inb  fere  Dit  betnenbet  fernen  bair  gefatjt,  bairumb 
fid^  bie  t>öffc^öf  joirnbe,  inb  bet  ^jaftoir  ban  fent  ßriftoffef^  ber  toouttc 
bat  xoa^  inb  ben  offer  l^ain.  20 


60|ppart  belacht  in)  np^qtnu. 
3ttn.22.  3n  bem  fcfcen  jair  np  ber  10  bnfent  mertetere  bad^^  ^^[^  ^^^  ju, 
fd^of  Dan  Irier  mit  fin  ftiffefuben  mit  bi(  buffen  inb  gefd^ufec,  mit  eimc 
gvoiffen  l^eir  mx  bie  ftat  SSo^jart,  inb  ber  |)alfegrebe  bienbe  bem  bufc^of 
tjurg  mit  baft  tnben  jo  perbe  inb  jo  boi^ ,  mit  t>a^t  l^euftbueffen  inb  mit  25 
anberen  artetrien ,  beffelt^en  geüd^en  ber  (antgrebe  ban  Reffen,  be^  pali^^ 
greben  bod^terman ,  mit  botl ,  bueffen  nnb  anber  gereitfd^af .  item  tet 
mar!grei)e  ban  33aben  inb  nod^  anber  leeren  fd^idten  ruter  inb  fd^ufeen  jo 
^n(f  bem  bufd^of  bur^  inb  laigen  bairbur  umbtrint  12  bagl^c,  inb  galten 

8.  'geflofen'  flatt  'gcflolen'.       13.  'ber'  ftffiU 


1497  an  @raf  ^bolf  ton  Staffau,  mit 
bem  fte  be^f^alb  in  Streit  gerietf^.  ^er 
®raf  brof^te  mit  einer  f  läge  beim9{et(^d« 
tammergericbt,  erfannte  aUx  \paUx  ben 
^ergog  Don  3üti(^  ald  @(]^iebdri(i^ter  an. 
(£o|)ienb.  XXXIX,  143b.  147b.  leia 

1.  Winaiidus  Rixmundus  in  ber  Don 

(Srombad^,  'itnnalcn  IV,  301  mitget^eil- 
ten  $otitinf(i^rift. 

2.  3ol(^ann  (^)>enber,  $if(i^of  t}on  (S)^* 


rene.  SSal.  D.  SWering,  2)ie  ©ürbentra* 
ger  ber  @rjbi8c.  (£8(n  58. 

3.  ^m  22.  3mii  1497  berlieg  ber 
^bifd^of  3o^ann  (Soblenj,  am  folgen« 
ben  S:age  begann  bie  sPelagerung,  om 
l.SuU  bereit«  ergab  p*  bie  ©tobt.  «gl. 
ben  audfübrUcben  ^ertd^t  $eter  SRei^cr'« 
in  @tramberg'8  «bein.  Slntiquoriu«,  11. 
Slbtb.  5.  »anb,  594  ff.,  juerfl  gebnidt 
bei  Hontheim,  Hist.  Trev.  dipl  U,  505  ff. 


J497.  903 

boe  btc  [tat  vof,  bc^eltcnte  it^  üf^  tnb  goto,  tnb  bct  bufd^of  nam  bie  (tat 
inb  bic  t^urnc  in  tnb  fafetc  ||  nutoc  fd^^otti^  tnb  fd^cffen  inb  fi  mocften  inte  «1.3451». 
numc  l^utbc  inb  eibc  boin ,  inb  bet  bufc^of  toa^  in  fcrc  gencbtd^  inb  ^iclbc 
fid^  fcre  gclintptid^  go  in  2C.  inb  bebe  a«  ein  bronime  ijrebefam  fnrft.   f)t 

5  ^^abbc  mtf^iti  bcftalt  mit  bcn  genen,  bie  ente  boit  jo  bienft  fönten  toaren, 
bat  fi  in  greine  fc^aben  bot^en  noitfad^i  enbeben,  atö  oud^  gefc^ad^l.  item 
boitjo,  jo  eim  jeid^en  ber  liefben  finre  unberfaiffen  —  a«  fi  oud(i  toaren 
je  ber  jit ,  ad  l^erna  gef d^tei^en  toitt  —  ad  ^e  irren  f d^aben  ijurf omen 
l^abbe  in  ben  jitüd^en  inb  tif(id(ien  goberen,  bat  fi  niet  treffetid^  gefd&ebiget 

10  lourben,  alfud  oud^  tootbe  l^e ,  bat  fi  felid^  inb  be^atben  bleiben  an  ber 
feien :  l^e  ^abbe  fi  in  bed  |)aid  ban,  inb  n^  bat  bat  niemand  t>an  ben  in* 
tooneren  ber  felber  ftat  in  bem  ban  fturöe  in  ben  friegedteufen  inb  in  pe«= 
ridel  ber  feten  qneme,  beftatt  l^e  a^  ein  goit  crifteKd^i  furftc  inb  a^  ein  ge* 
trutpc  l^irt  finre  fd^aifen,  uid  eigenre  betoegetid^eit,  bat  fi  uid  bem  ban 

15  quamen.  inb  bat  bebe  l^c  attit  bairumb,  toant  l^e  toifte  bat  bat  gemein 
»off  eme  gunftid^i  tüad  inD  burd^  anbere,  a^  burd^  ein  beit  t)an  bem  ritter* 
rait,  bairjo  getrum^jt  toaren,  inb  bairumb  fje  ouc^  atjo  ftDeirlic^  batrjo 
quame,  bat  ffz  bairtjur  joic^,  inb  ^abbe  dU  ijermanungen  jo  in  gefant, 
bat  fi  fid^  »runtlid^  fd^^idten,  i)t  tooulbe  in  ein  goit  genebige  ^ere  fin,  inb 

20  jom  leften  mit  fd^rienben  ougen  bat  beclaid^^be,  bat  l^e  fine  eirfte  git  in 
bem  bnfd^ibom  ijoöenbrad^t  ^ebbe  mit  ijreben  inb  nu  in  finen  alben  bagen 
moifte  ortogen  np  bic  gene,  bie  ^e  ald  i)nr  fnnberüc^e  getrutoe  unber* 
faiffen  gel^afben  l^ebbe. 

3tem  bit  mx^  orloge  untftonbe  baej>an :  bie  ftat  t>an  So|)|)art  l^abbe 

25  ein  rittenait,  ber  ijurmaild  bae  tt)ad  mx  ber  oi^ertoinnunge  inb  oerbreucn 
of  af gefaxt  id  nae  ber  oijcrtoinnunge,  ber  l^abbe  ermori^en  efetige  privi- 
legia  inb  ijril^eiben  ber  ftat  t>an  S9o))<)art.  bie  fetoe  montbe  ber  ritterrait 
l^anti^atben  inb  l^ielt  bie  gemeinbe  bairjo,  bat  fi  bie  l^utpen  befd^irmen : 
bie  loetd^e  (jriDilegien  jo  ad^terbeil  qnamen  bem  bnfd^of  J)an  Jrier ,  ber 

30  bie  ftat  t>m%  t)an  i)it  f eiferen  inb  foningen  mx  ein  nnberpant  l^abbe,  a^ 
bat  offenbairtid^  np  bem  foninflid^en  bagc  jo  Söormd  mx  ougen  brad^t 
tt>art  in  beioifunge  mit  brteöen  inb  figelen  ^  item  bairjo  l^abbe  bie  ftat 
Dan  So^j^jart  boin  mad^^en  ein  frain,  ftaenbe  in  muiren.  ben  brief  ber 
numer  ertoorben  <)ribilegien  inb  ben  nutöen  frain  begerbe  ber  bufc^of  af== 

35  joftellen,  inb  bed  toeigerben  \i(if  bie  ban  Soppart  inb  ftalten  fid^  in  bie 

3.  'rtjn'  Hott  4n'. 

1.  2)ic  SBerantaffunj  ergäfelt  auSfül^r»      l^au^jtctcn  bic  S3o:p:parbcr,  ber  ^iJnig  l^abc 
Ud^er  Wlttftv  bei  ^ontf^etm  51 8.  2)ie  ^ri«      il^nen  ^ütfe  üugefagt. 
t>tlcgten  n>aren  ret>octert  tDorben,  bo^  be* 


904  VI.  ^oel^offfc^e  (Strömt  1499. 

tocrc  tnb  fterftcn  ir  (tat  mit  bolwcrfen  inb  antcrd,  inb  btc  gcnc,  bic  r^m 
be^  bufc^of^  megen  tDoren  np  bem  jel^utd,  motften  niet  afgain.  ouc^ 
irart  in  jogefac^t  t}an  bem  foninge,  fi  niet  jo  (aiffen,  inb  bairumb  fönte 
]^e  batr  fin  marfd^^alf ,  bcr  ouc^  binnen  So<)part  beladet  toatt.  l^ierumb 
bergaberbe  ber  bufd^^cf  »an  Itier  fin  ftift^Iube  ic.  a^  mx^  inb  icidf  bur  s 
bie  ftat  inb  namen  ben  tegger,  ber  ^)alfegret}e  bobcn  am  5Rtn  bi  bem  cloi« 
fter ,  ber  lantgreDc  bi  be«  foninfö  ^ui«,  bie  ftift^tube  up  ginfit  SRinö  vip 
bem  berge  intg^ein  Sop^jart  inb  bairumbtrint,  ber  bnfci^of  »an  Soetlen 
l^abbe  fin  üoö  liggen  jo  Slnbemad^  inb  toaren  bereit,  of  men  ir  be^oifte^ 

3tem  bie  borper  am  SRin  bi  ©o^jparben,  bie  go  S9o|)|>art  inb  in«  lo 
rid^  ge^oeren ,  l^iefben  mit  ber  ftat  Dan  ®op})art  inb  ^abben  ir  goit  gan^ 
inb  a(  geüloet  in  Soppatt  inb  ond^  ein  beil  in  bie  tird^cn:  mer  bat  wort 
genomen  burd^  einbett  botfen ,  bie  be«  friec^ö  fid^  erncren. 

Dat  )U  traUrre  gcflraift  nnrl^tit. 

3n  bem  fetten  jair  waren  baft  Hein  gutben,  fronen,  fotuten  inb  baft  15 
onber  pofteloet^gulben  inb  l^ornfd^e  gniben  binnen  ßoeücn  gonfaf ttc!^  2^ 
bie  mit  groiffer  menid^^ten  bon  weiffeleren  inb  treieren  inb  ban  efelic^n 
bürgeren  l^er  in  befe  ftat  brod^t  tourben,  bie  groi«  geno«  inb  »tnnmigc 
boirban  fregen.  inb  bie  leeren  bon  bem  raibe  tiefen  bie  burger  bcfenben, 
jo  broegen,  fo  m^  fi  an  goulbe  inb  fltoer  inb  gronolien  up  bic  munden  ^ic  20 
umbtrint  geliefert  l^ebben  inb  wot  get^  fi  bairbur  untfongcn  l^ebben.  fo 
ijernomen  unfe  leeren  bom  raibe  ber  ftat  uon  ßoetten,  bot  bie  bofcn  gul* 
»i.346*.ben  alfo  ^er  fomen  ||  tporen,  inb  mont  ber  roit  ben  iren  bürgeren  in  iren 
morgenfpraed^ien  l^oid^Iid^eu  berboiben  ^oint,  fuld^^  niet  jo  boin,  fo  ^ait 
ber  roit  ber  burger  inb  treierre  einbeit^  ourgenomen.  fi  gcftraift  inb  25 
mirftid^ie  fummen  gelt«  bon  in  genomen  3,  wetd^  gelt  bort  angelacht  inb 
berbutoet  würben  i«  an  bcr  ftat  muiren  bi  Seien,  an  bem  SSliporfegcn, 
bie  pilre,  bogen,  inb  oud^  ^oit  men  bairmit  bic  muirc  boin  beden,  bat  ein 
jieroit  ber  ftot  i«  inb  ein  nu^  buwe  :c.  inb  ber  fetbc  buwe  i«  in  bem 
burfe  joir  begonnen  würben.  30 

3!n  bem  fetbcn  ioir  Wort  ber  nuwe  d^oir  jo  ben  Srnifebroebercn  ge* 
bedtt  inb  bcr  clodcntl^orn  bairup  gemoid^t. 

3n  bem  fetbcn  jair  wo«  fried^i  in  bem  tonbc  bon  ®elre:  l^erjoc^ 

t .  SSgl.  2ßc^er  bei  $ont^cim  506.  1 1 7».  1 20^. 

2.  @o  eiagt  bie  @tabt  am  ]  7.  3J2är}  3.  (Sintge  Sed^dlerbubeu  auf  bem 

]497  beim  ^ifcbof  t}on  lOütttcb  (3o^ann  2)om]^of  tt>urben  f(bon  im  3a^re  tor^ei 

üon  $ont)  »egen  ber  ©om'fc^en,  4.  S(pr.  gesoffen,    ©(^reiben  an  3uufer  ©U» 

bci3)ortmunb wegen imtertt)id^tiger2)ort»  l^cim  t)an  iKcuenaf^r  1496  3ul.  11,  öo« 

munber  ©ulbeu.    (Sopienbud?  XXXIX,  pienb.  XXXIX,  51b. 


1498.  905 

W)xtäft  i)an  ©äffen  laä)  in  bcm  lantc  t>an  bcd  rocmfd^cn  foninfö  toegcn 
inb  getpan  c^üd^c  floffc  tnb  bor}>er  tnb  bebe  gtotffen  fd^aben.    tnb  ber 
ftiec^  »art  upge^albcn  »an  Irtftbaci^  bi«  fent  So^on^  ba^  mifefomer  K     |«-  25. 
3tcm  in  bemc  fetoen  iair,  bo  toad  in  bem  ftift  ban  ÜÄaintj  ein  offer* 

5  man  in  eirae  borp,  ber  ntad^t  bem  pa\ioxx  mn  ber  firc^en  ein  Rnt,  10 
berftain:  ber  paftoir  »a^  ein  »ranmenminfci^l  inb  l^abbe  jo  fd^^oiten  ge* 

«gangen. 

Anno  dnl.  1498. 
Bufd^of  jQerman  IU9  la^eit  )en  rait  inb  W  gan^  gemeinte  ücr  ßat  doellen. 

I"         3n  bem  jaere  un^  leeren  1498  umbtrint  brujienbad^,  bo  bebe  bufc^of  3an.  e. 
§crman  odu  ßoelne  in  aßen  tirft)etötird^en  binnen  Soeüen  berfunbigen 
offenbetrtic^en  eine  roemfd^e  labunge  intgain  einen  rait,  bie  bierbruwer, 
uort  alle  bürgere  ingefeffen  inb  bairjo  innjoner  ber  ftat  ßoeflen,  binnen 
60  bagcn  jo  SRome  jo  fin,  im  a(bae  jo  anüDerben  inb  jo  reld^te  jo  ftain 

15  a«  ban  ber  grui^^  ttjcgen,  bairumb  binnen  Soelne  unber  ben  bürgeren 
inb  anberen  inmoneren  groiö  rumore  inb  oU  fagen^  up  toa^  :c.  inb  ber 
rait  fd^idbe  einen  iren  secretarium  inb  anbere  jo  5Romcn,  umb  bie  fad^e 
bae  JO  bermaren  ^. 

)Pie  blinüen  floigen  ein  nerhen  np  bem  ;2llbemart. 

20         3n  bem  fetoen  jair  np  fent  2)tat^id  bad^,  bo  toart  ein  bcrfen  brad(itsebr.24. 
u^  beme  älbenmart  in  einen  paxt  mit  bort  umbmaid^t,  bairbinnen  toart 
bat  berlen  gebunben:  bairjo  ttuirben  geftaft  ounf  blinbe  man  mit  iren 
l^mifc^  inb  ietlid^  t>an  in  mit  eime  f(u))))el,  bie  bat  berfen  jo  bobe  ffain 
foutben,  a«  ouc^  gefd^iebe.   mer  ee  fi  bat  berfen  gebeüen  funben,  fo  wart 

25  mennid^  miff ettd^  f (ac^  ban  in  gef lagen :  ir  ein  f loid^  ben  anberen,  einbeitö 
ban  in  bielen  ober  bat  berfen,  ban  floigen  bie  anberen  up  ben  geballen, 
bat  toerbe  ein  gnebe  toile.  intiefte  quamen  fi  an  bat  berfen  inb  floigen 
bat  boit,  bat  genued^lid^^en  inb  aoenturlid^en  jo  fien  xoa^. 

3n  bem  felben  jair  toa^  ein  burger  jo  ßoellen,  ber  maic^t  intgl^ein 

30  ben  baftaoent  ein  »irtfd^^af  inb  loebe  baft  oil  leeren  oan  ber  ftat  inb  finre8e^r.25. 
brunbe  jo  gaft  in  fin  ^ui^  inb  tradfterbe  bie  fere  toail  inb  bebe  in  fere 
guetlid^.  inb  jo  ber  fetoer  mailjit  tourben  gegolben  inb  bejaitt  bur  4  belt* 
^oeneren  2  enfel  befd^eiben  gulben  an  golbe  2c. 

1.  1497  2)ec.  22  »urbe  SBaftcnflitt-  bifd^öfli^c  33erfauf«inono^ol,  beffen  @r« 
Panb  auf  unbcjlimmtc  3«it  gcfi^Ioffen.  trag  burd^  eine  neue  SBiaumctl^obc  t)cr* 
3m  folgenbcu  ^a^xt  brad?  ber  Äricg  tt>le»  ringcrt  njurbe.   S5gl.  @nnen  HI,  640. 
bcraud.    Nijhoff,  Gedenkwaardigheden  3.  SSgt.  (Sunen  III,  641  ff.  2)a«@m» 
VI.  I,  XXXIX  ff.  ^)fe^>Iun08f(^rcibcn  für  ben  ©ecretariuö 

2.  @rut]^  ifl  cigcntlid^  ein  jur  2öier*  Soi^ann  t)an  ber  (£ulen  ifl  toom  5.  3an. 
bcreimng  benu^te«  Äraut,  bann  ba«  erj-  batiert.  (£o^>ienb.  XXXIX,  222». 


906  VI.  Äoc(^offf4c(5Mnif  1499. 

üR4r|25  3n  bcm  fcfeen  jaer  mnbtrint  l^lfüaftcn,  bo  loutfcen  burgctracijterc 
inb  tatt,  t>ott  alle  bürgere  ingefeffen  inb  inn>onere  inb  in  fonber^t  ade 
bicrbrutpcrc  mit  nomcn  inb  jonamen  binnen  Soetne  gefeffen  in  bte  [tat 
jo  3lm^  gelaben  ban  toegen  bnfci^of  ^emtan^ ,  bnf^of  jo  (SoeQen,  iem 
a(bae  gejuid^iniffe  jo  fagen  inb  }o  bragen  ate  ban  ber  gruid  toegen,  totiä^  s 
(abunge  ber!unbiget  toaxt  binnen  (SoeUen  np  aUen  ))reitgerftoe(en,  bair« 
ban  binnen  (SoeUen  groid  rumor  toa^  zc^. 

3n  bem  felben  Jair  \loxäf  ble  bonber  jo  5Rome  in  bie  Sngelburd^  inb 
burbe  ben  enget  mit  ftnden  oDer  ben  Selber. 

®^-3<«'»«  II  Hat  konittk  ftarl  Dan  ironkrld)  (larf.  lo 

3n  bem  feben  jair  in  ber  baften  ^  ftarf  loninf  Äarl  ban  granhrit^, 
ber  eine  furfee  jit  fonin!  gebeft  maö  inb  tiodf  fere  t)i(  bebreoen  l^abbe  bin^ 
nen  ber  fetoer  jit,  a^  ^ier  burgefd^reben  ftett  ic.  inb  nae  be«  fcninte  öur^ 
boit  mart  geforen  jo  eime  foninf  ^erjod^  Sobomid^  ban  Oirtien^  einbrecht 
ticken  inb  tt)art  gefroent.  •* 

fi\>x.  16.  3tem  in  bem  fetben  jair  nmbtrint  paifd^en  toa^  ein  j>Iage  inb  ein 
raferie  nmbtrint  Soetten  4  milen  ban  rafen  iDoben ,  bie  l^onbe ,  ferbe, 
t)erfen,  ganfe  inb  ondf  e^lid^^e  luibe  inb  anber  beeften  biffen,  bie  ond^  rajen 
tourbcn  inb  ben  tuiben  grotd  berbrie^  maid^^ben,  be^  Qtiidfen  niet  meit  bi 
minfd^engebenfen  gefd^iet  entpa^.  » 

3n  bem  fe(Den  iair  toa«  ein  minfd^  go  ßoetten ,  ein  groi^  perfonc, 
bie  toa^  fere  ftarf  inb  ire  toefen  toa^  anjofien ,  of  fi  ein  braume|>crf oen 
toere  getoeft,  mer  fi  toa^  ünben  jo  inb  enl^abbe  g^ein  gereitfd^af  a«  anber 
t^raunyen  }o  l^aben  ))(egen,  inb  en^abbe  ond(i  gl^ein  man^gereitfc^af  mitatten 
niet:  mer  fi  l^abbe  an  einre  fibcn  an  eime  beine  ein  fere  dein  fod^lgin, » 
bair  fi  ire  »affer  burd^  maid^be.  bat  tod^elgin  enftonbe  niet  an  ber  ftot, 
bair  anber  branden  gereitfd^af  pkä)t  jo  ftain  2C. 

3n  bem  felben  jair  bo  befd^reif  und  albergenebid^fte  ^ere  ber  rocm^ 
fd^e  foninf  ben  bnfd^of  Dan  ßoetten  inb  bie  ftat  ban  Soeüen ,  np  einre  jit 
JO  gribnrd^i  jo  fin,  umb  bie  fad^en  jo  ijereinigen,  bie  nntftanben  loa« » 
umb  ber  gruiö,  bairumb  fi  ber  bnfd^^of  gelaben  ^abbe  a^  our§  fteit.  beibe 
^jartien  quamen  inb  tagen  bair  lange  jit  jo  groiffer  foft.  intteft  nam  ber 
foninf  bie  fad^e  jo  fid^  inb  betnit  bie  bort  \ 

3n  bem  fetben  jair  loart  ein  burger  berouft  u^>  ber  SSelen  up  fent 
3uti  24.  3acop«  a'otnt    ber  burger  daid^be  bem  rait  finen  fd^aben  inb  fad^t  mit, » 
man  foutbe  bie  fetben  jo  33rec^em  i)inben.    ber  rait  beftatt  in  ber  nad^t 

1.  %^^l  dnnm  m,  642.  3.  $g(.  @.  908  Siote  1. 

2.  1498  WßX.  7. 


1498.  907 

tiiiiäft  ixt  laelftunbe,  bahrjo  umbtttnt  3  l^unbert  jo  ptxbc  tnb  jo  t)oid, 
utnb  bie  bae  jo  fotd^en,  ate  ou^  gefd^^ac^,  nter  fi  quamen  iceber  tnb  fd^f« 
tcn  mttattcn  ntct  ^ 

3tcm  in  bem  fctocn  jait  bo  »art  ein  gefctfd^af  Dcrgabctt  in  bcfen 

5  (anben,  umbtrint  4  bufent  atö  nten  fadste,  tnb  ^ieffen  bie  groiffe  gatrbe^: 
bie  nant  ein  ionfer  ban  SBifd^  ^  an  fid(^  inb  brad^t  bte  in  bat  ftift  t)an 
Utrid^t,  umb  bie  go  fdf^ebegen.  tet  bufd^of  fdf^reif  jo  [inen  öimnben  rnnb 
iintpt,  inb  bie  [tat  Mn  3>et>enter  nanten  jolteneren  an  jo  ptttt  inb  oud^ 
JO  t)oid:  bie  quamen  an  iten  manben  inb  bingen  umbtrint  ^onbert  inb 

to  bradj^ten  fi  binnen  ©ebenter.  bairafter  btad^en  bie  anberen  u|)  inb  tredE» 
ben  na  ben  SRine,  ot)er  je  ijaten.  be^  bufd^^ofö  ijurg  i^runbe  tnb  anbeten 
öolgeben ,  erflogen  inb  öingen  ber  Dil :  an  biffer  fiben  bed  9tin«  tourben 
ire  üaft  get?angen  jo  ginne,  jo  Serf,  jo  Urbingen  inb  jo  *iRuiö  inb  jo 
3ond  inbrac^t.  mer  ate  ber  bufdf^of  Dan  Soetten  t>an  bot>en  quam,  moift 

15  men  bie  gebangen  in  aden  ftnen  lanben  ui^Iaiffen  inb  quit  geilen. 

Hat  |o  DeBenlcr  naft  Dil  90iskne4t  geriet  niirbett. 

3n  bem  felDen  iair  umbtrint  fent  ^eterd  bad^  ad  vincula  lieffenaug.i. 
bie  t>an  S)ei}enter  me  ban  l^onbert  ^  Dan  ben  gebangen  üoi^fnedf^ten  Dürfe 
fc^effenurbet  wcberfaren  inb  beben  ive  ^elfe  afflain  inb  up  raber  fefeen 
20  öur  ber  ftat. 

Hat  ein  rait  oan  doellcn  ^o  iribnr^l  getieiff^t  nart. 
3tem  in  bem  fetben  jair  fd^^rcif  ber  roemfc^e  foninf  bufc^jof  ^erman 
inb  bem  rait  ban  ßoetten,  jo  gtiburd^  jo  bagl^e  jo  fernen,  i)e  woutbe  bie 
fachen  Der^oeren  berorenbe  ben  bufd^of  inb  bie  ftat  a^  Dan  ber  grui^ 

25  toegen.  inb  aU  men  bae  quam,  fo  moulbe  ber  bufd^of  bie  Durrebe  l^ain, 
afö  gefd^ac^.  bo  gefan  l^c  alle  ber  gered^tid^eit  binnen  ßoetne,  geiftlid^  inb 
tt>ertt(idf^  gerid^ten,  Doirt  aüe  upfomingen  in  ber  ftat  jair«  Daüenbe,  geine 
affifen  nod^  J)eid^tungen  u]pjo^eDen  inb  ad^ter  befer  iit  fid^  niet  meir  froe* 
ben,  ben  antaft.  Dort  anber  gered^tid^eit  mit  einaubeten  afjoftellen,  inb 

30  bracht  nod^  Daft  Di(  mc  ungcburlid^e  artidtet  Dur,  inb  Ited  mit  DurgcDcn, 
bie  ftat  gel^oitbe  ||  im  jo,  want  fine  Dutfaren  unb  l^ei  ^abben  fid^  atjit  ge*  *^- ^j'* 

22.  roemfc^rn.  345). 

1.  9m  6.  Suottfl  Der|)>ra(]^  bet  fftaii^  (anb  l^enim.  IBgl.  Seo  II,  262.  (Snbe 
bem  Sefl^er  Don  ^rec^en ,  (Sbmunb-Don  Octobec  Ua^t  bie  @tabt  bei  3nnfer  t>ein' 
galant,  eine  befriebigenbe  (SrtlSrung.  rtc^  t>on  St{(^  toegen  Beraubung  eine« 
(Söpienb.  XXXIX,  318».  SBürger«.  (Eo^)ienb.  XXXIX,  366». 

2.  ©coge  ©arbe  bieg  ein  S^etl  ber  3.  ^einrid^.  SBgl.Nljhoffa.a.O.xL. 
Xtnppen  be«  nieberlänbifd^en  ^tattbal"  4.  9{etnolb  ^rff^örbe  a.  a.  £>.  14 
ter«  SIbert  Don  »aiern.  mdf  tbrer  (Snt'  'tool  200\ 

laffung  trieb  fle  fxdf  )>Iünbemb  in  ^oU 


908  VI.  ÄocH^offfc^f  (J^ronif  1499. 

f^reDen  'an  ben  xaxt  in  unfer  ftat  See(Ien\  baimeber  ft  ftc^  nie  geled^t 
en^bben,  mit  bil  meir  unt)eTt>entli(^en  iDotben  2C.,  inb  mculbe  eu^  ^at>en 
in  fonber^eit  grui^gett  tan  adem  biet,  bat  binnen  Seilen  gebrontDen 
tonxH,  bairjo  Derfee^  inb  u)>fomunge  Dan  ml  iairen,  inb  n)ouIbe  ade 
oberid(^it  binnen  SoQen  l^aben  inb  Dan  bem  raibe  afgeftatt  ^n  2C.  s 
taxxup  toaxt  int  geanttpert  unber  anbeten :  ntan  engeftonbe  im  binnen 
Soelten  geinte  obeti^it,  geted^tt^^eit ,  gebot  nod^  betbet  jo  ^Den  ban 
finte  geiftti^er  juti^bictien ,  be^  l^ogen  getic&tö  nnb  oud^  e^(id^  anbet 
getid^te,  ad  3lit«butcif^  inb  9iebeticif^  :c.  ban  fi  ^aDen  eine  Dtie  feifet  tic^* 
ftat,  |)tibi(egiett  ban  baft  f eifeteu ,  f oningen ,  Dan  efelidj^en  paif en  confit*  it 
miett,  Dtebelid^en  inb  teftlic^n  lange  jit  Dan  iaiten  in  oeDungen  inb  be^ 
l^etbungen  gen>eft  inb  nod^  fin,  »ild^e  albe  gerooenben,  alt  ^tfomen  inb 
|)tiDilegien  beef  bifc^ofd  butfaten  unb  l^e  felfd  confitmiett,  jogelaiffen, 
geloift,  Detfdf^teben  inb  baitjo  gefwoteu  l^att,  baebi  jo  laiffcn  inb  bait* 
webet  niet  jo  boin ,  nae  lube  btiebe  inb  fegele  fi  baitup  l^ebben ,  mit  Dil « 
meit  nnbettoifungen  inb  mitfliegen  toaitaftigen  teben  ein  rait  albae  üur 
ein  antttjott  gaten,  inb  begetben  intiefte  an  bet  foninflid^et  majeftait,  fi 
JO  ^ant^aben,  befc^itmen,  bi  iten  alben  ^etfomen,  gcmoenbcn,  ^)tiDilcgien 
inb  bi  bem  billigen  tid^  genebid^lid^l  jo  bel^alben,  bait  fi  oud^  geinen  jicitcl 
an  ^ebben,  ban  fulci&  toail  gefd^ien  fulbe^    baitnae  l^ait  bie  foninflic^^» 
majeftait  bie  fad^  Dan  beiben  pattien  but^  up  boin  nemmen,  inb  int  eitftc 
bat  geiftelid^  ted^t,  jo  9tome  angel^aoen  umb  bet  gtui«  toillen,  an  laiffcn 
ftain  ein  jit  lanl,  inb  l^ait  baitjo  gegeben  4  fuetf utften ,  aWenfe,  Syrier, 
palftgtebe  inb  einen  l^etjogen  ban  ©äffen,  bie  fachen  jo  betl^oten  inb 
adban  baitobet  etfennen,  of  bet  bifd^of  bie  getid^ifef ad^ ,  jo  9iome  angc»» 
l^aben,  albae  Dott  jo  betoolgen  of  Dut  unfetn  genebid^ften  ^eten  toemfd^cn 
tonint  JO  mtfen.  bod^  bntan  feulben  bet  bifd^of  3  man  tiefen  inb  fd^idten  inb 
bet  tait  bet  ftatßoelne  .3  man:  bie  6  man  feulben  fid^  up  einen  bad^^  befd^ci^ 
ben  inb  betgabeten,  umb  jo  befien,  of  fi  bie  fad^  in  bet  goitlid^eit  biuben  inb 
JO  bteben  ftellen  moic^ten.  bat  i«  alfo  gefd^iet  inb  fint  bi  eianbeten  getoeft^. » 
3n  bem  felben  iait  in  bem  auft,  bo  tteid^  ^etjod^  SBill^clm  Dan 
«uq.2i.®uilc^e  bie  ftat  Sttelentj  up  einen  bim^tad^,  inb  bait  enioatt  in  fonber^cit 

18.  ^geoonben^  ftatt  ^gen>ücnbfn\ 

1 .  !3)ie  äugerfl  loeltläufigen  ^er^anbi*  grtebrtd^  Don  <Sa((fen  einen  (Stntgmig9< 
(ungen  auf  betn  gretburger  9leit^dtag,  terfucift  ma^en  folle.  bleibe  er  Deraeb« 
©efd^roerbefd^riftcn,  9lepltten  k.  fmb  Act.  üd^,  fo  fofle  bcr^crjog  mit  je  einem »fatd 
et  proc.  XIV,  tl2  ff.  üufammcngcjlellt.  beö  taifev«,  bcr  Äurfürften  Don  SKaraj. 

2.  3n  einer  grciburg  1498  3ui.  25  Xrier,  $fa(j  unb  ©ranbenburg  entfc^ei* 
batierten  Urfunbe  beflimmte  Äönig  aJlajc,  ben ,  ob  bie  @trcitfa^c  geiflüd^er  ober 
bag  junäcbft  eine  (Sonfereng  Don  ie  brei  weltlicher  9^atur  fei.  Securis  ad  radicem 
33crtretern  ber  ^arteten,   bann  ^erjog  posita,  Sln^^ang  184. 


1498.  909 

bctt  bürgeren  ntet  genommen  no6)  ge^^tunbcrt,  toant  ber  i^crjcd^  mx^ 
l^abbe  bat  j^oed^fid^  berboben  2C. 

3tem  be^  anberen  bage«  bairnae  moiften  bte  burger  inb  bie  iuge*  ^m-  23. 
feffen  baefelfö  bufben  unfcr  üeber  brautoen  inb  bem  gofe^ufe  io  Slid^en  a^ 
5  bur  einen  grunterf^eren  inb  bem  l^erjogen  burß  0^  bur  einen  erffd^erm* 
leeren ,  inb  bie  burger  moiften  bem  l^erjogen  üunf  bufent  gufben  iofagen 
je  geben  je  2  terminen,  bat  in  fwerüd^l  inb  teftid^i  tüa«  k^ 

Dat  )er  rait  »an  docflen  km  ^erlogen  Dan  (ilnild)C  el{Ud)e  Doiskned^t  f4|i(Kl)e. 

3n  bem  fetben  iair  quam  bem  l^erjcd^  ban  ®uitd^  marnunge,  bat  in 
10  eilige  granjofen,  ber  l^erjod^  uan  Öotl^ringen  inb  anber  berfoefen  inb 
ot>ertr€cfen  »oulben.  bo  bergaberbe  ber  f}txio6)  bur^  bit  boutfö  jo  ^jerbe 
inb  go  boi^  inb  bat  inb  begerbe  bau  ber  (tat  ban  ßoetten  oud^  jo  bienen. 
inb  ber  rait  fd^idte  im  200  jo  Doi^  in  einre  deibunge  toait  geruft  u))  fent 
SWid^etö  bad^  tc.  inb  quamen  »eberumb  up  ber  11  bufent  jonferen  bad^^  gn>t.29. 

15  l'an  cinre  nanmn  mit  iren  7  tiiöi^tn  mannen. 

3tem  in  bem  [elben  jair  toa^  ein  braume  jo  Soetten  inb  moinbe  up 
bem  SSud^el  intg^ein  ber  Sroincn :  bie  oraume  l^abbe  gcl^at  6  eüd^e  man 
JO  ber  ^iüiger  ee  unb  nam  beu  7.  up  fonbac^  nae  aWid^aeU^.  @ept.3o. 

Hat  Ut  lantgrene  nan  igeffcn  |o  frankfort  biflUf. 

20  3n  bem  fetoen  jair  burg  tt>a^  ein  bruloft  inb  biflaif  jo  granff ort, 
naemetid^e  lantgrebe  SBit^elm«  ban  Reffen  inb  mit  ber  boe^ter  l^erjogen 
^l^iU^)^  ^jalfegreben  bi  5Rine^  inb  bae  toaren  baft  bit  furften  inb  ^eren, 
oud^  feer  üit  furftinnen,  grcben  inb  grebinnen  inb  anbere  ebete  man,  rit* 
ter  inb  Ined^te,  in  eime  groiffen  gejaile,  bie  uiffermaiffen  fere  foeftetid^ 

25  gcjieret  iDaren  mit  cteibunge,  cteinoben  inb  anbere  jirait ,  be^*  ||  getid^en  «t.347b. 
in  minfd^en  gebenfen  in  befen  lanbcn  niet  me  gefien  entüad. 

3tem  in  bem  fetben  jair  mart  ein  urbet  jo  Slntwer^jen  getoift  bur 
bie  ftat  Soeüen  intgl^ein  bie  ftat  bau  Srid^t:  bie  tourben  conbemniert  in 
1 000  gulben  l^euf tgetbd  inb  bairjo  in  bie  rid^tßd^e  coft.  umb  bat  ein  bur^ 

30  get  bau  S^rid^t*  ber  burger  »an  Soetten  ui^  ber  [tat  unb  l^art  baebi 

1 .  »gt.  bie  Urfunbc  bev  @tabt  (grfc«  $ü(fc  gegen  *ba«  frembc  S^olf  f c^icfeu. 

Jens  1498  Slug.  23  bei  ?acomblet,  Ur»  (5o^)ienb.  XXXIX,  342^ 
funbenb.  IV,  601.    (S.ifromt  ber  @tabt  3.  @lifabet^>. 

(ärfctenj,  '^nnal  be«  ^ifl.  SSer.  5.  Jpcft,  4.  3)er  unten  ermähnte  ®i«bert?am' 

(g5.  H  u.  53,  mo  ber  21.  2tug.  al«  Xag  bruwe  ober  bcffer  Sambo^.  @d^on  iWitte 

ber  (Sinnaf^me  angegeben  mirb.  be«  Sa^^re«  1486  ((£o^)ienb.  XXXV)  lag 

'    2.  %m  22.  @e^)t.  t)errt)ri(]^t  bie  @tabt  er  mit  ber  @tabt  »egen  einer  @rbforbe- 

bemJ&ei^og,  fie  »erbe  i^m  bolbmßglic^P  rung  »on  80  ©ulben  im  @treit,  unb 


\ 


910 


VI.  ^el^offl«^  (C^ronit  1499. 


Dtenge  unb  gefenltid^  hxadft  up  %xUnttdK  batt  tx>axt  ben  bürgeren  fere 
bt(  ge(^  genommen  inb  bte  [tat  t>an  SoUen  moiften  fi  Dan  bannen  (oefen, 
bo^  mit  ebne  genebtgen  ))enninf  k.  * 

3n  bem  felben  iair  bur^  quam  ber  roemfc^  toninf  in  bit  (ant  in 
octobri  ^an  beben  but^  bie  &iffe(  jo  ^ic^en  mit  loaft  reifigen  inb  boi^«  & 
tned^ten,  umb  bat  @e(relant  jo  nemmen  t>an  f^txioä)  üaxl  ban  (^e(re,  ber 
im  (anbe  toa^,  inb  ben  }d  i)erbri))en,  inb  beladeten  (S^te,  ein  fere  bafte 
Deftunge,  inb  fturmben  bat  unb  (eben  ))i(  fd^abend  bairbur  inb  tt>unnen 
bat  mit  gett>a(t,  inb  baft  ber  bürgere  inb  anberc,  bie  bae  in  ttHjren,  joigcn 
eind  bi  nac^t  bairuid.  inb  in  ber  felber  }it  n>unnen  bie  onöf  ein  ftetgin  10 
genant  9lutt)eftat  inb  befatten  bie  2  öied en  2. 

3tem  bairnae  in  novembri  }oigen  bed  roemfd^en  foninid  tucunbe, 
nemlid^  l^eriod^  9l(bre^t  ban  ©äffen  inb  l^er^^  ^il^elm  Dan  ®n\\äi 
mit  Daft  reifigen  inb  boi^fned^ten ,  mit  l^euftbueffcn  inb  mit  anberen 
arte(rien  Dur  ein  ftat,  genant  ©traten,  unb  laegen  bairDur  3  tDed^en  unb  is 
noebi^ben  bie  ftat  ganfe  fere  mit  fc^ieffen  unb  mit  fturmen,  inb  »art  up^ 
Df<.  8.  gegeben  Vip  conceptionis  Marie  u))  genabe  Iif6  inb  goift  ^. 

3tem  binnen  ben  betec^  ioigen  bie  ©eßerf^en  ui^  mit  reifigcn  inb 
boi^fne^teu  in  bat  (ant  ban  ^en^berd^  inb  in  bat  (ant  ban  !tD2oerfe,  be^ 
ber  l^erjod^  bau  ®ui(d^e  burg  ein  befd^irmer  tt>a^,  inb  branten ,  roufben  2« 
inb  boirten  oud^  e^tige  gefangen  mit  in,  bair  in  (angen  jiben  nie  brant 
nod^  rcuf  gebreifd^t  tt>a^. 

3tem  in  bem  fetben  jaire  n?art  ein  foine  gemad^t  inb  ut^gef|)ro^cn 
obermife  ^erjo^  greberid^  ban  ©äffen  fuerfurfte  tufd^n  bem  bifd(>of  inb 
ber  ftat  Soe(ne,  a(«  bau  ber  grui«  inb  anber«,  umb  ein  piext,  ber  an9e'25 
l^aben  n>ad  jo  SRome  inb  baft  bagen  bairumb  ge^a(ben ,  bat  baft  gefoft 
^abbe  an  beiben  fiben  jc.   inb  ber  bifd^of  be^ie(t ,  bat  bie  breumer  im  inb 

fin  naefometingen  geben  futten  ban  eime  fadt  md^ ^  inb  fo  mi 

bie  anber  burger  in  iren  l^uferen  bur  fid^  inb  ire  gefinbe  (ieffen  broumn. 

©efer  foinen  inb  ui^fprud^^  enn)ou(be  ber  bifd^of  niet  l^atben.        » 

3n  bem  fetben  jair  np  ben  18.  bad^  decembris,  bo  quam  bet 


28.  naefomelinge.       ^ie  @umme  fe^lt. 

nal^m  f(itfl(eglt(]^  gegen  Anfang  3ult  1490 
einige  i&Umx  bei  Stoermonbe  gefangen. 
(£o^)icnb.  XXXVII,  70»  ff.  ^ad)  bem 
^ntmev^ener  Urtlf^eil  n>anbten  fid^  bie 
ä)ladtrid{^ter  an  ben  (Sr^^rgog  $I^iU))^. 
(5o^)icnb.  XXXIX,  333»  ff. 

1 .  ^rgcnteau  {übli^  ^adtrtd^t. 

2.  (£4t  unt>  92ieuftab.    2to  II,  264. 


(Sin  mt^i^ad}  getrudte«  Sieb  auf  bie  gel« 
brifti^e  geljibe  fielet  in  ben  9(nnal.  bed  ^ift. 
Skrein«  5.  ^ft,  @.  54. 

3.  Jögl.  Nijhoff  a.  a.  O.  xLiv. 

4.  S)ret9{aberalbud  nadtf  bem  @(^iet« 
]pmi!i)  ^erjog  griebric^^d  )s>om  28.  Sioto. 
1498.  2)epnitii)  fam  biegragc'erp  1501 
im  (Srlebtgung.  (Snnen  lll,  643. 


I 


1498.1471.  911 

toeinf^  foninf  jo  ßoeöcn  Dan  bcitcben  f)txvip  jo  pttot  \  inb  fce«  anbeten 
bage«  bairnae  fd^enfbe  bcr  xait  bem  fontnl  6  ftud  »in«,  bur  icdlid^em 
bobem  ber  [tat  toa^ptn,  bairjo  noei^  6  tt>aen  mit  l^aDeren,  iecflid^  tt>aen  mit 
bcr  ftat  tt)ae|)en,  unb  bairjo  noei^  6  gtotffen  offen  mit  ber  ftat  tt>ae^)cn. 
5  3n  bem  fetben  jair  bo  joigen  bie  ©elrefd^en  bur  Qdftz  inb  n)unnen 
bat  mit  getoatt  bairinne  toaren  ein  ca^)itein  ui^^ingautoen^,  ber  l^abbe  mit 
im  binnen  ddfU  [SBaten]  inb  anbere  gefelfei^af  bi  200  pztte  inb  laegen  bae 
Dan  be«  foninf«  tt>egen.  ber  ca))itein  wart  gefangen  unb  bie  anber  SBatcn 
»urben  erftod^en  ber  meifte  beil,  inb  namen  bie  ^)ert  inb  |)Iunberben  bat. 

10  jerftont  bairnae  quamen  bie®uilci^er  inb  berbranten  bat  bor|)  gan|  af  2C. 

3n  bem  fett>en  jair  umbtrint  f irftmiffe  ^  tt>urben  4  burger  bau  6oet  ©«c.  25. 
Ich  bi  ÜHadtrid^t  gebangen  ban  eimc  genant  @i«bert  8ambmtt>e  ban 
Xridfi ,  inb  würben  gefenf tid^en  gebrad^t  jo  Sonien  ^  inb  n)aren  bae  bi« 
umbtrint  l^atf«  apvA.  bo  n)arf  ber  bifd^of  ban  Suitgen  inb  freid^  bie  gc^ 

15  fangen  ui«  bur  ein  rebeüd^en  |)enninf  nae  irem  geftatt,  inb  brad^t  bie  felf« 
JO  (Socüen. 

II  4(rttae  tiolgett  eilige  gef4i4|te  tiatt  Hen  oergangen  iairin  mit  irren  iafrge^ail,   931. 348« 
Me  ein  iedili4i  leiten  ma4i  in  Me  arHennnge  Her  tiur^  iairge^aU.  ^^f\^]' 

Ikin  Hern  g^l^nfc  10  fiet^leem  »p  He«  €igel|teiR. 

20         Anno  dni.  1471  \xp  be«  facramenfe  bad^  tt>art  begonnen  be«  go^^Suniia» 
i^ui«  inb  ber  berfamelunge  Vip  bem  Sgetftein,  genoem|)t  jo  ber  buffen  of  jo 
SSetl^teem  ^,  bat  gemad^t  toart  bur  ^jerfonen,  bie  gebred^Iid^  inb  geoaüen 
waren  inb  bur  anber«  gein  niet,  unb  bat  gefd^iebe  obermi|  anbringen 
efeüd^er  eirfamer  inb  brommer  burger  an  ben  rait  ber  ftat  ßoetten ,  ber 

25  bat  bett)ittid^be  inb  efetid^e  bam  raibe  bairjo  betirm))be,  bat  it  ein  burgang 
l^abbe,  inb  tt>art  allein  geftiftet  inb  gema(^t  bur  aöe  lid^te  })erfoin,  bie  in 
bat  gebred^  fomen  tt>aren.  inb  bairumb  tourben  oud^  e^tid^e  bam  raibe 
bairjo  beftatt,  bie  bie  ftraiffen  reinigen  fulben,  fo  bat  futd^je  bur§  bafet 
bi  ein  tt>oinbe  int>  niet  berft^reit  burd^  alle  ftraiffen ,  at«  oud^  gefd^iebe 

30  rebelid^er  maiffe  jo  ber  felber  jit.  oud^  xooxi  ben  fetben  toertttid^en  bier* 
nen  berboben  einbeit  jierUd^er  inb  eirlidf^er  cteibungen,  umb  jo  l^aben  ein 
unbcrfd^eit  ber  rubiger  fd^aif  bau  ben  reinen,  inb  quamen  bil  ^jerfonen 
bairin,  inb  bie  burger  unb  burgerfdf^en  tt>aren  in  fere  bel^ul^jtidj^  mit  Kf» 

l.S5gI.gorf(^>un8cnj.b.®ef(^f.  1,358.      ^6^  um  8crtt)enbung  bittet.    Co^tcnB. 

2.  ©ennega«?  XXXIX,  384b. 

3.  '2)tcfc  »erleben  »ec^fe»  ^^eigt  e«  in  4.  ?ona!cn  Bei  a»a«tri(^ft. 

einem  ©(^reiben  t>om  23.  !S)ec.,   burc^  5.  @.  Gelenius,   De  adm.   magn. 

tpeld^ed  bie  @tabt  ben  ^tf(]^of  t>ou  ^fit«      Col.  582. 


{ 


912  VI.  «ocll>offf(^e  C^roni!  1499. 

lid^et  unb  gctftlid^er  l^ul})c.  fcac  fin  orbintcrt  miffe  tnb  fcrmoin  jo  botn. 
inb  n>ad  bit  ein  aljo  ^etlfant  tnb  (eüd^Hcl^  infe^unge,  n>ant  maniäft  bifter 
fcci  i«  bacburd^  fomcn  jo  )fzmttuck  tnb  jo  einte  tolfonten  inb  innigen 
leben,   be^flelid^en  i«  on^  Jjurmaife  jo  ßoeüen  angefangen  geweft  ein 
fuld^e  Dergabemng  ban  fulei^en  ))erfoin  \  mer  naeberl^ant  i*  ein  beranbe*  s 
rnng  bae  gefd^iet,  a^  oud^  gcfd^iet  in  anteren  bingen,  bat  bie  g^ene,  bie 
ein  jit  Dan  fairen  in  bem  rnege  ber  |)enitencie  unb  reinicit^eit  gcftanben 
I^aben,  bcTunwirbigen  bie  gl^ene,  bie  nodf  befntißt  fin,  inb  mirfen  niet  on 
bie  »orbe  gc| ,  bat  fidf^  bie  enget  go^  meir  erbteuwen  ober  ein  funbet,. 
ber  fid^  beffert,  ban  oöer  99,  bie  geeinte  ^)enitencie  bc^oeöen.   ber  but^  lo 
gebred^e  begint  ou^  jo  mur^eten  in  ber  bur^  berfamelunge,  a«  id^  ^ain 
^oren  fagen,  inb  bat  i«  unbiUidb,  bat  bie  iufe^ungc  inb  orbennnge  in 
geiftlid^en  inb  in  n>erlttid^en  bingen  fo  Iid^ti(^lid(^  aftrit  inb  fic^  Derfeirt. 
item  ui^  ber  Dur^  tjerfantclunge  fuldf^er  j)erfonen  l^ie  jo  ßocüen  fin  int* 
f^jroffen  ond^  u^)  anteren  enben  fnld^e  ^ufere,  a^  ntit  namen  äoSRcntis 
inb  JO  ©trai^burdf^.    bie  »an  ßoeüen  ^aben  ir  beginne  Dan  ©rüge  ute 
tJtanberen  \ 

^an  Hern  eUp^anU. 

Anno  dni.  1482  toa^  jo  ßoetten  ein  groi«  biet,  be^gelid^en  inbc- 
fen  lanben  nie  gefien  toa^,  inb  nja^  ein  tUp^ant    in  bem  eirften  wer  bat  u 
befien  tt>outbe,  ber  moifte  getjen  1  atbu^,  bairnae  8  ^ßer,  bairnae  1  f. 
ber  aöentnrre,  ber  bat  bur^  bier  umböoirte,  ber  tredtebe  oud^  mit  ober  bie 
fee  in  Sngetant.  bairnae  erbrant  ^e  in  ber  fee  mit  bem  elejjl^ant  ^. 

Dat  f4|ie9fpU  ittH  Her  l)aoett. 

3n  bem  jair  m\^  ^eren  1483  l^abben  bie  leeren  M\\  (Soeüen  ein  25 
fc^ie^f})ie(  in  irre  ftat  beftalt  inb  bil  ftebe  befd^reben ,  inb  gaben  oucl^  mit 
ni^  Dil  cteinobien  inb  eilten  l^aben,  be^  Dur  niet  bil  me  jo  ßoeücn 
gefien  \\>a^. 

JDat  fcttt  dunibertns  Ha^  vierli^ii  matt. 

3n  bem  iair  1484  njart  ingefafet  bau  bem  eirn)irbigen  leeren  ^et» 
^erman  erfebifdf^of  jo  Soetlen ,  bat  mcn  fent  ßunibertu«  bad^  nu  Dottan 
l^oed^lid^en  biren  fat  binnen  ßoetne  inb  in  bem  ganzen  crefem  ban  ßoellen. 

1    Ueber  bie  ältere  ©rünbnng  Don  chroniconColoniense  p.  346.  SSrebem* 

1229  ))gl.  (Snnen  HI,  830.  nad}  Srüggen  ]m\df  t)on  $enlo. 

2.  2)agegen  bemertt  Gelenius  582 :  3.  ©emäg  (Snnen  lll,  920  tt>nrbe  ber 

Bruga.  quae  oppidum  est  terre  Julia-  (Sle^l^^ant  t}on  bem  bcgieitenben  ©tioiMit 

censis,  non  illa  Flandrie  civitas  ut  vult  erflod^en. 


1487.  1491. 


913 


||9at  HetDif^nunger  gafd  oerbrattt.  S(.34Sb. 

Anno  dni.  1487  u))  bcn  berbcn  tad)  in  bcm  l^artmacnt  brant  bctSan.  3. 
t)ifcl{^mengcr  gaffcl  af  inb  gefd^iebc  bc«  nad^fe  umbttint  8  uten  inb  bair* 
mt,  inb  tt>att  batb  batrnae  toibbcrumb  m)gcbutt)ct  inb  foftKdf^er  ban  fi 

9at  ein  molier  \nb  hüttl^itt  jofamen  geriet  ottrltcn. 

3n  bcm  fetijcn  jatt  tua«  ein  btautoe  ctmorbct  m)  bcm  boim^of  bi 
bcm  l^ocgl^en  geriete :  bat  l^abbe  ein  roif  gcbain  in  bitücfcn  inb  mit  ]^u(|)en 
itte  boidf^tcr.  inb  fi  »utbcn  famen  tiggenbc  uiegefteift  inb  jofamcn  bc* 
10  graben,  bat  jiemettiei^  inb  fd^rietid^  toa«  anjofien. 

9at  bif4iof  ^ttman  mn  doellen  ingeooirt  mati. 

3n  bcm  fctbcn  iair  toaxt  bifd^of  §etman  jo  Soefien  ingcboirt  u|) 
bcn  fonbad^  jobaftabcnt^  inb  bet  bifd^of  berfcgclt  inb  gctoift  ber  ftatSeBr.n. 
irre  bril^eit  inb  albe  getüoinben  jo  l^atbcn  inb  fi  bairbi  jo  (aiffcn  k.  mit 

15  bem  bifdf^of  quamen  ein  l^erjod^  ban  ®uifd^  inb  bam  Serge,  ein  l^erjod^ 
ban  ßtebe,  item  ein  lantgrcbe  Dan  Reffen  inb  baft  anber  leeren,  rittcr  inb 
fned^t.   inb  bie  ftat  ban  ßoetten  fd^entbe  bem  bifd^of  mirflid^  gett  inb 

.  cteinoit. 

IDanne  M  Int^  tuen  is  begnnnett  tDnrbett  bat  (Dbferoantdtcloifler  fom  firoeL 

20  Anno  dni.  1491  bebe  bcr  eirtoirbige  l^cr,  l^cr  f)crman  cr^bifd^of  jo 
Soeüen  inb  ein  fonberünger  tief^aber  be^  orbcn«  ban  fcnt  granci^cu«, 
a«  oud^  fcnt  Sttjabetl^  toa«,  ban  ber  gefled^t  l^e  fomen  i«,  bunten  ban 
grnnt  u))  ein  nuwe  doifter  ban  ber  ÜKinrebroeber  orben  ban  ben  Obfer* 
banten  jo  bcm  SSroet  up  bie  ^la^e,  bae  burmaite  bie  Soeben  })Iaegen  jo 

25  toonen  bacfelf^,  inb  l^ait  bat  laiffen  bntücn  fere  |)untltd^  inb  focftlid^  inb 
oud^  bie  lird^  felf«  genjict  inb  bat  cloifter  befaßt  mit  geiftüd^en  inb  fere 
innigen  baberen  inb  broeberen,  mit  inb  bi  bcn  l^e  fin  conberfade  fere  ge* 
meintid^  ^it^. 

4.  5.  t>))9e(utt)et  ban  vu  foflUd^err  load.   ^nb.  (Sx.  Mnb  tofiiiäitt  ban  our  XDa9\ 


K  2)te  $e{(]^räbunß   bed  (Stnrtttd 

(Securis  ad  radicem  poslta  Urü.  92r.  58 
unb  Sacombict,  ^Ird^iö  II,  186)  \)at  *bc« 
fontaßd  ya  grotffen  toaflabent',  tDomit  tt)e> 
nigflen«  gcnjö^^nüc^f  bcr  <Sonntag  Invo- 
caylt,  nic|t  Esto  mihi  gemeint  ift.  £ro^« 
bem  tDerben  mit  an  letgiterem  fefl](>alten 
muffen,  ba  bcrSrjHWof  in  einem  ©d^tci» 
bcn  t>on  1488  —  1487  ijl  irrig  —  2)in«' 
taQ  nad^  £t.  ^ollonientag,  alfo  gebr.  12, 

etabtec^tonittn.  XIY. 


feinen  (Einritt  anf  ben  nä(]^flen  <Si>nntag 
anfünbigte.  ßnnen  Ul,  638.  S3on  glei*« 
jettiger  ^anb  gef^rieben  fiel^^t  ber  @in« 
jngöberi^t  Act.  et  proc.  XIV,  27,  8a« 
comblet  benutzte  eine  iüngere  ^f. 

2.  SBgl.  Sortf.  ber  Chronica  praesu- 

lum  243.  mt  ©runbfteintegnng  fanb 
etatt  1 491  auf  (S^rtfii  ^immetfa^rt  (a»ai 
12),  bie  SeH>c  berÄirti^e  1493  2>ec.  7. 
Wadding,  Annales  minoium  YII,  249. 

58 


9t 4  ^I-  ^oelt^offt^  S^ront!  1499. 

mu  ein  bif4|of  oan  JI«t|Ur  ooer|oUk  5»  (levtii  na»  €imlieii  in  itieslant 

inH  bra4|t  in  nnber  (in  ge^orfam^it. 

9iot).  3tem,  a«  öur  gcrottt  i«  folio.  343,  in  aller  billigen  macnbc  joicä^ 
^cr  ^cnric^  i)an  ©»ar^burd^  bifd^of  jo  aßunfter  »ait  mit  4  bufent  tct* 
figet  man  in  SSrtc^tant  oöcr  bcn  greöcn  öan  Simbcn,  bcr  cfefige  gotber,  s 
bie  ber  Kreiden  öan  üKnnftet  jogc^oirben  inb  tt>aten  fincn  Dutalbcrcn  J>cr^ 
Iccnt  a«  (c^cngoit,  inb  bic  tüontbe  1^  bcfi^en  a«  eigen  goiber  inb  tt>outbe 
niet  bie  entfangen  öan  bem  tmx%  bifd^f  noäf  in  erlennen  öur  einen  leeren, 
inb  battumb  oi)evgoici^  in  ber  bifd^of  t)ur§  inb  brad^^t  in  fcairjo,  bat  l^e  in 
betante  t>ur  (inen  leeren  inb  fd^reif  eme:  'mime  genebigen  ^eren  tKraio 
aWnnfter'.  inb  l^abben  bie  ^tiefen  ein  groiffe  neber (age  öan  ben  Sßuuper^ 
fd^en,  inb  ber  bifdf^of  mx^  freid^  öit  njitten«  öan  bem  t>nx^  grecen  *. 

«1.349«.  II  Anno  dni.  1499. 

3an.  6.        3n  bem  öur^  iair  umbtrint  13  bad^,  bo  joigen  bie  ©utld^er  ui^  tut 
ein  ritterwonunge ,  genant  ^ußeroibe  2 ,  bat  fere  öaft  toa«  gemad^t  mit  15 
graben  inb  anber^,  inb  toart  n})geget)en  jc. 

Ikin  einte  groiffer  neterlaege  ber  ^letref^en  in)  fonberlinge  ber  inni  Himnüigfli 

nur  Cieoe. 

%tu.  24.  3n  bem  fetoen  jair  bnr§  umbtrint  f ent  üKatl^i«  bad^  toa«  be^  ^* 
sogen  öoß  öan  SIeöe  ui«  bem  tanbe  gerudtt  öur  ein  ftetgin,  genant  ®ou'  20 
tefem^.  binnen  be«  rudben  bie  ©etterfd^en  ui^  inb  fonberünge  ui«ber 
ftat  Slimmagen  mit  eime  groiffen  l^ouf  in  bat  tant  öan  (SIeöe  bi^  nmh 
trint  ßteöe  unb  baeben  bae  fere  groiffen  fd^aben  mit  bemen,  brant* 
fd^afeungen,  inb  i)it  moitnjifien«  bae  oan  in  bebreöen  toatt  k.  ber  l^er* 
iod^  mx^  toaxt  be^  getoar  inb  brad^  np  mit  finen  frunben  unb  quamcn  25 
an  bie  ©elrefd^en  inb  erfloigen  ber  bif  jo  boit  inb  bel^ietben  ber  ©elrefd^n 
bairjo  nod^  gefangen  00er  1500  man*. 

3n  bem  fetoen  iair  in  bem  a^)rtt  bo  ftarf  grei)e  S5incenciu6,  greDe 
JO  SKoerfe  inb  jo  ©artoerben  ^. 

®ic  (ginTOrung  ber  «rüber  »irb  bort  ©efci^.  aWünjlcr«  266.  ^n  lefetcrer  @tctte 

gefegt  1493  iUkt  21  feria  quatuor  tem-  n>irb  ittoä)  beigefügt:  „i9  \(iftittt  imx, 

porum  post  Pentec. ,  aber  bcr  SRittwod^  aU  Ratten  fici^  hierauf  nod^  toeitere  Sr* 

ber  ^flngfiquatembertDo^e  fäQt  1494  anf  rungett  ^»ifci^en  SD'^nper  unb  OftfrieS« 

ÜJiai21.  lanb  geregt". 

1.  (Sine  «epttgung  biefer  ^aä^iidf^  2.  ^ül^xatüf. 

tett  If^abe  i6^  nici^t  gefunben.   1495  toax  3.  S>eutt(i6em  an  ber  alten  gffel. 

atterbing«  ^rieg  jwifAen  55ifd^of  J^cin««  4.  «gl.  Nijhoflf  a.  a.  £).  xlyi. 

rt^  unb  bem  ©rafen  (£b}arb  I.  bon  Oft*  5.  ^aäf  ber  ^abf(i^rtft  bei  GeleBins, 

frtedlanb,  aber  ber  (Srfolg  toax  für  ^ein«  De  magn.  374  ßarb  er  neunjtgiS^rig 

xidf  ni6)t  äünflig,  unb  f(i^on  im  5lugufl  1499  ^ijpril  16  unb  »urbc  in  @t.  ^an* 

!am  ed  }um  «ergleicitf.     «gX.  Siarba,  taleon  begraben. 
OPfrief.  (^\äf.  II,   145  unb  (gr^arb, 


1^ 


1499. 


915 


3n  bem  fctocn  iair  tufd^en  |)atfd^en  inb  |nnjrten  *  toa«  grot6  !ried^  swÄrj  31 
bairboöcn  tufd^en  bem  rocmfd^cn  fontnl  inb  ben  ©tptfecten,  inb  quomensDiai  i». 
bid matl  bi  cinanbcren  unb  mangctbcn ,  inb  bait  blebcn  an  6cibcn  fiben 
feer  t)it  (uibe  inb  tt>urbcn  fecr  tocnid^  gefangen  genonnnen. 
5         3tcm  biffe  nneintd^eit  i«  ut^lomen,  a^  men  fadste,  bntd^  bie  [tat  ban 
Soften^  in  ©tt>ai)en ,  bie  oud^  toa^  in  bem  gtatoen  bunt  a^  öutf  folio 
338  2.    bie  mx^  [tat  l^ait  eilige  t>erbtaci^  mit  ben  ©»itäeren  inb  bie  tt>e* 
berumb  mit  in,  baitumb  fi  iaitlid^^  eilige  fumme  get^  gaf  ben  ©tpifee* 
ren.    bit  fetoe  toeigerbe  fid^  bie  burf  umb  efelid^er  fad^en  »iöe,  inb  bie 
10  ©teilet  tooutben  bat  gel^atben  l^aöen ,  baeburd^  bie  bur^  [tat  a^  ein  [tat 
be^  rid^^  tief  an  ben  foninf  inb  be^gelid^en  ben  bunt,    item  oud^  l^abbe 
bcr  loninf  anber  efetidbe  |)unten  intgein  bie  ©toifecr,  atö  t>axi  einbcil  tant* 
fd^affen^  r>an  floeffen  unb  fteben  unb  anbete,  inb  l^erumb  i«  ber  gtaebunt 
nat  irre  öerfd^ribunge  jo  l^ouf  fomen  mit  groiffer  mad^t  ban  boull,  ben 

15  t)an  Soften^  biftenbid^  }o  fin*  inb  ad  men  faget,  fo  l^ait  ber  loninl  inb 
ber  bunt  bri  l^eir,  ber  iedttid^d  l^ait  boben  20  bufent  man,  inb  ortogen  u|)  bie 
©toi^r,  inb  id  l^art  »eber  l^art,  unb  got  fftip  bem  red^tberbigen.  toat 
iedfic^  paxt^k  öan  ben  öur§  Jjerloren  l^abe  ban  trefKdf^n  mannen,  bau 
lanben  inb  anbete,  toat  ffvilpt  inb  biftant  t)ün  lonbdl^en  ein  idli^  gel^at 

20  l^obe,  item  ipie  ber  fried^  geftid^t  toart,  maöf  ein  idtid^  fetbed  anjeid^en 
fo  »anne  bat  fpief  uid  id. 

3n  bem  feüben  iair  bur§  in  bem  braemainbc  »ad  ein  groiffe  ffod^t  suni. 
tufd^en  ben  ®tt>i^eren  inb  bed  roemfd^en  foninf d  öoulf  in  ber  Stfd^^,  inb 
bie  ©ipifter  l^atten  einen  med^tigen  groiffen  l^ouf  inb  oberbielen  bie  in  ber 

25  Stf d^,  inb  brad^ten  mit  fid^  ein  l^orn ,  bat  fieff en  fi  blaef en :  bat  l^orn 
nennent  fi  bat  l^orn  ban  Urad^  *.  bair  wart  ein  groid  ftrit,  fo  bat  bed 
loninfd  bouß  boit  bleif  ober  bie  6  bufent,  toant  ber  Stoiber  l^ouf  toa^ 
bif  meir.  inb  ber  Stoiber  enbteif  nict  min  boit  bau  ber  anberen,  ad  men 
fadste  ^. 


1.  S)te  gelobe  pil]6ftn  Ot^txxQtäf  unb 
©caubünbten ,  bie  junt  ©d^loetjerfrieg 
ben  legten  ^nlag  bot,  begann  {(!^on  @nbe 
1498,  gebr.  1499  fant  e8  bereit«  jum  er* 
gen  3^f<^^inen{iog  mit  eibgenSffifci^en 
Xru^)^)cn. 

2.  S)er  iQSeitritt  )>on  Sbnflan}  pm 
f(3^tt)äb.  S5unb,  ber  er jl  1 498  erf oIgte{Dfann 
48),  ifl  «1. 338b  (©.885)  nifSft  ttx&^\^nt. 
3)te  (Streitigfeiten  ber  @tabt  mit  ben  @ib^ 
genoffen  (»gt.  ©lu^^ölojl^eim,  ®ef^.  ber 
äibaen.  bom  Xobe  be«  ^rgermeißer« 
^albntann  bi«  jum  en>igen  grieben  mit 


granfreidj,  äMdf  1816,  @.  70)  bitbeten 
böd^flen«  eine  neben{ä(j^ti(i^e$eranlaffung 
jum  fog.  @(]^wabenfrieg  öon  1499,  bef« 
fen  tieferer  ®mnb  im  SSBiberjlanb  ber 
<Bdiftx>t\^tx  gegen  bie  iBef(]^lttffe  be«SBorm« 
fer  9{ei(]^«tag«  tag. 

3.  3ebenfatl«  ifi  bie  9^ieber(age  ber 
9{ei4«tru:)}))en  auf  ber  3J2a(fer  ^aibe  nal^^e 
ber  (Stfci^quelle,  1499  SBai  22,  gemeint, 
^t.  ®(nt^«SIo)^eim  117. 

4.  Uri. 

5.  Sflaäf  ®lni^^Ui^tm  )>erIoren  bie 
^äftott^  nur  einige  l(funbert  Wiann. 

58* 


916  VI.  ÄoeI^offf(]^c  (Efiront!  1499. 

«r.349b.  II  3n  bem  fcfccn  jiatt  im  tnci  l^att  ber  roemfei^  foniitf  aWafimi* 
Kanu«  in  SStanbcren  inb  in  ©rabant  taiffen  maä)tn  eine  groiffe  gejail 
f|)teffe  ban  efd^enl^oul^,  t>an  17  inb  18  Jjoi«  lanl,  fo  öi(  a«  men  vOf  4  toa- 
gen  laben  moid)t:  bic  fint  beftait  jo  3lnttt)er|)en  mit  bem  jinber  ioSoeüen 
jo  »oiren,  kdiiä)^  jinbet  but  16  atbn«.  inb  14  ber  fcfeer  f^jie^  ^aints 
getpegen  einen  jinber,  inb  bie  \pk\\t  up  ben  4  toagen  ^int  alle  getoe* 
gen  144  jinber,  inb  bie  f^)ie§  fint  jo  ßoettcn  fomcn  inb  jo  fd^if  gebrad^t, 
umb  bie  Dortan  jo  ®trai«bur(ä^  inb  anbet^n^ae  in  bie  rt^fteben  in  urber 
be«.  foninfö  jo  fc^icfen. 

I)an  Hem  oitfprunae  Its  orloges  in  iDrieslant.  lo 

3o  befet  jit  gefd^iebe  gtoi«  obertaft  unb  unbetbrudung  in  SBeftfrie«^ 
tant  ban  e^tid^en  l^erfd^aften  oDer  bat  gemein  boulf,  bairumb  bat  fefee 
Doutf  Diet  an  bie  [tat  ban  (Stoeningen,  begerenbe  fdf^irm  inb  ifuipe,  bau 
be«  inb  anber  fachen  tt>egen  joidf^  ein  [tat  Dan  ©roeningen  jo  bem  roem^ 
\dftxi  fontnf,  ctagenbe  unb  Durl^albenbe  finre  foninfUd^er  majeftait  »an  is 
bem  obetlaft  Dürfe ,  inb  begert  betenung  Dan  bem  Dürfe  lanbc ,  bat  oud|> 
gefd^ad^,  inb  be«  fretd^  ber  fonini  8  bufent  gutben. 

jDo  be«  gewair  ttjurben  eilige  ftebe  unb  l^erf d^a^jen,  mit  namen  ©lo-- 
ten,  granidter,  ©neidte  *  k,  bat  Derbroi«  fi  inb  tt)outben  in  gcinrelei  \o\^ 
unber  irme  gebiebe  inb  Derbiebe  ftain,  inb  nam  iedEtic^e  partie  Dolf  an  inb  w 
friedf^ben  \ip  einanber  ein  lange  jit.    item  bairnae  joigen  bie  toeftfriefc^n 
l^erfd^aften  in  ©rabant  jo  ^erjod^  ^l^itij)«  inb  tDoutben  in  annemmen  cut 
einen  ^eren,  mer  l^e  ennjotbe  be«  niet  boi^i,  toant  fi  Durmait«  gl^cinen 
getouDen  gel^alben  ^abben  finen  Durfaren,    item  fi  joigen  oud^  jo  bem 
f oninge  unb  begerben ,  bat  f)z  fi  unber  finen  fdf^irm  tt>oulbe  tntfain  mib » 
tDoutbe  in  be^u())tid^  fin  intg^ein  ir  toebert^artie.  be«  nam  fid^  an  l^erjoc^ 
älbred^t  bau  ©äffen  Dan  wegen  be«  roemfdf^en  foninf«,  inb  ber  fante  in 
bat  taut  ein,  genant  l^er  ©ilpert  Dan  ®d^aun)enberd^  ^  unb  mit  im  ein 
groi«  Doutf,  inb  futbe  intfaen  l^ulbunge  Dan  äßeftfrie^Iant,  a«  oud^  ge* 
fd^iebe,  inb  gingen  eme  ant  ^nt,  mit  namen  bie  Dan  ©toten,  Dan  ber  3« 
©neicft  Dan  granidter  :c.  mer  bairintgein  waren  efetidf^e  ftebe,  a«  Setoart^ 
xc,  inb  bie  l^ietben  mit  ber  ftat  Dan  ©roeningen,  inb  bairumb  joid^  l^e  Dur 
bie  ftat  Dürfe  inb  tad^  bairbur  umbtrint  3  wed^en.  inb  bie  Dan  (Sroenin^ 
gen  ttjoulben  bie  entfe^en,  mer  fi  entquamen  mit  nautoer  noit,  inb  bie 

1.  <S(oten,  graneder,  @nee!,  attebret  feinen  ®t^i6fUn  unb  Xatm  168  ff. 

imtoeftUci^en^leilDon^oKanbilci^gne«'  2)aneben  SBiarba,   Opfrief.   ©efc^f.  II, 

lanb.  164  ff. 

<      2.  SöitnjoU  Don  @(]^aumburg.  35g(.  3.  Secutoarben.    S3gt.  SiltooU  173. 

bie  lebenbige  ©ci^ilbevmtg  M  Krieges  in 


1499.  917 

ftat  8ett>art  gaf  fiei^  in  bie  ijant  bc«  l^etjogcn  butß ,  inb  l^c  bebe  mad^en 
t>it  btod^ufct  inb  ffocffe  im  (anbe. 

3tem  bi  bcr  fcfbet  jit  a^  bat  but^  boull  int  fant  quam  unb  bie 
lantfdf^af  ferc  \ä)th\äftt,  fo  bergaberben  \i6)  bie  iJ^iefen,  bie  genant  fin  bie 
5  ®ebentt)oIben  ^  inb  quomen  jo  betbe  intgl^ein  bat  bur^  boufl,  inb  bat  ge* 
fd^iebe  in  ber  tointerjit  inb  bie  tpaffer  n)aren  oberbroren,  inb  bie  iJ^iefen 
toaigben  it  inb  gaben  fid^  u^)  bat  i«,  alfo  begerlid^  toaren  fi  m)  ir  bianbe. 
bat  i^  bradf^  inb  ijerbrnnfen  njait  8  l^onbert  man  ban  ben  ^riefen. 

3tem  naebcm  ate  bie  ban  ©roningen  Dan  8ett>art  geipid^en  tt>aren, 
10  batb  bairnae  joige  einre  ban  be^  l^erjogen  ban  ©äffen  toegen,  genant 
iunfer  ^o^^,  mit  groiffer  mad^t  in  ber  ©roniger  tant.  bie  ban  ®ronin* 
gen  fanten  an  fi,  in  toat  meinunge  fi  bair  quemen.  in  wart  geanttoort: 
fi  weren  bae  umb  gelt  jo  J^aben,  be«  fi  bit  ^ebben,  inb  tt)ouIben  fi  ir  quit 
fin  inb  ungefd^ebiget  bliben  ban  in,  bat  moiften  fi  mit  gelbe  afftetten.  inb 
15  up  bat  in  ir  tantfd^af  inb  ir  goiber  niet  genommen  tt)urbeh  inb  gefd^ebi* 
get ,  gaf  bie  ftat  Dan  (Sroeningen  ben  felben  32  buf ent  gutben. 

3tem  nu  jer  jit  anno  1499  umbtrint  fent  3acob^  bad^  quam  Jonler  3»^»  26. 
go{  mit  eime  treflid^en  gejuige  up  bie  ban  ©roningen,  umb  bie  jo  fd^e* 
bigen.  inb  l^e  toart  ban  ben  ©roningen  berf^eet  inb  bleif  boit  mit  bit  an* 
20  beren,  inb  bingen  bairjo  ipait  3  l^onbert  man  inb  nod^  l^onbett  burger 
ban  Simben  k.  ^ 

II  ^m  eime  f4ieliel{4ien  flrenf  in  Hat  (ieiff4ie  lant.  S(.350a. 

3n  bem  burf  jair  umbtrint  pin^ctzn  joigen  tißdft  hried^^fned^te,  aßaii». 
umbtrint  bri  bufent,  bau  bem  ^erjogen  ban  ©uitd^e  inb  ban  bem  l^erjogen 

25  ban  6(ebe  jo  bem  l^erjogen  ban  ©elren,  inb  in  bem  afjud^  ungetoarnter 
fad^  öieten  fi  in  bat  cleiffd^e  laut  inb  fd^ebic^ten  bat  fere  mit  rouf  inb 
brantf^afeunge ,  beibe  doifter  inb  borper.  fi  quamen  Dur  Jancten  inb 
brauten  af  bie  »intmolen  bur  ber  ftat  inb  bingen  bit  burger.  fi  murt^en 
af  bie  beft  genant  jom  öeedE  ^  fi  brauten  af,  toat  niet  gett  geben  tt>outbe. 

30  bat  ctoifter  3Äarienboum  brantfd^afeben  fi,  etjtid^e  anber  doifter  Derbranten 
fi,  inb  treigen  groi«  !red&tid^  goit.  inb  toa^  fere  »unbertid^,  bie  tantfd^af 
bae  anjotaften. 

3tem  jo  befen  burß  fried^«!neidf^teu  bieten  nodf^  mere  anbere  inb 
joigen  in  bie  camer  bau  ßtebe,  a^  mit  namen  niet  berre  ban  ber  ftat  bau 

1.  '2)ic  gcgcnt  jum  ©ibenwalben*,      %n6f^,  ben  SBitooIt  (»gt.  168)  in  feine 
*bic  toon  ©ibcnnjalbcn*  bei  Sitoott  172.      ©icnjic  genommen  l^attc. 

175.    @o  ^>ie6  ber  füböfUi^e  2:^eil  bcr  3.  ©cnaue  «efci^reibung  bei  2BiI»ptt 

beuttgen  ^onänbifci^en  ^robin^  griedlanb.      177. 

2,  :S)er  <Sölbner];^au^tmann  91eitt»art  4.  Seed  am  Wftin  bei  Xanten. 


I 


918  VI.  Äod^foffft^ie  (S^roni!  1499. 

SIcije,  tnb  lacgcu  bac  tocbct  bc^  l^erjogcn  toitlen.   mer  ber  l^ctjod^  mx^ 
bereif  at  fin  tanbe,  inb  np  ein  fur^  öcrgoberbe  ^  groi«  öoK  inb  feitbe 
fi  uid  bem  tanbe. 
Sun.  16.        3n  bem  feteen  joit  umbttint  Viti  inb  Modesti  toatt  ber  friet^ 
tufd^en  ben  ©elrefdben ,  ©uild^fd^en  inb  Steffd^en  umgenommen  inb  oud^  s 
eftßd^er  anber  furften,  inb  toart  ein  örebe  inb  beftant  bebeibinft  ^  oöermi^ 
gefei^idben  be«  f oninte  öan  gtan!rid^ ,  vOf  ein  ))ene  öan  3  mait  l^onbert 
bufent  gutben,  ein  iair  lanf  ben  öreben  jo  ^(ben.    bairtufd^n  foutbe  ber 
loninf  Dan  granlrid^  ^  eine  f oine  \pxtdfm  mit  fuldf^n  unberf d^eibe :  foe 
tt>er  t)on  in  bie  f oine  ntet  l^alben  tt>outbe,  bem  looulbe  ber  f oninl  öur^  mit  lo 
fimc  liöe  inb  goibe  toeberftant  boin  inb  bem  l^albenbe  biftant.  inb  bic  foine 
i^  gefd^iet  buiffen  ben  roemfd^en  loninf,  umb  be^  »itten  bod^  ber  fried^ 
begonnen  toa^,  inb  J)U  luibe  öerlounberen  fid^  ber  foin  unb  be«  foin* 
med^er^,  Dan  ben  bingen  bie  gefd&iet  fin  inb  gefdbien  füllen  bi  befer  foine, 
ate  men  faget '  15 

Dat  llift  oatt  )(tri(||t  üvttuUn  Me  (Ileiff4iett. 

3tem  a«  ber  fried^  gefügt  \oa^,  mm  ber  l^erjod^  öan  SleDe  bie 
Wed^^fned&t  tt>eberumb  in  joutt  inb  fenbe  bie  int  ftift  Dan  Utrid^t,  bie  eme 
nod^  fd^utbid^  toaren  Dan  bem  a^  fin  brober  Durmaü^  gefoiren  n)a^  gu« 
bernator  be«  ftift«  Dan  Utrid^t,  vide  folio  329,  inb  beben  groiffen  fd^a*  ^ 
ben  im  tanbe  mit  rouDen  inb  brantfd&efeungen.  ber  bufd^of  inb  i^ere  M 
ftift«  fa«  ftit  bairjo  ein  jit  tani,  bat  Dil  (übe  Dertounberbe.  id^  ^ain 
^oeren  fagen,  it  Derbrie^  be«  fttd^t«  naebere  unb  mitten  bem  i^erjogcn 
Dur§  Drembe  gl^efte  in  fin  (ant  fenben  \ 

Die  f[ü$ttU  M9  boi40.  25 

30  ber  eren  gofe,  finre  tieDer  mober  unb  ber  l^ittiger  bri  toninge, 
item  jo  nufe  inb  unberrid^tunge  in  Dil  fad^en  ber  gemeinre  burgerfc^af 
ber  l^ittiger  ftat  Soetten  i«  bit  boid^  Dan  ben  gefdf^id^ten  ber  erfebufc^oDe 
inb  ber  l^ittiger  ftat  Dan  Soetten,  mit  etjüd^en  anberen  ^iftorien  Dan  be* 
ginne  ber  toerlt  inb  be«  intgl^aintoorbigen  jair«  Dur§,  Dergabert  mit  30 
groiffer  arbeit  inb  Dü«  ui«  Dil  boidf^eren  Dan  ben  bett>ertften  inb  fid^erften 
l^iftorienfd^riDeren  baeDan  berorenbe,  inb  l^ait  gebrudEt  mit  groiffcm  emft 
inb  Dli«  Sol^an  Soell^off  burger  in  Soetten,  inb  Dottenbet  u})  fent  S3ar* 
9iufl.  23.  tl^olomeu«  abent  be«  l^ittigen  a^)oftete  anno  Dürfe. 

4l0t  ^atie  lof  }ü  aller  |it  nttH  etDid^lii^.  » 

1 .  1499  3um  20  rourbe  SaffcnnilS^e  ©erg  unbÄarl  Don  ©dbera  erfolgte  1499 
Bio  1500  3Wfti  31  Dereinbart.  Nijhoff  ®ec.9.  Sacomblct,  Urfunbenb.  IV,  605. 
0.  a.  O.  190.  (Sim  fcfete  f^ter  ben  Äricg  fort.  9ictte«' 

2.  2)er  ©(i^iebsf^ruc^  Subtoigö  XII.  \)tm  206. 

^ifc^en  ^ecjeg  SBilf^elm  Don  3^tiä)'  3.  ^qI  Seo,  9{teber(.  @ef^.  U,  268. 


^Seiragen. 


I. 

kleine  d^ronifalifd^e  9lotijen. 

1.  Srobetung  t>on  Sorji  1419. 

5      (®(ci(i^jcitigc  Slufgciti^nuitg  im  gelfibe*  unb  ©ctettS^Sicgiflcr,  ^tahtax6).  Siyifc.  A 

xm,  40,  «1. 160.    S5gl.  Äocilfi.  (£]^r.  @.  756.) 

Stern  anno  domini  1419  up  bett  fatetötad^  nieft  na  paifdben  toatt  bic«»jr.  22. 
ftat  öiant  mit  aBc  ircn  ^etpcren  3o^an^  »an  S3eBc ,  3o]^anö  SBiO^cmö  inb 
®obat<j  ftme  föne  inb  tounnen  iem  be8  morgend  w^  ben  fonbad^  fin  l^ui«  af 

10  mit  namen  ben  SSorfl  naitte  ban  jtöai  uren  inb  üiengen  in  inb  Oobart  t)ur§ 
mit  getDalt  fintmd. 

3tembe^  fnnbage^  octava  pasche  toaxt  ber  SJorfl  getounnen  inb  Sol^ansiijr.  23. 
t>urg.  inb  ©obatt  fm  fun  toorben  gegangen  inb  barjo  ^o^an  S^ffd^e  »an 
©unteröbotT),  ßoingin  ^einbetd^  »an  ®(ue(,  $l^ilip8  ©oebarfe  fneid^t  t>an 

15  ®(ne(,  älif  §atbepein,  Ool^an  ©oebarfe  fneid^t  ban  Seile,   inb  t)axna  npmai  20. 
ben  fatcr^bai  na  Cantate  bo  foinbe  ber  eirtoirbige  futpe  ^er  Otto  er^Bn* 
fc]^of  jo  Stete  ben  fteici^  tnfd^en  beim  etftbnfd^of  »an  SoÜen  inb  bet  fiat  inb 
t)abinget  in  bet  foene  befe  üntg.  np  ein  albe  oitüebe  qnit.   be  oitcebe  baben 
fi  a^  getooinlitj^  i^  np  ben  fatet^bad^.  ba  toaten  ii  l^et  ®obe(  SSSaftaüe  but* 

20  getmeipet  inb  tentmeiftet,  l^et  ^eintid^  ^atbfnift  tittet,  l^et  ßoin  ©dfeimmel* 
pennint  tentmeipet ,  ^et  ÜRatl^ig  S3SaItat>e,  ^et  3ol^an  t>an  Setoenfiein ,  be 
quam  na  batbi  inb  fd^alt  fi  quit. 

2.  93efd^(agna]^me  gegen  SBaftam  t>on  SWötö  1426. 

(©Icid^aeitlge  3lufiei*nung.  ©tabtarci^.  m]c.  A  in,  51/2,  ^l  229b. 
25  SBgr.  Äoel^.  (£^>r.  @.  760.) 

Anno  domini  1426  bt  fent  SJemei«  bad^  maid^be  jnnfet  SBaltam  t>an  Oct.  1. 
SKoetfe  cfelid^e  üianbe  bet  pat  ßoelne  unbet  flme  feget  inb  np  beim  fege! 
floinbe  clait  gefctcüen,  Dat  ^ee  ein  fn^et  in  beim  boim  jo  ßoelne  toete.  alfo 

8.  fflaüf  ^fitipttm'  m  h))}ant'  loteberl^olt.  12.  <Da0  Solgcnbe  t}on  anbetet  a^et  e^enfaU« 

gleii^jettiget  «^anb. 


920  Beilagen. 

Tciffcn  unfc  l^ctc  bcr  fujicricn  totnc  \>an  Unfer  antaflcn.  inb  a«  P  angctafl 
tooren,  bo  quam  bct  junfer  »an  tcr  ?tppc  inb  annom  fic^  bct  toin  jo  t>crant* 
toerbcn  inb  faic^t,  ^cc  tocit  fuficr  inb  jocntc  barup  ein  injlrument,  bainnc 
iunfer  SBaltam  jtn  procuratores  gcfat  l^abbc  bc  fuflcric  jo  Teftgnercn  in 
anbcgtn  bc«  mcicö  in  beim  jait  bürg,  inb  jointe  bort  ein  bufle,  bainne  ber  s 
pai«  beim  ptoifl  \>an  fent  änbrea«  beöolen  ^abbe  be  resignatio  t>an  jnnfer 
SBartam  jo  untfangen  inb  beim  üutg.  junter  ban  bet  ?ippe  jo  ptobiberen 
t>an  bcr  fujlerien.  inb  up  bcr  büßen  floenbc,  bat  be  resignatio  gefci^eit  toa« 
Ocr.  IS.  np  fent  Suca«  bad^  bc«  ledigen  ctiKingelijicn.  inb  nabcim  bcr  b^rfft  bat  jair 
;\itti(i^  bei! ,  fo  töaren  be  »ine  jo  ber  jit  gelefen  inb  gcüajt.  inb  a«  fid^  bcr  lo 
iun!^  »an  ber  Sippe  be«  bcnncffcn  l^abbc,  bat  l^ce  cujtcr  tocre,  fo  fc^irfeben 
unfc  ^cren  in  ben  boem  inb  (achten  ben  leeren  bc  faid^c  r>vcc  inb  öraici^ben, 
tocn  fi  t>ur  einen  fujter  be«  boem«  !cnten.  fo  faic^ten  fi  offenbair,  fi  entoijlen 
nod^  toan  neman  ban  ban  junfer  SBahaücn  ban  ÜRoerfc.  alfo  bcbcilbcn  unfc 
l^ere  be  toine,  inb  ber  toin£  toaren  .  .  .  toober,  inb  n)a«  fnobe  toin.  inb  galt  n 
bat  üoeber  5  gulbcn. 


3.   aiotijcn  über  Äaifer  griebrid^.   1442.   147  1. 
(3lu«  $f.  A II,  1  ber  «fltippina,  «t.  161.    «gl.  ^ctl\).  C^^ron.  @.  783.) 

3n  bcmc  {airc  na  go^  geburt  1442  bo  toart  foninf  grebcrid^  öan  Di' 
jlcrrid^  jo  eimc  roemfd^en  foninf  erforen.  inb  in  bcmc  fetben  jair  up  fentso 

3un.  21.  Sllbain«  bad^  qtoam  l^ci  ben  ^in  l^craf  jo  ßoerne  inb  joid^  bo  bort  jo  äic^cn. 
ba  toart  l^ei  gecroint  inb  qtoam  toeber  jo  ßoefne  inb  laä)  alba  umetrint  bier 
tocd^cn  inb  l^ulbc  ber  flat  »an  Soelne ,  inb  fi  ieme  toeber.  inb  bic  jlat  mU 
finf  in  civlid^cn,  inb  oocr  jicn  jair  na  befem  burß  datum  joid^  l^ci  oöcr  ber(^ 
JO  Siome,  ba  toart  l^ci  feifer.  v> 

«pr.  14.         3n  bem  jarc  1471  tufd^cn  pafd^cn  inb  pinjcfien  bo  qtoam  bcfcr  bur§ 
"*  '  feifer  J^reberid^  in  ©ui^lant  50  SRegclberg  in  ©toaben,  inb  bcr  pai«  ^aitt 
oud^  einen  Icgatcn  of  carbinail  bar  gefant.   inb  ber  feifer  befd^reif  afic  bur* 
Pen  inb  ^cren  in  bui^fd^em  lanbe  inb  aV,^  ftocbcfd^c  jlcbc  inb  f ric  flcbe,  \)(A 
fi  ire  rebe  bar  fculbcn  fenben,  inb  ben  furjtcn  inb  ^cren,  bat  fi  fclf«  feult)cn36 
fomen.   inb  qtoam  barumme  l^crui«  einen  fd^a^  30  ^aücn  up  bic  Surfen  jo 
tredten,  inb  fa^be  up  ieflid^en  furjten  inb  bufd^oücn  toat  fi  geben  feulben, 
bort  ieflic^  l^ere,  titter,  fncd^t,  toufman,  rentenet  inb  buman.  alfo  fd^iben 
fi  alle  oan  banne  inb  l^abben  toail  jtocne  mainbe  ba  gelegen ,  inb  fd^cit^en 
unein«.   otocr  ein  jair  bama  fantc  ^ei  pne  ot>erpe  rebe  l^crui«  inb  lie«  ten  35 
leeren,  furpen,  lanbe  inb  paffd^af  fagen,  toie  p  ib  mit  ber  fd^efeongen  galten 
toculben.  baoan  toart  in  geanttoort,  p  entoeulben  niet  geoen.  bo  tooulbe  t)er 
feifer  bic  fd^tocbefd^e  pebe  in  bie  ad^t  boin ,  inb  ber  pai«  tooulbe  bie  geijl* 
lid^cit  in  ben  ban  boin.  bo  jogen  p  alle  mit  ber  geiftlid^cit  bi  ein  anbcr  int 
bereben  pd6,  bat  p  niet  toculben  gct>en  inb  appeflierben  an  bat  niePe  con«  40 
Plium.   alfo  blief  ib  Pain,  inb  be«  feifer«  rebe  jogen  toeber  l^eim. 

4.  'n>'  fiatt  'fln\       8.  hifttxtn,       9.  *be'  fiatt  'be«\        15.  %nx  bie  3a^l  iftmanm^t' 
Uffen.        26.  piin9tfttn,       38.  fmefc^c. 


I.  Sterne  ä^xcn\Mi\^t  92oti}en.  921 

4.    atnfunft  te^  päpjtltd^cn  Scgaten  Sirejcanbct  t>on  JJorU 

in  6ß(n,   1475  2lpt.  26.* 

(Slu«  ben  @ci^i(fung8^roto!oKcn  ©tabtarti^.  3Äfc.  A  IV,  203,  S3t.  47^. 

SBgl.  Äocilfi.  (£^r.  @.  840.) 

5  Die  Mercurii  26.  aprilis. 

Post  prandium  hora  prima  venit  reverendissimus  pater  dominus 
Alexander  episcopus  Forliviensis  cum  1 6  equis  ad  hanc  civitatem  ha- 
bens  commissionem  cum  plena  potestate  legati  de  latere.  et  venit  de 
cero  (sero?)   circa  horam  octavam  ad  presenciam  domini  imperatoris 

10  et  principum  et  presentavit  breve  apostolicum  domino  imperatori  di- 
rectum et  locatus  ad  latus  dextrum  domini  imperatoris  fecit  relacio- 
nem  suam ,  primo  dans  benedictionem  apostolicam ,  postea  dicens  se 
missum  a  sanctissimo  domino  nostro  papa  motu  proprio  ad  assisten- 
dum  domino  imperatori  in  hoc  negocio  contra  ducem  Borgondie  et 

15  archiepiscopum  Coloniensem  inobedientes,  eciam  ad  privandum  domi- 
num archiepiscopum,  si  non  desisteret  a  rebellione  sua.  et  hec  missio 

*  esset  conclusa  eciam  cum  reverendissimo  collegio  cardinalium.  offe- 
rens  se  ex  parte  domini  nostri  pape  ad  desiderium  imperatorie  maie- 
statis  que  ad  pacem  tendant  et  necessario  fuerint  facienda  pro  tranquil- 

20  Htate  et  sedacione  huius  cause,  ad  hec  respondit  dominus  Johannes 
Revell  doctor  cancellarius  Austrie  de  mandato  domini  imperatoris  cum 
assensu  principum ,  quod  hec  missio  multum  esset  ipsis  accepta  et 
grates  referrent  domino  apostolico  perhumiles,  et  vellent  cum  consilio 
domini  legati  procedere  in  hoc  facto,  et  ad  longum  deduxit  idem  do- 
25  minus  doctor  inobedienciam  ducis  et  archiepiscopi  in  destructionem 
ecclesie  et  patrie  Coloniensis  ac  tocius  Almanice  nacionis  et  sup- 
pressionem  Romani  imperii  7C. 


5.   3^^^ö^fi^i6  «li^  ^^tti  ©ubctnatot  Hermann  unb 
§crao8  aBill^elm  üon  3ülid)  1479. 
lo       («u8  bcn  ©(i^itfungg^wtoMcn  SKfc.  A  IV,  136.    «gt.  Äocilfi.  (£^>r.  @.  850.) 

Anno  2C.  79  feria  quinta  crastino  concepcionis  Marie ,  que  erat 

9.  decembris,  t)c^  aücnfe  tufd&eti  8  ttib  9  utren,  fint  l^er^oid^  933i(l^e(m  mn 
®ui(d^e  inb  »an  tem  Serge  inb  (antgreüe  $etman  »an  Reffen ,  gubernatot 
t)e«  ftiffe  ßoelne,  mit  iren  lantfc^aften  an  ^olre  U)iben  mit  gewaipenber 
55  ^ant  inb  gefd^ufee  gejoigen ,  inb  fuld^en  nutoe  töcrt  of  l^euft  unfe  leeren  bar 
in  ben  SRin  l^abben  boin  leigeu  mit  gewalt  afgefcrod^en  inb  baane  bie  nad^t 
ben  üribad^  inb  nad^t  6i3  up  faiter^tac^  jom  mibbage  gearBeit  inb  a^^tixo^ 
dfcn  tnb  bo  tan  bannen  gejoigen. 


922  eeUagen. 

n. 

©öincr  Slufjcid^nungen  1460 — 74. 

(»gl.  Äocl^.  €^r.  @.  801.) 

S)ic  bereit«  frül^  (e^onifen  vm,  216)  Sefc^ebene  $f.  be«  ®er= 
,man.  SRufeum«  ju  9lfimberg  n.  8827 — 28  enthält  an  jtDei  ©tcHen  fceras 
15.  3a^t^.  mige^ortge  9?ad^ri(]^tcn  (Seiner  Urfpnma«.  ®^^  ^  *^^^ 
be^ie^t  ftci^  auf  bte  "^fol^  trat)  äRatnjer  Se^t)e  trab  bad  33egrabntg  be^ 
6o(ner  Srjbifc^ofd  SDtetric^  (1460  —  63),  ber  Sobier  Saufmann  3acob 
Äierman  bqetc^net  ftc^  ate  Scrfaffcr  trab  ä^tgenoffcn.  ®te  jtoeitc,  hi 
ettoa«  abweid^nben  3^9^  *  bicHeif^t  ober  bo^  üon  gleich  $anb  gcfcbrie*  lo 
ben,  betrifft  Sreigniffe  ber  Stegiemng  Srjbifc^of  Stuprec^t«  au^  ben  3a^ren 
1463—73.  SSorau«  ge^fen  einige  SJotijen  über  bie  ©efci^id^tc  be^  pfalj^ 
gräflichen  ^nfed,  toti^^tm  "SivcpxeijX  ange^orte^  bie  le^te  ifl  Den  1474. 

«t.«**.  3tem  ba  man  fci^reif  nad^  gotteö  geburt  1460,  ba  laci^  ein  i>al|grat)e 

genant  ^neberid^  bor  einem  borf  i\  SBorm^  genant  Socfen^eim.   ein  bift^cf  J5 
k)on  3Ren$  tt)olt  in  bon  ban  ftagen  unb  ^t  ft(^  fafi  beioorben  mit  ruttem 
unb  duif  mit  fn^gengern.  ber  bifd^of  ^ieg  Dtetl^er  bon  dfenbecg  unb  er  la(| 
mit  finem  ^ere  30  "JJeberd^eim  ^  nnb  er  brad^  of  mit  finem  juge  unb  mad^te 
ein  Wagenburg  unb  tt)oIt  an  ben  pal^^grafen.  ber  ))al^af  u>ad  gor  ein  jon- 
ger  »ifer  man:   er  l^atte  fid^  fafl  beworben  mit  ruttem,  be«  bie  anbern dJm 
getoar  toarben.   er  l^at  aud^  bi  ime  ben  lantgrafen  bon  Reffen,  toant  er  mit 
bem  erften  mit  loenig  luben  bor  bem  borf  lad^.  unb  Perfte  fid^  alö  l^eirafit^, 
ba«  eö  ber  bifd^of  nit  getoar  toart.    ba  nu  ber  pa%rat)e  geioar  uxirt,  l)(rö 
ber  bifd^of  50  ime  toolt  unb  an  in ,  ba  name  p^  ber  pat^a^e  fliegen«  an 
unb  (ieffe  bie  l^uetten  anpeilen  ba  er  unb  flu  l^er  gelegen  |atte,  unb  üeffe  fi2i 
ferbernen.   ba  riefen  beö  bifd^of^  rutter:    %ij,  ber  j)at^abe  toil  un^  ent* 
fliegen ,  er  toil  unfer  nit  beiben*,  unb  fafl  fie(  anber  »ort.   ber  palftgtotc 
^atte  bri  Raufen  gemad^t,  jtoen  ber  enf ad^  man  nit,  aber  er  (ieffe  jic^  fc^cn 
mit  fime  ^uf  unb  }od^  almed^tid^  ob  er  fliel^en  too(te.  ba  ranten  bie3Ren|eii 
im  nad^  unb  riefen :  *er  mad^  barfon  nit*.    ber  pa(^grabe  name  fid&  be^  nit» 
an,  er  toiefle  toot  toa^  er  ju  fd^affen  l^atte  unb  lieffe  fi  fafi  nad^jagen.  ta 
in  jit  bud^te,  ba  toante  er  pd^  mit  pme  l^auf  unb  bie  anbern  jtoen  l^euf  Bta« 
d^en  CLVii!i  of  unb  ranten  jo  l^auf .   ba  toart  mit  bem  erften  beö  bifc^of^  mar* 
f^alf  erjptoed^en  mit  namen  ©ojjfd^att  bon  Sod^enautoe  unb  pel  anber  unb 
ber  bifd^of  toart  flod^tig.  ber  j)al^grabe  pnge  im  abe  250reipger,  barunter» 
toam  tool  135  ebeler,  ba  toaxen  unber  per  graben,  mit  namen  graf  3c^n 

14.  91m  dtanbe  t>on  ber  «^anb  bed  Fastor  Tuitiensis :  SSan  einen  freig  fo  gwifi^en  eim  W^t^ 
t>an  (D2en<}0  unb  td  . . .  @a^  unt>ottenbet. 

1 .  ?5fcbber«^>cim.  2)a8  treffen  fanb      brid^  ber  @icgteid(fe    (SD'^nd^eu  1861) 
1460  3ua  4  <Bia\i,  SSgt.  aWcnjet,  grie»      @.  49. 


II.  (Sölner  Slufeclc^fnungcn  1460—74.  923 

Jjon  9?affautöc ,  of  btc  f clbe  jit  p^butn  in  bem  Stinfgauwe ,  gra^e  Ott  bott 
§cncnbctg ,  gtatoe  ^^ilip«  t)on  Sinmgen ,  graue  ®iet^cr  bon  SJunfcI ,  ein 
boeml^em  ton  3Ken^  genant  SKond^  3ßoefen6erg,  unb  fiel  anbern  and^  ge* 
fangen,  t»oI  1509Jinfgann)et  unb  me  ban  l^unbert  erflod^en  *.  ber  pa(^gtat>e 

5  g^toan  bem  Bifd^of  pn  ||  toagenburt  an  unb  pn  bannet,    ber  bifd^of  quam  »i.  7« 
nau  batfon.   ber  jjal^grace  rant  ime  nad^  bi^  for  bte  porte  50  ^ebet^^eim : 
l^ette  ber  paffegraöe  folbrudft,  er  l^et  ^eber^l^eim  0iVi6!i  getponen.  be«  bifd^of« 
tube  fagten,  ber  bifd^of  l^ette  p  fenaben,  unb  fj)rad^en  ime  gar  ubeP.  ber 
frie!  toart  gefunt  tufd^en  bem  bifd^of  unb  bem  pal^gracen^:   ber  bifd^of 

10  muPe  ime  ein  grofte  fume  t)on  gelbe  geben,  bie  SJinfgautoer  töorben  alle 
lebig  omefu«,  maHid^  gab  nit  me  ban  3  Porin  jo  a^geft  unb  flofgelbe.  be^ 
Ueften  pe  ben  bifd^of  genieflen  unb  erbad^ten,  toie  p  ben  t>on  3fenbcrg  öon 
bem  bi^tum  brengen  mod^ten.  pe  baben  eö  nit  allein,  p  Ratten  Pet  boeffer 
Reifer,  laö  id^  pan  ba  i«  ftet.   ein«  bei!«  t>on  bem  cappittet  toorfen  ein  öon 

15  9lauPautoe  of  jo  eime  bifd^of  unb  gaben  bem  üon  3fenberg  grofte  fd^ott,  fo 
roie  er  bem  babp  ongel^orfam  toer  getoefen ,  unb  (ad^ten  p(  artidfel  an  in, 
alfo  ba«  ber  babp  aud^  pn  ongnqbe  of  ben  t)on  Sfenberg  ladete  unb  bebe  in 
in  ben  ban  unb  toer  im  bipant  bebe. 

älfo  ^uffe  pd^  ba«  ongtudf  an  1461  in  decembri,.  ba«  bie  3?infgau* 

20  toer  bem  oon  SRaftautoe,  mit  namen  genant  Slbolf,  jopeten  unb  ftooren  ime 
unb  l^ulten  ime  Oii^  lube  irme  l^ern  bunt,  aber  pe  toolten  nit  meineibig  pn. 
XiQi^  ponbe  alfo  ein  jit.  ber  üon  3fenburg  nam  ben  J)a(6grafen  jo  ^ulfe. 
ber  palggraoe  toart  be«  üon  Staftautoe  pnt,  unb  bie  jtoen  l^ern  jogen  mit 
mad^t^  for  ba«  9iin!gautoe  mit  mand^em  poljen  mane  unb  (egerten  Pc^  t>or 

25  tne  lanttoer.  unb  bie  9iin!gautoer  flol^en  al  ^inber  Pdb ,  unb  e«  toart  ein 
gef(^rei  in  bem  SJinfgautoe,  e«  toere  getoonnen.  e«  pel  bie  nad^t  fo  ein  groffe 
fne,  ba«  ber  bifd^of  unb  ber  pal^grate  üon  bau  mupen  jiel^en ;  l^etten  p 
einen  man  gel^abt,  ber  in  bie  puc^t  ber  Stinfgautoer  gefagt  ^ette ,  p  fetten 
c«  on  pid^  unb  flag  getoonnen. 


d^of  t>on  3fen* 

ie  fd^apen  aberst.  7b. 


30  3tem  barnac^  in  bem  62.  jar  in  ber  faPen  jod^  ber  bi 

berg  unb  ber  j)al^grabe  ||  aber  ein«  for  ba«  9tintgautoe. 
nit  pel  nu6  ba,  p  mupen  aber  t)on  bau.  bie  Stinfegauwer  ^tten  pd^  la^ 
bepalt  ban  jo  bem  erpen  male:  pe  l^atten  üiel  l^ulfer,  ber  marJgraf  t)on 
Saben  genant  Äarlu«,  ^ercjog  ?ubtoig  t)on  gelben^,  ber  graf  üon  Siedeten« 

35  berg,  graoe  t)on  ®ul|j  unb  pel  anber  Ferren,  ritter  unb  tned^t. 

3tem  barnad^  in  bem  bufent  perl^unbert  62.  jar  famelten  pd^  mit 
namen  marfgraf  ffarl  t)on  S3aben ,  ber  bifd^of  t)on  SRefe  pn  brober ,  graf 
Ulrid^  bon  SBirtenberg  unb  pl  graten ,  rietter  unb  f ned^t  unb  toolten  ben 
pal^graten  oberjiel^en  unb  l^erfd^en  in  pme  lanbe.  unb  ^oben  an  unb  brau* 

5.  ^m  Jtopf  ber  «Seite  itotx  Durc^flric^ene  3ei(en  t>on  gleicher  «ganb :  *3tem  in  ben  {aren  und 
^em  bufent  vierl^unbert  fedqtg  unb  [3  jar  burd^ftrtcl^en]  ein  far  ba  wag  ein  bif(^of  genant  ^er 
Diet]^aropn3fenBejrgjoü«enfe'.  8.  ^bt^fc^'  flatt  *&lf(^of' .  18.  2lm9?anbe:  MOCCCCOLXI 
in  deeembrij.      20.  *nannen' jJatt 'namen\      21.  *irnne' flott  *irme\     28. 'man' bo|)Jje(t. 

1.  Scrjeid^niß  ber  ©cfangcnen  bei  bcrid^tet.  S3gl.  üWenjel  a.  a.  O.  50. 
Bremer,  Urfunben  jur  @c(d^.  fcc«  Äur*  3.  @(i^on  am  18.  3uli.  2)ic  SBcbin* 
fürpen  gnebrid^  202.  gungen  bei  Mtraiti  50. 

2.  !&ie«  toirb  aud^  toon  anbetet  <Sette 


924  Beilagen. 

tcn  na  bi  ^ctbelbcrg  ein  t>orf  genant  SBoebelinaen,  Sfcingen  unb  cinft)ettö 
©edtenl^cim.  ber  })al|8raüe  üerga«  beö  finen  nit  unb  mad^te  fici^  an  bie  pnbe. 
bet  bifd^of  üon  SKenft  3fenberg  quame  im  50  l^elfe  mit  300  jjerben  unb 
fingen  bie  bri  fetten  unb  mit  in  1 24  cbelcr  unb  me  bau  300  armer  Jnec^t, 
unb  töorben  t»oI  60  erflod^en.  bie  gefangen  »orben  alle  in  ^eibelbcrg  ge*  5 
fürt,  mit  namen  bie  jtoen  r>ou  33aben,  genant  einer  Äarolu«,  ber  anber 
3oriu3^  unb  graf  Ulrid^  üon  SBirtenberg,  graf  3org  t>on  Sfeerbenberg, 
ber  $an«  l^tx  jo  galfflein,  b^  ^^n«  üon  Sobemen  ritter,  l^er  $an^  Sanbecf 
ritter.  $einrid^  t)on  ©ternfel«  k.  gefangen  be«  bifd^of«  üon  SKe^ :  graf 
3acob  üon  ©atmen ,  $auman  üon  ?iningen  i^o  JRu^ingen ,  l^er  ^einric^  «o 
S3eier  üon  SSobart,  ^eter  t>on  S3efermont  2c.  bie  gefangen  be«  Jjon  SBirten- 
berg :  SSSiflem  ^eroer  üon  $ertenecf,  SBotf  ÜDucbcnl^ufer,  ^a^pax  üon  SaU 
benbat,  §einri^  t)on  SBerbenautoe,  Dieterid^  ©pett  :c.  unb  toorben  gefan- 

3uni3o.  gen  in  bem  monbejunio  of  ben  tcflen  bag  be«  felfen  monbe^  unb  tagen 
gefangen  üon  bem  bag  an  big  tange  jit  bama  unb  trotten  ftd^  nit  fd^e^cn.  is 
ba  tieffe  fte  ber  j)at<jgrat)e  legen  in  bie  flodtc,  bie  Irenen  mit  ben  anbem 
grafen,  ^em,  ritter  unb  fned^ten,  unb  l^ielt  fte  faji  ^art  unb  gaf  in  jo  ejfen 
»affer  unb  broit  unb  mad^t  in  ben  flodt  teit. 

jC^t '  28*  il  ^*^^  bamad^  of  fant  Simon«  unb  3uben  bag  toart  SWcnfe  gewonnen 
'unb  erfliegen  be«  morgen«  jo  fe«  uren,  unb  man  toit  fagen  ba«  e«öon2o 
binnen  ferraben  toerc.  ber  bifd^of  t)on  3fenberg  toa«  in  ber  flat,  ber  graf 
üon  ffa^enctnbogen  toa«  aud^  in  ber  [tat,  unb  ber  j)atfegrat)e  folt  auc$  in 
ber  [tat  fm  getoefen,  er  ö)a«  aber  nit  barin.  bie  jwen  l^erren  quamen  of 
ba«  jtier^u«,  ba  »orben  fi  mit  feiten  über  bie  mure  getaffen,  ba«  p  gar  namce 
barfon  tomen  ober  quomen.  ba  »orben  toot  of  350  erf tagen  in  9Wcn^,  b(rf» 
meifie  beit  ]^anttt)erf«tned^t.  fetten  bie  borger  fo  gctrutoetid^  geflrtben  aH 
bie  ]^anttt)ert«!ned^t,  pe  fetten  ÜReng  »ot  bc^atbe«. 

S)a']^ercjog  Subtoig  üon  getbeng,  ber  graf  t)on  Sitnburg,  ber  m 
f  onigflein  bie  flat  gewonnen  l^atten,  xa  quomen  bie  Siinfgautoer,  bie  »aren 
JO  tange  getoefen.  ba  l^of  man  an  in  2Ken^  unb  breif  bie  borger  al  u«  tcrso 
\tat,  unb  fie  toorben  gein  granffurt  gemant  injol^atben  barnad^  of  fa«na(^t 
in  bem  63.  j[ar.  unb  ber  bifd^of  üon  Siaffaume  unb  bie  anbern  obgefd^rietcn 
l^errn  l^offen  an  unb  j)tonberten  alle«  ba«  in  ber  jiat  toa«  üon  gott)  unb  fitber 
unb  getbe  unb  toin,  fom,  l^abern  unb  aße«  ba«  fie  fonben,  unb  gingen  fo 
jemertid^  mit  ben  tuben  ome,  ba«  e«  got  üon  leimet  mod^te  l^an  erbarmet,  35 
unb  igtid^er  fpipe  ftn  fd^to«.  ^erjog  ?ubetoidt  bem  toart  bie  groeffe  bocffc  in 
bem  laufen«  tag.  alle«  ba«  gut  ba«  in  bem  fauf^u«  tad&,  ba«  ber  fremter 
tube  toa«,  toart  aud^  ferlauft  unb  lauft,  ein  man  toolbe  frome  flu,  id^  fd^e 
finer  toot  bat  nit.  et  toa«  jomat  groi«  gut  in  bie  flat  geflol^et  t)on  fremben 
tuben.  unb  ber  bifd^of  t)on  Siaffautoe  tie«  fangen  alle  bie  mond^  unb  j)affen4o 
bie  in  ber  flat  toaren,  unb  tie«  fi  in  bie  toern  tegen  unb  ptonberte  ber  paffen 
l^ufer  al  mit  ein.  er  fant  aud^  ba«  grojie  gut  l^inber  ben  3ueben.  et  licö 
aud^  ben  jol  abebred^en.  man  nam  aud^  allen  fremben  tuuen  ^^ol^  unb  bort 
bie  JO  3Biffenautoe  unb  jo  SJien^  ftonben,  aud^  at  bie  fd^iffunge.    aud^  t»att 

1 .  iBifd^of  ©eorg  )>on  iDVe^.    $gt.      bei  ferner,  Ur!.  jur  ®efd^.  bc«  ^if. 
übrigen«  ba«  ^erjetd^nig  ber  befangenen      griebrid^  277. 


II.  (Sötncr  Sluf8ci(]^imngcn  1460—74.  925 

nrit  3aco6  SldEerman  ein  [d^if  gcnomen ,  ai^  ein  fcä^on  frc(j^tct[(!^tf  afö  e3  of 
bi«  jtt  of  bcm  SRin  ginf .  min  ^crrcn  J)on  Sollen  l^atten  nujl  jo  fd^affen  mit 
in,  pe  toarn  auc^  ir  pnt  nit:  c«  l^alf  alle«  nit,  fi  namenfe  ben  frunben  mit 
t>en  pnbcn.   met  td^  gettuwe  gobe  »on  l^imel,  ||  e«  foHe  mir  ober  min  erben  «r.  »b. 

5  behalt  »erben  f on  ben  33ingern  ober  ben  Siinf gautoern ,  id^  geftoigen  be« 
bifc^of«  unb  ber  anbem  l^crrcn. 

3(em  barnac^  in  bem  63.  jar  flarf  ber  bifd^of  bon  Motten,  genafit  ©te*' 
bcrid^  üon  SÄorfe,  go  3onfe  of  monbad^  fant  Salentinu«  bag  for  bag,  unb  Scbr.H. 
man  toart  e«  jo  ffoflen  om  7  uren  getoar  be«  morgen«,  unb  barnad^  of  ben 

10  guben^bac^  Jtac^t  man  ben  bifd^of  gefurt  in  cime  [d^if,  unb  man  brug  in  bieB^cbr.iß. 
Stutoegag  of  ba«  in  ieberman  feigen  mod^t  (ip^aftig  unb  go  ber  ^ad^tporfeen 
in  bord^  ben  nutoen  bome  unb  for  ben  l^eiligen  brien  fonigeu  l^in  unb  alfo 
fort  in  ben  for,  ba  flalt  man  in  nieber.    unb  un«  l^ern  oonme  rabe  gingen 
ime  na,  al  paf^eit  ging  for.  alba  fionter  bon  bem  mittood^  nad^mettag  an 

15  jo  öier  uren  bi«  of  ben  fam^bag  ba«  bie  l^omcffe  u«  loa«,    ba  begruf  mangcbr.i» 
in.  unb  e«  toa«  aifo  ein  groffe  toint  ba  man  in  ben  9tin  l^erof  fürt,  ba«  bie 
fird^  jo  äiinborf  nicberfiet,    unb  wert  foHid^  »int  unb  ongeroieber  ptna  fo 
lange  al«  er  boeffen  erbe  toa«.  fein  man  ber  of  biefer  git  lebte,  gebadete  fein 
fo  groffe  toint  fo  lang  an  ein.    ber  9tin  toart  aud^  fafi  gro«.    er  tocte  aud^ 

20  pl  fc^ompein  om  jo  ffoHcn  unb  bebe  ben  inun  groffen  fd^aben. 

II  ötcm  in  bem  fcfeen  jar  toa«  ber  gro«  fapabcnt  of  fant  "ißettcr«  bag  m.  9». 
unb  toa«  of  ben  27.  bag  februarü  ^ 


II  Anno  domini  1434  uf  jair«  aöent^  parf  l^erqog  ?ubtoig  mit  bem  «mit». 
bart  be«  öorgcfd^rieben  fonig  8to|)predbt«  foin  jo  $)eibelberji  unb  lie«  bri®*^'^'* 

25  föne:  einen  genant  ?ubtoig,  ber  anber  tJrieberid^,  ber  britte  SRuppred^t.  ber 
eipc  fon  genant  Subtoig  nam  ein  toip  bo  er  manber  toart,  bie  toa«  oon  ©af« 
fügen  3 :  mit  ber  jtelte  er  eiu  fon  genant  ^l^itippu«,  unb  be«  finbe«  faber 
Subtoig  parp  ju  2Borm«.  l^erjog  gricberit^  toiart  big  tinbi«  montbar  getru* 
toettd^,  ai^  funbig  ip.  in  bieder  montberfd^aft  toart  oerbvagcn  mit  toiflen  be« 

30  lanbi«  inb  ber  grafen,  ritter  unb  fnec^t,  ba«  l^erjog  grieberid^  ein'IoirfurPe 
folbe  pn  an  be«  finbe«  pat,  unb  ba«  fint  folbc  pn  ob  e«  pn  fint  toere.  be« 
utoergaj)  l^erjog  grieberi(^  ein  gvo«,  ba«  id^  nit  l^ettc  gebain,  ba«  er  fein 
eßid^  toi))  folbe  nemen  pn  lebbage.  of  ba«  ba«  laut  ouöerbeilt  blibc^.  big 
gcfd^a(^  mit  toiflen  be«  tonijc  inD  feifer«  ^li^ieberit^  üon  Dpcridb.  ber  öor* 
35  genant  ^l^iflip«  toart  groi«  unb  nam  jo  voibt  be«  rid^cn  l^ergogen  bo(^ter 

1.  'jltbfp  ftatt  'fi^ir.        6.  Safl  eine  l^albe  @eite  unBef(^rteBen.        23.  t>ai  Solgenbe  t>on 
Al^n(t(^er,  aber  bod)  \>ie((ei(^t  anberer  «gtanb. 

1.  3118  große  gapna(]^t  toirb  &ict  alfo      ber  r^einifd^en  ^^Jfalj  I,  312, 

ber  Sonntag  Invocavit,  lüdf^t  Est6  mihi  3.  9Wargaretl^a,  2^od^ter  bc«  ©crjog« 

angenommen.   Unter  *fant  fetter«  bag*  3lmabeu«  viii. 

fann  nur  ^etri  @tulj>Ifcicr  tterftanbcn  4.  33gt.  SWcngcl,  gricbrid^  ber  (Sieg*  < 

werben,  bie  aber  auf  ben  22.  gebr.  fällt,  rcld^  <B.  2. 

2.  (grp  1436  3)ec,  30.  ^äußcr,  ®efd^. 


926  «tttagen. 

Don  SScictn^  anno  :c.  1474  tufd^n  lirflmiffcn  unb  faflafcent,  unb  toa^  bic 
l^ocä^jit  jo  Slmburg  in  Seiern. 

Stent  bcr  britte  fon  SRoppred^t  toart  ein  bifc^of  jo  Soßen  in  bcm  jor 

üRÄrj3o.afö  man  fd^reif  1463  nf  mitiooci^  an  einen  bet  lefle  bag  ime  met^.    anno 
domini  1468  toart  bet  febe  Stnppred^t  confaaict  jo  Sonne  go  einte  ir^*  s 

«priiio.  bi[c^of  uf  palmbag,  ber  ba  toa«  be«  10^<"  bag^  oftUi«.  bama  ba  man  f(^ref 
1471  ^olbe  ber  felije  Bifc^of  SRuppret!^  fin  regalia  felöer  jo  JRegen^burf 
bi  bem  Dorfd^rieijen  f eifer  grieberid^  üon  Öflcrid^  in  bem  manbe  julio  2.  bet 
febe  bifd^of  SRuppred^t  ^t  t)i(  loieberftanbt«  öon  ftnen  jieben ,  ate  9hti«, 
SSonne,  älnbernad^,  ärtoiler,  unb  ladeten  ftd^  »ieber  ixn  l^ern.  bie  t)on  ?in«  i« 
unb  b^e  i>Iege  blietjen  bi  bifd^of  8tin>pred6t. 

Anno  K.  73  ba  ^atte  ber  (antgraöe  öon  C)effen3,  ber  ein  mowtbcr  ber 
Dnrg  flebe  loa«,  ein  anfladf  gemad^t  mit  ben  üorgenanten  fleben  —  boc^  bie 
Don  änciler  baben  nit  barjo  unb  faffen  piße  —  mit  l^ilf  be«  graben  t)on 
©ein,  SBitgin^flein ,  Stunfel,  Staffautoe  2C. ,.  ba«  pe  tHn«  jlormen  unb  gc^s 
»innen  »olben,  bod^  fie  fd^uffen  niet:  ber  üon  ärburd^,  2Ranbctfd^eit  toaren 
JO  Sin«  in  ber  flat.   alfo  jo^  ber  lantgraioe  mit  ben  ftnen  toieber  jo  Sonne, 

9Jot).29.unb  gefd^ad^  of  fant  Slnbre«  aöent.   uf  fant  änbre«  bad^  quam  !cifer  Srebc* 
^U^^'  rid^  JO  Soflen  in  bie  flat  mit  bem  bifd^of  öon  SKenfe,  bifc^of  öon  2rier, 
marfgraöe  üon  Saben  k.  unb  quam  perfonüd^  go  toaffer  »on  Sricr  ^eraf,  20 
ba  er  unb  ber  ^ergog  J)on  Sorgunbien  bi  ein  ein  gut  git  ^tten  gelegen. 


III. 

^rofarclation  über  bie  Unrul^en  1481  —  82. 

(S3gl.  Äoct^  (£^r.  @.  852  ff.) 

ÜDer  einge^enbe  Serid^t  über  bie  Sßlner  Unrul^en  J)om  29.  ©ept.  1481 25 
bi«  19.  gebr.  be«  folgenben  Saläre«  gel^ört,  toie  ba«  neue  Sud^,  bie  %^^ 
t)on  1405,  bie  SBal^l  3)ietri(^«  1414  u.  a.  in  bie  Kategorie  ber  offtcicBen 
fiöbtifd^en  Oefd^id^tfd^retbung .  S)ie  ©prad^  belegt  fid^  toieber  burd^ge^nW 
in  ben  SSenbungen  ber  ©tabtfd^reiberci,  einige  äctenflüdfe  ftnb  »örtlich  auf* 
genommen,  bie  d^ronoIogif(^en  Seflimmungen  gu  5lnfang  finb  buri^auöso 
nac^  ber  ©(^abtöne  notarießer  Snflrumente  gefaxt.  Dbtool^l  feine  ^f.  über 
bie  gleite  ©älfte  be«  Iß.^a^xf),  gurüdfge^,  mug  ber  Serid^t  bo(^  balb  na(^ 

14.  'nif  flatt  'm\t\ 

1.  ailargaret^a.  Sod^tcr  Subtoig«  be«      n.  6372. 

SRcid^en.     S)ie   ^od^jcit  faßt   gebruar  3.  ^einrtd^,  »ruber  bc«  (Jötacr  ®ir« 

1474.  Säuger  a.  a.  O.  421.  bernator«  unb  fiteren  (Srgblfd^ofd  $€► 

2.  2)te  Ur!unbe  taifer  gi^iebrid^  ifl  mann. 
Dom  1 .  lug.  batiert.    (£^me(,  9legeflen 


I 


111.  «ßrofarclation  über  bie  Unruhen  1481—82.  927 

ben  (Srcigntffen  [e(6ji  entflanben  fein,  ba  e«  am  ©d^tu§  l^ctgt,  einige  Sluf* 
rubrer  [ägen  nod^  gefangen.  St.  8^  toitb  bemerft:  *ö)ie  aud^  bet  banf  (für 
nnterbrüdEung  be«  Slnfjtanbe«  am  19.  gebr.  1482)  gefc^el^n,  pnbeflu  l^icr^ 
nad^  flarUd^en  6ef einrieben'.  Sine  berartige  ©teile  finbet  pd^  fpäter  ni(^t,  bod^ 

5  fd^einen  jene  SSorte  auf  ben  Siat^^befd^lug  t)om  3funi  1482  bejogen  »erben 
3u  muffen,  ba«  änbenfen  be«  19,  gebruar  burd^  ein  jäl^rüd^e«  S>anffejl  ju 
feiern, 

SWe  §f[.  brechen  an  gleid^er  ©teKe  mitten  im  ©afee  ab,  gelten  alfo 
ol^ne  3^^^f^I  öuf  eine  einzige  unüßßjlänbige  §f.  jurüdf.    Stur  in  einenj  So* 

10  be^-  finbet  pc^  eine  J)on  fföterer  $)anb  beigefügte  gortfeßung,  bie  aber  ben 
abgebrod^enen  ©a^  nid^t  ergänjt  unb  am  @nbe  ebenfall«  unijoBfiänbig  ifi. 
Dbtool^t  burd^au«  im  ©inne  ber  pegrcid^en  ^aü)^)ßaxtti  gef (^rieben,  .ijt  bie 
Srjäl^tung  in  tl^atfäd^üd^en  ^uncten  aKem  Slnfd^ein  nad^  fel^r  juöerläffig. 
3ur  $)erjtenung  be«  Se^te«  tourben  folgenbe  ©f[.  benuftt: 

15  (A)  Söfner  ©tabtard^ii)  A  n,  110  gol.  ^ap.  »(.  2^—13*  entl^al^ 

ten  Stotigen  gu  ben  Saf)xtn  1495 — 1503.  golgen  fünf  (eere  Stötter,  bann 
ein  jtoeiter  befonber«  foUierter  gaScifel,  entl^altenb  bie  ^Relation  bi«  ju  ben 
Sorten  'ban  l^cr^en  (eit  unb  tootten'.  ®ie  §anbfd^ift  gel^ört  bem  Snbe 
be«  16.  ober  Slnfang  be«  17.  3a^r^.  an.    auf  fte  begießt  ftd^  bie  »lattaä^* 

20  hing  im  Slbbrudt. 

(B)  »onner  Umterptätöbibliot^ef  S  463  gol.  ^ap,  aWi^cettanbanb, 
entpt  9eat^«üerorbnungcn,  ^rotofoHe  »on  1513  :c.  S(,  299^-^311^  j)on 
einer  $anb  Slnfang  be«  17.  Qal^rl^.  bie  ^Relation  U^  *un3  j)on  l^ertjen  teit 
:c.',  bann  Sl.  345* — 346*  üon  toenig  fpäterer  $anb  bie  furje  gortfe^ung. 
25  (C)  Sölner  ©tabtard^ii)  A  H,  91  gol.  ^af.  17.  3c^r^.  Sl.  ir 

—  37^  bie  3tektion  bi3  jur  gleid^en  ©tefle  toie  in  A.  Da  fie  ber  älteren 
^f .  A  fel^r  na^t  fielet,  fd^ien  eine  Senufeung  nur  an  fe^r  toenigen  ©teilen 
Ttötl^ig. 

II  9tt  ben  fal^ren  unfer«  l^errn  boe  man  fd^reif  bauiffent  trierl^onbert  gsr.  i». 

io  ein  unb  ad^tjig,  i^n  jeiten  pab^tomb«  be«  aHer^eilig^en  in  gott  »atter«  unb 

l^ertn  l^erm  Sixti  gottlid^er  üorpd^tigfeit  j)abjt  be«  vierten  il^m  jel^enben 

IcäfXtK  faifertl^omb«  be«  aUerburc^Iud^tigften  l^od^gebornpen  furjlen  unb 

l^xn  l^erm  greberi(^«  öon  gott«  gnaben  romifd^er  feifer,  ]^er|og  gu  Dejie* 

xiä)  unb  go  ©tir  :c.,  al«  aud^  ein  er^bifc^of  tool^r  gu  ßöUn  ber  ^od^geboren 

^^  furfi  unb  ^err  §erman  lanbgraöe  ju  Reffen,  öor  ©t.  SKid^aeli«  bag  be«@ei)t.29. 

, ^eiligen  erzeuge!  eilige  tagen,  umbtrint  ad^t  ober  mergelten  tage,  burd^  il^n* 

29.  betn^. 

1.  Stelmel^r  im  elften  3al(ire,  ba  tann  bie  Angabe  ntd^t  gebogen  merben, 
^iVtu9  IV.  im  Slugufl  1471  gctoä^lt  »eil  gridjiid^  Ill.if^on  1452  bie  Äaifer« 
unb  geweift  tourbe.    3wm  go^cnben     frone  erhielt. 


928  Setlagen. 

giegitng  t)ed  teufeld  Don  ber  ^eUen,  t)er  ein  aderman  tft  oller  ^loeibragt, 
gefc^ag  t?a«  ein  ^eimlic^  Dergatemng  unb  locrbtagung  ctUd^et  Boeder  gcfÄ* 
fc^aft  tt)ieber  einen  tötrbigcn  rot^  ber  jtatt  Eottn  boe  jur  jeit  ft^enb  bejlonb 
ju  erfcä^etnen. 

(5tP  unflunb  aui^  ber  gutbclmacä^er  gaffelen,  baerüon  einer  gnant  So-  & 
l^n  $emmerö6ad^,  gnrbe(me<i^ ,  al^n  bem  pfor|gen  bei  groß  ®.  ÜRartin 
töal^nenbc,  tx>i^l\&i  al^nl^er,  BeCeufer  unb  ^ubreiüer  xoa^  mit  feiner  unreiner 
gefeüfc^aft,  ai^  ^iemaci^  gefd^rieben  »otgt.    toeld^e  gefetfc^ft  burc^  i^r  un* 
»a^rl^aftige  mehren,  bic  fei  andif  nit  allein  bei  pc^  felb«  Ratten,  fonber  aui^ 
etüd^en  anberen  unb  befonber  üon  et(i(^n  »an  bem  alten  l^erfd^aft  ober  »on  lo 
ben  alten  gef(^(ec^ten,  a(«  fid^  nac^  erfunben  l^at,  ire  fenein  al^n  bem  erjlen 
auf  ber  gurbelmad^er  gaffelen  il^n  bie  leube  gegogen  unD  boe  üon  jlunbal;ii 
p  ber  fd^uemec^r  gaffelen  gefc^icft,  bie  auc^  nae  ftc^  unb  }u  il^rem  toiHen 
gefriegen,  alfo  ba«  fold^en  »enein  bag  üor  bag  binnen  fur^  lou^fe  unb  i^n 
üifle  gaffelen  gefd|utt  loarb ,  baö  burd^  unioarl^aftige  furbrengen  ber  gc^nc.  is 
bie  gern  untoillen  unb  ungtudE  jtoifd^en  einem  toirbigen  rati^  unb  ber  erBor 
gemeinben  ber  jlaebt  6öKn  gefe^n  unb  jugebiieben  l^etten,  [unb  toie]  fei  bic 
goffeln  gemeinlid^en  ju  einanberen  baei?en  unb  fid^  beieinanbcren  t>ergabertcn 

6cDt28.  auf  ©.  SKid^aeli«  abent  »ur^  ju  ber  fd^uemad^er  gaffelen.  aCbair  »erbroegen 
ade  anqjter  unb  gaffelen  etlid^er  puncten  unb  articuten,  be^  morgend,  ncm*  20 
lid^  ®,  üKid^ael«  bag,  unferen  ^errn  üom  ratl^  etlid^e  üorjubrengen,  bic  ani} 

mu  i\  il^n  fd^riften  ju  fefeen  unb  unferen  l^erm  uberjulieberen  :c.  ||  toa«  au«  tcr 
Dergabemng  nad^  fommen  ijt,  ba«  foH  aß  l^iemad^  flarlid^  gefd^rieben  P#. 
unb  toel^r  barumb  toot  »on  notten ,  ^ieraui«  ejcempel  gu  nel^men ,  ful(^ 
l^eimlid^cr  »ergaberung  au  ^dt,  toan  mal^n  be^  befhmb  genwl^r  ju  loerbeD,» 
JU  toibberjial^n,  ba«  leiber  nul^n  niet  gefd^adb,  fonber  gan^  loerad^t  tooi^. 
fo  ^at  c«  ftd^  begeben,  ba«  auf  ben  benanten  ©.  SKid^ael«  bag  beö  morgen*, 
aU  unfere  l^erren  »oni  ratl^  mit  i^iren  freunben  gu  rat^  faffen  geiool^nlidiß 
toeife  in  ber  flalt  fadfeen  gu  ratl^en,  alle  ampten  unb  gaff  ein  auf  ber  fdjiie* 
mad^ev  gaffelen  f«^  be^  morgen«  aui«  aflen  ampten  unb  gaff  ein  mad^ten  ra^» 
orbinierten ,  ojö  Don  jeber  gaffeln  gu  fed^«  ober  ad^t  mal^n  foe  ungefc^rlii^ 
min  ober  mel^e,  bie  auf  unfer  l^errn  l^aui«  in  einer  groger  procefpon  traeten 
unb  liegen  unfer  l^erren  ^ui«  nad^  fic^  guf (fliegen,    foe  fei  auf  bem  ^auifi 
toal^ren,  liegen  fei  un«  l^errn  öom  raitl^  il^n  il^re  rait^famer  cntbiebcii,  fei 
toel^ren  baer  unb  begerten  mit  il^n  gu  f))red^en.    baer  ujofben  unfere  ^enn» 
merflid^en  erfd^redft  unb  befd^toert  unb  fd^idfen  l^erau«  auf  ben  fat,  baer  man 
bie  gerid^ter  pflegt  gu  befifeen,  l^err  ^ermann  Siindf  rcntmcijier  gur  jeit, 
®obbart  »am  SBageröag,  Söer^arbt  »am  C)irfe,  ©»erl^arbt  öan  ©d^ibcrii^f. 
öol^an  ©roelman  unb  äfacob  ^afioir  eine  mit  @munbo  SSrunt ,  boe  gur  }ß 
prothonotario  ber  jiatt  Sölln,  umb  gu  öer^oeren,  n)a«  i^r  toiß  ober  begerten « 

2.  'unb  t>etbr.'  fe^lt  B,  3.  'rfit^'  fafl  burAfle^enb«  A.  5.  'einem'  flatt  'einer*  A.  8.  'ali 
—  gefelf(^aff  fe^lt  B.  9.  'au*'  UW  B,  11.  'bem'  flatt  'ben*  A,  14.  '»neinififeif  flatt 
't>enein'  B,  'i^n'  fe^lt  B,  16.  'erbaren'  flatt  ^»irbiflen'  B,  17.  'unb  »ie'  fe^Ü  A. 
18.  'baelen'  flatt  'baeben'  A,  boeln  5,  balen  C,  20.  'nemlic^'  fe^lt  B.  21.  *etlid»e'  fe^It  B. 
24.  ein  er.  B.  29.  30.  am))ter  fitb  bed  morgend  off  ber  f*.  g.  ocrgaberten  snnb  orb.  B. 
31.  'ju'  fe^lt  B,  33.  'un^'  flatt  'unfer'  A,  35.  Ferren  »om  rat  B,  37.  ba<  gerii^t  A 
pfegl^  A.       38.  ®ob^.  SB.,  <2h>.  ^.  B.       39.  'boe'  fe^It  B, 


III.  ^rofarctation  über  ble  Unni&en  1481—82.  929 


ulc^ed  aUtan  iDteterumb  tl^n  ben  xati)  }u  brengen.  tioe  itu^n  bte 
reunb  be«  xat^^  giengcn  fi^cn  tact  man  ba«  gcrtd^t  bcr  amptlucbc 
pflegt  ju  ^laltcn,  foc  giengen  öier  öon  ben  gcfd^idtcn  Don  allen  am^)ten  unb 
gaffe(n,  nemlid^  äßetnl^er  Don  ?i§fi^en,  Sol^an  iDon  ber  (Sitten,  3o]^an 
5  öon  ßuerten  unb  $erman  3foenge,  btc  and^  ate  geflcren  öon  aßen  artupttn 
unb  gaffetn  gefol^rcn  toasten,  ber  gemeinbe  »ort  ju  tl^nin,  ^inber  biemaiflct 
jer  6anf,  »on  ber  gcmeinben  baer  gefaxt,  mit  nal^mcn  granf  935ar§,  ©toe* 
bcr  mn  Sl^otten,  unb  boe  l^oeb  Sol^an  Dan  Suetten  al^n  unb  fptad^  ju  ben 
gefcä^idten  l^errn  öurg  in  biefet  meinung:  bie  ganfee  erbat  gemeinbe  öon 
10  aöen  ampten  unb  gaffe(n  l^etten  tl^r  freunb  ju  unferen  leerten  Dom  rat^  gc= 
^6}xdt,  bie  fei  baet  pegen ,  unb  l^etten  einen  Brief  tagen  Begreifen ,  baeril^n 
ei^lid}t  geBred^  begriffen  jlunben,  bie  eine  erbar  gemeinb  l^ette  ju- unferen 
l^crren  Dom  ratl^,  bie  auc^  bie  erbar  gemeinb  begerten  guettid^  abjufleflen, 
unb  begerte  ben  brief  barauf  ju  (egen,  ber  a(baer  Don  flunbal^n  gelefen  toart, 

15  bur(]^  ben  obgenonten  Smunbum  SSrunt  prothonotarium  offentlid^,  Don 
xooxt  II  JU  toorben  atfo  lautenb :  «r.  2«. 

®nebige  Kebe  l^erm ,  f o  ban  il^n  Dorjeiten  be^  Dcrgangen  Weg«  ^Iben 
[cur  9teug]  ettid^e  ungueblid^e  unb  befc^töerlid^e  afftfen  aufgekgt  toorben 
feint  unb  S.  ®.  un«  oDermife  S.  ®.  fd&idonge  aßen  anqjten  unb  gaffefen 

20  gefd^eit  ^aben  tagen  bitten  unb  jufagen,  baeril^n  gebutt  ju  ^aben  3  ja^r  tanf, 
»ant  barad^ter  biefetbige  fd^ioertid^e  affifen  abgeflatt  fußen  toerben,  be«  fo 
nict  gefc^el^en  i^  unb  bie  nul^n  in«  pebenbe  jal^r  Derl^erbt  toorben  ift ,  bar* 
burd^  tt)ir  aße  nal^rto«  unb  Derberblid^  »orben  feint  unb  begtid^«  Dorber 
»erben,  fo  ba«  teiber  unö  groge  armut^  unb  al^nflel^enbe  notl^  barju  bringet, 

2.V  t)cr  affifen  nit  tengev  ju  teiben  unb  baerbei  ju  tagen,  bibben  unb  al^nrufen 
barumb  S.  ®.  fo  toir  aßerbiemiettid^fte  unb  oteetid^fie  funnen  unb  moegen, 
fold^e  Durg  aße  Derberbniffe  unb  al^njlal^nbc  noeten  ju  Derl^ueten  unb  bieffe 
al^ngeftatte  fd^toar^eit  unb  affife  ^ernad^  gefd^rieben  abpjleßen,  al«  mit  m\)^ 
mcn  ben  auffd^tag,  ba«  fe(^ftc  Doeber,  ben  oierben  l^aHer  Dan  bcr  fuiten,  ben 

^o  fd^ißing  Don  beut  brot,  Dort  bie  munfee  unb  aße  anbere  ungetool^ntid^e  äfft« 
fcn,  bie  auf  aßen  enben  unb  fhagen  getagt  unb  bejlatt  fehl, auf  arme  tuibe 
JU  bejaßen,  Dorber  bau  baerDon  atbod^  bi«^|ero  getool^ntid^en'^etoefen  ijl  ju 
geben,  aud^,  liebe  l^errn,  bitten  unb  begcren  toir  oetmocttid^,  futd^e  ^eimtic^e 
ratl^^fpreid^e  unb  f^idfunge ,  bie  in  ber  jeit  l^er  bauffen  »igen  bc3  gemeinen 

^Ä  ratl^«  l^alten,  aii  toir  Der^an  unb  toibber  ben  Derbuntbrief  ift,  aud^  abjuftet* 
tcn.  baer  »ie  un«  bcbunft  Dit  unratl^«  enflel^et.  Dort,  tiebe  ^errn,  bitten 
unb  begeren  toir  oetmoetlid^,  mit  S.  ®,  gerid^teren  binnen  SöIIn  fo  ju  fue* 
gen  tl^uin,  ba«  Jebermal^n,  ^^eimfd^en  unb  auiötoenbigen,  bei  gefc^tooren  eiben 
unterjoegtid^en  red^t  moeg  toieberf al^ren ,  unb  aud^  3o^an  $anl^auigen  Dan 

^  6.  ®naben  Derfel^en  ifi  abjufteßen  unb  il^n  Durba«  niet  mel^r  mit  geinid^er 

3.  )}fled^  A.  4.  iunfer  SBecnl^.  B,  6.  ^am))ten  unb^  fel^It  B.  6.  gememben  bad 
»ort  B,  *bcr'  flam'bie'  B,  7.  SBra^  A.  12.  'begriffen'  fe^lt  B.  12..  13.  *bie  eine 
—  bie  au(^'  fel^ft  B.  13.  ba«  guttUi^  B,  17.  in  verleben  iaren  be<  frieg«  B,  18.  'our 
Stetig'  fe^lt  A.    ^»ngnebigtid^e  vngetooentUc^e  tinb  befc^».  B,  21.  ba<  fo((^«  nitt  B. 

24.  grof  en  A.  25.  bie  arinffe  B,  'unb  baerbei  ju  (af  en'  fe^It  B,         a^rnffen  A. 

27.  fotf^c  toie  »urf  B.  ver|uette  A.  31.  Cuiben  A.  32.  'baervon  albod^'  fel^U  B. 
34.  bie  ein  aeitt  B.       Sß.  baennit  »n«  B.       40.  'geringen'  ^aU  'geini(^er'  B. 

etäbtecttonifen.  XIY.  59 


930  HeUagot. 

iS.  ®.  Menflen  )u  üerfd^en,  toxmt  er,  gtieb^e  (iebe  iftctn,  Dt(  fc^iDor]^  uv^ 
uniDUIen«  gegen  und  arm^  gememt)e  i>urge6ta(^t  inib  gef^offt  l^t  unb  yn 
Beforgen  ifi  borber  tl^unibe  unb  ot^nflellen  totrb.  t>orttue]^r»  gnebige  li^ 
^ferm,  Bitten  »tr  6.  ®.  al«  t)ot,  bie§e  [unfcre  rebüti^  Biligc  frcunblit^ 
Bebte  unb  Begerte  ntet  ^on  und  t)OT  emtd^en  untotOen  aufzunehmen ,  fonbet  s 
il^H  bem  Befien  )u  berfto^n  unb  boeril^n  ^u  k)oegen  tl^iün,  nocB  unfer  nct^ 
gemelter  Begerten  gef(^en  loerbe  unb  und  oSk  Bei  Bd^altener  nal^rungen, 
«(.2b.  guiten  II  altl^ertontmen  unb  Butgerfrei^t  guetltd^  ju  Bellten,  unb  Bege- 
Ten  bed  euere  guetli^e  troe{llt(^  anttooTt. 

Suer  @naben  tDÜIige  Bürger,  ingefegen,  gan^  gemehibe  unb  ge«  n 
felf(^ft  i>on  allen  ompten  unb  gaffelen  Binnen  SoOn  fementU«^ 
•  unb  Bef ottber. 

ÄÖ  nul^n  feb^er  Brief  negfl  t>urf d^rieBen  offcntUd^  gcCefen  »a^r ,  boe 
l^oeDe  al^n  einer  non  ben  t>ier  geforren  t)urg  mit  nal^men  dol^n  loan  Suer« 
ten  unb  ftenb  l^inber  ben  maifhren  jur  Bau!  t)urg  unb  fagte  »on  »egen  ber  i5 
ganzer  gemeinbe :  unb  bae  toel^ren  nec^  t>il  mel^r  onbcre  punttn  unb  arti^ 
culen,  bie  teoOten  fei  munbiic^  f^tgen,  unb  bie  tDOÜe  aud^  bie  gan^  gemeint« 
etned  ti^xU  gemefflget,  eind  tl^eitö  geBegert  unb  eind  t^itd  gan^  aBgefd^ 
l^en,  unb  boÄ  unfere  If^erm  t>cm  ratl^  »ol  tl^eten  unb  geBen  ber  erbom 
gemeinben  l^ierauf  ein  fur|  anttoort,  toant  bie  gon^e  gemeinbe  ftunbeauf» 
bem  )>(a^  unb  iDoQten  oud^  t)on  bannen  niet  fc^ben,  fei  litten  bau  be^  ein 
aBbragt  unb  antnwrt,  j|a  ober  nein,  man  mnße  il^n  einen  fanren  cup^ 
Beigen,  unb  baö  man  ftc^  htr^  Bereb.  unb  toal^ren  bid  bie  )>unten,  bie  ^ter« 
unber  fulgen,  bie  3ci^an  bon  ber  S^ren  munblid^  er^(te : 

3tem  bad  man  ben  franmeifleren  i^ren  (o^n  minneren  unb  aBBre«^^ 
foOte. 

3teni  bie  t>ier  BefeBer,  bie  in  ber  (eut  feller  giengen,  ben  toein  lu^ 
fe^ea,  gon^  aB^ufleUen  unb  ben  Burgeren  bed  auf  i^re  eib  glauben. 

dtem  ben  rati^duyein  t>urBad  f o  miltUc^  nit  ju  t>erfd^(en ,  fenber  tm* 
i^n  aviä^  ein  aBBred^ung  p  ti^uin.  * 

dtem  bem  afftdmotfler  feinen  (ol^  gu  minneren. 

3tem  dol^an  i^n  bem  ratl^feder  feinen  lol^n  minneren. 

3^em  foU^e  f(^^ung  a(9  t)an  ben  (euben ,  bie  auf  ber  fhogen  ^ 
lapiptn  unb  mi  ^Ben,  gong  aBjufienen. 

3tem  feine  Burger  mäft  aln^ugreifen,  man  l^B  erfl  feine  DerantWöt*» 
ben  geljfort. 

3tem  bie  gefe^aifleren  aBjufieHen  unb  ber  gefe^  niet  mel^  )H  ge< 
Braud^en. 

Stern  bie  Burger  unb  il^ngefeffen,  bie  reuten  l^Ben  al^n  unferen  1^ 
bom  ratl^,  ftd^  eine  ^t  t)on  jal^ren  ^u  fd^n)eigen  unb  il^r  reuten  ^n  entBeren.  ^ 

4.  S>or^  fe^ft  B.  5.  'niet'  fe^lt  B.  9.  begcrcn  bi§  G.  <9.  ein  guttli«^  anttoortt  B. 

lu.   ivgcf.  iDiU.  fturgrr,  «ort  bie  g.  gem.   B.  13.   bricf  ^org.   gclefcii  wcrtt  B. 

14.  *a^n'  fe^lt  B.  16.  ba«  erfle  'unb'  fr^It  B,  17.  Sinb'  fe^tt  Ä.  'aud»'  f^d  B. 
18.  'gan^'  fe^a  B.        21.  'aud^'  fe^t  B,         22.  onb  ein  ant».  B.  33.  !Da«  rrüt 

'unb'  fd^(t  17.  6etiet  B.  27.  'bncger'  flatt  'leut'  B.  28.  'bei'  fe^It  B.  30.  bnin 
ein  abceä^ng  t^un  B.  32.  '3teni  —  minneren'  fc^  ^.  33.  'man'  ^a^  '«an'  ^^C« 
40.  )eit  ioad  »ob  ^. 


in.  ^rofarektion  ü6ev  bie  Unnsl^en  1481^82.  931 

^tem  oiei'  ilo^maifteven  mteber  p  fe^en.  afö  t>eY  getoefl  fint. 

3ttm  aOe  beue  t)er  flatt  aBjufleUen. 

ötctti  t?ie  mal^nBrtcfe  abjufteKcn. 

Unb  afö  bie  gefii^irfte  l^errn  bc«  ratl^«  üurg  bieffc  üur§  ^Junten  eine  mit 

5  bem  Brief  'owc^  fle^ott  fyitttn ,  fagten  fei  guetlid^  bur<i^  munb  l^errn  ^rman 

VKinrfen,  fiei  t»o(ten  il^te  Begerten  aftn  unfcre  l^enn  t)om  rat^  brengen  unb 

tooJten  il^n  eine  guetlid^  anttoort  toi^en  laßen.  |  f|)rad^  ^ol^an  üon  Suetten,  ®'-  3«. 

tag  fei  boö  tl^cten  unb  lieffen  baö  öolf  niet  lang  baer  bleiben,  ober  baer 

moe^t  furber  öerbrieß  db  ent|ian.    fo  nui^n  bie  gefc^irfte  ^erm  bi§e  begcrte 

10  ber  gemcinben  unfern  ^crrn  üom  rat^  ntit  fold^er  f^toerid^feit  furgaben,  aU 

il^n  au(i^  üorgel^alten  'a>ai)x,  ntufte  man  ein  tur^  berat^  fu^en,  xoant  ein 

groffe  mennid^eit  unb  »ergaberung  be«  »olfe  auf  bem  pta^  Dergabert  m\ft 

unb  beftunben  flc^  »afl  ju  mehren  unb  groffer  ju  »erben,  f^  ba«  unfere 

l^erm  ein«  argeng  unb  i^re  leiber  unb  gueber  beforgten  unb  »erbrögen  ein« 

15  brefl^tigfid^  mit  il^ren  frennben  t)or  ein  antmort  ju  fagen :  »a«  bie  erbat  ge* 

meinbe  b^gert  l^äte,  bari^n  toollten  unfer  ^errn  il^rer  begerten  geniegt  fein, 

bod^  bad  man  äS^m  negften  tage  ein  )}erfcmmen  tl^ebe  unb  befel^e,  n?ie  mcm 

bieger  jlatt,  bie  merfli^en  ju  ad^terS  »e^re.  »icberumb  auig  bem  laft  ^ulfe, 

auf  bog  t»ir  aU  bei  eieren  unb  »olfart  bleiben  moed^ten.    unb  [bo]  bie  ge* 

20  fd^icfte  l^erren  toieberumb  l^erauig  quamen  ju  ben  »an  ber  gemeinben  barju 

g^fd^idft,  unb  biege  anttoorb  loal^rt  gefagt  burd^  l^erren  ^erraan  9tindfen 

üorg,  fo  »erbrogen  fei  fid^  unb  toolten,  bag  man  »on  jtunbal^n  bag  liege 

auidrufen  auf  ber  lel^nen,  baer  man  bie  morgenf))rad^  ))flegt  autgjuvufetiv 

unb  bo  toarb  alba  »on  punbal^n  entworfen  einen  ^ebel  otermi^  ben  protho- 

25  notarium  üurg  unb  berfelbe  jebel  toart  o)oermi|  ben  felben  prothonotarium 

albar  öffentlich  por  bem  gemeinen  t>olt  auiggerufen.  nacl)  l^abben  etlid^e  t>en 

ber  gemeinben  bara^n  feine  ben>egung  unb  tt)olten  aud^  nid^t  loon  bannen 

gel^n,  big  alfo  läng  bag  3o!^an  ^emmergbad^,  ber  ))rinct}}al  a^l^er  unb 

jubreiber  )ourg,  o^entlic^  rief,  bag  alle  mal^n  l^im  gi^ge,  eg  totlix  nu^ 

^<^  aOeg  abg^fd^fft  naäii  i^xt  begerten,  unb  boe  gieng  aKe  ma^n  l^eim^   unb  ber 

gebel,  ber  auiggeroffen  wart,  laute  öon  tport  p  »orben  alf«: 

3^r  erbar  leut,  fo  alg  bie  erbar  gemeinbe  ber  flatt  ßölln  efelid^  »oit«^ 
öerung  unb  gebred^en  ab jufiellen  [begert],  fp  l^aben  fid^  unfere  l^errn  »om 
ratl^  berfelben  tjoirbcrungen  unb  gebred^en  eine  mit  ben  erfamen  l^errn  unb 
^s  frennben  i^n  allen  gaff  ein  unb  ampten  guctlid^  öerbragen  unb  vereiniget  unb 
feint  beg  gan^  jufreben,  unb  l^aben  bie  aud^  eine  mit  benfelben  gefid^idften 
^crrn  unb  frennben  von  aßen  ampten  unb  gaffeln  ||  gen|lid^  abgemalt,,  bod^  ®^*^**- 
alfo, bag  man  ein  beifomen  t^uin  foQ  t)on  ciSim  ampten  [unb  ga^elen]  al^m 
negjien  tage,  nemli(^  negP  monbag  al^njul^eben,  umb  ein  notturf tig  »erfud^^ 
•«  nug  ju  finben,  bie  »irbige  flatt  Sölln,  bie  nod^  il^n  grogen  merflid^n  fee^ 
fd^mcmug  ifl,  bei  il^rem  glauben  unb  i^n  gemeiner  toolfartl^  bleiben  moege. 

3.  ^3tetn  —  abju^.'  fe^tt  B.  4.  ta%  biffe  «ur§  eine  B.  16.  geneiflt  B.  17.  ein  bei^ 
tomvi  nw^c  B.  18.  'fatt'  fÄr  *flatf  A.  19.  'bo'  ft^U  A.  24.  ben  fefben  pr.  B. 
26.  27.  von  ben  flem.  A.  28.  ^alfo  tanq'  fel^It  B.  ber  ein  t>v.  a.  vnb  jubriuer  toat  B, 
30.  oSLH  \>ottenftra(!bt  «nnb  abg.  B.  ^a«  erfle  ^unb'  fe^ft  B.  31.  ^t}on  n>.  ju  n>.'  fe^It  B. 
33.  'begert'fel^a^Ä.  3«.  *gant' flatt  'gan^'^.  einengt?,  feblt  Ä  37.  *unb  fr.' 
fe^It  B.       38.  'a(fo'  fe^(t  B,       'unb  gaff.'  fe^Ct  A.       41.  'trawen'  fiatt  Hörern'  B. 

59» 


932  »cilagen. 

unt)  l^icmtt  begcrcn  utib  bitten  unfcrc  J^crrcn  t)otn  tatl^  unb  t)ic  gcf^icfte 
^erm  »on  aflcn  ampten  unb  gaffcln ,  bo«  ein  {cber  be§en  alfo  pfreben  fei 
unb  fl(j^  l^oeflid^  unb  froelid^  l^alte. 

81«  nu^n  bev  ^ebcl  öurg  alfo  offentU(i^  aui«geroffen  toa\)x,  giengen  t)ic 
gefd^icften  üon  allen  am})ten  unb  gaffeln  toieberumb  auf  ben  fal  bei  einaiis  5 
beten  unb  folgten  unber  fid^  aui«  il^nen  bon  ieber  gaffelen  jtoeen  mol^n,  umb 
ein  beifommen  ju  t^uin  unb  ju  l^elfen  tätigen,  »a^rmit  man  biger  ftatt 
SöHn  ju  l^elfen  fönten  moe^t.  ba«  fei  auiö  beut  lafl  ferne,  unb  biege  fti^idung 
^ief(ä^  t>on  bem  tag  al^n  bi«  ^ur  jeit  ba«  fid^  bie  fachen  t^etanberten ,  al«  ^er- 
not^  gefd^rieben  üolgt,  bie  l^errn  bon  ber  !(einet  fd^idung.   unb  tDannebe  bic  10 
l^errn  t>an  ber  Meiner  fd^idfung  bon  noten  fein  boid^te,  fo  lieffen  [fei]  tic 
groffe  fd^idfung  »ergaberung  mad^en:  ba«  toa^ren  bie  fed^«  ober  ad^t  manner 
x>an  ieber  gaffeln,  bie  t)or  aui«  ber  anberen  gaffeln  t>an  ber  ganzer  gemein* 
ben  gefol^ren  toal^ren,  unb  biefc^  üurba«  bie  groge  fd^idfung.  unb  toa«  bieget 
l^eiliger  toerbiger  flatt  ßölln  aui«  ben  jtoen  fc^idfungen  fd^bcn«  foni,  »artiä 
man  barna(^  fd^einberlid^  geioal^r  binnen  einem  l^alben  jal^r:  tDol  über  bic 
ttuffeig  t^aufent  oberlenfd^e  gulben,  bie  bie  rent!amer  boben  ade  andere 
d^ulbe  ju  ad^ter  fam. 

2)amac^  auf  mol^nbag  be«  erfien  tag«  octobris ,  nemlid^  auf  ®.  Sfc* 
migii  tag,  ^ben  fld^  bie  gefol^ren  freunb  üon  ber  Heiner  fd^idEung  mit  ben» 
t)ier  gefol^ren  ani«  ber  gan^jer  gemeinben  ba«  »ort  ju  tl^uin  ju  bem  crflen 
in  ber  üierunb^ier^igfamer  bei  einanber  gefuegt  unb  albaer  tl^ren  befont)cten 
ratl^  ge^lben,  ald  fei  aud^  mxhai  tl^eiben  tool  über  ba«  ^Ibe  fal^r,  bid  t)a9 
e«  gott  beffer  fuegte,  unb  boe  \)on  finnbal^n,  boe  l^at  Sol^an  t>on  Suertcn 
oon  »egen  ber  gan^  gemeinben  erft  a^ngel^aben  unb  l^at  gefunnen  re^»» 
fd^ft  t>on  unfen  l^errn  Dom  ratl^  unb  t>pn  ben,  bie  ba«  ieocli^  gel^abt  ^atta 
m.  4«.  ton  il^nnel^men  unb  aui«geben,  unb  toolten  i)txxn  ^eter«  fol^n  ||  bon  ©rf« 
len^  unb  nod^  einen  SBil^etm  tjan  @rd(len(j,  be«  öurg  l^errn  ^eter«  natur« 
lid^en  fol^n,  jotlbiener,  t>on  i^ren  bienfien  unb  befel^l  l^aben,  unb  toa«  fö 
alle«  toolten  l^aben,  unb  aud^  muefi  man  boe  üon  flunbal^n  ben  ratl^^f eilet» 
fd^liegen ,  nieman«  baraui«  toein  ju  lagen  bau  ben  aui«toenbtgen  nac^  alter 
getoo^nben. 

^ixnaä)  auf  guebe«tag«  be«  britten  tag«  octobris  tüaxt  bie  re(^enfi^ft 
il^n  ber  xaif^tamtx  a^nge^aben  il^n  beitoefen  unfer  l^errn  t)om  ratl^,  bet 
freunb  unb  ber  Heiner  fd^idfung  J)on  aßen  ampitn  unb  gaffelen,  unt)l>acr» 
tt)art  mitten  i^n  bie  ratl^«famer  einen  tifc^  gefielt  unb  barumb  benf,  unt  auf 
ben  tifd^  »orben  bie  bued^er  »on  bem  ja^r  fünfzig  ein,  ba«  mal^r  üon  brei§ig 
jal^ren,  ^ingelagt,  Unb  Sorben  bei  bie  red^enfd^aft  geforen  SBernl^er  öon 
8igKrdben,  äol^an  t>on  ber  9tet)en,  ©erl^arbt  bon  SReibt,  §erman  Soenge, 
^enrid^  3)ringenberg ,  3o^an  t)on  ber  S^ren ,  äfbam  ban  ßonrefd^em  unt  <* 

«.  fö^ren  A.  7.  lX)a«  gleite  'ju'  fe^ft  B,  10.  IL  'unb  toanne^c  —  H.  fc^irfung'  ff|It  B. 
1 1 .  boidjten  a.  *fei'  fel»lt  AB.  12.  *»f rqaberung'  ft^lt  B,  1 6.  'toerbtger'  fe|ft B. 
21.  )u  ben  er^en  A.  22.  'unV  fe^lt  B,  29.  ^uotbenrr  A,  30.  mu%  man  tetB- 
33.  ben  br.  oct.  B,  34.  ratt  »nnb  ber  frunbt  t>on  ber  B,  36.  'ber'  fkatt  %€  B. 
37.  38.  bued)er  t>on  60  Jaren  ^er  onnb  »urben  (et  ber  B.  38.  iunfer  ®.  Sif  f.  B,  39.  9ei> 
afftt  9i.  B,       40.  Srinfleber^  A.       ^bam  Jtoininerd^cm  B. 


III.  ^rofarclation  ü6er  bie  Vimn^tn  1481—82.  933 

3o^an  öon  Sucttcn,  bic  gtengen  »on  jlunbal^n  baerBci  ftfecn  in  bie  rat)^«* 
fatncr  umb  bcn  tifcä^  l^cr  unb  l^eifd^en  ju  ftd^  ^cnticum  t)on  3)ut|,  secre- 
tarium  ber  flat  6öin,  bcr  i^ncn  bie  bucd^cr  (a«  üon  par^cle  [ju  par^c(c] 
üon  einem  tag  ju  bem  anbeten,  unb  ©etl^arbt  i)on  SReibt  ber  ted^te  bie 
5  rec^nfti^aft  mit  Pfenningen. 

Darnad^  auf  bonner^tag  be«  ijierten  tag^  octobris  feint  aber  bie  ge* 
fd^icften  öon  ber  Reiner  f(^i(fung  ju  unferen  l^errn  J)om  rat^  il^n  bie  ratl^^^^ 
famer  fomen  unb  ^aben  aKe  jeit  erfi  il^ngel^eif d^t ,  unb  a(3  fei  be«  red|en« 
ttjieberumb  befielen  foUen ,  fo  tt)arb  albaer  geranH)f(^(ad^t ,  Qian  ließe  fid|  be* 
10  bunfen ,  ber  flabt  anbere  fad^en  auitoenbig  tDorben  burci^  bieße  red^enfc^aft 
öerl^inbert  unb  ad^tergefafet,  toant  man  i^n  ber  ratl^^fameren  niet  anber« 
getl^uin  ober  ioernel^men  moed^te.  fo  lang  al^  man  barinne  red^enbe,  unb 
ba^  man  barumb  bie  al^ngel^aben  red^enft^aft  tjortme^r  b^lten  unb  tl^uin 
foHe  tl^n  ber  »ierunbioiertigfameren .  alö  aud^  jjortmel^r  gefd^ad^  bauigen 
15  fameren,  ein  toeil  il;n  ber  öierunbioierfeigfamer  unb  ein  »eil  i^n  ber  prop^eten* 
f ameren  unb  ein  »eil  auf  ber  gulben  fameren ,  unb  furberten  auf  ben  tjurg 
tag  t>on  be«  rat^ö  toegen  bie  barju  gefol^ren  ober  gebepuliert  »a^ren,  mit 
bei  ber  red^enfd^aft  ju  fifeen  unb  guebe  unberrid^tung  ju  tl^uin,  bie  erfame 
l^errn  ||  ^enrid^  ©uiberman,  rentmaifler  jur  jeit,  3acob  ^afioir,  Ool^an  »f. -»^ 

20  93roeflman  unb  3o^an  »an  bem  93roeU,  bie  barnad^  etlid^e  bagen  mit  bei 
ber  f eiber  red^enfd^aft  toal^ren.  bod^  toart  ber  »ed^  unb  ratl^  gefunben  burd^ 
e^lid^e,  ben  e«  nit  umb  bie  rec^enfc^aft  getl^an  »al^r,  bau  bie  gern.jum  qua« 
Den  unb  ungludC  gereifet  unb  geratben  l^etten,  ba«  bie  gefd^idfte  freunben  [niet] 
bei  ber  red^enfd^aft  bieben,  man  burft  il^r  niet  baerbei  biö  jur  jeit  ba«  man 

25  i^neu  rief,  fo  mufien  bie  baerab  bleiben,  bat  muflen  unfere  l^errn  barbei 
lagen,  aud^  l^ielten  bie  ^errn  t)on  ber  Meiner  fd^idfung  t)on  bem  tag  al^n 
i^ren  befonberen  ratl^  il^n  ber  jjierunboierfeigfamer,  unb  baer  l|atten  fei  lagen 
tttad^en  ein  fd^toarfee  tafel  gleid^  unfer  l^errn  tafel  t)om  ratl^,  baeril^nnen 
flonben  il^re  namen  gefc^rieben,  unb  l^atten  i^re  meifter  jur  banf  unb  tjer^ 

^o  fud^ten  alle  morgen«  ju  fieben  ul^ren,  unb  toer  nit  baer  toa^r,  ben  boift  man 
Qieidi)  M  i^n  ber  ratl|«fameren ,  unb  l^atten  bar^u  il^ren  eigen  fd^reiber, 
einen  genant  3ol|anne8  93ec!er  tyan  ®uiren  il^n  ber  3ubengagen,  bem  muflen 
unfere  l^errn  öom  ratl^  barnad^  burd^  berbrag  unb  bebeK  ber  Heiner  fd^irfung 
für  fein  to^n  [geben]  fed^^^e^en  oberlenfc^e  gulben  aui«  ber  ftabt  rentfamer, 

^s  unt  tüa«  fei  bei  il^nen  il|n  il|rem  ratl|  berbroegen,  ba«  mufi  all  feinen  bort« 
gang  l^aben.  fei  gaben  efelic^e  bienften  unb  bebell  ber  fiabt  bangen  unfere 
^errn  bom  ratl^,  toelc^em  fei  toolten  bem  gaben  fei  geleit  bangen  unfere 
l^errn,  unb  unfere  ijcrrn  bom  ratl|  burften  auf  bie  jeit  niet  merflidö«  ober 

3.  (a§  »nb  parij.  A,  *ju  jjartj.'  ftffit  ABC.  6.  ben  4  oct.  B.  ß.  7.  gef(^i(fte  Ferren  B, 
7.  Hf^n  bie  r.'  fe^ft  B,  8.  ffahtn  fl*  atte  B  C.  0.  'geramjjfcbJacfct'  In  A  bur(ft  ©dtrectur 
au«  urfprändtic^em  ^gerat^fc^ta^f  J^ergefieUt.  qerattfc^faqt  B,  12.  rec^enben  AB, 
13.  *barumb'  fe^U  B,  14. 15.  '•ai^  aucfc  —  »ieninb\>.'  fe^U  B.  16.  \>ttnb  auc^  ein  B,  'inn' 
für  'auf  B.  21.  22.  'boc^  ttjart  —  ban'  fe^lt  B.  23.  'niet'  fe^lt  AB.  25.  26.  'bat 
muften  —  lafen'  fe^It  B,  Tl.  'unb'  fc^lt  B.  :jo.  t»oi  B.  31.  'barju'  fel^Ct  B. 

32.  (Düren  wonnenbe  in  B,        34.  'getcn'  fc^tt  AC,         ^flabt'  fe^lt  B.        37.  flatt  \otU 
(^etn  fei  t»o(ten  bauffen  )>nfer  Ferren  )>oni  ratt  burfften  B. 


934  fkUagca. 

tteffCtd^  f daliegen  ober  t^nm  baugen  fei,  ttitb  loan  e&  i^n  iddI  feeOefte,  fo 
moß  ed  feinm  Durganf  ^aben  mt>  fnn^  ntet. 

3tem  auf  ben  Dutg.  botuter^tag,  ald  bie  Dim  ber  f (einer  fc^tmg  let 
unferen  J^erm  t)om  rat^  t^n  tl^e  rat^famer  fogen ,  boe  ^oef  an  SBern^ 
Don  Stdütd^en  unb  fagt,  xok  er  t)on  be^eü  ber  gan^  gemeinben  ^tte  biege  5 
)>ttnten  l(fterna(j^  gef^rteben  ol^n  unfere  l^erm  t>oni  xati^  }u  brengen  unb  loon 
il^nen  §u  gefmncn.  jum  erjicn  fo  gefonncn  fei  bie  f(i^(u|el  t)on  beiben  rent* 
famern,  alfo  bad  i^re  freunb  Don  ber  gemeinten  a\x6)  mit  il^nen  i^n  bie  rent- 
famer  unb  }u  ben  fiflen  fomen  moegen,  unb  bad  t>urbad  feine  fad^en  i^n  ben 
felben  rentfamern  getrau  ober  Dorgenomen  n)erbe  bau  i^n  bein)efen  i^rer  10 
gef(i^i(fte  freunben,  mit  nahmen  5äBem^er  Don  ?iöfir(!^en  unb  Otoeber  ton 
»(.{>•.  I^oiren  in  ber  ||  fater^taggfameren  unb  3o^n  Don  Suerten  unb  granrf 
338ar6  i^n  ber  guebe^tagöfameren,  loeJd^e  fei  barju  gebcputiert  fetten,  unt 
bat  man  bie  red^enbuei^r  i^n  ben  felbcn  tameren  finfdjfUe§en  [folte]  unt 
machen  neu  regifleren  expositorum  et  receptonun.  jum  in>eiten  gefonnen  15 
fei  bie  f(^(uffe(  unb  bued^er  }um  joQ,  unb  ba^  baer  aatl^  niet  gefc^e^e  ban 
intgegentoorbig  ber  Dur§  i^rer  gcfd^icften  freunben.  jum  britten  gefonncn 
fei  bie  fi^tugel  Don  bem  getoutb  unber  bem  ratl^^tl^orn ,  baer  unf er  ^erm 
privilegia  il^n  liegen,  unb  ba^  man  aud^  baril^n  nit  t^nge^n  ober  ettoan 
baril^n  tl^ue  bau  i^in  beitoefen  ber  fctber  geft^idten  freunben.  jum  Diertcn2o 
gefonnen  fei  ba^  l^art  unb  fci^(ed^tü(ben  ju  ^oren ,  toant  fei  motten  koigen, 
UKil^r  ber  flabt  Solu  banner  toe^r,  ba^  fei  auc^  barju  mocä^ten  fomen  ti3an  fei 
»oUen.  auf  bie  brei  erften  punten  tl^eben  unfere  ^errn  Dom  rat^  iljfrem  p 
pnnen  genod^t  unb  bereitten  i^re  fci^Iuffeten  Don  ber  rentfameren ,  Don  bem 
jott  unb  Don  bem  geioutb,  unb  Don  ben  fetben  fd^Iuffe(n  roorben  ctiiiits 
f(3^(uf[e(  abgenomcn  unb  toorben  ben  gebeputierten  Durg  uberticbcrt,  alfo  l^ 
ein  iegtid^  Don  il^nen  l^abte  einen  fd^tugel  ju  ben  tameren,  einen  ju  bem  ge^ 
tt)u(b,  einen  ju  bem  joH  unb  einen  ju  ben  rentfameren.  bau  auf  ba«  oierte 
gefmnen  bc^  banner«,  fo  unferen  l^erm  Dom  rat^  unb  berfelbcr  fiabt  65fln 
baral^n  grog  mtxtiiö)  belauf  gelegen  toal^r,  fo  toolten  unfere  l^erm  ftd^  Beta-  st; 
tl^en,  unb  toart  bo4  burc^  unbertoeifung  efeü<j^er  gueter  freunb  Derbragen, 
fo  ba«  e«  auf  bie  jeit  baerbei  bleib. 

Darnad^  auf  bonnerötag  be«  18.  tag«  octobris  famen  bie  Don  ber  titu 
ner  fti^tcfung  unb  l^eifd^en  if n  bie  ratl^«famer  unb  brad^ten  baer  Dor  unl) 
fagten,  bie  gemeinbe  motten  e«  gel^abt  l^aben,  ba«  man  nu^n  Dorta^n  iu» 
etoigen  jeiten  Don  ber  gaffelen,  bie  nac^  taut  be«  Derbunbbrief«  niet  m^x 
bau  einen  ma^n  ju  rat§  ju  tiefen  pflegen,  ba«  bie  Durba«  gleid^  anbeten 
gaffelen  jtoeen  mal^n  jum  rat^  tiefen  mod^t,  be«  il^n  feiner  »ei«  ju  lagen, 

1.  'tooP  fe^a  B,  3.  'ber'  fe^tt  B.  7.  *fo'  fc^tt  B.  11.  iunfer  äBern^cr  B.  6<&»ie* 
btr  »Ott  JCIor  [JlroUn  C]  B.  13.  ffiiatj  A  C,  'ioeli^e  —  fetten'  fel^U  B.  14.  feite' 
fe^U  ABC,  16.  'lifV  f^'ttt  unb  öfter  A.  16.  17.  'ntib  ba«  baec  —  sef(^.  frcinbat' fc^ 
B,  19.  man  nitt  barin  gel&s  B.  21.  gcf.  fei  ba«  (art  ju  l^ocren  war  tooRt  Bf  flott 
'l^art^  in  atten  M-  t'ermut^e  i^  nrfprä«sli(^e«  ^fttr|\  22. 23.  'fei  tt>o(teii'  fe^Ct  B.  23.  ^' 
reu  genug  auff  iv  gef.  unb  B.  26.  'unb  worben  —  nberüebert^  fel^lt  B.  27.  Sim  t^nca' 
fel^U  B,  eine  ju  A.  S)ad  jweite  'einen'  fel^U  B.  28.  einen  von  ber  rentf^anuner. 
auff  B.  29.  bad  banner  B.  'ond*  flatt  'unferen*  A,  'felber'  fe^(t  B.  30.  groiU(^  belauf  B, 
34.  I^eifd^en  fl(^  in  B.       36.  bie  von  I.  B,       38.  toA  man  bat  inn  fcineclci  »cii  B. 


m,  ^rofarelatton  über  bU  Unrul^en  1481—82.  935 

tiwmt  fei  töorben  aüjuma^l  barbun^  el^rlo«  unt  mciuetbig ,  »aut  fei  gtcngc« 
gan^  auiö  tcm  t)erbunt)6ticf.  ma«  unfcre  l^crrn  tom  r«ti^  mit  gneter  unter» 
toeifung  bargegen  fagen  meßten,  toci^x  aK^uma^t  unoerfenMic!^,  ban  bie  t)on 
ber  f (einer  fc^idung  ||  ^ptatS^n,  ber  Dettunbbticf  »el^t  bod^  fo  wtn  ubertre*  »i.6b. 

5  ben  unb  jubroc^en,  bad  man  einen  neuen  mad^en  muefi,  fei  ad^ ten  auf  ben 
üerbunbbtief  uberatt  niet,  ban  bie  gemeinbe  tooCten  il^ten  »iUen  bari^nnen 
^aben  unb  bo«  man  il^n  bari^n  nit  broeg.  bo  muficn  unfere  l^crrn  t^n 
ful(^«  auf  bie  jeit  jutagen,  unb  fei  giengen  bamad^  alfo  gu  d^rtfhnigen  bo 
negfitomenb  unb  folgten  bo  t)on  ieber  gaffrien  jioen ,  bie  tor  ntet  md^r  ban 

10  einen  getollten  Ratten,  bod^  toatt  e^  nod^  binnen  einem  \a^x  t)on  gotte^  l}nU 
fen  getoanbt,  unb  fam  toieber  auf  feine  altt  fue«  el^e  ©.  Sol^an^migen,  atö 
l^iemad^  gefd^rieben  flehet. 

3)arnad^  auf  guebeötag  be^  fiebenben  tag«  novembris,  fo  aU  bie  Don  - 
ber  gemeinben  unber  anberen  ii^ren  punten  unb  articulen  3o^an  ^ßanl^aui^ 

15  burgermaifterfd^reiber  öon  feinem  bienjl  abgejlalt  tt)o(ten  l^aben,  aU  and^ 
gefd^ad^ ,  fo  f ol^^ren  bie  üon  ber  groger  fd^tdfungen  einen  unber  {tif  mit  nal^* 
men  meifter  3oi^an  51Kunfe,  fd&uilmaifter  i^n  bem  ti^um,  unb  ben  praefentier* 
^n  fei  unfcren  l^errn  »om  rat^  burd^  il^re  gefd^tdtte  freunb  unb  fprad^en/ 
fei  fetten  ben  gefo^ren  unb  begerten  ben  jujukgen  unb  feinen  eib  barauf  ju 

20  ettH)fangen.  fo  liegen  unfere  Ferren  ben  ju  unb  entpf engen  feinen  eib  in  ber 
rati^^fameren. 

3)o  pd^  nu^n  bieffe  bingen  »aft  loerKefen  unb  ber  unfreb  jtoifd^en  bem 
rat^  unb  ber  gemeinten  tag  t)or  tag  [guna^m]  unb  aud^  ber  rcntfamer  bar* 
oon  grog  fd^ab  erftunb ,  toant  aüt  man  tl^ebe  »a«  er  toolt,  niemand  gab 

25  l^ierbinnen  ber  rentfameren  ba«  gel^ne,  ba«  fei  fd^ulbig  toal^ren,  ber  ratl^  l^att 
auc^  fein  mad^t  mel^^r,  toant  tpa3  man  il^n  ber  groger  fd^idfung  Dcrbrog  unb 
^aben  »oUe,  ba«  lieg  man  »erfunben  ai^n  ben  rat^,  ba«  toott  man  atfo  ge- 
l^att  l^aben  ^.  unb  baerüon  »al^r  3fol^an  ^emmeröbadb  ber  frifd^r  unb  für- 
genger,  unb  toa«  er  ^ben  tooft  ba«  moejt  gefd^ei^ien,  bau  eö  fam  nit  atte« 

30  ani^  it^m,  tt)ietoo(  er  ber  gedffte  unb  ber  fö^nfte  »a^r,  boc^  »al^ren  tl^rer  öier 
ober  fünf,  baraui«  er  ba«  tl^'et  unb  tjon  ber  l^enben  e3  floeg.  loei  fei  aud^ 
nad^mal^I«  »eroueren,  fott  man  aße«  ^iernad^  beigef (^rieben  pnben. 

3)arnad^  bo  fid)  bieg^ene  befolgten,  bie  big  loer!  a^ngel^aben  l^atten, 
t>a0  e«  il^nnen  qioatid^  baruber  gal^n  foUe  unb  fei  folten  ba«  niet  moegen 

35  oofbrengen  nad^  il^rem  boegen  auffa^,  beretl^cn  fei  fic^  unber  ein,  au(^  ötid^t 

mit  ctli^en  boctorcn  unb  anberen  getel^rnten ,  unb  (iegen unfere 

l^errn  t)om  ratl^  ben  felben  brief  mit  i^re  ftabt  SöBn  meifte  fegel  befegelen 
feiten,  auf  baö  fei  i^re«  ||  muittoiUen«  öortal^n  gebrauchen  moed^ten  unb  ba«  m.  e« 

3.  fagtcn  B,  ünerfcnrflirf)  B.  6.  '»an'  flatt  'ban'  B.  8.  ^fult^ö»  fe^U  B.  13.  gobt«* 
tag«  bell  ficb.  nov.  B.  17.  'melier'  feljlt  B.  'bem'  UW  ^-  23.  'junal^m'  fe^lt  A. 
unb  bie  rentf.  B.  24.  ein  ieberman  tl&cbe  B.  26.  'auc^'  fc^tt  B.  '»anf  feilt  B. 
27.  »rfunbcn  A.  28.  'friegS^er'  ftatt  'frifAet'  C.  'ein'  flatt  'unb'  B.  ^  30.  'ba^'  flott 
'bo(^'  B.  31.  »on  ben  ^enben  er  fl.  A.       'unb  von  —  floeg'  fe^It  B.         32.  ferneren 

A,  «erna^menn  B.  'bei'  fe^It  B,  36.  Offenbar  fel^U  ettoa«,  obwohl  bie  ^ff.  feine 
Sücfe  l^aben. 

1.  2)ie  einjetnen  «cfc^flüffe  finb  aufgejä^lt  bei  (Snnm  Hl,  593. 


936  aScilagcn. 

man  fei  barumb  nu^n  ne&i  \)cxnadfmai&  ntet  fhofen  moed^t.   unb  t)ad  ettt» 
tt>erf  laute  alf o  ald  l^ietnad^  Qef(j^rie6en  t>o(gt : 

Hl9  0i)n  bie  etbate  ^erm  unb  freunb  Don  aKett  ampten  unb  gaffelen 
fotnen  x%  tote  man  tad  gemetn(t(j^e  f))rt(^t  unb  gefagt  tottb,  ba^  man  tl^Üöit 
bon  ber  erbat  gemetnbe  gefd^tdt  l^at  umb  ber  fad^en  unb  ^nbe(^  xoxUtn,  auf  s 
@.  2Ri(i^e(td  tag  negflteben  inx  tßoi^axt^  bed  gemeinen  gut^  unb  bet  erbar 
gemeinbe  binnen  Söün  al^ngel^aben,  bi^  noäf  bel^erbt  unb  »otta^n  für  biefe 
toirbige  jtabt  SBIIn  unb  ber  erbar  gemeinben  t)on  noeten  fein  foH  furjune^* 
men,  l^ernad^,  toan  biefe  faci^  gef^U(i^t  unb  l^tnge(a(i^t  fein,  ^u  reben  gellen, 
bie  ju  jirafen  unb  eineötl^eil«  i^re  l^eubber  ah^ian  fuKe,  fo  ifl  bei  ber  großer  lo 
fd^idung  bon  ber  erbar  gemeinben  geram<)tf4(a(!^t  unb  üerram^)t  toorben, 
auf  ba«  bie  »ier  l^erren,  bie  gefol^ren  feint  »orben,  bon  ber  erbar  gemeinben 
toegen  ba«  »ort  ju  t^uin ,  unb  t)ort  bie  anbere  l^erm  unb  freunb  t>on  aßen 
amfitn  unb  gaffelen  gef^idt,  be^^alben  i^red  (eib^  eieren  unb  gui^  unbe^ 
forgt,  bor  bie  el^re  gofe,  ber  pabt  el^re  unb  toolfart^  unb  ein  gemein  bep  15 
fo^ntid^r  f)>red^n  moegen  unb  ratzen,  bad  bie  gefc^idte  ^errn  unb  freunt 
bon  allen  am))ten  unb  gaffelen,  atö  malli(j^  auf  feiner  gaff  ein,  bie  erbar  ge« 
metnbe  unb  gefelfd^ft  albar  bereibt  unb  bcrbunben  füllen  t^uin  t)erbieben 
unb  il^n  biffe  bingen  furtegen  unb  guetlic^  ju  erfennen  geben  unb  o^n  i^n 
freunbüd^  begeren,  ba^  fei  fld^  mit  ben  anberen  gaffelen  einbred^tüci^  üereini*  20 
•  gen  unb  öerbragen  toiKen,  ob  eljman«  Don  unferen  ^errn  »om  rat^  ober  ben 
^errn  unb  freunben  bon  allen  am<)ten  unb  gaffelen  umb  einige  find  ber 
öurgerorter  fa(^n  nu^n  ober  l^ernad^mal^I«  binnen  ober  bangen  Sijfln  mit 
toorten  ober  mit  »erfen  geargioiKiei^t  tt)urb  al^n  fein  leib,  e^r  ober  guit,  ba« 
al^ban  bon  flunbal^n,  fo  balb  man  bed  geioal^r  kourb,  bie  erbar  gemeinbe  23 
femptlic^  unb  ein  jeber  bon  il^n  befonber,  beut  ober  ben,  ber  »el^r  ein  ober 
mel^r,  ber  alf 0  geargtoiHigt  tourb  ober  toerben,  mit  leib  unb  guit  ^u  l^ulf  forn- 
men,  beijtant  t|uin  unb  bara^n  fein  mit  aller  mad^t,  fo  »al^r  man  bau  ben 
ober  bie  binnen  ber  flabt  Eöttn  al^nfomen  mad^.  biefelben  »erreb  unb  bic^ 
ienige,  bie  fold^e  argn)illung  getl^an,  ratl^  ober  tl^aet  bar^u  gegeben  l^etten  30 
oöermi^  [idf  felb«  ober  jemant«  anber«,  jlrenglid^en  ju  reben  fleUen  unb  mit 
81. 6b.  bem  fd^toert  gerid^t  »erben,  ||  alle«  mit  bieger  öortoai^rten :  ob  jeman«  »e^r, 
baral^n  man  tuntlid^en  erfunb,  ba«  er  fid^  il^n  feinem  am))t  unb  befel^l,  M 
er  öon  unferen  l^errn  unb  ber  jtabt  ge^bt  ^ett,  baö  gemein  guit  berorent, 
anber«  bau  frumblid^  gel^alten,  ba«  man  benfelben  barumb  »ol  ^u  reben  35 
fleHen  unb  fuld^«  »ol  galten  moeg,  unb  toa«  er  atöban  \ym  notturft  unb 
bitligfeit  niet  öeranttoorten  !unt,  ba«  er  barumb  leiben  unb  gelben  foH  unb 
ba«  bie  gefd^idtte  l^errn  ober  anberen ,  bie  erbar  gemeinb  »on  allen  amptcn 
unb  gaffelen  barju  gefol^ren  l^at  ober  liefen  tourb,  ben  al^nge^abcn  fad^n 
»ort  mit  fleig  nad^ge^n  unb  al^n  bie  enbe  [brengen]  füllen  al^  fei  erft  funnen  4« 
unb  moegen,  unb  fo  balb  ate  baö  gefd^el^et  ip,  ba«  man  alöban  fonber  oct.- 

2.  lauten  A ,  Xantfi  B.  '•%t\^xxt\>txC  fe^It  B.  4.  'man*  feiert  B.  9.  gef^Iti^en  ^  i^. 
13. '»fflcn»  Wt  5.  19.  furtagen  ^,  »ortagen  5.  *il^n' Wt  5.  20.  'f«»  fe^Ct  ^. 
24.  'lieb'  Hatt  *(eib^  A.  25.  gemetnbe  )Don  vnferen  ^erm  vom  rat^  fcmptlid^  ABC, 

26.  befonber,  ben  ob  ban  ber  A.  bef«,  ben  off  benn  ber  B.  28.  man  ban  ob  bte  binv.  b. 
fabt  A.      29.  'jur  rebf  flatt  'oerreb'  B,      36.  folc^«  ben  ttoU  B.       40.  'brengen*  fe^It  A. 


I 


III.  ^Jröfareration  üBcr  bic  Unrul^en  1481  -  82.  937 


jud^  bara^n  fein  unb  MctBcn  foH  nadf  laut  bc^  »etbunbbrief«,  bei  bem  man 
au(^  auf  aU  unb  teglid^e  fad^n,  biege  l^eilige  ftabt  SöIIn  unb  bie  erbar  ge« 

ttieinbe  femptiidfe  ober  kfunber  beröl^tenb, unb  fein  furfptec^en 

ober  tjertl^eiUen  xatf)  unb  fd^idung  ober  anber«  il^n  feiner  »ei«  l^alten  ned^ 
5  l^aben  foH,  umb  arg  unb  jtoeibrad^t  ober  untoiflen,  baraui«  erftal^n  moed^t 
unb  jtt  üerforgen  fl^t,  ju  Derl^ueten. 

ä(«  big  enttoerf  t>ox  unferen  l^erm  bom  ratb  flelefen  »art,  fo  befel^Ie  e« 
unfern  l^errn  nid^t,  bod^  fo  e«  bie  groge  fd^idfung  unb  fleine  fd^idfung  alfo 
gefd^loffen,  toietocl  fic^  unfer  ^erm  l^ertUd^  barwieber  tagten,  fo  mujlen  un« 
10  ferc  l^enn  ben  brief  a(fo  bewilligen,  bod^  auf  fuld^  üortoal^rt,  ba«  man  ba« 
untiocrf  auf  all  gaffelen  brengen  [foflt]  unb  bar  fottt  man  e3  erjl  ^oeren 
(efen:  »a^rbei  e«  bau  alle  gaffelen  liegen,  barbei  tooKten  e«  unfere  ^e\*rn 
auc^  lagen,  fo  gefd^ad^  eine  »ergaberung  auf  allen  gaffelen  auf  @.  9?icolau«  3)cc. «. 
tag  be«  l^eiligen  bifd^of«  unb  unfere  ^errn  fd^idten  il^rer  freunb  öier  auf  jeber 
15  gaffel  mit  bemfelben  jebel.  fo  tootten  bie  gaffelen  ibn^gemein  ben  jebel  i^n 
feiner  loei«  julagen  *,  fonber  fei  toolten  bei  bem  gemeinen  berbunbbrief  blei* 
ben  unb  feine  neue  wrfd^eibung  nod^  berfieglung  gefd^ebn  lagen,  auc^  fd^icf« 
ten  unfere  ^erm  tom  ratl^  bei  ber  fclber  jeit  fuld^en  brief ,  atö  bie  gemein 
fanfleut  ber  {labt  Sölln  a^n  ben  ratl^  gefd^rieben  l^atten,  auf  alle  gaffelen  ju 
20  Icfen,  ber  aud^  albaer  getefen  toa^rt,  barauf  bie  boege  gefclfd^aft  einen  grogen 
i|  fj)cit  unb  ein  berbrieg  bitten,  »ant  bie  tjurg  mad^ten  biel  rumoer«  unber  «t  "•• 
bem  gemeinen  bolf ,  bie  jld^  al^n  ben  fauf leutl^en  ernerten  2,  unb  bie  öon  b^n 
alten  gefd^led^ten  mit  etlid^en  anberen  mad^ten  aud^  bargegen  neue  bergabe« 
tung  unb  berbuntnig  ju  ©t.  üRariengraten  auf  ben  belen  unb  ju  ®t.  älu* 

25  guflinen  unb  anber^mab. 

auf  ben  negflen  burgerorten  tag,  nemlid^  be«  fiebenben  tag«  be«  mana^ 
novembris  giengen  bie  l^errn  öon  ber  groger  unb  fleiner  fc^icfung  ju  vat^ 
auf  ben  grogen  fal  auf  ber  burger  baui«  unb  fd^icften  efelic^e  il^r  freunb  ju 
unferen  ^errn  t)om  rat^  in  bie  ratl^^famer  unb  liegen  unferen  l^errn  fagen, 

30  fei  l^etten  bon  gel^eifd^  unb  befe^l  ber  ganzer  gemeinben  3oban  ^an^auig 
Surgcrmeijlerfd^reiber  tjon  feinem  bienjl  gefialt.  fo  fei  pd^  bau  unbertounben 
fetten,  fo  »ölten  fei  aud^  ben  lafi  a^n  ftd^  nehmen,  einen  anberen  barä^n 
JU  fe|en,  unb  fagten  unferen  l^errn,  ba«  fei  fid^  be«  niet  froetten,  unb  fo^* 
rcn  bo  meifier  3oban  äRunfe,  [ber]  fd^uilmeifier  ju  fein  pflag  in  bem  tuim. 

15  unb  bo  fei  ben  gef obren  l^atten,  bo  f(^idtten  fei  bon  finnbabn  i^re  freunb  ju 
unferen  l^errn  bom  rat^  in  i^re  famer  unb  präfentierten  benfelben  öo^an 

3.  2ln  @tc«e ber  Surfe  fle^t  in  ABC \>a9  flnnlofe  'öon  ben'.  'turgef^jried^'  flalt  'furfi)re(^en' 
^.  5.  »mb  tjrabt  A,    tjmb  ^a^  C.  11.  'fottt'  fe^It  ABC.    'foU»  flatt  'foUf  A. 

12.  Ha^en'  flatt  Mefen'  A.  15.  'fo  »olten  -  ^ebel'  fe^lt  B.  21.  »ein'  fe^lt  B.  22.  23.  »on 
bem  aUten  gef(^(ed}t  A.  24.  3)a«  jmeite  ^ju'  fe§(^  B.  2(;.  ben  fieb.  tag  B,  28.  fi^irfte  A. 
29.  @tatt  'ttom  rat^  —  fagen'  f^at  B  nur  'fagenbc'.  32.  'anberen'  fe^lt  B.  33.  34  f  ö^s 
rcn  A,  34.  'ber'  fc^tt  A  B.  ftbuKm.  im  boim  fo  fein  ((entere  Beibe  SBorte  autb  A)  plegt 
in  bem  t^umb  B.       36.  prafentierten  A. 

1 .  93gl.  beifpiel^toeife  bie  ^nttoort  ^ergeflellt  toerbe,  fo  toürben  fle  (SBln  t>er« 
ber  3unft  fBinbcd  bei  @nncn  lll,  598.  toffcn.    2^gl.  i\)x  ©^reiben  bei  Qgnnen 

2.  ^te  ^aufleute  brobten  nämlid^,  595. 
fatt9  bie  9iu^e  in  ber  v^tabt  nidjit  balb 


938  8eUagen. 

9Nun$  unfeieu  ^eirn  unD  begettett  t)on  uttferen  l^tvcn,  tmd  fei  ben  §tt(agen 
toolten  unt  em)>fangen  feinen  eit,  loant  bie  gemeinbe  l^ett  i^n  gefol^ren  mit 
motten  i^n  anäf  l^aben.  a(fo  fönt  meifler  dol^n  3Run^  in  bie  famer  unb 
unfere  f)txxn  (iegen  il^n  ju  unb  em^fiengen  feinen  eib.  beöglcici^en  tl^eben 
fei  bon  ber  groger  unb  f leiner  fc^irfung  mit  biet  anberen  bienflen  unb  bcbe^it :  5 
fei  faxten  ab  ^cter  bon  Srdtenfe  l^enn  ^tere  fo^n  bon  ber  ritmeijlerfti^ft 
unb  ä^l^elm  bon  Srtften^  bon  bem  50Q  unb  me^r  anberen,  alle  unber- 
fd^ulbt  unb  na&i  il^rem  muittoiQen,  unfere  l^erren  bom  ratl^  muiften  tl^n  in 
allen  bingen  toillig  fein  unb  muipen  ba«  ntet  tt)ibberfj)rec^en,  unb  unfere 
l^errn  l^offten,  fei  tooften  c«  aß  mit  guiten  ubertotnben,  bocä^  moi^t  e«  att  niet  10 
l^elfen,  toant  i^r  grünt  unb  auf fa|  loo^r  6oe^  unb  fd^noeb ,  a(^  ftc^  bamod^ 
erfunben  l^at. 

'  jDarnad^  fo  atd  mein  gnebiger  ^err  (antgraf  ^rman  6if(i^f  bon  SoQn 
biege  jtoeibragt  jtoifci^n  ber  jlabt  S&ün  unb  ber  gemeinbcn  bcrnal^m,  fuegte 
er  fic^  i^n  eigener  j)erfon  mit  feinen  rätl^en  unb  freunben  al^n  ba«  ratl^oui«  is 
^i.  7b.  miber  i^n  ||  bie  Heine  famer  unb  begerten  mit  ber  ftabt  unb  ber  gemeinte 
freunben  ju  f<)re(i^en,  barju  ber  xaü)  unb  bie  gemeinbe  il^re  freunb  ju  beiten 
feiten  gaben,  atba  lieg  mein  l^err  bon  (SöHn  lauten,  toie  ba«  er  bon  biegem 
untoitten  jioifd^en  ber  fiabt  ßiitln  unb  ber  gemeinb  ^ett  bernol^men,  ba«  il^m 
t)on  Ijierfeen  leib  »el^r,  unb  erbotte  fid^  barumb,  barjtoifd^en  ju  bem  freten» 
)u  f))re(|en  unb  ju  ratl^en,  barol^n  er  fid^  aud^  ju  feiner  jeit  moetnig  mt 
arbeit  toolt  lagen  berbriegen,  mit  biet  anberen  freunblid^n  toorten.  M* 
gleich«  famen  feiner  gnaben  rätl^  unb  freunb  unb  erbotten  fld^  in  glcii^cr 
toei«,  barnad^  meine«  gnebigen  l^errn  bon  ®uilid^  unb  bon  bem  33erg  röt^ 
unb  freunb,  barnac^  ber  fläbt  mal^n  ©tragburg,  ©peir,  granffort  unl)» 
äBorm))«,  bie  bon  il^ren  fteben  aud^  trefflid^  i^W^^  toal^ren  unb  aud^  eine 
lang  ^eit  alliier  lagen  unb  biel  arbeit«  barumb  treten,  be^gleid^  au^  ^ie 
l^ern  bon  ber  toirbiger  paffd^aft,  auc^  ber  rector  unb  bie  gefc^idften  bon  ber 
»irbiger  uniberfitet  ber  fiabt  Solu,  bie  fld^  alfuld^«  untoitten«  bebrinflit^n 
JU  l^er^en  ^ai)n  liegen  unb  l^etten  gern  barjioif^en  in  guitem  gcbabingt.  3« 
mar  nein,  e«  mod^t  fein  guitlid^  babing  baeten  nod^  l^elfen,  ban  fei  muiften 
all  bebloi«  t)on  Irinnen  f^eiben,  toant  ber  auffafe  toal^r  niet  a^ngel^aben,  ta« 
man  freb  ober  ber  gemeinben  nu^  unb  toolfartl^  fued^en  ober  furfe^n  »ol- 
len ,  bau  ein  jeber  f ud^t  feinen  anben  ju  toret^en  unb  man  »oUct  all  fünf 
ober  fec^«  bon  ben  oberflen  bon  bem  regiment  l^aben  \  unb  niet  el^r  toe^t  34 
ber  freb  ju  mad^en,  auf  ta^  bie  bon  ben  alt^en  gef(^led^ten,  bie  fic^  bebunfen 
liegen  eine  jeit  lang  ad^terfafet  ju  fein,  »iberumb  ju  ber  fiabt  regiment  !om* 
men  moed^ten,  toeld^  fld^  aud^  nad^  al^n  SBern^er  bon  ?i«fird^en  unb  mc^r 
anberen  befentlid^  unb  liaxüdi  erfunben  l^at,  bie  barumb  mit  bem  fc^ioert 
gerid^t  morben  feint,  al«  l^ernadb  gefd^rieben  bolgt.  « 

2.  gcföl&reii  A.  1.  i^nen  A.  5.  tieU  mc^e  anb.  B.  8.  ü.  ^mutfien  —  fein  unb'  fe^U 
B.  10.  ba«  mo(^t  aHcö  ntdjt  B.  13.  'fo'  fe^U  B.  14.  fuegten  A.  23.  'in'  fcWt 
B  26.  aBörmtd  A.  26.  27.  ein  jeit  (ang  B.  31.  mer  B,  33.  fuet^tcn  A.  fudj^ 
ten  B.  34.  feine«  anbeten  ju  kvretben  ba^  man  funff  B,  36.  'gcfd^idteu'  flatt  'alt^ 
gefc^lec^  teu'  A. 

1 .   Uebei'  btefen  ^^lan  t)gl.  bie  ^e^      !3)i'tnpenbei'g  unb  bed  9ur!^arb  t>on  Sol« 
fenntniffe   be«   (^olbfd^mtebeS   ^eincid^      fenflem  bei  (Snnen  599. 


I 


III.  "ßrofaretation  über  bie  Unruhen  1481—82.  939 

SJon  bieget  jett  Dortal^n  bi«  jum  fajlctabent  fo  nal^men  mtfct  ^crrn 

Dom  ratl^  tafi  mand^rlet  gmtltd^  tntttedoeg  f ut ,  t^aermtt  fei  aü  mit  guitet« 

tieren^eit  nieinetcn  eine  eintragt  unb  fteben  ju  treffen ,  unb  toa^rt  man^ 

etoige  ft^idfung  t)on  unferen  l^errn  öom  rat^,  and)  t)on  ter  groger  unb  tku 

5  ner  fd^idimg  tarju  georbinert,  umB  ein  beifommen  ju  t^uin  unb  aui«  ben 

.     bingen  ju  j^reti^n  «nb  einen  gemeinen  freben  ^u  flnbeh.    wie  frennblid), 
tt)ie  gelimpf (i(^  unfere  l^erm  bom  rat^  ba«  ||  fuma^men ,  muiji  aüe^  niet  »f-  '»* 
6aeten,  ban  bie  boege  gefelfci^aft  nal^m  alle«  für  fid^,  fei  »otten  ju  feinem 
freben  öerfta^n,  fei  l^etten  erfl  ber  a^ngel^abener  rec^enfd^aft  ein  enb,  ber  fei 

10  boc^  btinadi  ein  enb  Ratten,  unb  toolten  boe  bie  »on  neue«  a^nl^eben  nnb 
faffen  tag.unb  naci^t  anf  bem  ratl^^ui«,  fo  i^n  ber  prop^etenfamer,  fo  in 
ber  gulben  famern,  fo  in  ber  merunbüier^igfamern  nnb  anbertoal^e,  nnb 
lagen  nnb  überfallen  bie  red^en^bue^er  nnb  fd^rieben  baraui«  mäßig  nad^ 
feinem  gefallen  unb  »al^ren  öerl^offt,  fei  »olten  efeUc^en  bari^n  ftrafü^  fun- 

15  ben  ^abcn,  ban  toel^r  i^n  il^r  auffa(^  red^t  Totgängen  geioefl,  bod(>  mod^ten  fei 
nad^  aöem  i^ircm  fleig  unb  arbeit  i^n  ben  bued^eren  niet  finben ,  ba  fei  el^e^ 
man«  mit  befd^mi^n  moed^ten,  be«  fei  fid^  fel^r  fd^ampten  unb  aud|  erfd^redt« 
ten  unb  beforgten  fld^,  fei  folten  feuUd^  baruber  fal^ren,  aU  e«  aud^  burc^ 
bad  redete  urtfei(  gotte«  gefd^^ad^.  e«  moed^te  aud^  äße«  niet  getl^uin,  ba«  ftd^ 

20  biejenige,  bie  auf  bie  ^eit  üon  bem  regimcnt  ber  ftabt  SöUn  ttjal^ren,  bie  man 
gern  t)on  bem  regiment  gel^abt  l^ett,  afle  jeit  für  unb  nad^  bor  ber  ganzer 
gemeinbe  auf  gaffefen  unb  anber«toi^e  offenttid^  unb  guittoillig  erbotten  ^tU 
ten :  »el^r  e«  fad^  ba«  man  jemant«  befunb ,  ber  fid^  il^n  feinem  regiment 
anber«  ban  jenUid^  unb  gebeurlid^  gel^alten  l^ett,  ober  ba«  jemant«  be«  ge* 

25  meinen  guift  anber«  bau  gebeurüc^  genoffen  l^ett,  ba«  ber  bamad^  gebeurlid^ 
fonber  gnab  geftraft  rnurb.    be«g(eid^en  erbotten  fid|  unfere  l^errn  bom  xaii) 
a^n  ber  erbarer  gemeinben:  »ift  man  jemant«,  ber  fid^  anber«  ban  gebeur-   . 
(id^  il^n  feinem  regiment  gel^alten  ober  be«  gemeinen  guit«  entfrembt  ober 
migbrauc^t  l^ett,  ba«  man  ben  ober  bie  meltte,  bie  toolten  unfere  l^errn  öom 

30  ratl^  barumb  gebeurlid^  tl^uin  flrafen.  mar  nein,  big  loal^r  nod^  niet  bie 
braut,  barumb  ba«  man  bannte,  al«  fid^  aud^  nad^  fd^einbarlid^  erfanb  2C. 

©0  nu^n  fein  menfd^lid^  rat^  l^ju  funben  werben  mod^t,  »ie  man 
biege  bingen  jlebelen  unb  ju  einem  freblid^en  enb  brengen  moed^t,  toant  ber 
Boe«  geift  bie  l^erßen  ber  boegen  fo  gal^r  befegen  unb  üerblinbt  l^att,  ba«  fein 

35  freb  nad^  einbrad^t  baril^n  ju  brengen  toal^r  nod^  mit  bitten  nod^  mit  breuen, 
t>cr  attmad^tiger  gott^  ba«  aud^  oüd^t  niet  l^aben  toolt,  ba«  fuld^  ratl^  burd^ 
unfer  funben  toiHen  öon  ben  leuten  funben  n)erben  foKt,  ift  bod^  ber  barm* 
l^cr^iger  gott  t)Ii(^t  burd^  gebet  unb  tooltl^at  einiger  guiter  l^erfeen  betoegt 
»orben ,  feinen  ratl^  unb  gottUd^en  »iflen ,  be«  »ir  nu|n  bon  @t.  StRid^ael« 

io  abcnt  bi«  ju  grog  fafletabent  ||  genfelid^  beraubet  toal^ren,   binnen  bieger  »r.s»». 
wirbiger  ftabt  ßößn  toieberumb  ju  f^idfen,  bi«  biege  bingen  gefieijelt  unb 

6.  'barju'  UfjÜt  B.  8. 9.  »ölten  feinen  fr.  B.  10.  'bie'  fel^tt  B.  11.  ^jropl^.  ban  inn 
B,  14.  »nnb  fei ».  *erl^.  B.  16.  finben  hinnen  B,  17.  'au(^'  fel^lt  B.  19.  'ba« 
rel^'  fc^lt  B.  25.  *«u^'  flatt  'gui^'  Ä.  27.  'ban  geb.'  fe^It  B.  30.  mec  ne^in  B. 
31.  bannten  A.  32.  'q»am'  jtatt  'fein'  B,    funben  wart  B.  34.  »fo  ga^r'  feitt  B. 

36.  '»lidjt»  fe^a  B.  37.  foU  A.  38.  guttec  einiger  %.  A  B.  40.  'fo'  flatt  'ju'  B. 
41.  'bei' flott 'H3'  AB, 


940  eeitagen. 

l^mgelagt  toorten.  fo  tft  gott  ban!  binnen  fnr^er  loemanblung  t)er  red^ter 
^ant«  gotted  ^  g^f^^^t,  bed  mir  gott  almed^tig  p  emigen  feiten  t)anf  unb  lob 
fagen  foUen.  toie  auci^  ber  banf  gefci^el^n,  finbefln  l^iernai^  tiaxlxö^cn  be» 
fd^tieben. 

S)arna(i^  atö  ttul^n  ber  aUmad^tiger  gott  ftd^  über  bie  l^eiüge  fiabt  ßöUn  ^ 
erbarmen  unb  niet  langer  l^at  miUen  leiben  t^n  fuld^em  unfreben  ^u  fia^n, 
^at  ber  teufel  t)on  ber  l^ellen  bie  l^erfter  ber  boefer  fc^noeber  leut  bcfe§en, 
bie  nu^n  il^n  ganzem  auffa^  tDal^rn,  il^rer  a^nge^aben  fd^noeben  fa(!^en  ent^ 
fd^aft  )n  mad^n,  nnb  anf  fater^tag  t)or  grog  fafiabent,  nemlid^  bed  16.  tagd 
februarii,  feint  etliche  öcn  ben  ienigen  bie  bie  aufrol^r  abnl^oflen,  jubreiben  «o 
unb  belferten ,  be«  abenö  fpat  ju  fe(|«  u^ren  barfur  unb  bornad^  bei  einan^ 
beten  t)ergabert  getDeft  auf  bem  ))la^  t)ur  unfer  l^errn  l^auid  bei  beut  pu^ 
unb  ^aben  baer  einen  ^eimlic^en  rat^  geilten  unb  gefc^logen,  toit  unb  load 
manieren  fei  il^r  fachen  al^nfteUen  n^olten  unb  bad  fei  Ded  mo^ntagd  negß 
»e6r.i8.t»arnacl^,  nemlid^  ben  mol^ntag  ju  fajlabent,  efelid^e  üon  ben  ober^en  1001115 
i^rem  regiment  fe^en  iDolten  unb  e|^li(^  entl^aubben,  atö  ftd^  ba9  aud^  nat^ 
erfunben  ^at.  fo  feint  auf  mol^ntag  ju  grog  fafiabent,  nemlid^  ben  IS.  fe^ 
bruar,  »ergabert  getoejl  auf  ber  bonttoorter  gaffel  ein  merfltd^  gejaü  boefer 
f(^noeber  boefen,  e^li(^e  magren  burgef,  eljli^e  arm  ingefeffen,  bie  fid^  mit 
barunber  mengten ,  unb  l^aben  il^ren  boefen  fc^noeben  rat^  albar  gefc^logen  20 
unb  feint  mit  einer  mirflic^er  groger  ))rqceffion  fomen  auf  bvid  ratl^l^aui^ 
mit  einem  grogen  ungebeir  unb  geruid^t ,  bar  pti^  barnad^  me^e  barbei  oct* 
gaberten,  fo  ba«  il^rer  ^»ifd^en  brei  ober  üier  taufent  »ol^ren,  unb  flalten 
fid^  a!^n  gteid^  al^  toolten  fei  mit  getoalt  il^n  bie  rat^^famer  treben  unt) 
il^re^  muittoiüen«  al^baer  gebraud^en,  bod^  »orben  fei  burd^  eglid^e  be«2' 
ratl^«  unb  audf  anberen  mit  guiten  fanften  morben  unbermeift .  ba«  fei  boc^ 
fo  grogen  ungebie^r  niet  ma^t^n,  fonber  ba«  fei  bem  ratl^  ju  fennen  geben, 
tt)a§  i!^r  begerte  mel^r :  ba«  f oHt  man  bem  ratl^  al^nbrengen ,  e«  f oflte  il^nen 
auc^  trol  geft^el^en.  bo  giengen  fei  il^n  bie  gulben  famer  unb  berietl^en  ptj 
albaer  unb  fd^idften  aui«  i^n  jtoeen  ju  unferen  ^errn  bom  ratl^  unb  liegen  ^ 
unferen  l^errn  fagen,  fei  toolten  tier  )>erfonen  aui«  ben  l^errn  t)on  ber  f leiner 
fd^idtung  unb  aucb  ton  ben  gefd^idtten  t)on  allen  am))ten  unb  gaffelen,  bie 
audb  auf  bie  jeit  bei  unferen  l^errn  in  ber  ratl^öfameren  ju  rat|  fagen ,  ju 
^f-  9».  i^  au«  ^ben,  mit  ben  tooöten  ||  fei  fi(^  beratl^en  unb  al^ban  unferen  ^errn 
tjom  ratl^  i^re  begerten  t^uin  fagen.  bo  bie  t>ier  ju  i^nen  ^eraui«  ju  il^rem  35 
rat^  famen,  bo  f^idften  fei  einen  öon  ben  »ieren  in  bie  rat^^famer  unb  gc* 
fönten,  einen  unferer  ^errn  secretarium  l^eraui«  ju  il^nen  ju  fd^idfen,  bem 
follten  [fei]  bie  jenige,  bie  fei  aui«  bem  ratl^  l^abeu  »ölten,  i^ren  bitten  bar* 
mit  JU  fd^affen,  a^^njeigen.  fo  toal^rn  il^nen  unfere  ^errn  öom  rat!^  baril^n  ju 
toiflen  barmit  ju  f (Raffen  unb  fd^idften  ju  il^nen  einen  secretarium,  gnant  w 

1.  flott  tob  »nnb  banrf  fnrfter  B.  2.  'gottcö'  fe^lt  B.  5.  'göttn'  fc^U  B.  6.  etbatMft 
^att  onnb  B.  9.  ben  6.  tag  B.  12.  'bei'  flatt  '\>iit'  Ä.  15—17.  '511  faflabent - 
mo^ntaft'  fe^rt  B.  20.  'f(^noeben'  fc^tt  B.        23.  'bei'  flatt  'atoiftftcn'  B,        24.  'fi* 

an  ob  n^olten'  B.  26.  'au(^^  fe^It  B.  30.  ''itotttC  fe^tt  B.  33.  «nnb  bo  B. 

38.  'fei'  fe^lt  A  B. 

1.  MutatiQ  d^xt^ri^e  excelsi.  Psalm.  76,  11. 


III.  ^rofaretation  übtr  bic  Unruhen  1481  —  S2 


941 


meiner  $cnrici^  Don  3<^ntcn,  bcr  unter  fei  t^n  t)ic  gult'cn  foiner  gieng  pften 
unb  f^reib  tie  jenige,  bie  fei  i^m  aVtox  mit  gTo|cm  geruckt  unt)  mit  un- 
gefteuric^feit  nccmpten,  ju  3 1  perf onen,  fo  mit  nahmen  * :  ^er  ®otoin  »on 
©traKen  jur  jeif  burgcrmeiflet,  ^er  ^cntic^  ©uiterman,  ^cr  ^etcr  »cn 

5  (Srrflen^  2,  3o^an  Wenigen ,  ämbt  »on  SBe^Iing  gewaltrid^ter  jut  jcit. 
Oot^an  Don  bem  Sroefl,  2Uman  ©almunfler^  3o]^an  Spoir,  Stand 
S5öt^,  3o^n  ©reffrabt,  ^enric^  SWarBurg*,  ^enrid^  $^ed^,  3o^an 
9iumme(*.  ^eter  Surbad^ ,  ^enric^SBin,  3o^n  öon  Scrd^em  auf  bem 
9?eumarf,  3o^an  Sl^oinberg,  3o^n  öon  SlrtDeiHet,  3o]^an  »on  SWcbman, 

10  ßonrab  »on  Serd^em  unb  3o]^an  ©ommet.  Don  unfercn  l^erm  bieneren 
3ol;an  Don  Herten,  äffiret^t  Don  ©d^Icbufc^^,  3o]^nne«$e(man  jin«meijter, 
©erwarbt  muHenf^reifecr,  3o]^an  Don  Sommern  Burggraf  unber  bcm  ^aui^, 
^enuan  SWni^gcn  burggraf  auf  bcm  granfent^om ,  unb  bie  brei  getoalb* 
rici^terbotten.    unb  fo  bie  nu^n  gefc^rieben  toa^m ,  fo  famcn  fei  eben  mit 

15  großem  geruckt  unb  beflonben  ju  ber  prop^etcnfaracr  mit  geaalt  i^njubrin- 
gen ,  al«  i^r  auc^  eine«  t^eil«  bari^n  famen ,  unb  fd^icften  il^r  Dier  auiöge* 
l^eifd^tc  l^erm  ju  unfeten  ^erm  Dom  ratl^  i^n  bie  rat^öfamer  gal^n,  bar 
toal^rt  ber  jebel  ber  auiögel^eifc^ter  ^errn  getefen.  bo  bie  al^ngc^cid^ente  ba^ 
nul^n  l^orten  unb  fa^en  niet  barDon  ju  fomcn,  fei  fanten  fit^  aut^  be^gc^n 

20  man  fei  uberfad^t  unfd^ulbig ,  fo  ergaben  fei  ftc^  toiHentlic^  barju ,  ben 
f(i^noeben  boefen  unber  il^r  ^enb  ju  ga^n.  bod^  liegen  unfere  ^erm  Dom  ratl^ 
ber  boefer  gefclfd^aft  fagen,  ba«  fei  tool  tl^eben,  man  fo(t  il^nen  bie  obgemelte 
pcrfonen  laffen  folgen,  il^nbem  fei  i^re^  leib«  Don  i^n  Derfid^ert  tourben, 
toeld^  bie  f^noebe  fort  affo  Dertoiflic^ten.    a(fo  giengen  bie  auiöge^eifc^ten 

25  aui«  ber  ratl^^famer  mit  trauri(^em  gemut^,  unb  bar  flunben  bie  boe^toic^ter 
für  ber  j)rop^etenfamer  unb  nahmen  ber  l^errn  toal^r  unb  nahmen  ^errn 
@otoin  Don  ©trauen  feinen  fiaeb  unb  führten  fei  mit  fic^  mallid^  nac^ 
feinem  »olgefaHen,  ben  einen  l^er  unb  ben  anberen  bar,  ||  auf  ber  flabt  t^orn  6f.  »»>, 
umb  unb  umb,  il^r  brei  ober  Dier  beianberen  auf  einem  tl^orn,  unb  bie  jenige 

30  bie  fei  niet  be^  morgen«  ju  t^orn  geteit  l^atten,  ben  tl^eben  fei  fagen  nac^ 


3.  t^ngeüummigfeit  B.  vngefiuri(^fnt  C.  6.  Ititm.  (Sal^meifler  A.  7.  9Bra^  A. 

8.  3o^.  iTummeU  B.  9.  3o^.  ^iontberg  B.    ^0^.  aRebm.  B.  11.  geimeifier  A. 

t^ormeiflfr  C,  12.  unber  ber  Ferren  ^.  B.  13.  *bem'  unb  *bie*  fe^U  B    getvetbrid)« 

ter«biener  B.        15.  HfftC  fel^lt  B.       16.  ^aud)^  fe^It  B.   fotnmen  tt>aren  B,         19.  *fun< 
ten*  fiatt  ^fanten^  B,         20.  man  »berfagen  B.  24.  au ifgef (Reiben  A.        27.  flaff  a{f 

vnnb  gaben  bcm  iunder  SBerner  £^^fir(^en  t)nnb  B,         3ü.  nitt  be$  morgend  nitt  geleibt  B, 


1 .  3m  fotgcnbcn  »erben  nur  30  ge* 
ttannt,  ba9  ^ergetdf^nig  ber  9?eim4ronif 
nennt  ^.  582  no(^  3o^an  dtobenftrd^en. 

2.  9{etm4ironit  566  nennt  {!att  feiner 
Den  ^eter  Dan  ber  Dioden.  ©cmSß  (gn* 
nen  602  jlanben  bcibc  auf  ber  ^rofcrip» 
ttondlifle. 

3.  @in2:i(man@a(mönfler  wirb  1477 

im  Lib.  registr.  senatus  III,  ^(.  68^  er«* 
toä^nt.  ^atgmeifler,  n>ieau4^bte9?eim(^r. 
596  ft^retbt  War  nad^  (Snnen  603  9loU 
bamatö  3<>bann  bon  ^rd^em. 


4.  SBtrb  aud^  bei  @nnen  602  ange* 
füf^rt.  2)ie  9?eimd^rontf  572  nennt  ^em- 
rid^  Oberbad^  an  feiner  @teQe. 

5.  2)ie  9{eimd^ronif  $.  590  nennt 
ibn  Hummel,  anbre^ff.banai'tert.  2)od^ 
finbe  idf^  3o^an  9{umme(  al«  (£ülner  mx» 
ger  1482  3an.  27  erwähnt.  (£opienb. 
XXXIII,  5B1.  102». 

6.  $ln@tel]iebieferbeiben9{amenM 
bie  9{eimd^ronif  604 :  <ber  burgermeißer 
wiger  beif. 


942  QdUfltn. 

mittag  }u  t^cm^  ga^it,  M  ani^  flef^oc^.  unb  Don  btegem  ^be(,  l)a  ter 
ted  moTgend  oifo  gefc^,  mad  einer  genant  3o^an  ^entmerdboi^  gnttel« 
med^  ein  ]^n)>tnta^n:  bet  gieng  au  i^n  ber  rot^fanter  nnb  ouc^  iKitbangeB 
ten  gan^n  morgen  unb  1^  ein  loeig  fieffgen  in  feiner  ^nb  nnb  ber  regierte 
aQen  biegen  ^nbel.  ber  gieng  ju  ber  roi^ameren  anid  nnb  i^n  a(|o  bnd  h 
bed  morgend  atö  tl^m  beliebte,  nnb  bad  regiment  bnrte  bid  a^n  bte  elfte  n^r. 
bo  giengen  unfere  ^^erm  oom  rotl^  mit  ben  ^erm.  Don  aQen  amptvn  mt 
gaffelen  nnb  mit  ber  ftetner  fd^idung  }u  rat^  fi^,  nnb  bo  n>orten  e^id^ 
Don  ber  fteiner  fd^icf ung  gebeputiert  aü  nadf  toillen  nnb  gefoQen  3o^i^ 
^emmer^bac^  ourg :  ber  einer  unber  ber  {kbt  rati^l^aud  umb  bod  jn  Dema^^  n 
ren  —  f o  ber  burggraf  Sofym  Don  Sornl^em  mit  gefangen  tooijx  — ,  e|li(^ 
auf  granfentl^om  —  fo  ber  burggraf  aud^  gefangen  too^r  — ,  e|(i(^  i^u 
bem  blitl^ud,  unb  barp  tt>orben  gefd^idt  @oebbart  $alm  nnb  3oban  Oem- 
mer^bac^  Durg.  unb  bo  bid  alle^  gefd^et  toaifx,  bc  gienge  aE  man  ^im. 
big  befiunb  nul^n  ein  groge  mmoir  binnen  ber  fiabt  Qolln  p  ma^,  unt  n 
fo  gott  ber  a(me4tige  bie  l^eilige  ftabt  (SoQn  fo  eOenbig  nit  Dertagen  toolt,  fc 
feugte  e^  flc^,  ba^  bie  gan^  erbor  gemeinbe,  bie  nod^  ber  treuen  nnb  t^niben. 
bormit  fei  bem  ratl^  Don  SoQn  Dertoant  vocü^xn,  niet  Dergeffen  ^tt,  loietool 
fei  bod^  e^ßd^er  magen  tur^  barfur  auf  ben  ratl^  unbiQig  n>a^m,  ben  nad^« 
mittag  unb  bie  nad^i  bur(^  fteigige  arbeit,  bie  fei  Don  einer  gaffelen  ju  ber» 
anberen  tl^eben,  mit  gotte^  l^ulf  e^  barju  brad^t  mart,  bad  fuld^e  fc^mac^t 
unb  n)iebenDerbigfeit,  bem  toirbigen  rot^  biegen  tag  gefc^e^t,  mit  (eibmoebi- 
gen  unb  unleibigen  l^er^n  aufgenommen  unb  fuld^  unDerfaJ^ren^it  ber  boed« 
told^teren  gefhraft  toa^rt,  a(^  l^ternad^  gefd^rieben  Dotgt. 

^amac^bed  anberen  tag^,  nemlid^  bindtagd  bed  (e$t  fafhibend,  atö  bieii 
gefelfc^aft  Don  ber  boeger  forten  ben  anberen  tag  i^ren  fafkbent  geilten 
Ratten  unb  froüc^  getoefl  toal^m,  fo  toorben  fei  }u  ben  (e^t  fafiobent  bebroSt 
unb  bie  gefangen  l^ielten  bo  au(&  il^ren  fafkbent.   bed  morgend  gu  9  u^res 
giengen  unfere  ^errn  Dom  rat^  bie  noc^  ungefangen  toal^ren  loiebemmb  2» 
ratl^  fi^en,  unb  l^atten  fu^  bie  gemeinb  Don  aQen  ampten  unb  gaffelen  jeter  30 
«1. 10«.  auf  fein  gaffel  Dergabert  ||  unb  ratl^  gel^alten,  toie  fei  il^re  gefangene  ^erm 
unb  freunb  toieberumb  Don  ben  tl^ömen  brengen  moe^ten,  unb  l^aben  ge- 
meinlid^  fu^  aQ;^umal^(  gel^arnifc^t  unb  baben  fid^  bei  einanber  k>ergabert  auf 
ben  ^eumarf  unb  albaer  ein  einbrecbtig  fd^log  gefc^togen,  i^re  l^erm  unt) 
freunb  Don  ben  tl^omen  gu  l^oQen  mit  ber  geioalt.   bod^  fd^idhen  fei  auid  bet » 
gan^  gemeinben  7  ober  8  geioapfenber  p  unferen  l^erm  Dom  rat^  aim 
ju  ratl^  pfeenbe,  unb  biefelbe  gefd^idften  famen  Dor  bie  rat^^fanier  unb  k-- 
gerten  mit  unferen  ^erm  ju  ff)re(^en.  fo  tourben  fei  i^ngefi^idft  unb  ^pxoä^ 

l.  'boe  bit'  flatt  'ba  ber'  B,      2.  'einer'  fe^lt  B.       3.  Sift'  fe^rt  B.  'unb'  fe^tt  B.      4.  w 
gierten  A.  regierte  otte  [allein  C]  B  C.  6.  beliebten  A.  'biffTatt  'bad'  B.  burt|enX 

10.  'nmb  botf^  fe^tt  B.  11.  j^om^em  m.  gef.  ».  ber  burcbgrejf  ))ff  $r.  mit  gef.  toar  et- 

liche B.       13.  ^a9  er^e  *unb'  fel&tt  B,       15.  'nn^n'  fe^it  B.       17.  fengten  A,      18.  h>i« 
diün'*  fet^It  B.  23.  leitntoebigem  l^^enn  B     »berfbaren^eit  B.  25.  ncnbliA  ben 

legten  oa^abcn(^tagb  B.         26.  tag  ju  fafiabent  B.  30.  'jeber'  fe^lt  B.  31.  'feT 

fe^tt  B.  33.  unb  bie  genuinbe  ^bcn  fi(^  B.  34.  alboe  einbr«<^tlt(^  befi^toflhi  B. 

35.  '^tten'  ^att  'boden'  A.  36.  'ganzer'  fe^lt  B.  37.  'olbar  yi  ta^^  fe|^U  B, 

38.  i^ngeforbert  C. 


in.  9rofare(aticn  üBet  bic  Unruhen  1481  —  82.  943. 

jtt  lu^eucn  l^^eun,  fei  tocl^tcn  üon  bcr  flanier  gcmcinben  attxut  gcfd^Wt,  umb 
unfcren  l^cmi  gu  fagcn,  fei  ^fetten  flef(i^Ioffen  unt>  öerbragcn  gemeinüd^  un* 
ter  fld^,  bad  fei  i^re  gefangen  ^ettn  ton  fiunbal^n  ouid  ten  fii^logen  unb 
tl^otnen  ^ben  tooltcn,  toel^t  barumb  ii^r  begeren  ba«  unfere  l^errn  tom  ratl^ 
^  t)on  fiunbal^n  giengen  unb  ^öKten  il^re  gefangen  auid  ben  gefengnigenM  unb 
»oüten  unfere  l^ertn  beö  niet  t^uin,  fo  flunb  e«  il^nen  niet  ju  leiben,  fo 
bebben  fei  unfere  ^errn,  fuld^^  niet  für  unguit  ju  ncl^men,  fo  toolten  fei  baer 
treben  unb  tt)olten  il^re  l^errn  mit  gen)a{t  auid^ollen.  a(fo  fiunben  unfere 
^erm  com  rat^  auf  unb  giengen  mit  einer  ^erlid^er  proceffion  por  unb  ^>ar 

*o  mit  allen  i^ren  bieneten  ju  ben  tl^ornen  unb  Jjfor^en  ju,  baer  bie  gefangen 
fagen,  unb  polten  bie  mit  groger  el^rtoerbigfeit  l^rab.  unb  l^erm  ©oÄtoin^ 
öon  ©tralen  burgermeijier^iung  gieng  bcm  einen  burgermeifler  l^erren  3o* 
l^an  )Dom  ^axo  nac^  beneben  feinen  iungen  unb  brug  l^rn  ©odwind  ftab 
auf  feinen  fd^ulberrn  bi«  für  ben  tl^om :  albar  empfienge  l^er  ©otoin  feinen 

15  jiab  toieberunib,  unb  atfo  giengen  bie  gefangen  mit  ben  anberen  ^errn  i^n 
einer  fci^oner  <>roceffion  toieberumb  jum  rat^^aui^  ju.  albar  toal^rt  manä) 
menfid^  i^^ixi)  fd^reien  t)on  groger  freuben ,  banlent  bem  almed^tigen  gott 
ber  groger  gnabcn.  unb  afö  nul^n  unfere  l^errn  t>om  rat^  toieberumb  mit  ein* 
anberen  il^n  i^rer  ratl^öfamer  toal^rcn  unb  ju  ratl^  fageUf  umbtrtnt  gelten 

20  ober  e(f  ni^xm  für  mittag,  bo  toorben  alba  gefd^idt  aui^  ieber  gaffelen,  aui«* 
gefci^eiben  »on  ber  f(i^u^me4er  gaffet,  jel^en  ober  jn)elf  getoa^^fenber,  bie  eine 
für  bic  anberen  nad^,  unb  l^eif^en  einer  nadi  bem  anberen  i^n  unb  toal^r 
gemein(i(^  il^r  t)orgeben  il^u  biegen  ober  biegerglei(i^en  morten:   'gnebige 

.    üebe  l^erren,  ||  eueren  gnaben  ift  gejieren  ein  grog  untoiH  jugefuegt,  ber  iftsi-  lo^. 

25  unö  t)on  ^er^n  leib  unbioolten* 

II  3tem  bo  fragte  ber  rat  bie  gaffelen,  bie  eine  öor  unb  bie  anber  nai,  »(.346*. 
of  baiS  toere  mit  in  ober  unber  in  gefd^logen,  bad  man  a(fo  mit  in  umb  folte 
gain.  unb  ein  rat  fragte  au(^,  of  fei  aud^  »ulten  ben  Derbuntbrief  l^alten  aU 
»urg.  ifl.  bo  anttoortten  bie  gaffelen  ber  meifte  ti^cit :  ba«  entoere  alfo  niet 

30  gef(i^(of[en  unb  fei  entoulten  auci^  nit  mdneibig  toerben,  fonber  fei  toulten 
ben  öerbuntbrief  l^alten.  bo  geboet  ein  rat,  ba«  ein  ieglid^  geinge  auf  fein 
gaffel  unb  fein  l^arnifd^  antrete,  unb  motten  fei  fued^en  unb  erfragen,  toer 
biefer  fa^fd^ulbig  toere.  unb  ba^  toaren  bie  gaffelen  guttoillig  unb  tl^eten 
bem  alfo  atö  ein  rat  begert  l^otte,  alfo  ba^  bat  doI!  toillig  n>ar  unb  liefen 

35  rifci^  in  ir  l^arnifd^  unb  maUig  auf  fein  gaffel.  bo  fante  ein  rat  mit  iren 
tafefncd^ten  einer  ieglidfeer  gaffelen  of  gefetfdfeaft  mit  iren  getooeatlid^en  jeinen 
fannen  ^erlid^en  tocin.  unb  alö  nu  qtoam  bie  ul^r  nae  mittag,  bo  tourben 
gefangen  unb  gegriffen  fonberlid^  fed^«,  irer  einötl^eilö  in  iren  ^cuferen,  ein* 
t^eil  uf  ber  ftrafjen,  unb  rifd^  gebrad^t  uf  ben  $eumart.  unb  lieffen  bar 

40  fomen  fed^^  minberbroeber^erren  bie  in  ire  beid^t  ^oerten,  unb  tourben  ir 

1.  'gantjer'  UW  B-    'umb'  ffl^lt  B.  2.  gem.  att  ju  maitt  MxCbtx  Bc.         5.  gefangene 

(crren  B,  6.  torxUtn  fei  ba«  nid)t  B.  7.  auffjun^emmen  B.  8.  getDaltt  au§  ben 
t^urnen  Rotten.    :3)arna(^  dfo  fiunben  B.  11.  l^err  ®oin)in  B.  13.  ^err  dtofkmn 

von  (Straten  feinen  fiaff  B.  15.  gefangene  Ferren  mit  B.  17.  baniften  B,  19. 20.  jel^en 
off  t)^ren  B.  22.  'einen'  flatt  'einer'  A,  25.  SBit  '»olten'  breite»  AC,  mit  'ieit  jc'  B 
ab;  bann  fd^rt  xmB,  33  93tt.  »eiter,  mit  Htcmbo'  eine  anbere,  menig  ftodtere  .^anb  fort. 
30.  meineibg. 


944  8d(agtn. 

8(.345b.  f^uhtcc  a%f(^lageti.  unt  war  afled  gefettet  jn  t)ter  n^en  noil^  mittag.  || 
unb  »tttben  in  (abcn  gelad^t  unt)  @t.  Srigtbcn  auf  t)CTi  firc^f  Begraben. 
ti§  tDoren  ire  normen  bte  gerieft  feint,  unt)  aO  feint  fei  nberjengt  mit  bem 
oerbuntbrief :  3o^n  ^emmer^baci^  ein  gutbetmed^er,  iDonnenbe  in  ber 
Pforten  DoT  grog  ®t.  SKerten,  unb  ))(a(^  gemein(i(^  bad  iDort  ^n  fueren  tn>n  & 
bei'  gemeinben  Der  bem  rat.  dol^an  3)uid  ein  ftfc^menger,  toonnenbe  in  ber 
l^intgaffen.  Oo^an  Simbac^  ein  »nOen»et>er,  toonnenbe  bei  ®t.  (Scannen. 
Ool^n  oon  Scvptn  ein  gurbelmed^,  tt>onnenbe  an  ber  3Rar)>or^.  3o^ 
@inid  ein  ftfc^menger,  toonnenbe  in  ber  Sintgaffen.  Scfym  ©c^ibenmec^^ 
»onnenbe  in  ber  9teuergaffen  beneben  bem  3fer^oit.  biffe  fec^  feint  gerii^ «» 

Mr.  I».  te«  bin^tag«  bcn  (eften  t)afiabent. 

%thv.T\.         Sort  negjl  fater^tag«  bamae^  ju  oier  ul^en  bo  toart  einem  fein  ^uft 
abgef(^(agen  gnantSurc!^  oon  S^ltenfiein,  ein  gurbelmet^,  toonnenbe  hä 
ben  frauenbroeber.   bem  toart  gemocl^t  of  gejimmert  ein  gebnnne  t>an  bte« 
beten  eined  mand  ^o<^te  ^oicb  t)on  18  fuef|en  (ang  unt  breit,  unb  ber  toart  m 
au(^  auf  bem  firc^of  begraoen. 

9;ar)9.         3tem  }Wae  Wochen  barna(i^  bed  faterdtag  t)ur  fent  ©regoriud^  toart 
gerichtet  unb  entlauft  au  fonber  f(]^ffenurbe(  einer  t)on  bem  alten  ^rfc^ft 

«(.346«.  oon  Sollen,  genant  junfer  Jffiemer  oon  ||  Si^firc^en,  unb  ^at  ge^at  ju  einer 
^udfrauto)en  junfer  ©illid  boci^ter  oon  bem  Sroic^,  unb  toar  ein  t)on  bem  20 
alten  l^erfi^ft  unb  toonet  bei  ber  getterl^nncn  ^d  ber  $aiffen))or^en.  unt» 
ber  lieg  ftci^  mig  t^un  uf  bem  tl^om  bae  er  gefangen  fag  bed  tagd  guforen 
unb  lieg  ft^  berichten  mit  bem  ^eiligen  facrament,  unb  er  ma^te  ein  l^ig 
teflament  unb  gaf  oiel  umb  go^  miUen.  unb  biffer  toart  enti^ft  3U  ei(| 
ul^ren  t)or  mittag,  unb  bic  prebigerl^erren  l^olten  in  mit  groffer  j>roaffion  25 
unb  toart  in  ir  fird^  begraben. 

3tem  biffe  ft^n  noc^  gefangen,  mit  namen:  junfer  SBemer  Ouatter* 
mart ,  unb  l^at  ein  burgermeiflerbo^ter  gur  l^au^frauen  unb  mol^net  a^ter 
®t.  Slpofleren.  ^einrid^  S)ringenberg  bei  ®t.  ^antl^leon*.  Stjert  batt* 
ftuffer  auf  ber  ©antfolen.  6(a«  ein  fif^breger.  ^einrid^Dberftolg  ein  toein*  s« 
feufer  unb  tool^net  uf  ber  Sruden.  item  ein  reimfcbneiber  an  ber  üRar^ 
))or|en,  unb  nod^  mer  ber  nal^men  ici^  nit  aß  entoei^.  fomma  man  fagte 
ba«  ber  tool  13  of  14  toaren,  man  meinte  anber«  nid^t  ba«  fei  ben  felben 
ganf  folten  gain.  item  nod^  einer,  ber  l^iefd^  (S(a«  5U  ber  ®and,  ein  jort^ 
tu(^n)eoer  in  ®t.  ^eterd  !irf))eL  biffe  feint  ^tntoeg  lommen  aud  (Soden  mn(  % 
biffer  fac^n  »iUen  ald  man  fa^te. 

4.  in  bem  )>f.  6.  »or@t.grof@t.W.  16.  ber  ftrd)off.  32.  ein  n>eip.  36.  tif« 
fen.  —  ffitfk  ber  legten  3ei(e  bur(^  einen  <Stri(^  au^flefünt.  'üuf  ber  uniflel^enben  ^(attfeiic 
folgen  \>en  anberer  ^anb  iBerfe  ä^er  bie  Unrul^en  von  1513. 

1 .  2)ie  d^eim^^ronif  nennt  i^n  $.  53      (^offfc^ien  (£^roni!  iiberetnflimmen. 

unb  748  Sitman  <BdfünrMdftx.  3.  ^m  4.  'Sflüxi  begann  SSemcfd 

2.  2)ie  92etnt4fromt  818  \)at  *in  ber     ^er^^ör.  @uncn  605. 

tooäftn  our  |>almbag',  alfo  erft   (Sube  4.  Seiner  Duattermart  unb  ^tnri4 

9Rär}  1482.  2)ie  genauen  Angaben  ber  ^ringenberg  enttarnen.  $g(.  (Snnen  lU, 

^roforclation  »erben  \^kx  ben  S3orgug  609  ff. 
oerbienen,  ba  fte  mit  ben  ^aten  ber^oel« 


» 


IV.  aieimd^ronif  über  bic  Mniul^tn  1481  -  82.  945 


IV. 

Sleimd^ronif  über  bit  Unruhen  1481  —  82. 

(»0l.  Äoe(^.  (£^r.  @.  852  ff.) 

3lu§cr  bcr  $rofare(ation  beflfecn  toir  ü6cr  bic  SScrfaffungötoirrcn, 
toc^c  burd^  bcn  ©tcg  bc^  Statine«  am  19.  gebr.  1482  i^rcn  ätbfci^Iug  er* 
l^iclten,  nod^  eine  SRcimti^ronif  öon  887  SSerfcn.  ®te  t^eilt  aöe  im  15. 3ioi)X^. 
getoöl^nlici^en  ÜRängef  btcfer  bamal«  tief  gcfunfenen  ®attung  unb  fielet  ^inter 
ber  SBet)erf(ai(i^t,  bie  offenbar  aU  Sorbilb  bicnte,  ttod^  toeit  jurüd.  SDian 
bcf ommt  f afi  ben  Sinbrui ,  a(«  l^abe  ber  9Serf affer  feinen  Serid^t  juerft  in 
fc^Icd^ter  ^rofa  gefd^rieben,  il^n  bann  in  einige  l^unbert  ^tiien  jerfd^nitten 
unb  biefe,  fo  gut  ober  fd^Iec^t  e«  ge^en  »oöte,  mit  Sieimen  gefc^müdtt.  ffiag 
bei  einem  folc^en  ober  bod^  öl^nlid^en  Serfal^ren  fid^  neben  fielen  nid^td* 
fagenben  glidttjerfen  nod^  eine  SDienge  t)on  SBenbungen  finbet,  bereu  ®e« 
fd^madrofigfeit  mit  i^rer  Äü^n^eit  wetteifert,  erffärt  fid^  leidet. 

SSon  ber  %oxm  abgefel^cn,  ift  bie  9teimd^ronif,  bie  ebenfalls  burd^au^ 
auf  ©eiten  be^  Siatl^«  fielet ,  ein  red^t  braud^barer  Serid^t ,  ber  bie  ^rofa* 
relation,  obtool^I  fürjer  unb  d^ronologifd^  toeniger  genau  ai9  biefe,  an 
manchen  ©teßen  ergänjt.  ©efd^rieben  ifi  fie  (ögl.  SS.  882)  nad^  ber  erflcu 
S)anffeier  für  bie  S3eenbigung  be^  ätufjianbe«,  alfo  nad^  bcm  19.  gebr. 
1483 ,  toalfirfd^einlid^  nit^t  mi  f<>äter,  ba  fie  am  @d^Iu§  ben  Siat^  öor  ben 
ntd^t  befhaften  S^eilne^mern  be^  äufru^irö  afö  oor  einer  noc^  tätigen  unb 
gefäl^rßd^en  Partei  toarnt.  3^  berüdtfid^tigen  iji  allerbing«,  bag  biefe  SBar* 
nung  jum  JD^eil  »örtlid^  ber  3Bet)erf(aid^t  enttel^nt  iji. 

2)er  ^anbfd^rif tenbejianb  iji  f otgenber : 

(A)  eöfner  ©tabtard^ib  ad  A  H,  66,  gol.  $a|).  18.  Oa^rlff.,  15  pa* 
giniertc  Slätter,  »ruc^jiüd  eine«  größeren  33anbe«.  (gnt^ält®.  325—333 
ein  aBei«t^um  bon  S)eu^  1386,  bann  @.  334—354  bie  8teimd^ronif. 
(eine  eo))ie  bcrfelben  entl^äft  u.  ät.  bie  $f.  A  IV,  99  be«  eötaer  ©tabt* 
ard^it)«.)  ®ic  iji  bie  öoßjiänbigfte  $f.  unb  Ifiat,  obtoolfit  öon  @^>rad^e  unb 
©d^rift  il^rer  ^dt  jiart  beeinflußt,  bod^  SBortformen  unb  Drtl^ograp^ie  beö 
15.  Sal^rfy.  t)er]^ä(tnigmä§ig  am  treuejien  bemal^rt.  @ie  iji  bc^lfialb  aö 
®runb(age  be«  oerborbenen  Sejcte«  benu^t ;  auf  ba«  nid^t  ungefäl^rlid^e  unb 
t)abei  böBig  nu^lofc  (£jc))eriment,  ben  £ejt  in  bie  @^>rad^e  be«  15.  3a]^r* 
l^unbert«  umjufd^reiben,  tourbe  berjid^tet. 

(B)  33onner  Uniberfität«biblio%f  S.  463,  ßobej  B  ber  ^rofarela* 
tion.  S)cr  Sejct  ber  ßlfironif,  33(.  312»— 319^  bon  einer  bem  Anfang  be« 

etatte4)toniten.  XIY.  60 


94« 


9ei(agen. 


17.  3a]^T^.  angel^ötigcn  $anb  gcfd^ricben,  tfl  (autlid^  unb  ort]^ogta))]^if(^ 
fiatf  moberniflert,  jeiflt  aud^  Bcbeutenbcäuölaffungen  unb  mcIc  gcö^ttt  ä6* 
tDei(^ungen. 

(C)  ^roömcialarc^it)  ju  Düffelborf  A  75.  gol.  ^ap.  (Snbc  bc«  16. 
oberänfang  be«  17.  Qa^xi).  3)ic  crfien  20  331.  enthalten  9iat]^«i)erotb^ 
nungcn,  8(.  10»  tritt  eine  anbete  $anb  ein,  toe^e  331.  21^  —  37^  bic 
SReimd^onif  beifügt,  ©er  mobcmifterte  Xt}ct  fd^licgt  fi(i^  jiemlici^  eng  an  A  an. 

(D)  Söfner  ©tabtarAtt)  (o^ne  33eaeid^nuug)  %el,  $ai>.  gtdgment  t)on 
4  S3(.,  tjon  gleid^  ^nb  toie  $f.  A  ber  ^rofatelatton  gefi^Ttefecn,  81.  1* 
•—2'*  <Bä)ivi^  ber  iReinui^ronif  bon  SS.  706  an,  meiji  genau  mit  B  über* 
einpimmenb.  ©atan  ba«fe(be  ©töd  pnbet  ftd^,  toemiutl^Iic^  au«  B  cntuom* 
men,  in  SWfc.  AH,  91  be«  Sötner  ©tabta^i»«  (C  ber  ^rofare(ation) 
331.  39*  —  42*,  fotoie  in  einem  aRi^ceHanSanb  ber  Unit)erfität«bibUot^ 
JU  Seij)5tg. 


@evt.29. 


<B.  334.  II  ^on  t\nm  nplonf  ^n  gtf^iUt  ifl  in  tn 
fiüW  (tdUrn  im  \tAt  infJmt  nitJ^^n^tti 
a^ltjig  nnb  ein. 

®ot  ber  uu«  aü  \)axt  gefc^affen, 
geijHid^en  (eien  unb  paiflen, 
unb  all  »at  im  !^tmme(  unb  auf 

erben  ifi 
moi§  feiner  gnaben  (eben  getoift, 
5  unb  nxmne^e  it  anber«  »irt  »er* 

fianben 
fo  tompt  jamer  in  aKen  lanben, 
unb  gebrod^en  toerben  got«  geboit, 
fo  ttyxtfpt  jamer  unb  ni>it. 
unb  toan  man  fein  i>berflen  nnge^ 

l^orfam  iji, 
10  fo  toxttpt  jamer  unb  »erbrieg. 
unb  bat  man  bie  armen  toiltftraifen 
unb  bie  reid^eri  in  unboeci^t  leben, 
bat  teilt  gott  in  bie  lengbe 
fel^r  f redten  unb  geftrenge. 

9tn  l^uirt  toat  ju  Sötten  in  ber 
goeber  flatt 
ijl  gefd^ict  aU  i(i^  loernoJ^men  ^att. 


15 


nac^  got«  ge^)urt  bufent  üeirl^ontert 

ein  unb  aci^gig  fair, 
bat  ifl  ol^n  jweibel  xmx, 
tt)>  fent  Wlaidfä^  tag  ju  morgen 
20  quam  ju  döütn  ein  rait  in  groif|e 

forgen, 
unb  fei  nit  attein,  be«  feit  geioicg: 
mand^  from  man  quam  mit  in  oer- 

bricß. 
fo  toie  fei  it  t)urgenemmen  l^ont, 
bie  unberf unnen  gemeinbc  faß  i(^ 

eud^  boin  bcfant. 
25  unb  bat  teil  idj  tnd)  laiffen  tjerpain 
bat  befite  bat  id^  mac^  unb  fan. 
bie  üon  gürbelmed^cn  litten  ein 

man, 
ber  bat  »erf  l^oif  jum  erflen  a^n. 
id^  tüitt  eu(^  in  tool  nennen, 
30  ir  moc^t  in  »itteid^t  tool  !enncn : 
öol^an  ^emmer^bad^  ift  l^ic  gnant 
unb  ttKirt  mand^em  man  befant. 

9lu  l^uirt  toie  l^e  it  anftenf  : 
auf  anberen  gaffeln  ba  J^ie  gien!, 


Ueberf(^rlft.  2)it  i«  ber  «»touff  fiC.  Wffcr  j^eirifl«  flatt -BC7.  1483  5.  1482 C.  5. 'unb' 
fe^rt  B,  6.  aVit  Ä,         8.  9  feilten  C.  8.  barna*  fo  S.  tt.  «^tnan*  fe^It  Ä. 

12.  *loBen'  flatt  Heben'  BC.  14.  tvredjen  fe^er  ^reng«  B.  15.  bUfer  flobt  C\  16.  'il 
gef(^.' fe^It  ^.  17.1482(7.  20.  quam  ein  ratt  von  (SoUen  ^.  groiffer  ^.  23.  fef 
fe^U  Ä.        24.  unge^orfame  C.  25.  *unb'  fe^lt  B,  27.  »an  bem  C,  30.  m^ 

uifttidjt  C. 


» 


IV.  9?cim*ioni!  übw  ^i^ie  toru^en  1481  —  82. 


947 


35  unb  WK  im  f^nb  hü 

ber  tpa«  mc  ban  brci. 

unb  Ufttc  fei  fmt  gnant, 

bat  fofi  id^  eu(i^  bom  klont. 

3o]^an  S^6acl^  l^iefci^teT  ein, 
40  36f)an  bon  Äctpen  blief  ait  bi^im. 

äSotci^dict  loon  ^^(f en^etn  toa^  ,au^ 
ba, 

fo  toie  fic  Jörnen  j^mol^. 

II  3o]^n  bion  2)äffe(  fonber  fxaigen 

tt)o(t  bie  leerten  m<f^  berjagen. 
45  ^eterÄetJer^ÄertXöaöjurftattau«, 

borum  qum  l^te  umB  l^of  unb  ^an^ . 

bannod^  Sol^a»  ®Mi§  gnont, 

bew  toart  anii  bie  fad^  bclant. 

^ttie  Slrnolb  %ft  bal^eim  <)(eben, 
50  fo  »ere  i)t  in  bit  bjoici^  niet  ge« 
f(i^reom. 

3o;^an  ^^ü^  nom  ftci^  ber  fad^en 

batumb  ntoift  l^ie  aud^  mit  gain. 

Silman  ©cj^rinmed^er  (cif  mit, 

batumb  quam  l^ie  aud^  in  bcn  ftr  idt . 
55  noc^  SU  ber  felber  fart 

quam  einer,  l^iefc^  Sol^an  ©d^in« 
fenbart. 

3o^an  bon  Siatingen  \^ait  .bil  fruit, 

l^ie  quam  barban  unb  befd^ubt  bie 
l^uit. 

ber  fd^eel  ^oebmed^er  3acob  gnant 
60  befd^ubt  aud^  ein  guit  ))ant. 

<Sob]^art  ein  ba^art  bon  Sanb«* 
fronen 

ben  enbarf  man  üvl^  niet  fd^onen. 

nnb  l^ie  quam  auc^  bart)an, 

man  mod^t  in  nod^n)o(  fommen  al^n. 
65  nu  toiQ  id^  euc^  fagen  bort, 


al^  iä^  l^en  ge^otrt, 

fo  \mt  fei  l^a(b^jn  iren  rait 

aljcit  froje  unb  ipaü, 

xif  faQ  eud^  ein  tl^eM  neniiiLeu, 
70  ir  mod^t  billei(^t  am^  ein  bei!  len^^ 
neu, 

bie  ]^u(j)en  gcoen  raitl^ 

unb  tl^eben  groig  quait. 

l^err  ®ob^art  oon  bjer  S^ren 

l^alf  bie  fad^  mit  befd^toeren,  @.  335. 

75  unb  fein  bruber  Sol^an 

ber  toott  \ia\x^  no/d^  feinen  finl^an. 

Jonfer  aBerner  nan  fiißf ird^en  toa« 
er  ein, 

al^  bed  bag&  aud^  tool  fd^ein. 

^einrii^  ®ringenberg  gnant, 
80  bem  toarb  aud^  bie  fad^  befant. 

unb  Jonfer  SBerner  Duaitermart 

toart  bernad^  auf  Seientl^or:n  gefat. 

unb  ali  id^  t)erftanben  J^in, 

leig  in  ber  bordi^greoe  frei  gain. 
85  unb  ^ette  nod^  oiel  ju  nennen, 

ir  mod^t  fei  aud^  mol  fcnnen, 

unb  bair  niet  fagen  am  in  allen, 

toant  it  fpit  in  nit  tt)oI  gefaßen 

ben  bon  ben  alten  gefd^kfi^ten, 
90  bat  man  ml  bon  in  fed^tcn. 

boc^  ir  Ferren  tjon  Sollen,    feit 
n^)  fei, 

of  fei  foHen  eud^  nod^  brengen 
barbci. 

bie  üon  bem  ^eic^ampt  bie  erjie 
toaren 

bie  fi(^  bar^u  ergaben, 
95  bod^  niet  allgemein, 

bau  etUd^n  bie  e^  niet    befant 
burben  fein. 


35.  hit  C.     *        36.  nit  mel^t  C  43.  *\)on'  fd&lt  B.  45.  Äeifwfc^toert  Ä. 

tfl  auf  B,  47.  !£)ie§  A,  51.  BiUi«  C  53.  ^(^motr  C,         57.  dtann? 

floi  ^ait  tt>ill  furtjtt  A,  59.  '3acob'  fcl&U  B.  61.  »on  ber  B.  62.  Um 

AB.  70.  fei  t>iai(^t  tvott  fennen  B.  71.  J^aUn  l^elffen  C.  72.  al;^cit  froe  oNnb 
fratt  B.  74.  *mit'  fcl&a  A.  75.  unb  au(^  B.  77. 78  festen  B.  78.  ber  badj  A. 
79.  JDringenberger  B.  82.  barumb  C.  83.  84  festen  B.  84.  'frei'  fei^lt  C.  85  id) 
f^ttt  B,         86.  foUt  Tte  t>ieUi(^t  »ot  C.         87.  idf  enbar  J9.  unb  bavff  C.  89.  ber  von 

XC.  bie  twn  B.  90.  fagen  B,  91.  *frei'  flatt  'fei'  A.  92.  'au«^'  fe^lt  3. 

93.  }egam)>t  B.  94.  fei  barinn  B,  barinnen  e^rgangen  C.  96.  bejiant  cn  bur« 

fien  B. 

60* 


948 


Beilagen. 


bie  fd^omed^er  tan  i(^  geloben  ntet, 
toaitt  in  her  goffelen  ifi  bie  un^ 

boec^t  gef(i^tet. 
e.  336.      II  ba  ifl  gel^olten  tatt 
100  oljeit  free  unb  ^pait. 

bod^  fo  motg  i^  bie  toori^ett  fa= 

gen  — 
bie  fromcn  enl^uiren^nit  gern  ge* 

toagen  — 
fo  loee  it  nun  loort  geft^ad^ 
t)on  dol^an  ^entmerdbad^ : 
105  ]^te  bebe  cl^  im  geraiben  toad  ju 

bcr  flunt 
unb  na^m  irer  ein  beil  unb  t^ebe 

innen  htnt, 
fei  toolten  ^u  aQen  gaffelen  gain 
unb  laiffen  fei  berflain, 
bat  fei  ed  niet  entoulben  (aiffen, 
HO  fei  entoolben  fid^  barjo  faiffen 
unb  get>en  ein  gebot  ban  ffatnt  an 
unb  tiefen  feg  of  ad^t  man 
unb  laiffen  fei  in  bie  fd^omed^* 

gaffel  goin. 
ba  fall  man  fie  laiffen  Derftain 
115  fo  toat  bie  meinung  fei: 

aQe  ai^n^  toolben  fei  l^aben  frä. 
in  loart  toeber  gefagt, 
e.  337.      it  enboed^  [\df  niet  n^bcr  ben  löer* 

buntbrief  gelacht, 
*ben  toit  alle  gefd^tooren  l^ant: 
120  bem  rait  f ollen  toir  boin  geinen 

toeberflant 
nod^  aud^  geflaben 
unb  laiffen  unfe  leerten  boömed^* 

tig  raiben\ 
toat  bie  guiben  in  fadsten, 


baru)>  entoolten  {te  nit  ad^ten. 
125  na(^  irem  miOen  moifl  ü  gain 

of  fei  toulben  anbcr«  batbei  boin. 

bo  man  l^ohrt  bie  l^atbic^, 

bat  tt>ad  ben  goeben  (eit 

ünb  funtend  geferen  niet 
130  unb  moiflen  fingen  ir  (iet. 

ein  jcbe  gaffel  fd^idfte  ir  frunbe  bor 

in  bet  f  d^omed^er  gaffel,bat  ifl  iwir, 

umb  ju  öeme^men  bie  mcir, 

n>at  bie  fac^e  toer. 
135  ber  gaffelen  gtoeiunb^toan^igioad, 

ald  id^  red^t  tyexnai^m  unb  lad. 

ein  jeber  l^ait  gefd^idCt  ad^t  man. 

bcr  toarb  anberl^albl^onbert  unb  fc§ 
unb  jUKin^ig  jufammen. 

bie  anbcrl^alb^onbert  unb  feg  mö) 
jioan^ig  man 
140  flaigen  aud^  ju  rait  ju  gain. 

up  bem  ^aud  ba  man  ju  bingen 
plad^ 

ba  l^etten  fte  ir  gemad^. 

ba  toarb  rait  geget)en, 

bie  ben  fromen  niet  enquam  eben, 
146  unb  fatten  ben  einen  äff  ben  an* 
ber  oif^n: 

bat  moifl  aUed  fein  gebain. 

II  it  mad  ben  meiften  beil  barioan  lett 

unb  funben^  aud^  geleren  niet. 

^0  fei  nu  fud  bei  ein  loaren 
150  bo  l^oif  ^emmerdbad^  an  ju  offen« 
baren 
unb  fpra(^:  'it  buinft  un^  gnit 

fein  gebain, 
bat  tt}ir  u)>  bat  raitl^aud  gain 


»7.  qlobtn  B,  gtoufccn  C,         98.  Iren  A.  99.  »Dorben  ge^.  B,  101.  'fo'  fc^ft  C. 

102.  «i^uirt  un«  A.  ^orbt  ir  un«  <?.  'gern'  fcl&lt  AC.  114.  Haiffcn'  fe^tt  C,  115.  nMÜ 
nung  baroon  B,  117.  nnb  in  C.  xotttx  umlb  B.  119  fe^ft  C,  120  'wir'  fe^t  A. 
120. 121.  rl^att  feinen  tvieber^ant  foUen  nitt  t^un  no(^  gefl.  BC.  122.  eu(6(cmC. 

mttme(^tig  A,  »oUmec^tig  B.  (aben  C,  124.  banimb  enn)oUen  C  126.  toulbeBeii 
anber«  ibefiain  B,  »otten  bar  anber«  gu  tfiuen  C.  128  fe^(t  C.  129.  funtel  A. 

132.  in  bie  fc^omec^er  ba«  B.  134.  xoQi%  bo(^  B.  138.  ad^te^alff  C,  (onbertvnb 

Itati  onb  fleben^i(^  man  B,  139.  l^onbert  »nnb  j^mei  vnb  fielben^jig  B.  m.  man  auf 

in  B.         142.  gemacht  AB,  144.  baf  ben  B,         145.  unb  ben  BC.  146.  alfo  C 

147.  »nnb  »aren  B.  ber  [bem  O]  meieren  t^eiU  P.  *ban)an'  fe^U  B.  148.  'au(^*  fe^U  C. 
149.  nl^u  aU  B,  aUe  ibereibt  C.  'en'  flatt  'ein'  ^.  150.  'bo'  fe^U  £C7.  3o^  <&.  ^* 

*an'  fe^tt  Ä. 


IV.  «eimtiromr  über  bic  Unruhen  1481  —  82. 


949 


unb  (agten  bem  xaxt  Dur 
bat  fei  fonbcr  fuhr 
155  toiUtn  affel^ 

alle  a^nfc  fonber  Icfecn*. 
bat  tt)o«  innen  aflfamen  tief : 
'tott  toiDcn  machen  einen  trief 
unb  fd^reit)en  barin 
160  fo  toic  it  folt  gefd^icn*. 
bat  gefd^ad^  alfo. 
fei  quamcn  önr  ben  tait  bo, 
unb  ba  »art  gefefen  bct  trief 
unb  it  entoad  in  niet  affamen  lief. 
165  in  beut  brief  gefd^reben  fionb: 
'tovc  boint  eu^  »an  aflen  gaffelen 

funb, 
bat  ton  »illen  fonber  le^en 
bat  il^r  bie  ajcin«  af  fott  fc|en 
unb   barjo    be«   burgermeifler« 

^tfytvott, 
170  im  fall  ber  bienfi   niet  langer 

})lci6en* . 
toilt  ir  toiffen  toie  l^ie  i«  genant? 
'  3o^an  ^anl^auf  cn  toa«  ^ie  befant. 
fle  entoolben  be^  aud^  niet  ge^» 

flabcn, 
bat  [xdf  bie  ferrer  "oan  3)u^  M 

rait«  folten  belaben, 
175  nxftit  fei  toeren  öereibt  unb  öer« 

bunben 
bem  bifd^of  Don  Sollen  ju  aOen 

flunben. 
"barunib  fall  bat  nu  af  fein 
unb  nu  »ort  niet  me  gefd^ien*. 
ber  rait  fd^idtet  l^erau« 
180  jtt  ber  gemeinben  up  bat  l^aud 


unb  t^eben  fei  biben  fel^r 
bat  fei  toolben  laiffen  biffe  fd^tt)er. 
fei  toolben  geben  ire  frunbebarbei. 
unb  toolben  fruntlidfe^beben  fei. 
185  toat  boenlid^toel^r,  bat  |olt  gefd^ien, 
unb  bat  fie  bie  fad^en  liegen  ligen 
II  unb  bat  beffcr  bebed^ten  ^-  ^^®- 

unb  Jet  anber«  öurbred^ten. 
bie  tt)oefle  gefellfd^aft  bo  anttoort 

göf: 
100  'bae  entoirt  niet  anber«  af 

bau  toir  eud^  mx  ^ant  gegeben, 

of  it  toirb  fid^  ein  anber«  er]^et)en. 

ir  moifl  gain  flain  np  bat  l^aud 

unb  roifen  ber  gemeinben  bat  au«, 

195  bat  aOe  a^infe  fint  afgeftaUt, 

pf  ber  (om))t  ein  qu>ait  gerud^t 

manc^falt'. 
ber  rait  in  anttoort  gaf 
unb  }u  inen  guitlid^en  fprad^ : 
'bie  ajcinfe  bae  ir  »an  fpred^t, 
200  bat  gefd^ad^  bo  9iuig  toart  beladet 
mit  mand^en  bufent  man 
bau  mand^en  frembben  lanb 
unb  5Rui6  toolten  t>crbert)en  in 

ben  grünt, 
bie  feirbe  bie  fiat  t)an  Sollen  ju 

ber  fhmt, 
205  unb  brachten  mand^enman  in  noit, 
it  bieben    ot)er  20  bufent  man 

boit, 
unb  l^ulpen  ben  t>an  9iuig  ui«  ben 

fd^merfeen, 
be«  fei  un«  banfen  mit  Keinem 

^cr^en. 


153.  lagen  BC,         155.  »ollen  B,         160.  foH  B.         161.  anäf  albl^o  B,         162.  vnnt 
qn>amen  B,  bat  r^aibt^uif  BC.  164.  ^unb*  ft^lt  C,  t>nnb  toat  innen  atfamen  nitt  B. 


innen  aa  nitt  C.  167.  unb  »irC  »ollen  ^avenB.  168.  ^inf  A^ 

faa  [er  fad  Cf\  nitt  tenfler  an  bem  bienfl  Hetuen  BC.  171. 172  fehlen  B. 

^ufen  A.  iff  er  C.       173.  *bel'  fe^tt  B.      174.  ber  ferrer  A.  folbe  A^  foUen  C, 
fe^a  BC.  178.  *nu'  fe^tt  B,  »orttain  C.  179.  fd^.  Bei  fei  BC 

froubt  fd^iifen  B.  185.  »er  gu  tl^nn  B.  186.  I^ein  B.  flehen  C. 

fidiB,  191.  »iribt^C.  192.  anber^  196.  off  ef  funi^t  ^. 

ein  ant».  B,      199.  fe^ft  C,  ber  ^inf  e  bie  A.       200.  beleiht  B.       202.  auf  B, 
BC,  feirben  A,  *»on*  fe^ft  BC.         206.  »Ber  bie  C. 


170.  en» 
172.  3o^an 

177.  *nu' 

183.  gern  ir 

187.  )9nnb 

197.  innen 

204.  ba< 


174.  ^te  (SrbfS^ren,  toeld^e  bie  ga^r-      (Sr^bifd^of  )U  Se^en  trugen.  Sgl.  Stodf^. 
gered^tiglett  )toifd^en  (SMn  unb  2)eu^  t)om     (S^r.  @.  438  Slnm.  2. 


990 


fOc'iiaam 


@.  339. 


3.  340 


büt  1%  öffcnBatr  Bcfont 
2t»  loett  \>ux6f  oOe  kitt. 

t>o  ^er^o(  SttrI  Dan  ^ttTgonfc^ 

unb  u^DTfc^  moiß,  bot  man  it 

t>a  l^te  ^degen  ^tte  ein  gan^  jatr 
wxt>  29  tag,  bat  i^  toatr  — 

215  tootit  ^lettc  ^e  9}ittg  getoonnen, 
fo  ^c  ^ie  (SoOtn  begimnen  — 
ba  Betoei^ben  bte  bon  ScDen  tr 

mcK^t 
Httb  a(!^  ntatl  ^onbett  bitfent  gu(« 

ben  baroa  (cM^ten. 
ber  Toemfc^  taif er  mit  bf n  xtidfi^ 
ficben 

no  &>Drben  (ä  bor^u  gebfben. 

barumb  (difl  mi9  bte  jeind  beßain 
6i9  iDtt  bte  f(^0«(t  Be^Ct  ^n'. 
tixit  man  hi  Durfac^t, 
bat  loart  aUed  t>tta^t. 

225  bo  quam  no<^  einer  gnant 
bed  i(6  niet  bat  fein  befant, 
unb  fprac^:    'tt  motg  fein, 
ix  moifi  nod^  Betffen  ein  faut  tp^ 

l^lgen*. 
II  be  ber  tait  fat^  ben  ftorfeft  ftn, 

230  jle  üeffen«  got  n>a(ben  unb  gein- 
gen  ^fin, 
unb  meiften  gain  flain  u)»  bte  fiatt 
ba  man  bie  morgenf)>ra(i^  af  fac^t. 
ba  fhtnb  ber  flabt  renmetjter  hx, 
\^trc  ^erman  9iin(!>  unb  no<^  brei. 

235  Duttüatr  madi  i6  fagen  bat 
bat  fei  in  irem  l^^ien  tDaren  getDat, 
unb  fei  ntet  allein, 

«    mer  ber  tait  fel^  allgemein, 

211.  'bo'  ff^tt  BC.  "WM  «ur«.'  ftSfUB. 


ttnb  mtnd^  etbcr  iwui 
240  bet  bed  bagd  in  greiße  f orge  qnom. 
U^6)xetocn  enfinbt  man^  iitrgeH« 

bot  bem  tait  f o  nn^tiic^ 
foc^n  ftnb  wtd^o^oi. 
gott  Dcm^CBid  ^^  und  BooM^en. 
245  no<^  mciB  til^  bie  nxit^  fogtB, 
^ut teertet  ^eit^Srt  t^e^geiKigen: 
bot  nxttt  cSk&  iKta^  tHm  irnien, 
bottniB  meift  fold^  i»at(  gefd^ien. 

SBat  ntt  Dort  gefd^«^ 
250  ttp  ben  neiften  bonner^tac^, 
bot  TDtU  i<^  eu(^  loiffen  Detflaai. 
fei  qnomen  mebet  bei  ben  tait  gf 

gain. 
man  lieg  pe  guitlic^  innen.     ' 
ba  betjalten  fei  itcii  fin: 
255  'und  bttinft  aud^  fein  gsäi 
bat  bie  })ot|en  )»erben  beffer  U- 

bat  it  imb  nnt  allen 
niet  emvetben  übetfatten 
Dan  unfen  mi|guniieten, 

260  bie  iä^  niet  bat  noea^n. 
unb  ta>i0en  botniiib  ^n 
uf>  iebet  }pex^en  Deit  man  * 
Dan  ben  unfen  in  bet  fiatt*. 
unb  fei  tt>o(ben  it  fyoi  ge^it. 

265  bet  tait  antiDotten  in  bo : 
*be«  feint  »it  fe^  ftoe. 
bie  geineinbe  ftHt  bie  l^etren  toie  tmr 
unb  tDrr  ftnt  bie  gemeinbe  M  ir'. 
II  'ir  ^tten,  koit  ^nt  endf  utij 
me  ju  fagen, 

^70  bat  n?it  nod^  toillen  ^öDen*, 


21 2.  'mV  fel^It  BC.  213.  er  «kt  %A.  S. 

fie  gd.^atnbt  C,  218.  'moit  |onbnrt'  ftffit  C.  Ia(^t  A,  219.  rrcmfi^cB  A.  mit  aUci  f. 
221.  'uK«'  fe^a  C.  iXini  Ibeflabcn  C.  225.  'bo<6'  fe|(t  B.  226.  cnkar  B,  boiff  C. 

22S.  a|>)>etctn  C.  229.  faid)  tr  ber  C.  'Farben*  ftatt  'flarfen*  B.  231.  üan*  fe|lt  C. 
234.  '9ttncf'  fe^a  C.  23S.  ganle  r^atbt  fixier  C.  240.  'grotffe*  fe^lt  C.  24X  bal 
fie  C,  fei  fo  ii.  245.  a«d)  C.  245—48  fe^Ie«  B.  249.  92^v  ^octt  Ml  B. 

250.  binltag^  £.  262.  ^tveen  B.  264.  »ir  »olten  ibt  B.  267  n.  268  ia  Hmgcfe^r' 
ter  $clge  ^.         268.  'unb*  fe^tt.        269  u.  270  feilten  B.  m«  »inen  to.  v.  ge^t  ^abci  C. 

214.  ^ie  ^(ageruna  bauerte   ni^^t         225.  ^ie  $rofarelatton  nennt  3t^n 
etttmal  eiütnal  ein  DoUed  3a^r.  I^gl.      DonSuettett. 
^oelf;.  (Sf^ron.  832  Knm.  2. 


IV.  ^tmäfxomt  ükr  bie  Unru^^cn  1481  —  82. 


951 


unb  tat  fei  ed  ntet  nemen  Dur 

ungutt: 
bie  rentfammer  »otben  fei  l^atjen 

baß  bel^oit, 
'unb  toiBcn  au(]^  fc^luffefen  bar* 

t)an  l^n, 
bat  moiß  gefd^ien  fonber  toeber*' 

flain*. 
275  batjo  tüolten  fei  l^an 

txtn  bcr  gemeinben  jtoein  man 
fifeeti  u^)  ber  tentfamer  ju. 
bat  9ef(!^a(j^  aud^  bo. 
unb  fei  toolben  teii^enfd^aft  ))an 

gebain, 
280  unb  liefien  fei  batki  öctfiain, 
üon  btiffici^  jairen  l^et. 
bat  n>a«  ber  gemeinben  beger: 
'unb  bint  man  bie  faci^en  ted^t, 
fo  ifi  al  binf  fc^Ie^t, 
285  too  toit  l^offen  bat  fei  foHen, 
fo  gefd^ad^  bod^  ber  unfer  tJoiSC. 
ber  roit  moiji  ol^rlof  get?en, 
ber  gemeinbe  bie  boed^  öurlefcn, 
umb  bat  fei  jufreben  tt3eren. 
290  nod^  iDoIben  fie  fid^  baran  niet 

feren 
unb  ]^ot)en  ein  anbert  an : 
'jair«  fuifi  ber  rait  brufeein  man, 
bie  toerben  in  bat  gebrud^  gef oren, 
ber  moifl  ir  nu  bort  entberen. 
295  ber  toiHen  toir  eud^  brei  taffen. 
bie  anber  jel^n  ju  guiber  maiffen 
toiöen  toir  Deilen  bort 


up  anber  gaff efen  l^ci  unb  bort : 
ba  niet  me  enid  ban  ein  man, 
300  bie  f ollen  nu  bortan  jtoe^  l^an'. 
ber  rait  ließ  fei  anbertoerf  berftain, 
it  toere  toeber  ben  öerbuntbrief 

gebain. 
4t  faH  in  bie  lengbe  niet  moegen 

fein, 
toat  l^itft  it  ban  bat  toir  un«  geben 

brein, 
305  ba  toir  fd^ben  af  moegen  fregen 
nu  unb  ju  etoigen  jeiben'? 
bat  toa«  alle«  tjerloren, 
fei  toolben  fei  ]^at)en  geforen. 
it  toa«  in  umb  bie  rec^enf d^aft  niet 

gebain, 
310  fte  tüolten  bie  fromen  »erbilget 

l^an, 
II  nod^  umb  bie  jel^en  man  niet      @.  34i. 
toa«  it  aKet  niet  gefd^iet, 
al«  i^fx  l^ernad^  nod^  folt  l^uiren 
toie  fei  it  bejlunben  burjuferen. 
315  l^err  $eter  \>an  ber  Slodten ,  al« 

id^  ge^oirt  ^n, 
ben  geinf  ^emmerdbad^  mitfd^noi« 

ben  toorben  al^n. 
in  rait^fiatt  bat  gefd^ad^ 
bat  it  mand^  man  l^oirt  unb  fad^, 
bo  l^err  ^etcr  fott  öerjeKen 
320  »an  »olfart  bcr  flatt  tjan  Sööen. 
I^err  ^eter  moifl  fd^toeigen  ben 

ganzen  bag 
bem  boöen  3o^an  ^emmer^bad^. 


271.  'unb' fel&aÄ.  272.  toittcn  »ir  5.  274.  muflA  276.  auf  b«  C.  277.  feftcn 
A,  flegen  B,  fienbt  C.  ieber  rmtfamcr  brct?  A,  278.  \>atht)  A.  279.  'unb'  fc^tt  B. 
280.  'fei'  fel^U  B.  282.  i«  B  C,  283.  man  bad  ban  r.  B.  284.  fetnbt  aVit  Mtn  ge« 
Wi(^t  B,  285.  'fo'  ftatt  'too'  B.  290.  »oHen  A.  292.  !uif  A.  fcufl  B.  fuef  C, 
'ein'  flatt  'ber'  B.  299.  'me'  fe^t  B.  300.  man  B,  301.  in  C.  anber  »erff  1. 
304.  l^ilff  1.  St  ban'  fe^lt  B,  306.  nac^  unfen  einigen  C.  31 1.  no(^  au(^  B.  »mib  bie 
a^ein  m.  B,  313.  'no(^'  fel^lt  C  315  -  32  feieren  B,  316.  ber  IC.  fc^ocnen  C. 
319.  *b*r'  flatt  'bo'  A,      321.  fc^megen  A, 


295.  ^aäf  ben  Sefifmmungen  be« 
SSerbunbbricf«  öon  1396  bejtanb  bcr9?at(> 
aus  ben  beiben  ^ürgermeifleru  unb  49 
dtaüßifttxtn,  36  ber  festeren  tourben  t)on 
ben  22  3unftcurien  gemä^^lt,  unb  gtoar 
f  0,  bag  eine  iJEurie  t>ter,  eilf  ie  }toet,  gef^n 
ie  einen  toä^Uen.    2)ie  übrigen  breige^n 


todifUt  ber  ^atf)  au9  ber  gangen  i^ürger« 
fdf^aft.  @ie  (»iegen  ba9®ebred(^  (defectus), 
toofür  f^äter  bie  8egeic(inung  @ebru(^, 
(hieraus  mi6t)er{!änbltdf^  @ebraud^0t>erren, 
auffam.  ^gl.  bie  (Einleitung  gur  Sßtt* 
faffnng  ber  Stabt. 


952 


8et(agm. 


bat  qto>e(be  bem  erbot  man  fein  ^er^ 
e.  342.       \^fni  xm  btad^t  gtotffen  f(i^ttter^, 
326  t)ot  l^ie  ftd^  lagt  neber 
unb  ffatnb  nie  vcp  toeber. 
niemand  enborfl  im  f omen  }tt  fla« 

ben, 
fo  ^ait  {t(i^  bet  6otf  mit  f(i^alfl^eit 

belaben. 
unb  wp  feinem  bebt  ba  l^ie  lad^ 
330  moifl  l^ie  ^uiten  bet  faci^en  getxxKi^. 
gott  toin  innen  t>tXitom 
bie  in  fo  braci^ten  umb  fein  (eben! 

3(i^  fall  eud^  f agen  xoat  icb  tan, 
toer  focr  bie  jel^en  man, 

335  unb  toet  bie  aUe  toaten 

bie  bur  niet  ban  einen  enfoten. 
bie  Dan  jiegampt  Ratten  einen  man, 
nu  Dort  foHen  fle  jtoein  l^an. 
bie  öa^benber  beöglei^en, 

340  of  fei  toulben  toei^en. 
bo  bie  meiler  bat  fagen, 
fte  toolben  auc^  jtoein  ]^at>en. 
bie  fd^rober  enl^atten  be§  niet  noet 
unb  (ieffen  fid^  genoegen  barmit 

345  bat  fei  auci^  moel^ten  l^a^en  }toein 
man, 
bae  fte  bur  niet  ban  einen  f)Iagen 

ju  ^an. 
atö  id^  it  red^t  Derftnnen 
f 0  moegen  bie  Dan  bem  fleif d^am)>t 

iw^en  getoinnen. 
bie  l^arnefd^mad^er  unb  fannegefer 

350  toolten  bed  aud^  genieffen. 
bie  beder  qtoamen  aud^  barjo, 


bie  fleinme^  maren  aud^  bo  free. 
II  bie  f(^ome(^er  tooulben  be«  für« 

bei  ^n, 
toant  fie  l^atten  in  ire  gaffel  u))/ 

gebain. 
355  n)eren  fei  ba  niet  untl^Iten, 
gott  ^td  (id^t  anberd  (oiffen  \oaU 

ben. 
toant  atö  in  ietioad  gebrad^, 
fo  toaren  fei  in  ber  fd^ome^er* 

gaffe(  a(  ben  bag. 

9?u  l^oirt  toie  lang  fiunt  biefcr 

rait. 
360  a(d  id^  Demommen  l^ait 
flunt  [^ie]  a(fo  ein  l^alf  jair, 
bat  id  lunbid^  unb  offenbair. 
unb  toie  bat  juquam 
bat  faU  id^  eud^  l^emad^  fain. 
365  bie  meinong  aud^  barDan 
mad&  toa(  Derflain  ein  j|eber  man. 
ber  anfd^taid^  toad  unb  ber  fm 
bat  fei  ju  ber  gaffelen  in  toolten 

jelfien. 
ein  bifd^of  bau  Sollen  n>arb  M 

getoar. 
370  l^ie  nam  fein  ebelman  unb  quam 

bar. 
fei  l^etten  gern  ein  foin  ge^ait 
tufd^cn  bem  rait  unb  ber  gemein* 

ben  in  ber  fiatt. 
ber  rait  l^ette  bat  toait  (aiffeit  ge« 

fd^ien, 
fei  entoolten  barban  niet  l^uiren 

nod^  fe^en. 


331.  toiVi  it  in  BC,  332.  ^ulbta^ten  C,  333.  au(^  1,  td»  B,  fachen  1.  'ofT  fiatt  '»«e' 
B.  334.  to>er  nun  B.  337.  bie  von  3U(^am))t  Ä,  jie^am  C,  342.  bie  tooIten  B  0 
343.  eii^oettcnX^.  l^etten  C.  350.  bie  »olten  beffelucn  £.  351.  l^er^uB.  352.  ^aui^* 
ftffUBC.  354.  irer^^C.  357.  iet  3.  358.  fei  fle^  i?.  allen  ba(^  C.  361. '^ie' 
ftf^UABC,  363.  unb  aud^  C,  365.  '»at^  fiatt  'aud)'  B  C,  367.  't9a<'  fe^lt  B. 
'unb'  fe^It  A  C,  368.  'ber*  fel^It  B,  injel^en  B,  bie  gaffelen  »olben  gelten  C.  3)er  Serl 
fi^eint  oerborben.       374  fe|lt  C,  'niet'  fel^tt  B, 


326.  2)tefe  ^naabe  iß  t)erb(td^tig. 
Im  5.  Oct.  tourbe  $eter  )um  ©tSbtetag 
nae^eßlingen  aefdf^tdft  ((So^tenb.  xxxni, 
©l.  75b),  noc$  jum  22.  3)ec.  flnbet  fi^ 
(ebenb.  93»)  ein  t>on  i^m  unter^eid^neted 


@d^retben,  unb  bie  9{etmd^ront(  felbfl 
S.  566  nennt  t^n  unter  benienigen, 
toeld^e  am  18.  gebr.  1482  Don  ben  9uf' 
rfil^rern  gefangen  genommen  tonrben. 


IV.  «cmw^ronif  über  bte  Unruhen  1481—82. 


953 


375  bct  Bifd^of  bat  fei  fc^t, 

bat  fei  wölben  eine  ju  ber  c^r 

günttcn  barin  ju  fptcci^en, 

$ie  tt)oIbc  it  l^etpen  gelid^en 

unb  maci^en  ein  f  oin  ' 
380  of  l^ie  it  funb  geboin. 

toat  l^ilft  bat  i(i^  it  mad^en  (an!? 

it  entoart  niet  ban  einen  janf . 

fo  fd^eibc  ber  bifd^of  lantgrebe 
^emian, 

^ie  enfonb  gein  foin  ertt>ert)en. 
385  beffefoen  glici^en  lieg  ein  l^er jog  t)an 

®ü(id^  unb  33crg  fagen 

burc^  feinen  rait  binnen 

ßööen  mit  jüc^tigen  finnen. 

bie  gemeinbe  filoid^  it  aöe«  af 
390  unb  gaben  barumb  niet  ein  faf . 

ber  rait  ban  i^anffort  toar  aud^ 
l^ie 

unb  fei  töeren  gern  getoefl  bie 

(I  bat  fei  gern  ben  untotöen  l^etten 
moegen  niberlagen, 

mcr  fei  entootten  beg  niet  l^uircn 
getDagen. 
395  bie  ban  ©traigberg,  aU  id^  l^an 

gel^oirt,  tl^eben  ate  crbar  man : 

quamen  ^eraf  ben  Siin, 

bod^  fo  mod^t  it  niet  fin. 

unb  anber  rid^^flebt, 
400  fei  enfraigben  nar  geiner  bebt. 

graben,  ritter  unb  fned^t 

fettend  gern  l^ingeled^t. 

bat  toa«  aöe«  berloren, 

fei  toolben  ein  anber  lod^  boren 
405  unb  nahmen  beir  erbar  man 

t)ür  ftd^  unb  l^oben  an : 


'mcr  l^aittt  berfianben, 

bat  ir  bie  munfe  ^it  gel^ait  bur« 
l^anben. 

ba  tt)iflen  toir  red^enfd^aft  »an 
410  geboin  l^ain*. 

in  toarb  toeber  gefad^t, 

it  toere  aKet  rei^t  gemad^t, 

unb  »orben  be«  unberrid^t, 

bat  fei  anber«  finben  fulben  nid^t. 
415  bat  ^If  aöc«  niet, 

ei  toolben  in  iet  umbe  niet. 

0  tt^er  biffe  »eir  man  »aren 

bat  mU  id^  mäii  offenbaren. 

^err  ©og^in  ban  ©trafen,  al«  id^ 
la«, 
420  ber  ein  burgermeifler  toa«. 

l^err  ^einrid^  ©uberman 

loa«  ein  rentmeiflcr  ber  flatt  SöU 
(en  ban. 

unb  bannod^  barjo 

l^err  ^cter  bon  ber  filodfcn,  l^oirt  6. 343. 
id^  bo, 
425  unb  l^err  ^cter  ban  (Srtetenfe, 

bamit  mad^tenfei  ein  groig  geben«. 

fein  fol^n  ein  rittmeifler  toa«, 

bc«  l^atteri  fei  einen  groigen  l^ag. 

fei  fatten  in  barban. 
430  fonber  fd^ult loa«  it gebain  inne  an. 

bannod^  jtoein  feiner  hied^t, 

ben  gefd^ad^  aud^  unred^t. 

it  fieit  nit  au  }U  berjeUen 

toat  breoen  bie  fd^nuibe  gef eilen. 

435       9ht  l^uirt  toat  gef d^ad^. 

ban  ber  paiff(^aft  l^oirt  id^  gen)ad^ : 
fei  unb  ber  rait 


376.  'fei»  ftfflt  A.  »cUen  fle  ju  C.  377.  tteiguimen  B.  378.  »erfltid^en  B,  379.  einen 
A  C.  381.  I^itff  A.  gu  rancf  A  B.  382.  fand  A.  fand  B.  387.  SoUen  binnen  B. 
390.  flauben  barumb  einen  ralff  C.  392.  'unb'  fe^it  B,  unb  ben  to^aten  C,  393.  'fetten' 
feftJt  A.  'moegen'  fel^tt  C.  395.  ©traf  bürg  B.  398.  *bo'  flatt  'bo*'  B,  401  u.  402  fel&s 
ten  B.  402.  nibbergel.  (7.  403.  anber«  aUe«  C.  407—416  fel^fen  B.  407.  »^er 
löait  A.  toel&r  ibt  C.  409.  'mu'  UW  ^-  410.  ftan  geban  C.  413.  nnb  ba«  C.  »art  bei 
funben  recftt  A.  414.  b^o  A,  ba  C.  funben  A,  'fulben'  fe^rt  C.  415.  anber«  aUe  C. 
416.  wonen  ibt  finben  ni^t  C.  umber  nicftt  A,  424.  'ber'  feilt  B.  425.  »an  ber  @rben 
C.  426.  geboen«  C,  ATI.  renbtmeifler  C.  428.  fetten  einen  A.  429.  'unb'  jlatt 
'fei'  BC.  430.  wart  e«  im  getl&an  an  B.  tvaf  ein  angebain  C.  431.  rl&et  C.  433.  nitt 
n>ott  atte«  B.       435—99  fehlen  B, 


954 


Beilagen. 


flunben  niet  in  gutben  ftcnt, 
unb  l^bbtn  e^lkl^e  anben 
440  mx  ben  rait  turl^ben 
<s.  344.       II  mit  manbatcn  unb  cmbct  Briefen, 
bie  fei  Uüidi  folben  i^an  laiffen 

Hegen, 
toant  tt  tntoa^  gein  jett 
in  bem  untDiUen  nnb  neib 
445  aU  voaS  begunt 
ju  ber  felBiget  jiunb 
tufd^  ber  gemeinben  unb  bem 

taitl^. 
unb  (ciffcn  bie  Brief  fel^  an 
ben  rait  unb  tooutben  fei  jum  Bau 
^n. 
450  töer  ber  Bon  gdommen, 
@.  345.       ju  Bon  wercn  fei  getocfi  aljufamen 

fomnten. 
fei  entDoIben  be«  niet  gejlaben, 
bat  mon  ben  rait  unb  fei  mit  Bau 
fulbe  Begaben, 
•  unb  giengen  »an  jiunt  an  bar 
455  jufammen  unb  namen  ber  fad^en 
toar. 
bae  bie  jKiiffd^aft  toa^  Bei  ein 
jufammen  groig  unb  !(cin, 
ba  l^oif  ein  ju  fpred^en  an 
atö  id^  il  »erjlanben  ^n  : 
460  'ir  Ferren,  gott  getoe  ud^  guiben 
bad^. 
tt)ir  hdnt  einer  fad^  l^oeren  geti>ad^, 
bat  ir  un3  jum  Bau  mitt  Brengen : 
bat  enti)iüen  toxx  niet  gel^engen. 
unb  nimpt  e«  niet  öur  unguit, 
465  bat  »ir  be«  Beflain  in  btffer  noit. 
unb  toir  boint  eud^  fagen 
bat  ir  be«  niet  me  enboit  getoagen, 
unb  fait  un«  of  ir  bat  af  »ilt 
jleaen, 


unb  fait  it  fcnt  a^jojtelen  euren 
gefetteu, 
470  bie  aud^  bed  l^nt  Begunt 

ju  biffer  felBcr  flunb'. 

ber  pxtiattn  fprad^  ein : 

'jae  ir  fol^  gen>ad^  l^uiren  gein. 

unb  toitten  nu  un«  6a§  Befnmben 
475  nu  unb  ju  aßen  flunben*. 

ein  anttt)ort  toart  in  gegeben: 

'it  fofl  fic^  Ba(b  ein  anbert  erl^eöen. 

bat  ir  bed  Befianben  l^ait, 

bat  enid  gein  guit  raitl^. 
480  bod^  fo  toitten  toir  bot  nu  loijfcn 
briocn 

unb  »itten  un«  nit  forbcr  !it)en'. 

II    3)arnad^  up  einen  moentag 
ein  morgenfprad^  bo  gefd^d^, 
bat  man  »an  Bauffen  Soden  ^er* 

Binnen 
485  Broit  moed&t   feit    Brengen  mit 

ftnnen 
unb  Beir  beffelBen  gleid^en. 
beg  tt)a«  aöe«  noit  fid^erüd^en : 
it  toa«  buir  jeit  in  atten  (anben 
»an  wein,  Broit  unb  aller  pro» 

fianben. 
490  id^  moiß  »an  tt>onbcr«  fogen : 
toer  ein  quart  oflic^«  folt  ^aBcn, 
ber  moifl  öeir  alBuö  l^an 
of  l^ie  moijl  fei  laiffen  jlain. 
ein  pont  Boteren  brci  fd^itting, 
495  ein  quart  toein^  t)unf  fdBiUing, 
ein  malber  forn«  neunbel^alf  marl 

unb  niet  min 
unb  ein  malDer  toeig  be^gleid^en. 
toat  Pft  bat  id^  öil  fed^te? 
it  toad  aQed  buir  toat  man  ^u 

Sööen  Bred^te. 

439.  anberen  il.  anbren  C.  447.  ^bcm^  fe^U  C.  450.  unb  wen  ber  C.  451.  gcipdl 
unb  a(fo  fameu  Ä.  3)er  Sßtxi  fd^ctnt  »erborlben  ju  fein.  452  fel^tt  C.  453.  ban  man  C. 
fulbcn  Ä.  457.  '§ufan\men'  fel^tt  C,  458.  l^ueBen  ju  C.  459.  4t'  fe§U  C.  460.  eincii 
gueben  C.  465.  ir  beS  Matt  [befiäbt  C]  AC.  466.  etid^  bomit  A,  472.  iptaijtni. 
476.  *tt>art'  fel^lt  C.  477.  fott  A.  fall  C.  479.  bat  em  i«  A.  481 .  forber  nit  reiffcn  C. 
483.  'bo'  fel^tt  C.  488.  ein  buir  C.  489.  unb  brobt  allen  C.  490.  tounbrm  C. 
496.  je^enbe^alb  C.  'unb  niet  min'  fel^tt  C. 

469.  2)a9  (^etgt  bem  (£apttel  bed  @tift9  @t.  ^pofleln. 


IV.  9ecim*romf  übtr  bie  ttnru^^cn  1481  —  8?. 


95§ 


500      3(j^  cnbatr  niet  gebcßfcn 
toat  fei  btetjen  t>ic  'oan  gtoner 

tentcn. 
auf  fent  ^cokud  bad^ 
](iatten  fei  gemad^t  ein  öerbtad^ 
unt)  l^atten  einen  btief  boin  fd^ri- 

üen: 
505  f 0  tsiat  fei  geboin  ^tten  unb  tour* 

ben  btit^n^ 
bat  fo(t  aüet  fein  geboin 
fonbct  tijebetjloin, 
unb  tüotben  befegelt  l^an  ben  Brief, 
it  »ere  iemant^  leit  of  tief. 
510  ein  feget  oan  jeber  gaffeten  tDoI-- 

ben  fei  an 
ben  brief  gel^angen  ]^at)en. 
bod^  toQlt  it  gott  gelangen  niet 
bat  it  fo  t&tt  gefd^iet, 
unb  bat  fid^  bie  fronten  bebad^ten 
515  unb  fid^  bartoeber  lagten, 
al^  aud^  i^^ä^adf 
up  be^  l^iligen  fent  9?icla«  bag. 
toeren  gel^angen  an  ben  breif 
bte  feget,  .bat  entoer  mir  nkt  leif. 
520  bat  enioolbe  ber  goibe  fentSiictau^ 

niet  l^ain, 
barumb  taift  un3  alle  fein  bro* 

berfd^aft  entfain. 
unb  bie  faufluibe  aQe  gemeintid^ 
tad^ten  bart»eber  fid) 
II  unb  entoofben  be^  folgen  niet 
525  ben  brief  ju  befegelen  iet. 
»onber  l^ait  mid^  fe^r 
toat  fei  badeten,  bie  nu  l^eir 
up  ber  jhaigen  öur  tudi  gain, 
bie  bie  feget  an  ben  brief  tootben 

l^ain. 


530       9iu  fad  id^  ud^  fagen  t>txctan 
fo  tme  it  iVL  enbe  cptont. 
bo  man  fd^eif  1482  jair  — 
bat  i^  ol^n  jtoetüet  toair  —  5)ec.  e. 

be^  moentagg  ju  üaflabenb  »ebr.is. 

535  }u  morgen  quament 

bte  und^tit^  gcfettfd^aft  att 
auf  bat  raitl^au^  mit  groißem  fd^atl, 
me  ban  jttyeil^onbert  an  ein  l^uif 
unb  l^eifdben  ber  rai^frunb  tjiel 
l^eraud. 

540  bo  qruomen  nod^  barjo 
ein  gefeüfd^aft.  I^oirt  id^  bo: 
ettid^  t)on  ben  bontworteren 
giengen  up  mit  ))aren  \üß  bat  "^aud, 
uj>  bat  man  fei  fott  tjoerten, 
unb  quamen  vcp  bat  raitl^au^. 

545  bo  l^oif  fid^  ein  groi§  gebui« 
unb  atte^  toebet  ben  xait^ 
ber  ba  fag  in  groiffer  noit, 
unb  brongen  in  bie  ))r o^jl^etef  ammer 
unbtDotben  bie  Ferren  mit  nal^men, 

550  bat  man  fei  l^erui^  bebe  fommen, 
of  fei  lootben  fei  mit  gtoatt  l^an 

genommen, 
unb  l^atten  fei  in  einen  brief  boin 

fd^riöen, 
ba  fei  iren  toillen  mit  motten  bri* 

öen. 
toat  jtoei  unb  jtoen^ig  erbar  man 

555  bie  moijlen  mit  in  ju  tl^om  gain,  @.  346. 
unb  bannod^  be^  rait^  neun 
motflen  aud^  p  tom  ftn, 
fo  bat  irer  ein  unb  briffid^  toa^ 

jufammen. 
fo  tt)er  biffe  l^erren  loeren  mit  na]^= 
men 


501.  ^^ie  fel^lt  B.    toan  Ux  gtoenen  für  (!)  C.  508.  ^ant  Ä.  518.  bte  br.  AB, 

520-21  feWen  B.  522.  *aUe'  fe^tt  B.  625.  bie  5,  bat  C.  gcfelen  nidjt  C  526.  web^ 
ber  ffait  C,  527.  fei  itu  bauten  ^ier  B  C.  528.  auf  ben  (7.  fic.  bie  vur  B.  532.  1483  A. 
535.  DO  qtvamen  C.  536.  vnreblic^e  B,  538.  2000  B,  540—43  fel^Ien  B,  543.  fol^ 
ten  Ä.  fu((  fragen  C»  545.  an  ein  B.  646.  ^ben^  frl^tt  A,  551.  getoatt  I^oUen  B. 
662.  'fei'  fcl&lt  B,       556.  'in'  fe^it  C.        657  fel&It  C.  getrou  fJ?n.il. 


501.  '^te  gejeUen  Man  ber  groener 
tmtett'  Riegen  bie  SÜttt^et  gliidt^ttinge, 
bie  fidl^  nad)  ber  Serpörung  i*üttic<^*«  burt^ 
Äarl  ben  Äüf^nen  (1468j  ^3lünbernb  her- 


umtrieben. @in  9lat^i8beWIu6 1471  @c^>t. 
9  toertpieö  fte  au«  (£öln.   üWorgenfprad^en 
(@tabtard(>.  3Rfc.  A  IV,  57)  «(.  113»». 
560.  Ueber  ba«  fotgenbe  ^er^eid^nig, 


956 


Beilagen. 


560  bat  fad  iöf  eud^  (aiffen  k>erfiatn. 
ben  itflen  ben  x6f  faci^  a^n, 
@.  347.       II  ffttx  ©oßtom  DaH  ©tral^tcn,  atö 

bct  ein  bttrgcnncijier  »a«. 
barjo  l^etr  ^cinrid^  ©ubcrman, 
565  ber  ein  tentmeiflet  toa9  ber  flatt 

Sollen  ban. 
l^err  ^Seter  »an  ber  Älocfen  moiji 

mit, 
»ant  ^ie  toolt  niet  fingen  ir  Ret. 


a(j9  iä^  }u  red^t  faci^  unb  (ad. 
no(!^  tDotben  fei  er  me  l^an  bar, 
beg  iDarb  dol^an  äRebman  ^Gocifc. 
590  dol^an  9tummel  koarb  ü  aud^  ge« 

fögt 
unb  tDart  aud^  ju  tl^om  gelaii^t. 
dol^an  t)an  %m)ei(er  bem  loort 

gehoben 
bat  l^ie  ju  tl^om  gicng,  of  fei  toul* 

ben  in  ^foHen.  ^ 
beggleid^n  3o^n  ©onier. 


ber  Dierte  ämolb  tjan  SBeffelinf   595  $eter  Surbad^  moifl  mit  fonratcn. 


ber  ber  fiatt  getoetbmeifter  toa«. 
570  ^einrid^  ^ai(|  toad  er  ein  gnant, 

bem  üHirt  auc^  bie  fad^  6e!ant. 

unb  ^einrid^  »an  Öücrbad^  — 

gott  geoe  und  guiben  bad^! 

Sonrait  t)an  äJerd^em  n>ad  aud^  ba, 
575  fo  »ie  fei  fommen  l^emad^. 

dol^an  Xointberd^  moifl  mit  gain, 
@.  348.       3o^an  ÜRuißgen  enlieffen  fei  nit 

fiain. 

unb  ^cinrid^  935in 

moifl  l^ie  aud^  einer  ftn. 
580  Sol^an  @}>or  bed  »olben  fei  niet 
oergeffcn, 

Sol^n  ©reifratt  toart  beffeltjen 
genieffen. 

3o^n  9{obenfird^en  al9  id^  fad^ 

moifl  mitgain  vap  benfeben  ba^. 

dol^an  'oan  ben  93roe(  toa^  aud^  ba, 
585  fo  toie  fei  fommen  l^emad^. 

Sol^an  oon  Serd^em  er  ein  n>a« 


ber  (e^tc  mad^  toot  2:ilman  ®a(» 

monfier  ftn, 
man  bebe  im  aud^  beffelöen  f(^in. 
t^ranf  2Bar|  toa^  oud^  ba, 
be«  toar  mi^  öergcffcn  toolna. 
600  id^  »itt  ud^  ber  bener  aud^  ein  böl 

nennen, 
ir  moed^t  (id^t  aud^  ein  bei(too( 

fennen. 
II  Sol^an  öanSom)^  unbertm 

raitl^aud 
»a«  ein  bord^reüe  unb  moifl  l^er* 

nid 
unb  ber  6urgermeifler  »iger  beib, 
605  unb  tl^ebe  in  groiffe  (eit. 
unb  ber  jeindmeificr  mit, 
be«  muttenfd^riöer  toergaßen  fei 

niet. 
unb  ber  bord^greüe  np  granfcn- 

tlfforn 
moifl  u))  bie  3)ranfgag  gain  ju 

tl^om. 


561.  i^  bae  M  B,  565.  'ban*  fel^tt  Ä.  566.  moi^  Ä.  567.  'niet'  fe^lt  C.  568.  Xrsbt 
C.  569.  ba<  txfit  *ber^  fe^lt  B,  ber  bat  ge».  Ä.  flatt  (Sotten  B,  570.  xowrt  cn  ein  A. 
572.  'van^  fe§lt  B,    Otoerbeif  C.  573.  einen  guiben  B,  576.  3o^an  t)on  %stA' 

Berg  B,  dil^einberc^  C.  motf  A.  577.  tef  fie  (7.  578.  aRt}n  ^.  aGBvnn  B,  SBetn  C. 
579.  'er' flatt  *^ie'  B,    'einer'  fel^It  C?.  581.  ©riert^.  585.  'fei'  fe^ItJ. 

587.  'gu'  fe^tt  C.    \<x%  tonnb  (a^  B,  588.  'er'  fe^tt  B.  590.  Summel  A.  3-  »an 

aStertt  £  C.   tvart  im  au(^  ^ugefad^t  ^.  595.  J8ur(^arbt  C.  596.  fal^metfler  i£. 

alsmeiflerC.  597.  'auc^' fe^it  1?.  599.  mil^r  C.  fe^rnae-B.  600.  'ott<^' fe^it  Ä. 
601.  i<b  A,  moec^t  fei  aud^  tooU  fennen  B,  602.  dornen  ^  C.   9ontc^m  B,   ^vf  £• 

604  fc^(t  C,  brottweiger  B.  605.  ant^eben  ir  A.  «^b  bebe  innen  fel^r  Icit  B.  ibt  bebe 
innen  leibt  C.       608.  'unb'  fe^lt  B.       609.  moifl  au(^  iu  t^om  gain  ^. 


befonberd  über  bie  iRamen  $eter  t>an  ber 
^lodEen,  ^einrt^  £)t>erbat(,  3oban  9loi> 
benltr^en,  3oban  Stummel  unb  2:tlman 


©atmonfler  k>gl.  bie  9loten  }Ur  fr^fa* 
relation,  oben  ^.941. 


IV.  SRcimd^ronif  über  bie  Unrul^en  1481—82. 


957 


610  bannod^bctgctocIbtid^tcrbobcnbTei 
t)te  f&otütn  fei  aud^  i)at>tn  batbei. 
bo  fct  nu  aüc  jo  4om  toaten  ge«» 

flain, 
cntöolben  fei  in  gein  guit  boin. 
unb  bo  bit  gefd^ad^ 
6t  &  bat  toa^  bed  moentag^  t)OTmittag. 
unb  bie  jiatt  toa^  gefd^Ioßen  jo, 
bat  niemant  ui^  nod^  in  moec^t  bo, 
f 0  bat  bie  gan^e  ftatt  beioegen  toart 
öanbem  u^>(auf  jubetfetbigetfatt. 
620  bo  fad^  man  mend^en  fronten  man 
bie  ben  ba(!^  nie  btug  aug  enge« 

toal^n, 
unb  mand^e  erbat  frauen 
bie  ben  bad^  alfamen  fd^rauen 
'o  l^err  gott  »am  l^emelrid^! 
625  nu  (atg  bodb  erbarmen  bid^ 
unb  »enbe  ben  gefangen  ire  fd^mcr* 

feen 
ba  fei  auf  bem  tl^om  fifeen. 
mit  unre^t  ^ait  man  fei  nie  be« 

funben. 
gott  faU  it  ]^e())en  ^red^en  ju  aUm 
jiunben*. 
630  bo  bifle  l^erren  u|>  ben  tl^orne 
loaren, 
gott  t)am  l^emelrid^  loolt  fei  be» 

loaren 
unb  gaf  in  bat  in  treu  flu 
bat  fei  bie  jjorfeen  namen  in, 
unb  l^atten  baru))  fic^  alfo  geftalt, 
635  bat  bie  fc^noebe  gefeQfd^aft  l^atten 
gein  getoalt 
quait  an  fei  mod^ten  lagen 
bi^  man  in  quam  ju  ftaben. 

II    9tu  tt)i(  lij  eud^  fagen  bort, 
a(^  idb  nu  l^an  gel^oirt, 
640  ton  ben  fromen  bürgeren  in  ber 
jtatt 


bie  in  irem  l^erfeen  toaren  getoatt. 

fie  riefen  bie  gaffelen  al^n: 

'latft  un9  ben  gefangenen  beiftain 

unb  l^elfen  in  ui^  ber  noit, 
645  fo  foQen  u>ir  be^alben  e^r  unb 
guit\ 

ber  bae  ein  anl^eber  toa^ 

l^ief  d^  do^an  t)an  @(ftd^,  afö  id^  (ad, 

unb  ber  bie  fromen  alfamen  anrief. 

bat  load  in  aQ}ufamen  tief. 
650  bo  ein  jeber  in  fein  gaffet  quam, 

guibe  mer  l^ie  aud^  ba  t>anai)m. 

ba  tourben  alle  gaffeten  gefraigt 
mit  flu: 

of  jemand  bae  ttjere  in 

ber  ben  rait  l^ett  l^etfen  benfen 
655  bat  man  ben  rait  fo  fulbe  frenlen. 

bo  fd^ioeig  maUid^  fliU 

ber  be«  morgend  l^ait  geboin  fein 
toitt, 

unb  toorben  f«^  bebenfen 

unb  ber  moit  loart  in  fidf  fenfen. 
660  it  enwad  gein  man  fo  floi^  gnant 

ber  bed  borfi  fein  befant. 

unb  f^>rad^en  allet :  'nein, 

unfer  enl^td  geboin  gein'. 

VLf  ieber  gaff  eleu  tt)urt  gef^jrod^en : 
665  *bat  enbuid^  niet  ungetorod^en ! 

tt)ir  »illen  und  tjerbinben 

nu  unb  ju  aKen  fhtnben 

unb  »itten  bie  l^erren  ton  ben 
tl^omen 

^ten,  barumb  enbarf  {id^  nie» 
manfe  jomen*. 
670  unb  bo  bit  gefc^ad^, 

bat  toad  bed  moentagd  nae  mittag. 

unb  befd^eiben  fid^  bo  alfo 

bed  legten  tagaben^  froc  @.  349, 

u))  bat  raitl^aud  ba  bei  ein, 
675  beibe  groi§  unb  Hein, 

unb  fd^Ioijfen  ba  unber  fld^, 


Sebr.19. 


6to.  gett)e(bmeifler  bobbeti  B,        612  u.  613  fehlen  B,        613.  au(^  gein  C.  616.  ^toar 

fc^lt  C,       616—706  fehlen  B,       617.  imanbt  tiit  in  no(^  auf  modft  C.       625.  'do(^'  ftffiX 

C.      631.  \>an  bem  I^emmet  »ot  C  tvoU  Ä.      632.  gaff  bat  C.      634  fel^It  C,  635.  '^at« 

ten'  fc^tt  C,       640.  unb  bie  frommen  C,        641.  gerabt  C.       643.  (aif  A,  647.  (SU* 

WiitC.       652.  flefoc^tC.      654.  'ffttf  Ufflt  A,  f^at  C.      660.  *fo*  fe^tt  C.  664.  *ber' 
ftatt  4eber^  A.        669.  burfft  iffx  eud^  nit  ^urnen  C.       671.  morgend  na<!^  C, 


958 


tküagen. 


txU  fei  Im  i^ta  aü  ^emetntici^  nu  fi^U  tr  neue  tuet  l^uiroi. 

t)onbentl^i>r]tentt)0lten^atnl^t)en    710  an  tec  (Srenf>i)r^n  qtixmten  fei 


f enter  jemand  toeterfagen. 
680  Mi  gefij^ad^  alfo. 

be^  »)a^  ]»jftn<l^  tviax  man  fvo. 
e.  350.       II  unb  gtengen  ))on  ftunt  an 
bei  ben  rait  aüjitfammen. 
nnb  tl^eben  b^m  xait  Ivmt, 
6S&  fie  mulben  l^aDen  ya,  ber  fiunt 
bie  ^en  »an  bcn  t^omen : 
'barumib  foU  tr  euc^  auc^  ntet  }or« 

nen. 
loiit  tr  mit  nnd  gain 
bat  bunft  un^  guit  fein  gebain'. 
690  ba  toarb  erfreuet  fer 

bie  lour  tooren  in  gro^m  f<^n>er. 
ber  ein  burgermeifter  ba  fag 
ber  ntet  ju  t^om  emwi«  — 
^r  3t)i^an  »am  S)att>  n)aiS  l^ie 

gnant 
@  351.  695  nnb  )»ad  mend^en  man  mol  6e« 

fant  — 
l^oif  aB  ya  ^yatAtn: 
*bie  uuboi^t  faiot  uni8  gott  l^elfen 

toxtäftn. 
0  gott!  to>tr  banfen  twif  fel^r 
bat  t^r  nn^  6enim))t  biffe  groiffe 

fid^töer. 
700  toxx  nnSen  »on  ffcnnt  al^n 
gern  mit  tuii  gatn\ 
ein  fi^oin  jf^roced  ba  gefc^od^ 
»an  bem  rait  unb  erbar  gemein* 

ben  ben  bail^, 
nnb  gien^  al^n  bie  tl^orn  ßain 
705  nnb  lieffen  bie  gefangen  l^rafgain, 
otd  auä)  gefd^acj^ 
auf  benfelben  bin^tog 
nmbtrint  ju  jmilf  u^en . 

677.  bat  fld^  r.  'Ott'  fe^a  C.       6«1, 


aQe  ki  ein 
beibe  groig  unb  Hein, 
bo  toort  l^err  @o§»tn  tan  ©tro^ 

(en 
ber  burgermeijierdfiaf  »ebcr  bc* 

»d^en, 
bra  im  3o^n  ^emmer^a(^ 
715  ben  anberen  tag  genommen  af. 
bie  frome  gemeinte  geingen  ^ 
unb  leiten  fei  töebcr  in  bie  xdp 

famer  bo, 
nnb  faxten  ein  ieberen  in  fein  jlott 
ba  ^ie  bed  anbeten  bag^  gefefen 

l^tt. 
720  bie  frome  bürget  bleDen  tm  t«t 

tamer  fioin 
nnb  iDotben  bie  unboed^t  geftraijt 

l^ain 
II  nnb  fat^^tcn  in  mit, 
bat  fie  öergcgen  ber  ttntoen  nict, 
*bie  tt)ir  eudb  gebain  fymi  mit 

güibem  l^er^n, 
725  bat  tt)ir  enci^  l^ant  gel^otfen  m 

ben  fd^mer^en. 
nu  begeren  toir  t>an  jlnnt  an 
bat  ir  fiie  fhraift  bart>an 
bie  fd^ulbid^  pnt  an  ber  bait: 
bat  iß  unfer  aßet  tait, 
730  bat  tm&tn  toir  tan  ftunt  an  ^an 

gebain 
of  )i}ir  )9)itteit  it  fe(bet  befiain'. 
bo  fjjrad^  ber  erbot  rait  ju  in : 
'toat  ix  teilt,  bat  fall  fein, 
ban  ir  i^at  un«  öerloijl 
735  nnb  unfer  toeibcr  unb  finbet  ge- 

troifl. 

*erbar'  fe^t  C,  687.  *aud>'  fc^Ct  C,  6b8.  'ubI' 
fel^tt  C,  600.  'bat*  fiatt  'ba'  A.  693.  t^i>rti€n  toai  A.  ^4.  inm  S)ain  G.  «08.  flitt 
bet  bai|(ft  A.  707.  Stad^  einer  Hat  von  9i  Werfen  beginnt  l^ier  »teber  B  :  'auff  tiinftag^ 
SU  fafiabent  omb  stoelff  ol^ren\  ®enau  fo  D.  710.  9l^etnpor(^eii  C.  715.  ben  tau  )>' 
uocrenl  l^art  gen.  ^.  716.  j^inju^.  717fe$lt27.  7t8.  iebcr  Ae.  720. 'bKrgrr' 
fel^It  C.  722-26  feilten  A  723.  ben  trutwar^ -4.  ber  tteunwirbt  C.  725  fe^itC 
727.  'bartton*  fel^lt  A.  728.  alle  bie  B.  729.  ba<  fei  iren  («^n  freien  ba«  ift  viil  uuB- 
^n  AC  folgt  (in  Ctnit  geringen  ort^ograpl^ifdien  %b)»eid)ungen) :  bat  tß  eilt  anbtr  nietm^ 
enb^oet.  732.  'erbar'  fe^lt  B  C.  73:».  alle«  »ar  ijr^.    toit^x  tuinen  C.  gefd^ia^- 

734.  unb  ir  A  C.       735.  »nb  vnd  oafe  B^ 


IV.  9fcimc^ronif  über  bU  U»ru^ien  1481—82. 


d5^ 


tut  (aift  un^  !omes  fytx 

bie  benet  mit  kern  l^nifd^  unt 

tDcn  ir  mit  tt)itt  l^fttt 
t)ie  laifl  auii^  ir  l^arnifc^  al^m^Dtn'. 
740  t>o  feit  gefd^ad^ 

b€«  (cflen  .öafiaknt)  ju  mittag, 
fei  enbcrcben  fid^  nict  lang 
unb  öan  jiunt  an  i^an  ban 
unb  giatgen  mit  ganzer  mad^t 
745  uiib  namen  bcr  gürbelmed^ctgaffct 
ad^t. 
ben  irflen  fei  ba  taften  c^n 
bat  t»a^  3o^  ^emmer^bad^  unb 

nod^  ^kDein  man. 
£i(man  ©d^tinmed^et  too«  ^ie  ein 

gnant 
unb  Sol^an  ^an  Äet|>€ii  bct  anber 
genant. 
756  vip  bat  taitl^u^  ben  felben  boc^ 
fteid^  man  aud^  3ol^an  ?eimbad^. 
unb  geingen  bo  »cttan 
u))  bie  öifd^mengelgoffet  uab  !rc* 

gen  bae  pam  man. 
Qo^an  ^di^  ber  ein  »a«, 
ibb  bcr  anber  Sol^an  2)ui6  aU  id^ 
(ai«. 
unb  brad^ten  bie  feg  jufammen 
uj)  ber  fleifd^l^euer  gaffet  in  ein 

famer 
unb  bunben  fei  bae  bei  ein, 
ber  enfunt  cnttauffeu  gein. 
reo  unb  t)an  ßunt  al^n 

(ieg  man  fe§  )>riefter  bei  fei  gain. 
einjeber  nam  einen  bur  fid^ 


unb  unbemei^  m  fteigUd^, 

II  bat  l^ie  bebe  fein  bid^t  red^t 
765  unb  fi^  fücifilüi^  bebed^, 

'toant  bie  geit  l^ie  i^  — 

beg  pt  pdbcr  unb  getoig  — 

bat  ir  ban  fiunt  an 

in  ben  boit  moijt  gain*. 
770  bo  bie  bid^t  xoa^  gefd^iet, 

man  fid^  niet  long  beriet. 

Sl^ie«  ban  ber  ©d^teiben  jiunt 
auf  bem  ^eumart, 

bem  bat  fd^toert  ^u  ber  fettiger 
jeit  beoo^ien  toart 

unb  ^tad^  Dan  ber  \tat  wegen  }u 
bragen, 
775  ai^  idf  ](|oirt  fagcn. 

bem  toart  dD^ost  ipemmerdbad^ 
bebDl^n. 

ben  lieg  l^ie  ui^  bem  tortl^auö  i^oU 
len. 

bo  l^ie  in  bem  tortl^au^  toaß, 

f))red^en9  l^e  beput  al^  i^  l<ti^  '• 
780  'bad  iä)  i)an  gebain  ^it, 

be^  enl^an  id^  oan  mir  felber  niet, 

unb  bie  un^  bit  i^nt  gcrabcn 

ber  ennimpt  gcinen  ju  gnaiben. 

fei  l^ant  fo  toal  ft^olt  ol^  toir, 
785  beg  geloeft  fidler  mit. 

iren  alben  l^offart  toolben  fei  tore« 
d^en 
^     unb  l^ant  unö  barin  gcflec^en'. 

ÜT^ied  ban  ber  @d^leiben  nom  in 
»eber 

unb  fat  in  up  fein  Inie  neber 
790  unb  nam  bat  f d^ioert  in  fein  l^ant  — 


@.  352. 


736.  *ntt'  fe^lt  A.  738—40  festen  Ä.  739.  bie  ^amif(i^  C  740.  atfo  gefc^.  C. 
742  tt.  743  fehlen  B.  745.  *bie'  ftait  *bcr'  A,  746.  erflcti  ben  fei  taHen  B.  *fei  ba'  fe^lt 
C.  747.  er  l^iffc^  B.  'unb  —  man'  UW  ^-  748.  ©c^rUücir  C  «bcr*  ftatt  %t'  B  C, 
749.  *unb'  fe^It  B  C.  Sttv^tn  toat  b.  a.  Utant  B,  750.  ben  ratt^au«  felbigen  B.  753.  'bae* 
it^itBC.  754.  road  ber  ein  gnant  B.  755.  3.  iDu^  bet  anber  Befant  B.  756.  na^« 
men  B.  fragten  C.  Ibl.  f^orten  fei  inn  bie  fl[.  B.  1hl.  58.  *in  ein  —  bae'  fe^tt  C,  759.  ba« 
irer  !unt  B.  760.  man  lief  fe(^<  ^r.  bei  fei  gain  von  f).  an  B.  763.  unbetveip  A,  766.  jeit 
nu  C.  jeit  »or^anben  ift  B.  767  fel^It  C.  772.  X^eitt  15.  *ber'  fel^It  B.  773—75.  ber 
bad  fibtp.  }u  ber  jeit  ^u  trauten  ))ta(^  B.  774.  ^negen'  fel^U  C,  ni.  vnb  Ihf  inn 
auf  ber  f(eif(!^en>erga{fcU  Rotten  B.  r^aibtl^auf  ^alen  C.  778.  r^aibt^aup  C.  auf  ber  gaf? 
fe(  B.  779.  ^pvaäi  er  ir  (ieber  burger  ^oert  ba«  B.  780.  ba«  ic^  get|an  I^aben  ifi  bit  B, 
782.  *unb'  fe^tt  B.  784.  gu  »att  ^.  785.  bef  folt  ir  mit  tvair^eit  gleuben  mir  B, 

787.  i^B  ben  brci  D.       788.  n^am  Sc^an  JQtmmtv^ha^  »ieber  B. 


960 


Beilagen. 


bat  toa^  fan  tool  bdant,  — 
unb  f(&(otd^  im  af  fein  l^euft, 
töumait  mit  bed  gcfoift. 
unb  bat  fetbige  aud^  gefd^ad^ 
795  dol^an  Seimbad^, 

unb  ben  anbeten  oiet  bamae, 
be^  geluift  mir  ourtoair. 
fo  quamen  bie  feg  umb  ir  (eoen. 
gott  toirt  in  tergeDen, 
800  bie  in  bat  gegeben  l^nt  in 
bat  fei  »ebet  ben  tait  folben  pn. 
fent  SStigiben  »urben  fei  begraben, 
^  toair  ifi  bat  id^  fagen. 

tUTtöait  f olt  ir  töiffcn  bat : 
805  fei  enborflen*«  niet  »aigcn  in  ber 
jlatt 
bie  fd^ülbig  loaren  an  ber  bait: 
fei  padCten  ir  gen>ait 
unb  irer  liefen  lool  anberl^albl^on« 

bert  }u  ftatt  aud 
unb  roimben  l^of  unb  ^aud. 
«.  353.  810 II  unb  ber  fiat  f^riter  ein 
enborfl  niet  blieoen  bal^eim 
.    unb  l^ie  forest  ftd^  fe^r 
bat  l^ie  folt  leiben  fd^»)er. 
nod^  n>a9  l^ie  ein, 
815  ber  l^eifd^  ^ord^art  )[)an  S^atfen« 
Pein, 
bem  n)art  gemad^t 
ein  geftciger^  uf  bem  ©eumart, 
in  ber  tood^eu  cur  ))a(mbag        * 
fd^loid^  man  im  bat  l^euft  af. 
820  l^ie  »a^  ein  gefeil  3ol^an  $em* 
mer^bad^, 


barumb  tyerloir  ^ie  feinen  tra(!^. 
unb  lur^  bomad^  unb  niet  Ion! 
quam  jiunfer  äSemer  Si^firt^ 

u^)  bicfelüe  banf, 
unb  barumb,  al^  id^  la^, 
825  bat  l^ie  k)an  bem  alben  l^errfi^ft 

loart  im  gef)>rett  ein  f d^UHir^  tt)u^ 
len  boid^, 

ba  man  im  u)>  bat  l^feuft  affdbloi^. 

bie  pretgermond^n  UKiren  oK  ba 

unb  mit  faigen  gu. 
830  ))an  flunt  an  geingen  fte  l^in 

unb  l^atten  ein  lab,  ba  ladeten  fei 
in  in, 

unb  (ieffen  in  in  ir  cloijler  trogen, 

barin  »ort  l^ie  liggen  begraben. 

bie  frome  bilrger  alle  gleid^ 
835  beibe  arm  unb  reid^ 

ftunben  in  iren  l^amifd^  aQe  ba« 

m  — 

toair  ift  bat  id^  fagen  — 
unb  fhinben  bem  rait  bei 
unb  »oulben  tored^cn  fei. 

840  alle  gaff  eleu  bleöen  alfamen  bei  ein 
biö  bat  toer!  toa«  gefd^iet. 
ber  rait  nam  ba^  ju  banf, 
gel^,  toein^  toart  in  genotd^  gefant. 
bat  oerbroic^  fid^  bo  toort, 

845  atö  xif  l^an  gel^oirt, 

bi^  im  feptember  ben  gleiten  bai^ 
toart  ärnolt  ®aji  tan  S)u6  J« 

eöHen  brad^t. 
be^  anberen  bag«  —  mir  gctoift — 


791.  fe^r  »oU  B,        793.  be<  fleteufft  B,       795.  bem  anber  3o^.  B,       796.  ben  tjicren  fi. 
797.  ^aben  eben  friegen  fu((^e  gnabt  L.  799  fe^(t  C,    »iU  inn  ir  funben  t)er9.  £• 

801.  fo(be^.  802.  waren  ^.  803.  ^ifl*  fe^(t  ^.  eu(^  fagen  J7.  805.  enborftenf* 
flewagen  C  807  vor  806  C.  808.  *ttnb'  fc^It  5.  cinl&onbcrt  C.  jur  B,  *fJatt'  fe^U  C. 
812  u.  813  fehlen  B.  814.  'er'  fiatt  %€  B,  n}a«  auc^  §ie  C  815.  ^etf(^t  AB,  819.  M 
A,  fein  l^eufft  B.  822.  'unb*  fe^(t  B  C,  824.  'unb'  W%  B.  825.  ben  alten  C.  bem 
altl^en  gefc^led^ten  B,  827.  barauff  man  B,  829.  bie  ad  mit  B.  unb  bie  mit  C.  832.  bat 
jweite  'in'  fe^U  A,  vnb  »art  gu  ^»retger  getragen  B.  833.  barju  C,  ba  toart  rr  inn  bie 
!ir(^  begrauen  B.  'liggen'  fe^It  C.  835.  fei  »aren  jung  alt  arm  ober  reit^  B.  836.  'fiun: 
ben*  fe^It  A  C.  837.  ifl  (eiber  wair  roai  B.  839.  bat  xox,  A.  bie  wair^eit  mag  i^  fagn 
frei!?.  840.  ieber  gaffet -4.  auf  ade  (7.  'alfamen' fel^It  Ä  C?.  841.  fo  nur  geflia«t»or 
bal  gcfd)rei  BD.  '  842.  'ba«'  fel^lt  C,  ba«  a^n  luB.  843.  gonnb  tv.  BC,  846  im 
jttilff  femptber  A,       847.  »on  A,  tjan  C.  @oift  A.       848.  ba  C.   '§ie'  ftatt  'mir'  ^IC?. 

818.  lieber  biefed  unrichtige  Saturn  t)gl.  bie  'Sflott  gur  $ro[arelation  oben  @.  944. 


IV.  SÄcimc^ronif  über  bte  Unruhen  1481—82. 


961 


toetloit  l^ic  fein  l^euft. 
850  fo  idf^  xedft  üema^m, 

toaxm  itcr  neun  jufamen 

ben  up  t>eni  ^eumart 

allen  it  l^euft  afgef dalagen  »avt. 

fei  l^atten  toeber  t?en  öerbuntbrief 
gcbatn/ 
855  batuttib  moifi  it  a(fo  jugain. 

II    3r  leerten  t)an  Söffen,  ftet  mx 

unb  bebenft  flei^Ud^  end^ 

unb  nctti^Jt  iter  aä^t 

bic  affjctt  jint  auf  nif  fcebad^t. 
860  fei  ntoegen  eu(^  tt>o(  antad^en, 

fei  cnl^uiren  e^  niet  gern  getüagen. 

it  u^)fa|5  »a^  niet  guit, 

bau  gott  »am  l^emettid^  ^ait  eud^ 
bel^uit. 

unb  l^eubt  eud^  öut  ben, 
865  ir  toiji  »ol  toen, 

unb  fd^toeigen  l^art  ftiü 

ber  id^  niet  noemen  entoiü. 


funten  fei  bat  getoerben 

bat  fei  eud^  moed^tcn  untfietöen, 
870  fei  folben  e^  niet  (aiffen. 

fei  gaint  nodft  up  ber  jitaiffen 

bie  ud^  nad^  tif  unb  guit 

gefianben  l^ant  mit  irem  gemoebe. 

brudtt  fei  neber 
875  bat  fei  bie  ge»a(t  niet  fregen  »eber, 

unb  l^att  öur  äugen  gott 

unb  fein  lief  mober  —  bat  i«  mein  ®.  354. 
rait^  — 

unb  äff  fein  liebe  l^eilgen  mit, 

fo  enboerft  ir  forgen  niet. 
880  unb  l^alt  bat  jairgejeit  öoral^n, 

atö  ir  begunt  jul^ant 

bo  man  fd^reif  1483  jair 

in  ber  rait^fajjeffen  offenbair. 

nf  ben  testen  öojiabenb  bat  ge* 
fd^t^ 
885  bat  it  mand^  minfd^  l^ort  unb  fadf^. 

I^ier  enift  niet  mel^r. 

gott  bel^uet  unö  mx  affem  quaben 
ungemad^t  fd^n>eir. 


849.  xoavX  im  abgefdblaf^en  f.  ^.  B,  850.  i^  B,  ibt  e^  C.  851.  gel^n  D.  852.  853.  bte  all 
»ff  bem  ^ewmart  ir  l&eufftcr  nvurben  flef^Iagen  äff  B,  857.  Bebenrf  eiicö  flei^llfl  B.  858.  'ber 
feianbe'  flatt  4rer'  B.  861.  en^uirten  A,  862.  bau  ir  aufffa|  eni«  tiitt  B,  863.  'ban' 
ftf^UB.    gel^orbt  C.  864— 71  festen  5.  865.  unb  tt)ifl  C.  866.  fd)ttjeigett  C. 

872.  73.  fei  fiunben  eud^  nae  leib  onnb  gutt  mttt  (oefen  xatt  oimb  gemutt  B,  874.  bru<f  A* 
ixutd  C,  880  u.  81  fel^Ien  B,  881.  i^  C,  ju  tl^uen  ^ain  C,  882.  1482  ^.  883.  tvart 
ber  boefer  gefetfc^afft  (rat^  D)  offenbar  -B  D.  884.  »affabenttag  e^  gef(^.  Ä.  885.  *man' 
flatt  *minf(ib'  -BC.  887.  »or  »ngeuat^  me^r  C.  886  u.  887  lauten  In  B  (unb  D) :  hieran 
mat^  {i(^  feber  from  burger  an  fpegelen  onb  taf  {i(^  nitt  fo  leid^tltd)  verlieben. 


857.  2)te  ©e^Iußtoerfc  pimmcn  toici- 
fad^  toiJrtltd^  mit  bem  in  ber  ^0€l(^.  (S^r. 
er(iartcnen@d^Iu6  berSBetoerflaidjit  («b.  I, 
256}  überein. 


881.  S)a  ber^efdjilttß  einer  S)anffeier 
erfl  Sunt  1482  gefaßt  ttjurbe  (tgl.  Äocl^. 
(5^ir.  @.  857  gf^ote  1),  fo  ifl  1483,  ntd^t 
mit  $f.  B  1482  ju  fd^rcibcn. 


€täbtcd}tpni!(n.  XIY. 


61 


93m(^tigungen  unb  9{a(^ttage. 


$tete  ber  nad^flel^enben  9^ott$en  pn^  grögeren  9lecenftonen  ber  bdben  erßen 
$änbe  ber  (S^rcniten  entnommen,  ^efonberd  j^erborjul^eben  ftnb  bte  Sef^red^ungra 
be«  erflen  Söanbe«  t>on  grcnsborff  (Oöttinger  @el.  Stnj.  1876  @tü(f  3),  2)fin§tr 
Oa^rbüc^er  be9  Vereins  t>on  ^(tertl^umdfreunben  im  9{l!^ein(anbe  1876),  igimen 
(©anfifci^e  ®ef*i(^t«bföttcr  Sa^rg.  1875  @.  243),  be«  jweitcn  ©onbc«  öoneimcii 
(©tabtanjeiger  ber  ÄBIm^en  3«tung  18.  nnb  20.  2)eccmber  1876),  6ciber«anbc 
V)on  2)ünt5er  (ÜJ^onatöfci^rift  für  rlfjeiniW'toeflf.  Oefc^ic^Wf.  u.  «Itertl^umsfunbe  1877 
^.  431).  3^  ^ermeibung  unfrud^tbarer  $okmtt  iß  eine  Steige  gSnjlk^  nnbered^tig' 
ter  ^u^fleQungen  ^ier  nic^t  toeiter  bevüt^rt. 

»anb  I. 
allgemeine  Einleitung. 

(S.  Liv.  3)er  auf  (Söfn  bejügli^e  2(bf(^nitt  bon  Sorenj,  3)eutf erlaub«  ®c* 
fc^id^tdquellen  ifl  in  ber  jioeiten  S(uf(age  (1876  unb  1877)  umgearbeitet  unb  bis  siim 
@(^Iu6  bc8  aWittelalter«  fortgefe^t  »orben.  ©emerfungen  baju  f.  iWonat^fc^r.  für 
r^ein.*tt)ejlf.  @ef*.  1877. 

@.  Lxxn\  2)te  beutfd^e  ^aifer(^ronif  if! ,  toie  eine  nad^trSgüc^e  $erg(ei(!^ung 
ergab;  toon  9luboIf  toon  ^abdburg  ab  lebiglit^  Ueberfet^ung  ber  (Sötner  Sortfe|^ung  be9 
3}{artin  t)on  Srop^au. 

@.  xcii.  gerbinanb  SöaDraf  »ar  niiä^t  2)omcanonictt«,  fonbern  ißrofeffor  nnb 
(SanonicuS  ju  @t.  ^J^aria  in  capitolio.  Unter  ben  für  Erforfci^ung  ber  mittelaltertic^en 
^efd^id^te  (Sötnd  toerbienten  $erf5nti(^!eiten  bürfen  no(^  $.  ^.  t>on  ^lum  unb  ber 
2)om^err  to.  ^itteS^eim  eine  @tette  beanf^jrud^en,  biefer  toegen  (einer  fpäter  »ielfacj 
ausgebeuteten  ^anbfd^rifttid^en  33orlefungen,  jener  als  35crfa(fer  mel^rercr  2)rurf|(tri|' 
ten  jur  ©^»ecialgef^id^te.  2)ie  t)ielen  fonftigen  Ü'^amen,  ttjeld^e  @nnen  (^anf.  ©efc^.' 
$(.  (S.  246)  anfül^rt,  tommen  für  baS  mittelalterti(i(>e  (Süln  entmeber  gar  nic^t  ober 
in  f 0  geringem  SWaße  in  ^Setrad^t ,  baß  eine  fummarifc^e  Ueberfid^t  f ogar  auf  bic  iBa« 
menSnennung  ))erjic^ten  tonnte.  —  ^retver's  ^aterlänbifd^e  (S^rontf  bejeici^inet  fi4 
groar  felbfl  auf  bem  2:itelblatt  als  „in  j»angIofen  heften"  erfd^einenb,  ifl  aber  in  SBirf* 
lic^teit  ixozi  3a^re  ^inburc^  in  je  ixoU\  heften  erfc^ienen. 

(S^ronifen. 

<S.  3.    lieber  bie  SebenSumflänbe  ©otfrib  $agen'S  ^at  feit  bem  (Srfc^einen  bc^ 

erflen  ^anbeS  iDlerlo  in  ben  3a^rbü(^ern  beS  Vereins  t>on  ^(tert^umSfreunben  in 

flft^eintanbe  LIX,  114  eine  9lei^e  ttjert^^^oUer  ^ufflSrungen  gegeben.    3unS(!^ft  fem' 

men  toicr  ©d^reinSurfunben  in  S3etrad^t,  t>on  »elcben  bie  brei  erflen  1271  mense 


9ert((tigungat  unb  ^aäftx^Qt.  963 

inarcio  (1272  ncucii  @tU«),  bic  toicrte  1279  mense  marclo  battcrt  ftnb.  @te  betun« 
ben ,  bag  magister  Godefridns  clericus  et  notarius  civitatis  Coloniensis  ein  frül^er 
^(j^ut^of  genannte«  i^aud  Uvi\\i6)  eriDorben ,  bag  er  ein  gmeited  anpogenbe«  ^arxi 
bem  (Sd^netber  $etnn4  t>on  (Srou^ufen  in  (Srb^ac^t  gegeben,  unb  bag  er  bad  erfte 
^au9  naä)  feinem  Xobe  ber  $etrtf[a ,  %od)tit  be9  ^ermann  genannt  ©emgrog  unb 
ber  betriff a  t)om  i)>leuntarlt,  fomie  ben  natürUd^en  Jlinbem  t>erf(i^rieben  ij^abe,  bleer 
bei  feinem  Xobe  Don  ber  ^etrtffa  ^interlaffen  toerbe.  ^etrtffa  foH  bann  ben  92teg* 
branci^,  bte  ^tnber  bad  (Stgent^umdre(!(>t  er^Iten ;  fierben  letztere  fSmmtlici^,  el^e  fte 
münbig  toerben,  fo  f^t  ba«  (Srbe  an  $etrtffa  unb  bte  i^rüber  bed  3J2eifier  ©otfrib. 
2)te  bterte  Urlnnbe  mtWt  eine  t>on  iS^eifier  ©otfrib  genel^migte  ^bmad^ung  über  ha9 
genannte  S^an^  gtoifci^en  ^etriffa  unb  i^rem  @ol(^ne  ©obetin.  (Sine  fel^r  ertt>ünfd^te 
^rgänjung  bieten  bier  Urfunben  über  9le<^tdgef4&fte,  toetc^e  ®obe(in,  ie^t  (Sanoni« 
cu«  toon  @t.  ©eöerin,  in  ben  Sauren  1301,  1302,  1303  unb  1308  abfc^Ueßt.  ©ier 
n>trb  iSf^eifler  ®otfrib  als  t>erflorben  (quondam)  em^&^nt,  einmal  Pfarrer  (plebanus) 
t)on  @t.  SKartin  genannt ,  unb  ^etriffa  wieber^olt  a(«  feine  rechtmäßige  grau  (uxor) 
bej(i(!^net.  %n6f  in  smei  bereit«  früher  befannten  Urfunben  bon  1286  unb  1287 
(Duellen  III;  231.  242)  begegnet  ein  magister  Godefridns  atö  Pfarrer  t)on  @t.  iS^ar' 
tin.  2)arau«  ergibt  fti^,  loie  iSfSerlo  n&^er  ausführt,  bag  $agen  fein  ^erlj^&Itnig  ju 
^etriffa  nac^^^trSgüd^  Wxä^  eine  @^e  legitimierte  (bemgemäg  ift  benn  anö)  in  einer  ber 
Urfunben  Don  1272  bei  ber  ^eseit^nung  naturalibus  liberis  bad  erfleSort  ^m6)' 
ftrid^en),  f:t>Ster  [i6f  bem  geiflüc^en  Staube  toibmete  unb  Pfarrer  Don  <St.  iDlarttn 
würbe,  Dieffeid^t  unter  bem  (Sinflug  ber  gal^tretd^  in  biefem  ^ird^f^ieU  attgefeffenen 
^betegefd^Ied^ter,  bereu  Sntereffen  er  ia  ald  ©tabtfd^reibet  unb  ^id^ter  gebtent  ^atte. 
@ein  ^an^,  ben  el^emaUgen  „©d^ull^of',  toeift  aWerlo  auf  bem  @t.  aWarien^Jtatj, 
gegenüber  ber  @t.  Sf^ot^burgidca^jeüe  nac!^.  3)ie  früher  (33b.  I  @.  4)  al«  unfic^er  be- 
aeid^nete  Angabe  D.  i^illedl^eim'd,  er  l^aht  „hinter  @t.  iDlarien  im  (£a)>ito("  gett^olj^nt, 
ifl  alfo  richtig  unb  Um^t  ^^ft  toal^rfc^einlid^  auf  ^enntnig  ber  @(!^reindur!unben 
Don  1272.  3)ie  grage,  ob  clericus  ju  jener  3«it  einfad^  ben  @d^reiber  bejeid^nen 
fönne  ober  not^toenbig  bie  3"9«'^örigfeit  jum  geifilid^en  @tanbe  anbeuten  muffe,  ob 
atfo  ^gen  jur  3eit  feiner  ^erbiubung  mit  ^etriffa  bie  nieberen  Seiten  (ber  ©m^fang 
einer  böseren  ift  burd^  bie  f^)ätere  SSerlj^eirat^ung  auögefd^Ioffen)  befeffen  \)aU  ober 
nid^t,  tt>irb  t>on  'MtxU,  toenn  aud(>  nid^t  mit  DoIIer  Seflimmt^eit,  bejalj^t. 

@.  4.  3ur  ©rflärung  bon  SS.  5552  bcmerft  SWerlo  a.  a.  O.  117  :  ,,2)ag  fid^ 
$.  J^'itx  @t.  $eterd  ^ote  nennt,  fyit  ju  me^cfad^en  2)eutungen  ä^eranlaffung  gegeben. 
(Bttod^niiä}  nimmt  man  an,  bag  er  einen  Auftrag  bed  2)omca)>iteId  ausgeführt  \)aU, 
SSSie  aber  flimmt  ed  )u  einanber,  bag  $.,  ber  fc^on  im  ^ugufl  bedfelben  Sal^red  ald 
clericus  Coloniensis  bie  ^däft  ber  <Stabt  Dertrat,  ^u  gleid^er  3eit  aud^  bem  2)omca^i« 
td  feine  2)ienfte  gemtbmet  ^aben  fott?  3d^  l(^alte  bafür,  bag  bie  ^uffaffuhg  nid^t  ani" 
gufd^liegen  fei,  er  l^abe  ben  Botengang  in  ßäbtifc^em  auftrage  getrau.  Senn  auc^ 
bie  @tabt  (SBln  )U  jener  3eit  nid^t  für  eine  bifc^öftid^e  (Stabt  gelten  tt^oUte  unb  fid^ 
im  ^eft^e  n^id^tiger  $rtbilegien  befanb,  fo  toirb  man  im  Dorüegenben  galle  fid^  erin* 
nern  bürfen,  bag  fie  jiebod^  mit  bem  ganzen  (Sriflifte  ben  ^.  $etrud  ald  i^ren  oberflen 
Patron  anerfannte ,  beffen  8ilb  auc^  in  i^re  (Riegel  aufgenommen  toar  unb  blieb. 
2)araufl^in  fonnte  ein  Sotfd^after  an^  ^Un  fi6f  tt>o^I  (St.  ^eterd  i6ote  nennen;  na« 
mentüc^  in  einer  2)i(^tung." 

0.  4.  2)ie  ^nna^me,  bie  ^agen'fc^e  fReimd^ronif  fei  ixt>i\6ftn  1277  unb  1287 
Dcrfagt  worben,  ift  öon  mehreren  ©eiten  beanflanbet  toorben.    gren«boi-ff  (®.  ®.  31. 

61* 


964  Serid^ttgungen  unb  ^aüfixa^t. 

^.  SO)  ifUt,  o^ne  bied  iebod^  toetter  audjufü^ren,  ,^te  ^Immung  für  ni^t  )tetn« 
genb  gcnng,  um  eine  fo  ^ofltit>  anftretenbe  Angabe  (ba9  Sal^r  1270  am  ^tug  bei 
(S^roni!)  iu  entfroften",  unb  f&^rt  bann  fort:  ,üRit  35.  5812  (d^Ucßt  bic  (grj5Wn«9 
t)om  ^am^f  nnb  @ieg  am  Ulrtc^t^or  ah.  SBa9  in  ben  nSc^flen  170  Werfen  folgt, 
ift  eine  (Srma^nnng  be«  2)i4terd  an  feine  Sanb^lente  gnr  (Sinigfeit  unb  Srene  gegea* 

einanber unter  ^ieberaufnal^me  t>on  9Rotit>en,  toie  ftc  f^on  in  ber  (Singang^ 

Betrachtung  ^enoert^et  toaren,  fobag  biefer  $affu«  fl((  tDo^l  ba^u  eignete,  ben  ^ef(((ng 
bed  (^anjen  an  ma^en.  2)er  Sefer  ifl  f^rmlid^  überraf^t,  ttjenn  mit  S.  59S4  miebenim 
ber  gaben  ber  (Sr^S^lung  aufgegriffen  koirb,  gumal  ber  ^Idfitt  iti^t  nt^t  ber  ^xent* 
logifc^en  Drbnung  gemSg  fortfährt,  fonbem  au  (Sreigniffen  }urüd^en!t,  bie  t)orbie 
3eit  ber  inUi^t  erjS^lten  fatten.  (SoQte  ba  utd^t  bie  ^nnal^me  gerechtfertigt  fein,  bag 
ber  urfprüngUd^e  löcflanb  ber  (Sl^ronif,  bid  ttxx>a  35.  5983  reicjenb,  mit  ben  toier  3"* 
(en  6289—92  über  $erf affer  unb  Sntflel^ung^seit  abgef(!(>(offen  unb  ber  2)i(4ter bie 
1270  bereits  tottenbete  Arbeit  ^interbrein  no4  einmal  tt>ieberaufgenommen,  frftlier 
Uebergangened  nai^^ge^ott  unb  bie  (Srgäf^lung  bid  jur  ^ül^ne  t>om  16.  ^pvil  1271 
fortgeführt  ffdM  (Sr  felbp  ober  »a^rfci^einlid^ct  ein  f^jSterer  Öefer  ober  tlbfc^rciber 
^&tte  bann  ben  alten  @d^(ug  ^ier  un)>affenb  u^teber  and  (Snbe  gerüdt."  Ilbgefe^en  ba* 
»on,  baß  pe  bie  auf  eine  fpätcre  3cit  beutenben  33crfe  377  unb  620  nt^t  befeitigt, 
unterliegt  biefe  ^tfpfit\)t\t  \ä}mxtn  ^ebenten.  f^rendborff  fd^eut  [läf,  in  einer  lüden* 
unb  fel^ler^aften  $f.  ein  ©d^reibtoerfel^ett  anaune^men,  mug  bafür  aber  bem  Slbfc^rei* 
ber  ober  gar  bem  ^erfaffer  ben  ttjeit  fd^toereren  Verflog  }ufd(>ieben,  bag  er  bie  2)atie* 
rungdaeile  ber  erflen  Bearbeitung  an  ben  «Schlug  ber  gtoeiten  gefegt  \)dbc,  toe  fie  gar 
xiidfi  pait  Unterbrechung  bed  @angcd  ber  ^r^S^Iung  begegnet  bei  ^agen  me^rfa^; 
fo  finbet  fici^  35.  3730  eine  @inf*altung  bon  32,  35.  5230  eine  folc^e  öon  40  SSerfen. 
2)ag  $agen  auf  ein  @reigntg  be«  3a^red  1267,  bie  ge^be  be«  @rsbif(^of«  mit  3üli(4 
unb  feine  ©efangenne^mung ,  f^citer  jurüdgreift ,  brandet  ntd^t  au  bef remben ;  fein 
©ru^^ierungdtalent  ttjar  nit^t  grog,  ed  mar  il^m  bequemer,  auerfl  im  3ufammen^ang 
bie  inneren  ^äm^fe  ber^tabt  au  eraS^len  unb  bann  bie  SüUc^er  ge^be,  tt>cl(i(>e  ij^ter^n 
nic^t  in  birectem  3ufammen^ang  flanb,  nac^a^l^olen.  UnertiärUc^  bagegen  trürbe  bei 
ber  ^nnal^me,  $agen  l^abe  bereite  1270  gefd(>rieben  unb  feine  ^raSf^lung  mit  bem 
@ieg  am  IKretbor  abgebrochen,  ber  Umflanb  fein,  bag  ein  fo  toid^tiged  @reignig  toie 
bie  ^efangenne^mung  bed  Si-abifd^ofd  nur  gana  flüd^ttg  unb  !aum  toerflänbli^  iit 
35. 5511  angebeutet  toorben  fein  foUte.  (Sine  anbere  35ermut^ung  ftellt  2)ünt^er  (Wlo^ 
natdfd^r.  433)  auf:  „^aä^  ben  Unterfud^ungen  t>on  Sarbaun«  foE  bie  Slbfaffung 
atoifd^en  1277  unb  1287  faQen,  tt>obei  freiüd^  bie  ^nnal^me  einer  (Sntflettung  ton 
35.  6290  nöt^ig  ifi.  ^däfi  CSntfleUung  fiattgefunben,  fagt  (Sarbaund  nid^t,  unb  be4 
fd^eint  t9  unatteifell^af t ,  bag  ber  geiler  nic^t  in  febenaid^  liegen  fann ,  foubcrnöor 
bemfelben  eine  anbere  B^^i,  etma  fe^en,  audgefaSen  toar,  tt>ad  bad  Ueberfe^n  tot 
bem  gleid^en  fet>en  am  toa^rfd^einIid^f!en  mad6t.  ^ber  fie^t  ed  benn  fo  fef! ,  bag  bie 
(S^ronif  nid^t  bor  1277  gefd(>rieben  fein  fann?  greilid^  toenn  bie (Srtoäl^nung  ber  9uf' 
finbung  ber  ©ebeine  ber  ^.  (Sorbula  ed^t  ifl,  fann  fein  3^^tf(^  obtt>alten.  (Sarbaund 
meint,  in  ber  ^nna^me  ber  Uned^t^eit  liege  nid^t  ber  geringfie  ©runb  t>or.  ^er  er 
mug,  um  bie  <SteUe  au  balten,  eben  au  einer  teratoeifelten  2)eutung  iDon  35.  6285  ff. 
greifen.  3eber  Unbefangene  n^irb  finben,  bag  bie  (S^ronif  gleid^  nad^  ber  @ü^ne  ge^ 
fd^rieben  n^orben  fein  mug,  bemnad^  in  35.  6290  ein  tor  unb  aufgefallen  if!  .  . .  • 
2)ie  33eaie^ung  bon  35.  622  auf  eine  crnfWid^e  33ebro^ung  ober  ben  SJerlufl  be«  [bo^* 


^ertd^tigungen  unb  ^aäfix^t.  965 

• 

mifd^en]  Sal^tred^td  fi^etnt  mir  burci^aud  nii^t  geboten,  ia  el^er  audgefd^Ioffen/'  %n6) 
S)ün|er  nimmt  alfo  eine  SejctentpeUung  an,  |(^lägt  al^er  eine  gan}  beflimmte  ^enbe« 
rnng  t)or,  totiä^t  bem  and  inneren  ©rünben  gett>onnenen  fRefuItat  betr.  bie  W>^ 
faffung^^eit  n)iberf^ric^t.  i0löglid^  ifi  bied  nur  hmdf  Slnnal^me  einer  3nter^o(ation* 
Ob  bic  ©cjie^ung  bon  SB.  622  „c^er  au8gcf(^>Iof[ctt"  unb  bie  3)entung  öon  SS.  6285 
(t)gL  @int.  @.  5)  eine  toerjtoeifelte  ijl,  mögen  anbere  entfd^eiben.  iKir  erfd^eint  2)ün* 
^er*«  ^enbemng  nur  al9  eine  }toar  mögli(!(>e,  aber  ni^t  jtpingenbe  $^))otl^efe. 

@.  19  l^eißt  e«  irrtbümüc^,  ber  «bbrud  ber  SÄeimd^roni!  in  ©re»cr»3  SBatcr« 
lönbif(^er  (S^ronit  laffe  bie  (egenbarifd^e  Einleitung  fort.  3)iefe(be  finbet  fid^  Sb.  I 
@.  531  unb  591.    aWerlo  a.  a.  O.  115. 

(g.  208.  3n  ber  ißote  ju  35.  1186  »firbc  |latt  „freitoiüiger  ©afr  beffer  ber 
te(^nif^e  ^udbrud  Einlager  flehen. 

@.  212.  3tt  SS.  2870  bemerft  grenöborff  o.  a.  O.  86:  ,,8efetern  Sluöbrud 
('tan  funfjid^  unbe  ij^unbert  joren*)  auf  150  Sa^re  unb  auf  bie  (Sntflebung  ber  cöini* 
fd^cn  grei^eiten  in  ben  3"ten  Äaifer  ©einrieb»  V.  ju  bejielfjen,  fc^eint  mir  ni(^>t  nbtl^ig, 
iöf  mö(!(>te  ibn  eber  bon  einem  ruhigen  unt)orben!nd^en  S3efi^  feit  50,  ja  feit  100  Sab*' 
ren  V)erpeben ;  SS.  5021,  5122,  5665  finben  fiti^  «eif^iele,  too  'in  bunbertjaren'  fo 
t)iel  bebeutet  al8  je,  Jemal«." 

(g.  268.  SSerlefung  bon  Sy^emoranba  bor  bem  92atbe  begegnet  aud^  anberdn?o, 
i.  S3.  bei  ber  im  6.  S3b.  ber  ©t&btecbronifen  gebrudten  *©emenf  re!enfco^>'  ber  @tabt 
S3rounf(3^tt)eig.    grensborff  88. 

(b.  276  ^nm.  2.  ,,2)er  (gd^u^^flu^I  ttjar  ein  auf  bem  i^eumarft  ftebenber 
©d^anbflubl  (Ääjc)."  <Snnen  @.  250. 

@.  281  5lnm.  6.    SSgl.  S3b.  Ill,  (Sinl.  @.  cix  2(nm.  1. 

@.  365  Slnm.  8.  „3)a8  *»er!bui8*  »ar  nid^t  bie  ©acriftei,  fonbem  bic  an  ber 
g^orbwefifeite  beS  2)ome«  gelegene  @teinme(5bütte."   @nnen  250. 

S3ant)  n. 

(S.  21  Slnm.  10  I.  3an.  6  %  San.  5. 

@.  54.  ^<Sent  ^nnabad^  u^  ber  b^iben  bi  9loebe'  ifl  Ennenbad^  bei  dtupt^'i^tt^ 
rotb.  @benfo  »irb  @.  57  §)ioebe  al8  SÄuJ|3^)i(bterotb  ju  erflären  fein.  Snnen,  ©tabtanj. 

(S.  92  3. 18  l.  'gett)unnen2»*fl.  'gen)nen2un'. 

@.  212.  3u  ber  grage  naöf  bem  SScrfaffer  ber  ^oelboff 'fcben  Sbronil  bemerft 
Snnen  (©tabtanj.),  Mi  am  @nbe  be«  16.  Sabrbunbert«  ein  mit  ber  ©tabtgefcbid^te 
t^ertrauter  ©emSb^^^ntann  fagte,  «ed  gebe  bad  ®erü(bt,  ber  ^utor  bermeintlit^er  (Sbro< 
nit  fei  ein  2)ominicaner^ater  gen^efen  unb  babe  bad  ^mt  eined  S3ei(bttoaterd  in  einem 
Sungfrauenflofter  toerfeben»  ....  9lu«  bem  eben  ongcfübrten  S5eri(bt  toernebmen 
XDiv,  «bag  biefer  ^oelboff  obne  SSom>iffen  ober  SiSen  bed  9latbed  folcbe  t)ermeinte 
(Sbtonil  gebrucft,  bag  er  anä}  etUcbe  (S^em)}lare,  n&mli(!^  btefelben,  bie  nod^  bin  unb 
lieber  in  ben  ©äufem  etli^cr  SSürger  gcfunben  toerben,  obne  SBiffen  unb  SBitten  be« 
aiatb«  t>er!auft  unb  ausgebreitet,  bag  f^äter  ber  9latb  ben  toeitem  SSerfauf  ber  Sööci^er 
V)crbieten  laffen,  baß  barum  ber  SSürger  Äoelboff  in  großen  @d^aben  geratben  unb 
<S(^nlben  b^ilber  fein  auf  bem  @igelflein  gelegene^  @igentbum  babe  t)erSußern  muffen, 
baß  nacb  ber  3«t  fold^e  toermeinte  (Jbroni!  ni(bt  mebr  gebrucft  toorben  unb  barum 
mebr  nid^t  aU  einerlei  ^^em^lare  (?)  unb  beren  nur  toenige  in  JlBln  borbanben 
feien.»" 

(S.  213.    ©ejüglitb  ber  ©cbau^tung  C>eine(fen*«,  bie  furfürfllid^e  ©ibriotbcf  ju 


966  ^md^tigungm  unb  ^a6ftt^t. 

2)re«ben  Befl^  (S^rem^tare  ber  Jloel^off' fd^en  (S^ronif  )>on  1493  unb  1496,  t>erU)ei|l 
SDfin^er  (SR^natSfd^r.  437)  auf  ba9  Seugntg  (Sbert*d:  tiefer  ernSrte  fd^on  18^1  m 
feinem  Sq:lfoit  (@^.  321}  alle  anbern  9l«9gaben  auger  ber  ton  1499  für  aUnbmge», 
nnb  (Sbert  toax  @eIretSr  ber  2)re9bener  StbUotl^ef ,  beren  Su9gaben  er  dfo  Befonberd 
genau  fannte.  2)ag  feine  fold^^e  ausgaben  fld^  bort  Befinben ,  bezeugt  mir  ber  ie^ge 
@e!ret&r  Dr.  (^norr  t>on  (£arol9fe(b ." 

@.  283  %Tm.  3.  2)ie  lloel^.  (£^ron.  fagt  nid^t,  bag  bie  (Stelle  be9  Drofiu9 
ober  bie  ©rünbnng  (S8In9  fid^  in  ber  2)ebication  ber  Historiae  finbe,  f onbem  ertoS^nt 
bie  2)ebication  nnr  beiianfig.  2)ünter,  9Ronat9fd6r.  439. 

@.  305  Snm.  1.  „®urd^  bie  nenem  gorfd^ungen  i{t  ber  unmittelbare  3^^ 
fammenl^ang  ber  nod^  im  17.  Sa^rl^unbert  al9  ^rab  be9  SD^arfUiu9  be^eid^neten 
SRauerrejle  mit  ber  Don  $ürt^  nad^  dUn  gel^enben  SBafferleitung  feflgefleEt  tt>orben. 
9lod^  in  biefem  StüM<>^re  (1876)  fonnte  man  bie  bei  ber  Segung  ber  neuen  ®a9ro(re 
blo9geIegten  ©ubfimctionen  biefe9  überirbifd^en  9(qu5buct9  feigen."  @nnen,  (Stabtan;. 
~  „(£arbaun9  überfiebt,  baß  bie  ©trage  nid^t  SJ^arfUjlrage,  nid^t  einmal  i0larrt(fiein 
genannt  toar,  fonbem  am  STlarfilflein  t}on  bem  auf  ibr  fle^enben  ^l'larftlftein,  eben 
ienem  angeblid^en  Grabmal.  @o  toenig  iemanb  ben  (Sigelflein  )oon  einem  @tge(  ab* 
leiten  toirb,  ebenfo  u^enig  ifl  bie9  bei  unferm  anbem  <Steine,  bem  9J{arfilflein,  mog* 
lid^."   3)ünfter439. 

e.  326.  2)ie  beiben  Sibelcitate  toeifl  2)ün^r  ©^rid^tD.  8,  17  nnb  So!;. 
14,  21  nad^. 

@.  452,  14.  2)a9  'fant  SJ^art^en'  ber  ^gri))))ina,  tt>orau9  bie  ^oeTb.  ^^bron. 
'fent  9)f{ertin9'  mad^te,  ifl  toieber  irrtbümlid^  au9  'fent  Wltmm*  entlauben.  2)ün> 
feer  440. 

(S.  456.   gür  ba9  8ibelcitat  tertt)eifl  2)ünter  auf  $f.  75,  5. 

@.  471  ff.  „«emerfen  möd^te  ^Referent,  bag  bie  (lapM  471—473  über  bie 
Äönigrei^e  ber  (Sl^riflenl^eit  u.  f.  to.  pd^  öfter«  in  ©ff.  finben;  bie  ältefle  bem  «efer. 
befannte  unb  mannigfaci^  abtoeic^enbe  9lecenflon  in  lateinifd^er  @)>rad^e  in  einer  $i. 
ber  ae^ebiger'fd^en  (@tabtO  ©ibliotbef  in  ©re«lau  ifl  »al^rfd^einlid^  unter  »onifaj  VIII. 
entpanben."  Sinbner  im  Siter.  (Scntralbl.  1877  @.  107. 


©loffar 


üon 


%nton  'SSirfittjer. 


3u  ben  DueUenanaa^en  »on  f8\>.  I  fommen  weiter :  DW:  ®rtmm,  JDeutfc^c«  aOBörterbud». 
Pf.  Ol.  Pfeiffer«  ®toffar  in:  Beiträge  }ur  Jtenntnif  ber  Uitiiiäim  ^Inntaxt  im  15. 3a^r6unbert 
in  Srrcmmanii«  3eitf(brtft  f.  beutfc^e  SRunbarten  l.  II.  III.  Stat.  statuta  ünb  Concordata  ber  >&!. 
fxtQtn  fKti^i  Statt  (SöKn  u.  f.  ».  mit  3  Beilagen  4»  v.  1437  ftbbrud  16.  3a^r^unbert.  GG: 
Dictionarium.  Quod  Gemma  Gemmarum  vocant.  Impressum  Coloniae  per  Martinum  de  Werden 
aMCCCCCXII.  Oemmula:  Antea  dictus  Gemmula  modo  vocabulorum  Gemma.  PerHermannum 
Bomgart  de  Ketw7ch  exarata  Coloniae  1495  (in  m.  iBeft^e).  @nnen,  DueUen  u.  f.  tt).  ^ie  mit  * 
be).  äBorte  gehören  ä3b.  I  an. 


©ie  tölntf^e©^)ra^c  if!  in  neuerer  3«tt*)  ötammatif^  unb  leyicodrapMf«^  »iebcr» 
^olt  be^anbelt »orben  üon  (5receliu3  (AN),  33raune,  ^cinjcl,  SDßein^oIb;  fte^eigtie^t 
bic  mittclfrdnfif(^e,  ni^t  mer  nieberr^einif^e ;  2Bein^oIb  in  f.  mittel^o^.  ©rammatit 
gebraust  ben  Flamen  ri)>uaTif(^.  S)ie  beigegebene  Sautiere  beruht  auf  jagend  (S^ronif, 
fient  bie  allgemeinen  ©efe^e  auf. 


A  fur^e  a:  af,  al,  an,  as,  bas,  dat, 
began,  gaf,  gewan,  man,  rat  (rota) , 
stat,  vat,  was;  half,  hant,  lant; 
knappen,  läppen.  (Sr^altcn  mie  im 
mnb. :  sali  (foU),  van.  %{i  rücfum* 
laut :  bekante,  besante.  ^ür  e :  ge- 
schank,  verdarft.  gürnljb.  o :  heralt. 
^Ite  lange  a  oft  \>ux6)  ein  marf^ein« 
li^  ftefpro^cne^  i  jtart  gebefent:  all 
(&-il  ober  d-el),  ain,  altair,  dair,  gain, 
trair,  jair,  quait,  rait.  ^Vix6)  i  wirb 
aber  au^  turjed  a  gebeut:  daich, 
eeraich,  rait  (rota),  wail;  hailden, 
laichen,  maichen,  saichen,  saigen. 
^(ted  langet  a  erhalten :  jamer.  ^(te0 
abur(^au0  erhalten:  yiant,  viantschaf. 

abdragt/.  tjer^anblung  unb  verein« 
barung  babei,  abfommen  930,  22. 

abel,  gef^icft:  was  ein  also  abel 
man  geheischen  183,  4.  was  ein  so 
abelen  behend  cloik  wise  man 
782,  20.  seil  alsus  abel  darzo  (jum 
^inti(^ten)  bereit  geweist  782,  27. 
».  tat.  habiHs.  lO  1  2.  AN  111». 
Teuth.  abel  huypsch.  moy.  schoen. 


suuerlik .  wey  delik.  vrisch .  ghe  dely  k . 
naukundig.  cloik.  pulcher  u.  f.  W. 

abloifen  sfv.  ablaufen,  abjagen,  ab* 
brdngen:  liefen  denpantheren  (pfanb» 
^errn)  ein  deil  der  pantschaf  ab  806, 
29/30. 

achter  praep,  Mnter,  bur(^,  na^  (mbb. 
after  tote  niftel :  nichte ;  geloift :  ge- 
loicht;  Schaft:  schacht).  achter 
lande,  bur^  ba«lanb  171,  5.  774,28. 
achter  deser  zit  907,28.  abjettioifc^ : 
zo  achters  sein,  ^erabgefommen  fein 
931,  19  u.  f.  ». 

achter  deil,  nac^teil:  des  Schadens 
ind  achterdeils  beclachden  sich  die 
doimheren,  693,  20.  782,  1.  zo  a. 
kommen  einem  903,  29. 

achterlassen,  unterlafTen  282,  3. 
305,  5. 

achternae,  nacf^^er  498,  30. 

achterrugge,  binterrücf^,  rä(fn)artd 
477,  21.  618,  1/5. 

achteruwe,  reue  na(^  ber  tat,  fprüc^t». 
der  goiden  rait  volget  in  zit,  he  blivet 
gerne  achterruwes  quit  529,  23 {24. 


968 


©loffar. 


achtersprecher,  üDeli^rcd^cr,  »et» 

Icumber  794,  14. 
achtersetzen,  ^intcnanfcjcn :  ver- 
hindert und  achtergeBatzt  933,  1 1 . 

938,  37. 
achterwart,  rücfroätU,  retrorsum, 

öfter, 
achterwegen  bliven,  unternommen 

»erben  626,15.  790,28. 
ackerman,  pL  —  menne  fie^  bou- 

man,    mit   anlenung    an    Colonia, 

Colonus.    bilbl.  to.  tmfel:    der  ein 

ackerman  ist  aller  zweidragt  928, 1. 
aedem,    m.    otem:    aedems  haben 

von  einem,  »inb  ^aben,  mcrfen  565,38. 
afbeten,  avebeden  stv.  lo^bitten 

69,  3.   177,  28. 
afb rechen,  stv.  cr))rcffcn  532,  8. 
afb rennen,  einen  »erbrennen  69,9. 

afverbrennen  911, 10. 
afdoin,  entfernen,  »eafc^affen  113,  3. 

ein  feßunc^^wcrf  fd^IeifenlOO,  29. 112, 

23.  119,  13. 
af  drin  gen,  stv.  wegtreiben,  432,  20. 
afdriven,  abtreiben,  abjagen:  beute 

111,  18. 
afgantzwin,  m.  f^Iec^jter  roein ,  lei» 

ren,  lora?  170,  28. 
af  gehen,  Dom  munbe  fliegen  876,  26. 
afgelden,  ablaufen,  lo^faufen  105,21. 

821,  36.  togl.gelden  unb  uisgelden 

89S,  3. 
afgunsticheit,  /.  neib,    mi^gunfl 

520,  9. 
af  hauen,   abfc^neiben  8S7,12;   auc^ 

alem.  fo. 
afhaven    willen,     abgefd^afft   Ijabcn 

Woüen  847,  17. 
afiais,  m.  ablag  67,  17  u.  oft. 
afplucken,   abpflücfen  336,34.  GG. 

decerpere  affplucken. 
afquemen,  flef^Ieift  mürben  106J9. 

25.  ^u  af  kommen, 
afrennen,  afgerant  van,  burcf)  liber* 

faU  abgewonnen  672,  11. 
aftreden:    dat   die    ordenunge  in 

geistlichen  ind  in  werltlichen  din- 
gen so  lichtichlich  aftrit  ind  sich 

verkeert912,  13. 
aft rennen,  part.  afgetrunnen  chri- 

stenmann,  abtrünnig  360,  26. 
af-8agen:da  man  die  morgensprach 

afsacht,  af-sagen  Vom  obern  fiocf  ^er* 

abfagt,  fpri(^t  950,  232. 
afschennen,    abfc^inben     a.    ind 

schetzen  61 3,  33. 
afsin,  entferntfeinfiefels.v.  107,4.  ab« 

getragen  »erben  o.  boa»erfcn42,20/21 . 


afslain,  helse,  «y;2on.  entheufden 
907,  19. 

afstain,  afstaen,  abfaüen  bon 
einem  523,  30. 

a f s t eil e n ,  »ieberrufen ,  rücfgangig 
mad^en  396,  9. 

afstossen,  )>erflogen  (finb)  410,  4. 

afwisen,  urdel,  üer»eifen,  urteilen, 
ba§  K.  787,  26.  798,  17. 

aichtcTdechen,  90,  11.  acherde- 
chen  93,3  ;  Acherstrassen,  Achter- 
strassen. 834,27  aber  ^ac^enerlhage. 

aille,  al;  fprü*»örtli(^  596,  15. 

ain,  an  one20,16.  {rcil63,  8.  au§er, 
nurni^tlOO,  33  ain  ein,  berDorlegte: 
dat  is  der  leste  dach  ain  ein  in  dem 
merz  806,  9.  aber  59,  29.  100,  21. 
171,  14.  514,  32  u.  f.  ».  tjergl.  mer, 
mar. 

al,  obgleich,  »ennau*  288,  22.  330,3. 
435,  20.  455,  14.  AN  111*.  gen,pl. 
)>or  Superlativen :  aUer  vernoempste 
kaiser  225, 7. 463, 29.  alremeist 586, 
40.  Pf.G1.303i>.  ferner  alreirst608, 
37  u.f.».  alremallich  531,  13.  637, 
31  (febermann)  alremenchlich,  in^ge* 
famt  116,  21.  alrekunne,  aQei  art 
177,4.  AN  111*. 

allen,  mit,  bur^aud  149,  5. 

allentzelen,  allencellen  ado. 
aUmd^licf),  aüeinjeln,  na^  unb  nac^ 
696,  32  u.  f.  ».  MN  I  55i>:  aUen- 
telen. 

allerheiligen  maent,  noDember 
887. 

all  et  adv,  continue  immer,  173,  1. 

alman,  iebermann  117,  9.  121,  8. 

almisse,  /.  almofen  394,  2.  a^b. 
alamuasan.  Pf.  Gl.  303^. 

alsach,  aüe«  109,  13. 

als:  in  dem  als,  fofern455,  22.  »enn 
337,  4. 

alzo,  fer  330,  9. 

als  US,  umfon|l  172,  28. 

alsusdanig,  adj.  talis,  alfogetan 
528,  22.  580,  30.  Pf.  Gl.  303^. 

altheit/,  altertum,  alter  277,  15. 
455,  51.  486,  27.  884, 11.  Dgl.junk- 
heit643,31.  2)iefleaeoben(at2Beind' 
bera  Q3b.  I  citiert :  alle  altheit  ist  yol 
vna  vermengt  mit  fabulen.  meint 
aber  seir  altheit.  Cronica  Colon, 
civit.  f.  35  p.  2.  (E*). 

a  1 V  e  n  z  i  g ,  adj,  fc^alf 6aft  566,  1 5  (in 
üorljer  =  ind  =  und)  ju  alfanz. 

al-weinen,  awv,  fer^  gan j »einen 497, 
al-swigen  557,  2. 


©loffar. 


969 


ambacht,  n.  amt,  79, 20.  ambocht 
1 33, 25.  161,9.  Vgl.  ambochts  laden 
320,  20.  »gl.  vullenambocht  =  wul- 
lenambacht  133,  21. 

ambasiade,  «t^m. abgcfanbter,  beooQ« 
mäd^tigter  4i0,  14.  411,  13  u.  öfter. 

amechtich,  adj.  unmäc^ttg  wie 
mfeb.  899,  13. 

am  ige,/,  maitreife,  93,  21. 

an  =  auf478,20.  nad^,  bi«  ^ier441, 16. 

anbissen,  stv.  (mbi§  cinncmen  611, 
21.Gemmula:  eyn  antbysjejunium. 

anbringen  stv,   beibringen,  einfan« 

gen  899,  10. 
anchher,  an ch er m.  ankert  393,25. 

403,  38.  419.  2.  pl.  anchen  523, 12. 

(^ie  Agripp.  wir^  meinen ,  IBtuno  fei 

ein  unebeii^er  ^albbiuter  Don  faifei 

griebti^  II   gewefen,    tcr  fon  einer 

unfreien.) 
andach,  m.  octava  441,  3. 
an  de,  st.  u.  stein. :  und  hadden  etz- 

liche  anden  954,  439,  {te(;  I  s.  v. 

(jorn,  franfung). 
anderwerf  jum  )n>eiten  male  53,  2. 

100,  26.  106,  17.   144,  12.  169,  14. 

395,  20.  424,  20  u.  oft.   tocrgl.  dir- 

denwerf  gum  britten   male.     S)afiir 

zwei  of  dri  mail785.  mail  unb  -werf 

nebeneinander  797,  30. 
andreismaind,    m.   anbreadmonat 

145,  27.  not)ember. 

angdn,   unternemen,  übernemen  309, 

16.  3J9,  3.  angreifen 516,  2.  neitan- 

gan   lassen,    unberücfftd^tigt    (af[en 

159,  1. 
angeltugend,    /.     carbinaltugenb 

469,  29. 
angesien,   dat,  in  riicfftd^t,   anbe* 

txa(i)t  bejfen445,31.  Pf.  Gl.  304»  des 

ansein  =  rücffi(^t  nemen. 
angewinnen,  anwinnen  stv,  abge* 

tvinnen  154,  7.  620,  40  u.  oft. 

anffrifung,/.  »erljaftung  833,  26. 
ankommen,  praet,  anquam,  er< 

reiben  375,  18.    c.  acc.  an  etn)ad 

tommen  355,  16. 

anlegen,  sich,  {t(^  abgeben  183, 2. 

782, 1 6 ;  avid)  =  na^fieUen ;  anläge 

insidiae. 
anmirken,  angemirkt  sulcher  un- 

stanthaftichkeit :  mit  berücfft^tigung 

fold^er  unbejlänbigfeit  327,  11. 
annemen,  sich,  ft(^  Dorncmen715, 

15.  pd^  bcn  fc^ein  geben  747, 2.  anne* 

men,  übernemen  597,  10. 
ansain,  ansegen,  anfaben  497,3. 


anschin,  im,  im  geftd^te  515,35^ 
fonjl  alifcln.  anblirf.  Pf.  Gl.  304». 

ansichnemen,  stv.  übernemen.  357, 
4.  reifeunternemen  313,11. 

ansennen,  jumuten  476, 7. 

anslagen,  hende,  ^anb  an^  n^ert 
legen  585,8.  sieit-an,  f^Uept  fi6 
an  611,  2. 

anspräche,/,  rec^tlidjcr  anfpru^  auf 
etwa«  120,18.  121,3.  bischof  Si- 
frit  verloir  die  aensprache  up  die 
Stat  von  Coellen649, 5.  ind  lachten 
in  selfs  gevenklich  zu  des  bischofs 
aenspraechen  fperrten  i^n  ein  gcrabe 
fo  Wie  c^  ber  b.  gcmad^t  bätte  775, 24. 

anstechen,  an^ünben  786,11;  AN 
lila. 

ansterven,  burd)  tobfad  erben  145, 
18.  177.  182,20/23.   befonber^  üom 

Soit.     Pf.   Gl.    303:    anersterven. 
m  1  320.  in  ben  Ws  unjäligemal. 
anstossen,  stv,  anjünben  502,12. 

564,8.  574, 16.  615,20.  645,  14  Dgl. 

anstechen, 
antast,  m.  geric^tUc^ed  belangen,   er^ 

greifen  709, 29. 
antasten,  gcri^tli(|  b^nb  auf  etmad 

legen;   angreifen,   überfallen  593,9. 

764,14.  917,32.  920,1. 
anter,  of,  ober  aber  555,15.  i^gl.  I 

s,  V. 

antwerden,  swv.  »erantwortUd^  fein 

450,9. 
anval,  m.  aggressio,  gufpru^  470, 

16. 
an  zeihen,  befcf^ulbigen  54, 29. 
ard,  art,/.  ^ertommcn,  familie  111, 

15  I  s.  V. 
argwilligen:  mit  Worten  oder  mit 

werken  geargwilligt  wird  an  sein 

leib,  ehr  oder  gut  936, 24 ;  fteb  I  s.  v. 
argwillung,  arger,  böfer  »iüe,  ma- 

lignitas,/.  936,30. 
arke ,/.  »afferbauwerf  55, 19.  58,  26. 
arkeire,  m.  crter  123,21. 
arm  formdbaft:    beide:  arm  ind  rieh 

566, 8.  579, 23.    5)er  arme  ifl  ber  gc» 

meine    mann  one  rücfftc^t   auf  t>er« 

mögen, 
armbrust,  arburst,  /  armbrufl, 

(arcubalista)  53,20.  66,1.  103,10. 

ügl.  bankarmburstpil. 
am,  m.  1)  ernte  179,7.  180,16.  192/9. 

GG  frugidare  körn  of  aren  le- 
sen. 2)  m,  abier  367, 7. 
ars:   de  keirde  he  der  stat  den  ars 

zo,  brannte  burc^  749, 29.  »ergl.  ers- 

lingen. 


970 


®Io{far. 


artelrie,   attelrie    840,18.  889, 

11.  896,6.902,26. 
artzeter,  m.  medicus  336, 10.  765, 

29.  Pf.  G.  304»  arzeder.  Teuth.  12^. 
AN  111»  (archiater). 

artzedie,  /.  atjnci  289,  24.  Pf.  Gl. 
304. 

as,  al«,  alfo,  fo  122,18. 

asise,  accife  41,20.  116,9.  12,27. 
117,8.  121,10.  19,23.  842,26.  gein 
assisen  noch  peichtungen  907,  28. 
formen  axinse,  accinse,  assinse  tom> 
men  öfter  in  ber  reim<^ronit  über  bie 
Unruhen  946  ff.  bor.  assise  uplegen 
fte^enber  terminus. 

asiamaister,  Dom  reffort ber  accife, 
acci^beamter  930,31. 

asm e er,  fafi  tDie,  an6)  ned^  DoOend 
636.  25. 

asso,  alfo  318,27.  465,1. 

asvort,  fofott31,20. 

atzgelt,  Dert>flegung«foPen  bei  b^n 
cbr!gtettli(^)cn  einjteüungen  r>on  ^)fer> 
ben  u.  f.  w.  b«bera^»,  tojigelb  zo  atz- 
gelt und  slofgelde  923.  1 1 . 

aufsatz:  nach  ihrem  boessen  auf- 
salz vlan,  Dor^aben  935,35;  pe^ 
upsatz. 

aufschlage  m.  abgäbe,  Überabgabe, 
juf^Iag  §um  bi^^erigen  929.  29. 

ausheischen,  ausgeheischte herrn, 
Dorgelabcn,  nad}  audn^drtd  114, 
7/10/19. 

ausholen,  stcv,  (eraud^oien,  be* 
freien  943,  8. 

auskommen,  frei  werben,  cntfom« 
men,  fiel)  uiskommen.  898, 23. 

ausladen,  audwärtd  Dorlabcn  117, 
25. 

au  8 Spruch,  m.  urteil  120,29. 

aust,  auiste  augufl  24,16.  27,8. 
130,7.  908,31  u.  f.  ». 

austmaind,m.  180,20. 

austrecken  fonf!  ustrecken,  aud> 
jieben  121.24. 

auswising,  uiswisinge,  na 
ausw.,  na*  au«tt)ei«  1 12,26.  1 13, 1. 

avent,  m.  Dorabenb  b.  ^.  ber  tag  Dor 
bem  fefle  von  bertirc^i.boreneinteUung 
bcrgenommen  20, 18.  up  der  eilf  du- 
sent  made  avent  47, 12.  »gl.  57, 13. 
58.  21.  60, 1.  S.  Albans  avent  178, 

12.  Alexius  avent  54, 1.  S.  Jacobs 
avent  56. 11.  Kirstavent  24, 3.  480, 
25.  Matheisavent24, 14  Dgl.  34, 6/9. 
Paischavent  (Oilern)  21.6.  Palm- 
avent81,3.  Unser  Vrauwenavent 
22,15/19/26. 


aventure,/.  »agni^  573,8  u.f.w. 

{ie^  eventure. 
aventuren,  bri,    f orsan  ,  DieOeidjt 

291,25.  293,7.  295,7.301.3.303, 

27.  326,33.  332,3.  348,6/18.364, 

35.  392. 18.  437,8.  455,29/30.  546. 

6.  577,1.  657,18  unb  öfter  GG:  bi 

eventuren. 
aventuren,  mw,  n>agen  573,  7. 
aventuirlich,  o^/.  rietiert,  Tottm* 

gen,  unternemenb  307,1.  510,13.  mit 

eime  aventuirlichen    anslach  854, 

23  u.  oft. 
aventurlichen,  a<7t7. a. zo sien, lu* 

flig,  Jeiter  anjufeben  905, 28. 
aventurach,  adj.  loagbaifig  307,2. 
aver,aber,  abermaU  109,6.  422,15. 

B  9(nlautenb  mie  mnd.  unb  mhd.  3u' 

tDcilen  au^Iautcnb   erhalten:    dumb, 

umb. 
bach,  die,  ber  bacf^,  atlgem.  fränfif(^ 

19,8.  30,23.  töln.  fhagenname. 
backen  und   nacken  brennen 

aud  ber  altcoln.  fonfi  allgemein  übli* 

d^en  criminal)uflii  157, 18, 19. 
b  a  e  s  e  n ,  milb  rennen,  va^Euri  605,30. 

üin  feltene«  nb.  »ort  Dw  I  1148. 

MN.  1 156;  (eute  no*  toln.  uxba^ 

verblüfft, 
bain  win,  m.  banntoein,  mein  brn  He 

ummonenbcn  nur  ba  taufen  bürfen. 

mo^in  fie  acbannt  jinb,  (in  ben  Ws 

oft,    mie    bannmoele,    bann- 

kelter)  75, 15. 
bais,  bas,  beffer 643, 36.  73S,7.  \>^l 

bes. 
bald,  fernen,  586, 13.  fonfl foglcieb »ie 

unten :  geringe, 
ballinck,  m.  verbannter  65. 26.  GG 

exul  eyn  ballink,  ebenfo  Gemmula. 
b  a  n  k ,  geric^t^banf.  bad  4  bänfegcrt(bt, 

überbau)>t    gerid^tdfal:     hinder  den 

maistern  zur  bank  930.  15.  binri((' 

tung«bIo(f  960,823. 
benke,  tuschen  die  4b.  Dor  gc 

ric^t  164,  14.  dat  vor  my  darselves 

(Soest)  in  gerichte  vor  de  veir 

benke  komen  is  Wilhelm  von  Lei- 

mate  u.  s.  w.  urk.  v.  1 465.  Archiv 

Haus  Hemer, 
bankarmburstpil,     armbrufl)»feil 

789, 19. 
b  a  n  m  i  1  e ,    bannmeile ,    geric^t^bejirt 

1 06, 22. 
bannich,  o^;.  gebannt,  im  banne -121, 

27.  W«  bennig  oft. 
banvast,  /.  bannDaftcn  74T;33. 


Oloffor. 


971 


barvoessich,  afij,  baTfuM80,29. 

basuine,/.  yofaune  911,35.  Pf.  Gl. 
305». 

bat,  m.  nujcn  449,27.  571,17.  578,10 
des  bat,  nuienbaDon  579, 19.  625, 
36.  886. 12.  bat  ind  ere  589,21.  — 
Pf.  Gl.  305».  Teuth.  19»:  bäte, 
vrome,  gewin,  provit,  lucrum,  com- 
modum.  Frommann  z.  Herbort 
2697.  DW  11157. 

baten,  «trt?.  nüjcn  626, 6.  786,8. 938, 
31  u.  f.  ». 

b  e an e,  ein  no^^  uneingemei^ter  flubent: 
die  Studenten  zu  Collen  plegen  die 
beane  of  die  bachanten  damit  zo 
vexiren  u.  f.  ».  304,30;  franj.  be- 
jaune;  in  $aii^  ^ie§  bad  gelb,  bad 
Die  neuanfommenben  ^ubenten  entrid}> 
ten  mugten,  bejaunium.  Dgi.  Du 
Gange  s,  v.  Beanus  novellus  Stu- 
diosus. aSeimar.  3a^rb.  6,327. 

beclaffen  476,10.  857,6.  beklap- 
pen,  accusare.  Kil.  obtrectare, 
male  tractare  vel  detrahere  be- 
c  1  ap  p  e  n  GG.Gemmula:  diffamare, 
beclappen,  beruchten. 

beclagen,  antlagen,  i^ertlagen  133, 

26.  Pf.  Gl.  306». 
becliven,  pari,  becleven,   befleibt, 

gebiet)en732,35. 886,24.  Heben  bleiben, 
beclommen     zit,     gebiü(!te    ^eit 

852,28.    Teuth,  clymmen  als  wee 

to  doin.  Torquere,  rremere.  Urgere. 

Angere.  Drgl.  niederd.  Theoph.  ed. 

Hoffmann  v.  F.  Wb  baju  55^. 

bed,  n.  bett  56,  26.  68, 13. 

beddeler,  bettelmonc^  511, 5. 

b  e  d  e ,  /.  abgäbe  an  tir^Ii^e  unb  m\U 

U*e  obrigteiten  613,14/26/37.    für« 

bitte  806, 22. 
bedemisse,/,  bittmeffe  1S0,1.  184, 

28.  780, 9. 

beddung,/.  bettjeug  492,  3. 

b  e  d  1  o  i  8 :    dan  sei  muesten  all  bed*- 

lois  von  hinnen  scheiden,  one  etmad 

aud  ju  Tii^tiit,  nu^tod  938,32. 
bedragen  und  beclagen,  befcbul« 

bigen  unb  Dertlagen  380,27. 
bedriven,    bedrifen,    stv.   au^« 

füren,  au«ri(^ten  3o8,  i28.  553, 33. 

bedrinklichen,  ac^v.:  die  sich  alsu- 
liches  Unwillens  bedrinklichen 
zu  herzen  eahn  Hessen  93S,  29  ff. 

bedwechesbedefart,  waUfart 762,6. 

beest,  n.  tier:  honde,  perde,  ver- 
ken,  gänse  ind  ouch  etzlich  luide 
ind  ander  beesten  906, 18.  AN  1 13. 


beestlich,  adj.  toiebifc^  352,13. 
b  e  i  8 1 1  i  c  h  47 1 ,  36.  probaticus 
beistlich  bestialis,  pecualis  GG. 

beffe:  roide  beffen,  c^ortavpen,  c^or» 
but  ber  bomberrn  877,33.  Teuth. 
Beffe,  choirhoit,  almucium.  Malmu- 
cium  Ambucius.  Kil.  Dern^eifl  bei 
Beffe  auf  Al-mutse.  pallium  pelli- 
ceum  quo  sacrificus  caput  humeros- 
que  teeit.  (|lt<ftra|burgif^  kutze, 
kutzhviot.  f^dter  würben  bie 
beffen  beffgen,  baWfragen  {^lieber» 
(anbe)  unb  enbU(^  b^iB^n  bie  2  u)ei§en. 
u.  f^warjen  ia^^tn  ber  )pxoU\t.  unb 
tatb.  geiflU^feit  fo. 

began,  feierlich  beerbigen  47,2. 

begangen, ^ar^.  baffelbe  78,18.  be- 

•  gangen  sin,  Derlegen  fein  836, 15. 
845, I . 

begenknisse,  /.  Icic^enbegängni^ 
47, 4.  78. 

begerte,/.  ber  beger  930,5. 

begiftigen,  begaben,  j.  b.  eine 
tir^e  324, 37.  3S6, 8  botiercn ,  au^- 
llatten  392,23.  404,  J  8.  »gl.  b  e  g  u  e  - 
den  mit  e.  frone  454, 36. 

begraven,  stv.  mit  graben  umgeben 
120,2. 

begreifen,  «<».  befe3en56,6. 117,34. 
in  beftj  nemen  81,3.  104,20.  107,30. 
ergreifen  jjarfen  842, 10.  Pf.  Gl.  305^. 

begrif,  in  einen  b.  nemen,  umfaf* 
fung^mauer520,32.  umfang  überbauet,, 
bejirf  438,  8.  Ws  oft. 

begueden,  botieren  442, 18.  begoe- 
den  481, 1.  Dgl.  begiftigen  unb  be- 
gaben, begaeite  442,  20. 

behade,  besagte p*ae^  74,19. 
behalden,  beheilt,  ft^  aufbalten 

533,37.   erhalten   173,2.    bebaupten 

305,18. 

behalven,  (»dv.  abgefe^en  Don,  avii* 
genommen  287,  8.  424, 5.  ni ,  nisi 
behaluen  GG.  Pf.  Gl.  305bDW 
I  1320. 

behegelicheit,  behechlicheit  /. 
bad  besagen,  gefaOen  439,4.  740,8. 
placere  behagen,  placabilisbehege- 
lik^placitumbehagelicheit  UG. 

behelpen,  sich,  unterbalt  flnben, 

467, 20 ;  ferner  ji^  befa^en  mit  etwa^ 

u.  f.  ». 
beheltnis,     beheltnisse     (tdv, 

vorbehalten,   mit   au^name  410,21. 

632,24.  891,17. 
behendicheit,/.  lijl  139,1. 148,5. 

444,38.756,17. 


972 


(Sloffar. 


behentlich,  «4/'.  Wö  514,27.897, 

34.  GG  cautelosu»,  behendich. 
beb  erden,  Manen,  bei  596/22. 
beherdunge,/.  908,12. 
beboif,  in,  in9ebrau(^  302,7.  693,31. 

bebove,  nujen,  Dotteil.  ^.  b.  tf a^  man 

betarf  579, 19. 
beboifen,  c. ^«n. bebürfen,oft904,9. 

die  gbeinre    penitencie  beboeven 

912,  10  u.  f.  tt). 
bejagen,   suw.    erwerben.    603,28. 

615,  27. 
beide  nc*  ^Vi^  in  mbb.  »eife :  beide 

cloister   ind  dorper  917,27.    v%\. 

mittelbo(^b.  ffib.  198,99. 
beikommen,     das,    annäberung, 

übereinfommen,  modus  vivendi  931, 

38.  932,7. 
beir,  Her,  aßgem.  954  u.  f.  tt). 
bei 8,  big  755,15  Drgl.  nb.  bot. 
beissel,  m.  meigel  572,39.  585,39. 

Gemmula:  celtes  eyn  beyssel. 
beiat,  pl.  beisten  170,17.  als  bei- 

sten  wandeln  888, 12. 
beiten,  sicv.  »arten  601,6.  922,27. 

unb  oft.  expectare  bevden  GG. 
bekennen,  ertcnnen  492,31  u.  öfter 

Pf.  Gl.  306». 
bekenntlich,  adj.  erfenntli^,  beut» 

Uc^,  flar  525,25.  938,39. 
bekentniss,/.  f entni^,  cinft^t,  er« 

fenntni«  337, 15.  355. 
bek nagen,  suw.  nagen  582,5.   fte^ 

kna^en  bis  up  den  grat  598, 14.  GG: 

erodere  k nagen,  erosusbeknä- 

get. 
bekommern,  sich  mit  328,27. 
bekroenune,   unwiüc,   ärger  842, 

27.  bekroedung? 
bekümmern,  goit  und  schif,   mit 

befd^lag  belegen  158,15.  mit  615,21. 

fieb  bekommern  oben, 
belank,  »ic^tigfeit  540,28.  darahn 

fross  merklich  belank  gelegen  war 
34, 30. 
belech,  m.  belagerung  910,18. 
belegen,  belach,  belagen,  be* 

lagern  19,4.  20,1.  493,4.   erfe^en, 

erlegen  159,2.  769,32. 
beleger,   belagerung  306,31  u.  oft. 

t)gi.  belech,  m.  baff.  70,27. 
belide,   bejabtc:   bekante  ind  be- 

lide  dat,  dat  der  upsatz  were  874, 

29;  ju  belien  =  confiteriunb  be- 

lieunge  confessio  bei  Pf.  Gl.  306». 
beliggen,  belagern  809,16. 
bemsch,   münje,    mörc^cn,   grof^en- 

wert  160,20.  765,15  (behemisch). 


benachten,  ncv.   übema(^ten  756, 

32.  au<(  oberbeutfc^. 
beneden,  praep,  adt.   sub,  infra, 

118,9  u.oft.  Teuth.  181»:  beneden. 

under.  unden.  Pf.  Gl.  306^.  rrgl. 

dairbeneden  901,1. 
benemen  einem  etwas,  abnemen, 

abertennen,  fi(^  $ufpre(^en  147,10/20. 

wejnemen  147,25.  Pf.  Gl.  306»>. 
benit,  pari,  beneibet  827,2. 
, bere:  up  einre  beren,  bare  770,11. 
berenten,  stov.   mit  renten  rerfeben 

393,3. 
berch,  over,  über  bie ^Ipcn  [80, 16. 

489,9.   535,20.    berch,    ^cc^fieg» 

bürg  139,3. 
bergfride,  berchfrede  m.  bpU 

i^emer  »erturm  27,26.  57,26.  79,5. 

108,3.  120,8. 
berichten,  mit  dem  hl.  sacrament, 

bie   n>eg)erung    geben    944,23.  an4 

fübb.  alt. 

bermelich,a4/.beflagen^tt>ert542.31. 
bermenklich,  adj.  traurig  542, 35. 
bernen,  brennen,  aUgemein. 
beroifen,   den  vreden,    crtläreii 

664,13.  berufen  15. 
beroichdigen,    bdfen  ruf   bringen 

768,21. 
beroufen    ind   schinden  fcrmel* 

baft  742,  7. 
berufen,  ein  strit,  f<^iad«t  anbieten 

515,32. 
beroumen,  swv.   berümen  455.22. 

jactare,  arrogare  b  e  r  o  m  e  n ,  ver- 

metten.  ostentator  eyn.  beroemer. 

GG. 

berouwen,  «rr.  reuen  neben  rou- 

wen  442,15.  Kil.    berouw  poeni- 

tentia  Pf.  Gl.  306»>. 
beruwenisse,  reue  294,36. 
bes,   beffer  748,20;    fxeb   oben  bas, 

bais. 
besagen,  besain,  swv.  befc^ul^igen 

85,3.  473,24. 

bescheit,  tt)iffen  458,31  ff.:  mi 
baran  feit,  baDon  (abe  i^  feinen  riattn 
bef^eib.  1 75,24  b  e  s  c  h  e  i  t  Don  feiten 
bed  ratd,  irerfeitd  au^  ben  bretviei^ 
\Vi  erhoben.  DWI  1551.  Hoffm.i. 
Theoph.  I  566. 

bescheidelich,  adj.  adv.  beutlidi 

122,21. 
bescher  ung ,/.  fc^ercrei  532, 22.  ober 

bilbli(6  vom  f^aff^eren? 
beschicken,  aueri^ten  528,17. 
beschirm,  m.  fc^u)  699,21. 


(^lojfar. 


973 


beschriven,  bur^  auefc^^reibcn  cnt* 
bieten  588,26.  Pf.  GL  307  a.  be- 
schreven,  aufnotieren  50,21.  725,5. 

beschrielich,  adj\  beflagen^»,  be» 
wcinen«tt)ert  (faU  tMbam«)  259,29. 
543,1;  ju  beschrien  bcflagen, 
beweinen.  Pf.  Gl.  306b. 

beschueren,  swv,  befc^i^en  398, 1 3  ff. 
MN  I  266a.  DW  8.  V.  beschauern ; 
Pfeiffers  Germania  V  244  («e(^). 

beschütten,  bef^ü^en  53,  28.  61,4. 
26.75,21.146,5.411,15.  beschüd- 
den    380.     mit    guit    pant,    batte 

besenden,  bclen,  üerf<^reibcn ,  fem« 

men  laffen  159,  9.  614,  23. 
beses,  m.  beftj  161, 12.  443, 13.  <  = 

ß=^8  nd. 
beseten,  praet.   besät,    aufgeben 

442,  17. 

besien,  atv.  nadjfc^cn  555,26.  bafür 
forgen  101,7.  I  s.  v.  ficlj  besier. 

besier,  auffebcr875,25;  ju  besien, 
befeben  AN  113.  Diutisca  II  202a: 
aspicere.  besien. 

besinnen,  erwägen  451,3. 
beslagen,  beslan  anfibcln  425,11. 

lagcr   fcbldö^l*«    besloigen    379,15. 

nemen  555,26. 

b  es  Hessen,  stv.  f^erren,  Derf^Üe^en 

556, 1.  claufur  einfüren  791,2. 
besmitzen,  moral.  beflctfcn  912,8. 

besmitzen   ind   vertrinken,    bilbl. 

360, 30. 
besprechen,  befieüen  595,14. 
bespreiten,  belegen,  mit  mist 867,4. 
besseronge, /.  buBc  128,25  u.  oft. 
bestaden,  bestaten,an,  swv.  Der« 

beiraten  291,13.  386,4.  390,18.  400, 

34.  900, 14  (zo  der  hilliger  ee). 
best ai den,   beflatten  559,36. 
bestan,   bestain,   ruben  490,15. 

untergeben  277,1.  unternemen  559,17. 

anfangen  62,11.  126,18.  144,5.  170, 

33.  175,11.  431,26.  483,33.  587,12. 

ergreifen,  antommen:  ttxi  trän  freiten 

496,21.  jugefroren  fein  38,12.  50,12. 

124,9.    auöri^ten  607,30.    beftellen 

916,4. 
bestant,  m.  waffenfliüflanb  108,26. 

173,28.  546,22.  755,23. 
besteden,  swv.  coUocare,  berwen* 

ben  503, 34. 
bestellen,  swv.  beforgen,  beranflal« 

ten,  feerbeifc^affen  174,28.  429,1.  581, 

21.  sichb.  (risch)  574,6.  legen  307, 

12.  608,9. 


bestigen,  erfleigen:  einefiabt  839,16. 

bestoppen,  swv,  obturare,  bäm^fen ,. 
abtüten,  ergänze  zo  babor  490, 18. 

betirmen,  swv.  beflimmen  178,21. 
262,24.  282,26.  313,2.  320,24. 
453,32.  911,25.  Don  terminare,  auc^ 
m^b.  -termen,  Fundgruben  I  394. 
Teuth.  die  be  Termpt  is  to  enighea 
dyn^h.  Asscripticius.  Deputatus. 
Ordmatus.  Inscripticius. 

betrapp en,  erta^)pen  804,14.  23gl. 
DW  «.  V, 

betruwen,  beiraten  764,29.  JBgL 
truwen.  mhst,  üertrauen  476,8. 

betruwelichen,  ae?t?. uertrauen^üotl 
458, 10. 

bevede,  trans.  praet.  yw,  beven,. 
erfd^ütterte,   ober   beweAte  170,3. 

beveel,  formell?,  van  beveel  ind  ia 
namen  irs  heren  901,  20. 

bevliessen,  stv.  mit  waffcr  umgeben 
385,  36. 

bevorentz,  adv,  juüor  62,24.  100,. 
17.  107,8. 

bevreisen,  bevrois,  bevroren,. 
i^ufriercn  32,1 7/25 fie^  vre isen;  Dgl. 
bestan. 

beweglicheit,  antrieb  903,14. 

beweicht,  praet.  v.  bewegen,  be*^ 
wegt  490,  26. 

bezeihen, pari,  bezegen  c. gen,  bc» 
jeiben,  befc^ulbigen  657,26.  662, 2U 
707,6. 

bezimmern,  bauen,  urfvr.  mit  bol^, 
f^dter  md)  für  |iein^äufer  üblic^ 
51,22. 

bezwang  ind  knechtlichkeit  879,17» 
t)gl.  303.29.  304,13.  »gl. betwank 
731,7 ;  betwenknissf.branftfal,187.2. 

bi,  ju,  feinju  107,21.  109,15.  149,23. 
169,5.  —  bi  den  jaren,  bi  den  ziden 
369  ff.  oft.  bi  dem  kaiser  halten  513, 
6.  bi  wilen  646,4.  bi  ein  =  bei  ein» 
anber,  fub  ein  731,22.  801,31.  bi 
den  rat  komen  707,20.  bi,  wie 
steit  u.  s.  w.  611,28:  wie  pe^t  c^ 
mit  euren  waffcn.    bgl.  1  s.v. 

hienpl.  bienen  429,11. 

biester,  bister,  adj.  wirre,  beilürjt 
oerirrt :  also  lief  al  dat  volk  biester 
uis  dem  lande  822,1.  bister  seel 
912,2.879,28.  Pf.  Gl.  308b:  bister, 
Derirrt,  gottöerlaffen,  rublo^.  Teuth. 
29  a:  byster,  bystrende,  dwelende,. 
errende,  wildeude,  witlopende. 

biget,  beizte  848,14.  ogl.  I«.  v. 

bil,  «.  beü  191,1. 

bilde,  n.  gebäc^tni^monument  486,3. 


974 


©toffar. 


birve,  adj.  biet«  473,18.  gufammcn- 
g^jogenau^biderve.  Teuth.berve. 
eersam.  waldelich,  doechtlik.  Karl- 
meinet oft.   Pf.  Gl.  3€8b. 

b  i  r  f  g  e  t ,  /.  ich  erweis  nit  anders  dan 
alle  goitund  birfget  van  in  770,15. 
Teuth.  probitas.  honestas.  ber- 
vicheit.  eerbarheit.  eersamkeit. 

bissen,  sich  daruss,  bij^en  ft^ 
weg  147,3  ff. 

bistendich  sein,  einem  99,28.  162, 
16.  b.  ind  behulplich  616,10. 

b  i  st  e  r ,  adj.  irre  569,8 ;  peb  obtn  b  i  e - 
st  er.  Teuth.  bystren.  dw«len.  cr- 
ren.  basen.  dolen.  verwilden,  wilt 
lopen.  efrare.  deviare.  Hoffmann 
z.  Theoph.  2,88. 

b  ister  hei  t,  /.  rui«  569,3.  576,30. 
(um  iti  fc^itmmen  eifed  wiDen)  Dtmir« 
rung  724,14. 

biwesen,im,in  anwefen^eit  421.8. 

biwilen,  adv.  dat.  pl.  bisweilen 
186,12.  646,4  u.  f.  TO. 

blage,  plaege,/.  |)lage  64,21/26. 

blenden  für  blendeten  417,19. 

blichen,  blintcn:  envunden  in  dan 
up  der  buchender  dait  764, 1 3.  „  blin« 
tcn"  iü  fünf!  gut  alttölnifc^.  Pf.  Gl. 
309a. 

blide,/.  n)urfmafd)ine  553,24. 

blithaus,  n.  gefc^ü^^aud  942,13. 

blitschaf,  /.  frolid^feit  497,5.  604, 
39.  GG  gaudium,  freude  blyt- 
schafft.  Teuth.  blytschap.  lust. 
wunne.  vreude  u.  s.  w.  Diutisca  II 
221b:  bliscap  laetitia.  Pf.  Gl.  309». 

bliyen,  bleif,  verloren get)cn  165,16. 

bloiss  gesellen  155,6.  wichter 
arme,  gemeine  unbemaffnete  leute 
831,29.  leereHuferl86.*I1155. 3104. 

bloitsturzunge,/.  blutpergiepung 
308,17. 323,19.  MeStatuta  132:  blut- 
verstörung.  Pf.  Gl.  309». 

bode,/.  bütte  104,23.  750,9.  Pf.  Gl. 
309». 

bodenbrot,  botenbrot,  Ion  für  juerfl 

gebrachte  botfc^aft  684,21. 
bodenwin  22,2. 
boilen,  bulen  273,16. 
boille,  m.  bule  421,20. 
boinioris?  775,15.   üg(.  172,2.  U«: 

boimeris,  baumreif  .^  ein  rüsinghe 

vanbomen,  fragor,  sonus  arborum. 

Gemmula. 
bolch,  m.  asellus  158,13.  ELil.  bol- 

linck. 
bolrebort,  warfc^.  bolre,  bort, 

69,27:  bretter,  b  ölen;  ogl. 905,21. 


bol werken,  swv.  befefligen  52,24. 
108,13. 119,6. 120,2. 142,26. 720,34. 

bontworter,  grisei operis 995,542. 
urff.  1274.  ennen  3,68. 

bort,  w.  brctt 905,21;  924,43. üe^bol- 
rebort. 

bouman,  buman,  colonus  adai* 
mann  287,24.  450,18.  452,14  ff. 
boumenneof  geburen  448,  \.^l 
ackerman,  oben. 

boven,  praep.  über,  super,  supra 
359,27  «.  f.  w.  Pf.  Gl.  309. 

bovengain,  übertreffen  450,33. 

bovensetzen,  vor^ie^en  454,30. 

boven  treden,  übertreten  254,2. 

boverie,  f.  buberei 437,21.  »gl.  bo- 
ven, boiffen,  buben  59,15.  boif- 
lich,  bubenbaft  413,9. 

bramaint,  juni  53,8.  68,4.  78,6. 
145,9.  915,22. 

br&n tschatten,  brantf^ajen 79,13. 

braut,  rebendart :  mar  nein,  diss  wahr 
noch  niet  dt  braut,  darumb  das  man 
danzte,  bad  S9ar  nic^t  t>\t  b^uptfac^c, 
e^  bantette  fi^  um  etmad  gant  anteic« 
939.30  ff. 

brechen,  stv.  dat  is  wart  bre- 
chen i.  e.  brechend,  fam  att4 
brechen  50,14.  und  he  hadde  sich  zo 
vil  gebrochen  und  bewiset  up 
des  Keisers  bruloft,  batte  aQ^uoiil 
gef offen  mt  feine  Dirtuofität  im  trinfcn 
gezeigt  524,1.  lanjenbred^en  ? 

broich,  m.  fum^)figet  boten  542,20. 
fränfifc^'fad^fif^e«  Wort ;  mbb.bruoch. 
Teuth.40 :  broik.  renne,  ollant.  goir. 
palus.  Pf.  Gl.  309b. 

broiderdeilung,  tciUing  unter  brü» 
ticrn  428,28  u.  öfter. 

bruloff,  brulauft,  brutlacht, 
w-  /.  toc^jeit  49,13.  90,1.  110,14. 
140,1.  477,11.  703,1. 

brulofsdach,  m.  882,7. 

brunst,  /.  ardor,  fervor,  aäninj 
157,15.  158,2. 

brut  sein,  beilager  ^Iten  54,25. 

bruwen,  bilbl.  622,11.  Dral.brühüs 
5S,24. 

burchgank,  m.  groger  bittgang Min 
bic  bürg,  flabt  795,20. 

buirstgewere,  bruftweren  830,33. 

buit  pennink,  m.  388,18ff.  Kil 
buet  pennink  pecunia  praeda- 
cea,  manubialis  et  arrha  miutaris. 

bungart,  m.  baumgarten  602,13.  Pf 
Gl.  309b. 

bungen,  tympanare  156,9.  timpa- 
nator  eyn  bonghener,  tympanum 


©loffar. 


975 


eynbonghe  off  syn  schelle,  tim- 
panistria  eyn  wyff  die  op  der  b  o  - 
nghen  speelt.  GG.  Pf.  Gl.  310». 

burgerscne,^!^.  bürgert frau  749,27. 
911,33.  tiefe  fränflfc^e  cnbung,  urfpr. 
»ol  romanifdj  (?)  treffen  wir  nod)  oft  in 
unfern  ^^ronifen.  ^ud  Hx  GG  fe^e  i^ 
aii  belege  folgende  bei:  ku  st  ersehe, 
matricularia.  leckersche,  para- 
sita.  beschermersche,  patrona. 
kemmersche,  pectrix.  dich- 
tersche,  poetissa.  besor^ex- 
sehe,  curatrix.  vechtersche, 
pugnatrix.  weversche,  textrix. 
verredersche,  traditrix.  ver- 
winnersche,  victrix.  borger- 
sche,  urbana.  swegerscheu.f.to. 

bürg  setzen,  bürgfc^aftfe^en  114,30. 

busse,  boisse,  bü4)fe,  arobed  ge* 
f*üj  99,21.  168,14.  mit  bloche- 
ren  (?)  bussen  104,22. 

bussenstein,  7n.  büd^fenflein,  {lein* 
tugel  86.3.  588,5. 

bute,  /.  beute  186,21.  !auf:  zer  hü- 
ten S35,33. 

b  u  t  e  n ,  8WV.  bie  beute  teilen  111,3.  Kil. 
praedari.  üertaiifc^en  121,9.  but- 
ten,  buitten,  praet.  bcrtaufd;ten, 
vertauften  788,5.  804,21. 

buitung,/.  »erfauf  804,22. 

buwlant,  n.  vuilnis  desb.  bänger 
be«  bautanbe«  288,26. 

C  K  Ch  auelautenb  unb  inlau« 
tenb  für  mnb.  k:  dich,  doieh,  ich, 
lieh,  sich,  nutzlich,  reizzich;  ba- 
chen,  brechen,  rouchen,  stechen, 
wichen.  Iritt  üor  t  für  g  ein  :  leicht, 
volcht.  häufig  nad)  nb.  weife  für  f : 
geschrichte,  gesticht,  gracht,  hacht, 
kraicht,  lechten,  (to  lift),  lacht,  ver- 
kochte, gelt  nfld)  nb .  weife :  gewas- 
sen,  ossen,  oissen,  seist,  aber  auc^ 
in  vorte,  worten,  naeslüssel  u.  f.  w. 

kaf,  fpreu:  und  gaven  darumb  niet 
einkaf,  gar  nic^tji,  bilbl.  negation 
953,390.  Drgl.  ik  sloge  my  wol  h\i 
unde  blodicn  mit  eime  um  ein  ha- 
verkaf.  Theophil.  227 ff.  Teuth. 
137  a.  Pf.  Gl.  440  ff.  Zingerle  bilM. 
negation  15  (426,  1862  ffiiencr  5lfab. 
©i^ung^b.). 

kaisse,  kasse,  /.  reliquientaflen 
69,20.  71,10.  78,5.  81,10.  17-8,14, 
1.5,27. 183,21.  5ü4,l.  773,28.780,20. 

kaix,  kax,  m.  pranger,  f<(^anbvfal 
69,6.  173,6.  176,13.  776,11.  GG : 
catasta  est  compes  vel  eyn  kaik. 


kal:  dit  (tirdl^enfc^n!u(f)  allesame  ver- 

kouft  des  pais  pode  so  kale  bi^  auf^ 

le^te,  total;  urfpr.  wie  glatt gefcl^oren. 

»al.  718,12  =  obe,  Derwüflet. 
callunge,/.  reben,  unterrebung  886, 

29. 890,33.  AN  125:  callen,  fd^wä^en. 
kamer, /.  burcau,  amtfiube  113,30. 

guedestass  kameren,  rentkameren, 

satertagskameren  934  u.  f.  w. 
kamp,    m.    eiagefribetet  <tder«    ober 

waibepfa^  318,7. 
cancel Heren,  burd^fireid^en,  caffie« 

ren :   der  brief  wart  vur  ougen  des 

kaisers  cancelliert  ind  durchschne- 

dön  868,20;  urfpr.  ein  gitter  barüber» 

^ie^en. 
kante,  /.  up  der  k.  190,8. 
kantert,     kanterkese,     caseus 

magnus  177,1. 
capitanier,    capitainger   capi- 

tain  308,14.  408,5. 
cappe,    mi7nd;dgewanb,    nonnenbabit 

155,29.  780,17.  turuiba*  722,23. 
kappe,  turmfappe,  Dor^errfd}cnl>  nie» 

berb.  u.  nieberl.  123,7. 
karich,  ae(/.  f arg 339,9.  parcuskae- 

richGG. 
k armen,  stov.  jammern,  trauern,  we^* 

flagen  199,1/2.  AN  125. 
k  arm  an,  tarrenfurmann  792,2. 
karssen,  mit  wairen  ijl  ju  lefen 

mit  swairen  karren  124,11. 
karweche,/.  farwod^e  159, 16.  weche 

auc^  am  Oberrbein  im  14.  [\^t.  nod) 

übli^,  älter  M  woche. 
katze,  reben^art  ber  bilbli^en  nega- 
tion :  weder  katze  noch  muis  615,18. 

katzensprung  596,2. 
keilstecher,    felenfle^er,    ^al^ab« 

f(^neiberl249.  1756.  II  562,31.  kee- 

lensticher  625, 11.   Teuth.  halss  af- 

steken.  helsen.  kelenstecken.  ju- 

gulare.   Theoph.  I  359. 
keissen,  kiessen,   kesen,  8tv. 

tiefen  97,16.  98,3.  formelb.  kiesen  of 

setzen  423,2.  kiessung,  /.    wal 

422,1. 
kemmenade,  /.   jimmer^  wonflube 

596,4. 
kemmerling,  m.  tammerling,  tawu 

merbicner  174,28.  627. 
keppeler,  bift^öfi.  tanjler,  ber  trdger 

einer  beflimmten  würbe  im  bomcapitel 

365.  Dgl.  45,2.  73,5.  74,28.  135,37. 

721,35  u.f.W.  kapellan  II  25.12. 

41,9. 
kercher,  tarrer  800,15. 
keren,  swv.  wenben,  Dcrfeinbcrn,  ab» 


976 


©loffar. 


»crcn  118,7.  174/16.276,22.  601,10. 

707,3. 
certein,  adj.\iä}tx,  jUDerläffig  286,3. 

309,8|17.   certeinlich,  mit  |t(^cr« 

bcit443,4|14. 
k  e  r  z  w  i  o  n  g,/.  iWarid  lic^tmcffc  32,25. 
kesekaste,  m.  574,7. 
kiken,  fc^auen  767,14. 
kikpot,  fpottname  57,12. 
kint:    einre    moder   kint»     einerlei 

finber  453,11. 
kirchen,  swv.  heiraten  151,9.    ber 

unions-  ober  Derbunbbtief  t).  1396  ^at 

mannen    oder    weiben    63.     ober 

krichde? 
kirmisse,/.  firc^weifee,  oft  75,14. 
kirs nacht,     trif}nad)t    54,23.    Ogt. 

kerstavent  480,25. 
kir8pel,fir(^fpicl  42,12.  33.14.65,3. 

130,13  u.  f.».  kirspelskirche  42,27. 

74,9. 315,22.  720,33.  j.  bctonung  pet 

bilbungen  bräues,  brennes,  schlom- 

mes  (fdp(a4tt)aud),kompes  (ivalt^aue) 

in  ad[>cnfc^en  bcnfm.  (-u) 
kir st  misse,  1)1.  ^brijltag  849,19. 
kirsten  doin,   ;;um   friftcn  machen 

37,26.  68,23  ff.  kirsten  gedeuft 

27,14. 
kiste,  ablafffaflen  795,27. 
kistensitzer,  m.  763,20?  öorjlanb 

ber  fiffe?  audrufer. 
kiven,  fhciten,  fi(^  Ijerumjanfcn  954, 

481.  Teuth.  kyff.  slachting.  gevecht 

stryt. 
clafen,  sich,  van  dan  fi^baDon  ma> 

djen  77.5,25  ober  fc^wä^enfd^le^t^in? 
claffen,  stov,  jte^  beclaffen  172,12. 

mbst  642,27.  Pf.  Gl.  441.  AN  125. 
clauwen,  swv.  mit  ben  flauen  ergrei« 

fen,  ergreifen  überhaupt  618,39. 
dein,  klein,    adj.    wenig    315,5. 

kleine  macht  336, 3 1.607,15.  \^toa^ 

769,6.  AN  125. 
cleinoit,  w.  fleinob,  tt)ertfa(^en  775, 

29.  kleinede  94,11. 
klerich,  ein  clericus  88,20.  Öeyer 

I  1621. 
climmen,  «^r.Hettem 53,19.  172,14. 

860,18.  bringen,  befdjweren. 
clotzgulden,  nuwe  golden  mun- 

tzen  842,21. 
clouster,  Oor^ängef^tog  902,5. 
kluppel,  tnü))))el  905,23.  Gemmula: 

fustigare  mit  stocken  vel  cluppelen 

slaen.   Teuth.  52»:  clyppel.    clup- 

pel  antrillus.  Pf.  G.  44lb. 
cluse,  flof^ermit  claufur40,19.  56,14. 

790,14. 


knauf,   pl,    kneufe   be^  leucf^teid 

511,15. 
knave,  m.  fnabe  297,9. 
knecht  und  maden,  Jünglinge  unb 

Jungfrauen  160,19. 
knevelen,  «U7t7.  fnebeln  134,15. 
knoenche,  canunch,  m.  canoni- 

cus  25,12.  87,16.  110,19. 
koemerknecht,    m.    fammerfne^t 

100,23. 
koewe,jp/.  f übe 774,33.  koe,TCb.art. 

598.23. 
kogel,kogelrock  tapu^enro(f  574,S. 

593,5.  805,20  (trauergugcl) .  kugel- 

chin  833,20. 
koege,/.  laftf^iff,  breit  unb  turj  94,3. 

KU.  kogghe,  koghschip,  ce- 

lox.  Gudrun  257,1.  261,3.  Alem. 

I  287.  ital.  cocca,  a^b.  kocha. 
koi:  tuschen  koi  ind  kirchof 

=  jwifc^en  tür  unb  angel  =  in  ber 

tlemme  J69,S.    DermutUc^  ifl  koir 

(439),   choir  ^u  iefen.    Dgl.  ©rimrn 

DW  8.  tj.  Kirchhof,  »o  ed  mittelnie« 

berb.  twischen  koir  und  kerk- 

hof  lautet.    504  koir  gefc^rieben, 

fonf!  gen>önU^  choir. 
koite,  kuite,   keute,  koete/. 

eine  art  weigbier  774, 5.858, 33.929,29. 
kolen,  ^oljfolcn  166,7.  koilkarre 

sw,  734,22.  811,19. 
*komber,  bekombern,  m.  v.  Ux* 

Ux.  einfcrfern  339,27/30. 
come,  taum  64,14.  kome,  komme 

490,18.495,27.  604,17. 
kopt)/.  koppe,  m.  be^er,  fo^)f,  fibenf* 

fopf  897,18. 
k'oppen,  entbau)>ten,  to^pfen  272,11. 
corail  684,23. 
körn  up stecken,   forn^au^  öpen 

779,8. 
kost,  m.  foften,  auftoanb  113,8.  upÄ. 

58,20.  102,22.  112,5.  Derlufl,  unfo» 

jlen  188,3.  785,3.  kost  geben,  be» 

töfligen  119,28. 
köstlich,  cöstlich,  <idj.adv»Wr 

11.   299,1.   309,12.  320,19.  334,14 

U.  f.  tt). 
krach,  fragen,  ^al^?  960,821. 
krane,  krain,«trm.  tränen  124,21. 

145.24.  903,33.:  item  zo  der  zit 
(1369)  waren  die  kranen  in  dem  Bin 
upkomen  ind  daevan  wolden  die 
stat  kraengelt  upheven  van  den 
geistlichen    699,3  ff.    kranmeister 

930.25.  urf^)r.  nb.  =  frani(^,  oonM 
aenli(^teit  Ui  balfe^.  „unter  tränen« 
bäumen"  ber  töln.  flabteil  leitet  f.  na» 


@(offar. 


977 


men  »on  ber  c.  1190 — 1200  aud  fficfl» 

falcn  nac^  5töln  überftebeltcn  faimlie 

Krane,  de  Grue,  t)er. 
krechten  praet.  pL  §u  kreigen^ 

tiieaen,  mte  keissen  ju  kiesen  100,2. 
kre entlich,   adj.  fräftig,    gewaltig 

625,24.    einen  krechtlichen  schätz 

758,6. 
kreigiren,    awv.    fd^rcien    599,34. 

602,15. 
kreisch  vuir,  gric^if^e^  fcucr  554^  1 . 

ügt.  greyck,  pelasgus  GG. 
krenkde,  /.  cpilcpfie,  wc^tag  obcrb. 

442,10.  au^fa^,  @t.  ^eH  krenkde 

900, 8/9.   wie  V\t  alten  fegen  (benfm. 

465  ff. j  andeuten ,  fomt  Job«  name  in 

uerbinbung  mit  eiterbeulen,  Würmern 

in  benfelben  »or. 
cre  s  em,  w.  fprengel,  biocefe,  ba«  lanb, 

foweit  ber  bifdjof  i\x  fafben  ^at  178, 

13.  912,32.  «Bgl.  8eyer  1 1735. 
kresemen,  falben  501,7. 
kriechber,  adj.  f rieaerif^  525, 24 ff. 

643,31.  kriechberlich  821,3. 
kriegen,  befommen  641,27. 
krischer,  m.  f(^reier  562,30.  935,28. 
kroden,  kroeden,  »«?r.  ärgern,  tjer« 

briepen,  jt^fümmem  um  55,24. 152,10. 

432,21.     526,13.     561,10.    741, 1&. 

907,28.  937,33.   Teuth.  krot.  ver- 

dryet.  *kroet,  nat^teil,  f^aben  I 

287,17.  crut.  1149,1.  707,8.  947,57. 
cruft,/.  crypta,  nid^t  ju  grabende« 

^enb.  438,21.  486,13. 
k  r  u  c  k  e ,  staf  mit  einre  k.  fiummflab 

433,23. pedumeyn  kr u c ke  ofstaff 

baculus  pastoralis  recuruus  GG. 
krudden,  fümmern  764,24. 
kruifen,  frieden,  burd^f^Iü^jfen  628, 

25. 630, 19.  Teuth.  61^ :  crupen.  slu- 

pen.  slyngen.  serpere  als  die  slan- 

gen  u.  f.  w.  Diut.  2,228^:  crupen 

reptare.  Pf.  Gl.  442^. 
kruit,   gewür^e,  827,28.   fd^icB^uIücr 

840,12;  oft. 
kruitwionge,   frduterweibe  56,12. 

62,20. 
kule,  /.    grübe  27,12.    625,7.    GG 

fovea,  ein  graeff ,  ein  kuyl  ofein 

put.  Pf.  Gl.  443  a. 
kulve,  m.  jireitfolben  491,28. 
kumen:  also  kumpt  dat  bi  rürt 

^er  288,7. 
kummenschaf,/.  Ware  162,25. 
kummern,  bclajien  901,26. 
kunne,  n.  art.  124,21.  alte^  kunni, 

gefc^Iec^^t,   wo^er  koninc  nb.  unb 

fönig. 

©täbted^Toniren.    XIY. 


kundich,  adj.  fc^Iau  ;  —  cheit/. 
fc^lau^cit  616,22. 

kundschaf ,  /.  475.6.  dat  si  in  dat 
Hessen  leit  sin  durch  kuntschafsinre 
alderen  ind  geburt  790,2. :  burc^ 
jcugni«  über  feine  eitern  unb  geburt. 

kur,/.  wal  99,1.  317,11.  »gl.  keissen 
got.  kiusan. 

kure,  kuire,/.  warte,  ort  wo  weite 
au«ft(^t  748,25.  750,9.  fübb.  lueg- 
insland. 

kurzde,  /.  fürje  287,7.  325,14.  nie» 
berb.  fubjlantiöbilbungen  mit  -ede, 
'de  gewonli^;  ^o^b.  no^  in  lieb* 
b  c  u  erhalten.  Germ.  222,290ff.  (löet^) . 

kurzen,,  gekürt,  färben  172,13. 

kusterie,   amt  be«  custos. 

custerie,  cujlorbau«,  ^)frünbe,  gü» 
tev  be«  bomcujior«,  beDorjugtei  amt 
684,20.  93gl.  920. 

D   '2(nlaut.  u.  inlaut.  auf  nb.  lautjhife : 

dal,  dages,  dede,  (tat),  dode,  doufe, 
dragen,  druve ;  gesneden,  gestaden, 
verdich.  3nl<iut.  aufgefallen :  wer  für 
weder,  roin  für  rubem  (3,750).  dd: 
Widder,  sidder,  onfridde,  nidder- 
baden. 

tabelge,  swm.  tabellio,  notarius 
1 16, 1 .  GG  eyn  offenbaer  schryuer. 
Statuta:  tabellion  oder  notarien, 
{acc.  sing.)  tabellien. 

dach,  dag  geven,  entfaffen  gegen 
»erf^jre^en  fid)  an  einem  befümmtcn 
tage  wieber  ju  freuen  825,5.  d.  dag 
des  hern  warten,  auf  bic  tobe«« 
j!unbe  warten  439,7. 

dacht,  m.pl.  dachte,  gebanfen484, 
13.  dachte,  ^rae<.  »erbaute  476,9. 

tading,  n.  üer^anblung,  audtageding 
109,1. 

tadingen,  «wTü.  unterbanbeln  113,6. 

tgl.  bedadingen  101,9. 
daebi,  of,  ober  unaefär  461,29. 
daentuschen,     ba^wifdjen     74,14 

u.  f.  W. 

dag e rot,  n.  lage^anbru^  574,17. 
dageleistung,/.  uerbanblung. 
taifelen,    blien,   bleierne  platten. 

womit  bie  tir^e  gebedt  war  123,8. 
dairumb,  barüber  576,6.     . 
dairumbtrint    506,20;   fie^    um- 

trint. 

dan,  Don  bannen  432,20. 

dan ,  fonbern :  dan  nam  sinen  eit  yan 

eme  665.29. 
danave,  baüon,  bafür  549,2. 

62 


978 


®(offar. 


t  a  n  t ,  m.  ni(^tigteit :  dat  doch  in  eme 
selver  ein  tant  was  754,33. 

dank,  ane,  cne  bag  jemanb  baran 
benft,  unvermutet  619,40. 1  s.v.  »gl. 
^artmann  @(^ebel^  be^  nürnbergec 
aijted  aufitame  Don  ^reibantd  grab* 
f^rift  in  0abua :  Hye  leitFreidanck 
gar  an  all  sein  danck  u.  f.  tt). 
b.  \).  bei  ed  nie  auc^  nur  geträumt  batte, 
fein  grab  in  ber  tre))ifanifd^en  marf  ju 
finbcn. 

dar,  dair  bafein  88,6. 113,10. 147,15. 
tasten,  verrer,  Weitergreifen  578,28. 
daukt,  taugt.  518,19. 
taveneire,  m.  fc^enfwirt  173,6. 
de  bas,   diebas,  befio  bcffer  26,3. 

356,17.  460,34. 
degelich,  tägli^  286,35. 
deicht,  bä^te  432,31, 
d ei  ding,  n.  untert^anblung,  Dcrbanb« 

lung  66,22.  indaidingen  stain  804,2. 

deidingsdach  612,36. 
deidingen,  dadingen,  «trr.77,9. 

97,3/25.  100,31.  107,7.  115,26. 
deif,  dief,  m.  bicb.  164,12.  bie  fleöe 

63,17  ifi  ju  lefen:  do  zo,  bevoren 

ein  deif  nä  ==  ma^e  bu  ^u,  e^e  ein 

bieb  nutzet, 
deifin,/.  biebin  164,12. 
deil,  adverb.  datgroiste  deil  641,21. 

eingroisdeiI462,l,  n^b.  größtenteils, 
deinsten,  swv.  bienen  68,12. 
de i n st j unfern,     pl.    fammerjofen 

67,11. 
*deit,   n.   bolf  5793  dormienti  po- 

pulo.    6tralfunber  »crfefiigungSbu^ 

LXXVII.  Ucbcrlinger  {iat.  cbenfo. 

de  me,  beflomer  352,24. 

tempern,  magigen  tem^^erieren  470,26. 

tente,  groge«  jelt  144,14.  308,34. 
606,1.  607,39.  653,9.  955,501.  95rgl. 
pauwelun,  üeineS  ^elt.  Saurent,^d}ener 
Pabtr.  59.  64.  GG:  tenten  rich- 
ten =  castrametari,  castra  ponere 
u.  f.  w.  D  4  a.  engl.  tent. 

der«^.  den,  fog.  rhein. accus.  112,6. 
teren,  swv.  borren  179,9. 
terminden,  up  irren,  bleve  auf 
ircn  bcjümmten  planen.  780,27. 

tertis,  facfel,  tortis  805,22.  864. 
deste,  bcflo  41,19. 
de  wile,  bieweil  119,17.  »gl.  biwilen. 
t  g  e  i  n  =  intgein,  intghein  24, 20u.  f.tt) . 
dichten,  swv.  öerfagen  85,5. 
dienen,    swv.  abwerfen,  einfommen 

bringen  190.24. 
dick,    ducke   oft    287,25    u.  f.  tt). 


dickermail,  zom,  ju  öftermaten 
355,10.  431,7.  »gl.  pluries  dick- 
wyleGG. 

timmerungen,  ^/./.  bauten,  ^dufer 
276,4. 

dingen,  up. einen,  113,30.  din- 
gen c.  acc.  214,23. 

dinxtag,  bienStag,  befanntli^  nie* 
berb.  antenung  an  ding  (gerid;tStag) 
51,8  u.  f.  ttJ. 

t  i  r  m  e  n ,  beftimmen :  der  buschof  hatte 
mallich  ein  deil  getirmpt,  ber  b. 
batte  iebem  einen  anteil  ^uerfannt,  be< 
jtimmt  147,1. 

dobelbreder,  tt)ürfelpiel,  bretterauf 
benen  gebobbelt  b.  I>.  gef^^ielt,  (\c- 
tt>ürfelt  würbe  170,9.  tessera  evn 
dobbelsteynGG.tezseraredob- 
belen;  —  ins  eyn  dobbeler 
Teuth.  73»».  Pf.  Gl.  3 10b. 

d  o  c  h  t  e ,  /.  94,13  timor,  reverentia 
duchte  b.  Kil.  doechde,  virtus. 
Dgl.  undoechte. 

doen,  «^.  tauen  124,8. 

tommeler,  m.  f^leubermafc^ine.  ^\. 
©c^iöer«  ®loff.  §ur  ^^ronit  t).  ©raun* 
fd^weig  unb  mbb.  tumelaere,  meneid;t 
^icr  feuerwaffe  849,23. 

d  o  n ,  d  o  i  n,  tun ;  geben,  leijlen,  lajfen, 
ma^cn,  f)eigen,  oeranlaffen,  oft :  hadde 
die  doin  uiskratzen  400,6 ;  dede  he 
afbrechen  437,29 :  up  in  gedain 
were  =  auf  ibn  abgefejen  492,12. 
Gramm.  IV,  625. 

dormenter,    durmeter,    m.  ». 

dormitorium  im  flofler70,5.  492,21. 

dormitorium  eyn  slaephuys  off  eyn 

dormiter  GÖ. 
tornersgenossen,    pl.  325,13. 

326,32. 

dorpheit,/.  ro|^eS  benemen  339,12. 
dorpsch,  d.  wise,  auf  bauemweifc 

282,18. 
dorren,  tt>agen  737,3.  757,6  u.  f.  w. 

AN  115. 

torsen,   facfel,  ital.  torcia  805,23. 

tortis e,  facfel  844,20. 
torthaus  959,777. 
dracht,/.  leibe«fru^t  892,22. 
trak teren,  bett>irtcn  905,31. 
trailge,   trallie  gitter  803,26/27. 

881,10|14. 

trappe,  trep))e,  gradu«  403,2.  S63, 
30|31  u.  f.  w.  p  =  pf :  bussen  die  thür 
die  trapf  ab ;  —  rathstrapf .  Stat. 

dreck :  im  dreck  lag  602,12. 

trecken,   drecken  jie^en,  aflgcm. 


Oloffar. 


979 


M  fubfl.  ebenfo.  Di^I.waseingroisse 

treken  zo  eme,  jujug  642,25. 
treffelich,  bcbeutenb  540. 
treffen,  mit  ein,   jufanimentrcffen 

feinbUc^,  auf  cinan^cr  flogen  üon  cnt» 

ÖCftenftcfcfetcn    feiten    i^tx,     erteilen 

308.16.647,11. 
dregeri,/.  betriegerci  81,16. 
treier  904,25;  ^ufammenge^ogen  a\xi 

trahierer  mt  altfranffurtifc|e  benfm. 

^aben  neben  unferm  treier,  ani  lat. 

trahere.    alfo  trahieren  ober  treien 

*=au«ffonbern,  anliefen.  ßcjerII1493. 

Ireiern,  eligere  597,35.  Kil.  trie- 

ren,  franjöf.  trier. 
dringen,  praet.  drungen  165, 7ff. 

181,23. 
driuzeindach,     -avent    75,18. 

126,1. 137,21. 139,16.  791, 30u.  f.  ttJ. 

fieb  avent. 
driven,  gedreven,  jie^en,  fommen, 

ftei^ogen  fommen  164,25.  165,2.  torftl. 

I  8.  V. 

driverzendage  6  n)od;en  113,30; 
(älter:  naht). 

driwerf,  breimal  182,32.  398,34  u. 
oft;Dr9l.  derdewerf  498,25|26.bie 
Statuta:  anderwerff,  drittwerf,  vnd 
viertwerff  87. 

t  ro  e s tli ch ,  a«?t?.  juberft^tli^ 586,34. 
618,17.  619,31. 

drogener,  betrüger 642,22. 

droige,  trorfen  (forn)  783,29.  Drgl. 
droechde  trocfenbcit  373,16. 

droissesse,  droitsisse,  m.  tru(^* 
feg,  broj!e  26,19  42,16..  447,3. 471,3. 

drose,  droese,  druysse,  /,  ^)eP* 
beule  36,17.23,2.64,19.91, 18.148,18. 

druge,  druich,  a«?;*.  trorfen  93,11. 
drugesvoisses  126,13.  druichs  vuiss 
18,5.  au(^  alem.  g  fl.  k.  Pf.  Gl.  311. 

druife,/.  traube  122,7. 

trumpen:  trompeten  unb  trommeln 
618,2.  903,17:  irrefüren,  jttjinQen. 

truwe,  m.  vertrauen  573,24. 

t  r  u  w  e n,  swv,  heiraten  509,21 .  544, 19. 
662,6.  882,15. 

du,  doi,  ba,  18,7.80,14. 101,9 u.j.tt). 

tuefen  574,1.  Kil.  toeuen  (älter 
tueuen)  onthaelen,  tractare,  ex- 
cipere  blande,  commode  curare 
hospitem.  Teuth.  tueven,  trac- 
tare. 

duerr.e,/.  türe  438,17. 

duime,  swm.  bäumen  441,4. 

duimgin,  die  bibel  woiste  (wüste 
/.  weste)  he  up  sin  duimgin  nae, 
fannte  er  burd^  unb  burc^  876,24. 


duppe,  irbener  ober  fleinerner  topf 
56,27.  82,11.  768,17.    Pf.  Gl.  311^. 

durch,  praep.:  loe^en,  um  mücn 
430,19.  629,23. 

durchbrechen,  sich,  stv.  ftd^ 
burc^f^Iagen  557,33. 

durchgengig,  ju  bur^tpaten 556,25. 

durchlistig,  adj\  fer  fc^Iau  591,2. 

durpel,  türfc^weOe 468,21. 

durst,  brojle  135,8.  orgl.  drois- 
sesse u.  s.  w. 

dwalen,  swv.  irren  373,11.  518,24. 
GG.  deviare,  dwalen. 

dwalung,/.abirrunö 331, 33.  568,32. 
794,27.  GG  verdwalinghe,  er- 
ror. 

twele,/.  banbtuc^  338,29.  GGman- 
tile ,  mensale  d w e y  II ,  tafellaken. 

twengel,  m.  jwang:  vur  twengel 
beider  lande  671,34. 

twinger,  rn.  jiDingf^crr  377,1. 

E  Äurje  in  flammfilben  nic^t  feiten: 
der,  des,  best,  velt;  setzen,  wer- 
ven.  ^broeic^enb  Dom  nt)b. :  afwe- 
schen,  menchen,  sente  (sanctus), 
vlesche,  zwenzich.  gür  i  n)ie  im  nb.: 
derde.  3)ur(^weg  im  ptc.  tDie  nb. : 
bleven,  verdreven ;  ftier  würbe  frei^ 
ü^  bad  e  fd^on  lang  gef proben,  gür  a 
n>ie  nb. :  men,  baneben  au^  man. 
%\kX  ^b.  o:  weche ;  für  ^b.  ö :  leffil ; 

für  ^b.  o  :  lewe.  Sänget  d  bur(^  6, 
aber  au(^  bur(^  ei  au^gebrücft.    ee 

fpäter  =  ie,  beesten.  ou:  zidleede. 
=  e:  feelen,  steertz.  =  i:  reede; 
=  a :  meechte ;  ae :  geehe,  leef- 
dage.  Ei  oertritt  ie  tpie  im  nb. :  deit 
(volk),  veir;  baju  ei  (je),  neiman. 
febenfo  im  praet  üon  rebuplicatio« 
Derben:  feink,  geink,  reif,  spein, 
veil.  SDßienb.  in  tnßnitiven:  seiden, 
verleihen.  2öie  nb.  in  praeteriten : 
bleif ,  schein,  schreif.  Unorganifc^e 
au^  e  oter  i  oerlängert:  beicher, 
breiche,  veil  (für  vil),  neimen,  wei- 
sen (sein)  .  Ei  bäufig  oorcht:  breichte, 
eichte,  gebleichte,  kneichte,  meich- 
tich,  reicht,  veichten.  2)iefe^  ch 
n>urbe  in  berg.  mba.  ftumm  unb  ed 
ergaben  ftc^  Wörter  tt>ie  kn6it,  reit, 
^enli^,  obglei^  no(^  gh  inberf^rift, 
im  englif^en. 

echt,  ad^t  129,25.  Pf.  Gl.  312a. 

echtschaft, /.  e^e  475,12  ff.  ogl. 
eicht  adj\  legitimus,  cbclic^  Pf.  Gl . 
312a. 

62* 


980 


©lüffor. 


e  ckers,  nur  781, 1^. 

ee,  e,  tf^tx,  jutor;  ee  der  zit,  »er 
Htltxt  113,4.  333,24.  442,14.  * 

e  e  k  i  n  t ,  fi.  tf^W^H  tinb  424, 38.  I 

egeine,  fein  42,28. 

♦edelburger,  eidelburger,  ein 
auBWvlTtiger  ateligei,  In  bae  bnrger* 
ie<^t  in  bei  flabt  tc^alten  ^at  unb  gegen 
ein  iäx\\d)ti  gelble^en  fidi^  ^tim  fc^u^e 
ber  flabt  Utpfli^ttt  115,16.  337,20. 

eider,  jebet  121,18.  Pf.  Gl.  312^. 

eit,  etwa  475,14. 

eidum,  m.eibam 85, Leidem  139,12. 
eidom  312,31. 

eiglicher,  aJ;.  jeler  109,26. 120,18. 
Pf.  Gl.  312b. 

eikerlich,  jeber  163,10. 

eilant,  n.  infei  378,11. 

Eilses  V asser,  übergrope  fdffer,  wie 
fteDom  6lfa§  (wein)  femmen  773,18. 

e  i  n  =  cinanber ;  bi  ein  68,1.  111,9. 
162,13;  feiten  bi  ein  anderen  908,30. 
mit  ein  100,2.  148,7.  786,7.  onder 
ein  17-1,17.  under  ein  787,2.  up  ein 
795,17. 

einderman,  jebermann  107,9. 
ein8amkeit,jr.  berobung  497,36. 
einsedel,  m.  einjtMer  19.7. 
einug,/.  einung 97,4|6.enug  102,23. 

104,17.  nur  a\i  einigung  ber  ^ripen» 

beit;  fübb.  Reifet  e«  ftrofe. 
eirce,  ertze,/.  erbfe  97,30. 176,24. 

1S5,5. 
eire,/.  erc  34,16.  94,12. 
e  i  r  e  n,  awv.  f  ormel^Äfl  eiren  ind  keiren 

579. 
eirlich,  adj.  flanbe^gemdg ,  erenboU 

58,17.  70,28.  72,11.285,31.  421,40. 

565,6.  feierli(^  beim  begraben  792,9 

u.  f.  w.  579,10. 

eirlicheit,  /.  ere  277,22.  793,10. 
eirwirdigen,    sich,    ere  in  etwad 

feijen  286,6. 
eirste,  dat,  fobalb  ald  442,17.  yan 

eirste  an  424,10. 
eischen,  praet.   geeischt,   forbern, 

Dedangen  369,4 :  eiscdn  a^b. 
e  i  s  c  h  1  i  c  h ,  fnr(^terli(^,f(^e(fli^,  ^ä^U^ 

792,7. 
eissei,  efel  579,12. 

eistlich,  ae(;*.  ^)dglic^  (agislih) 484,6. 

581,8. 
eiwer ,  Jeber,  beibe  teile  716,7. 
eilend,  w.  frembe  347,19;  formelhaft 

295,32.  349,14. 
ellendich  man,  Verbannter  432,12. 

499,22.  bie  findet  au«  ber  ^eimat  galt 


M  bol   groBte  unglücf;   unglücftic^ 

über^au)>t  398,32. 
elter,   m.   altor  26,7.  89,15.  94,19. 

99,11.   hohen  e.    123,5.  748,6  Pf. 

Gl.  433*. 
emutaten,     emunitaten,    mi- 

taten,  immnnitates  133,8.  699.16. 

707,35.    »gl,    1  SV,   mutat;    obcrb. 

mundat  freibejirf,  nvä)  bie  Stat.  (^ben 

emataten  52. 

en  negat.  toor  Derben :  enquam  86,16. 
116,16.  endorste  35,3.  43,8.  46,13. 
enverhies  386,17  u.  oft.  Derf^ie* 
ben  auflösbar,  ed  fei  benn  ba^ ,  fpOte 
e«  fommcn,  baf  ni^t  u.  f.  w.  Dgl.  ne 
u.  I  «.  v.  en  =  in:  enbinnen,  enbo- 
ven,  enbussen,  entaschen  aUgem. 
=>=  innen,  oben,  aulen,  jwif^en. 

entboren,  entberen  453,29. 

entcrufen,  swv-  entfrie<^en  602,12. 

en  de ,  n.  ort,  feite  62,3.  287,8. 502,24. 

entgein,  entgan,  intgein  ent* 

gegen  22,8.  24,10.  114,23  u.  f.  ». 

enthalden,  siv.  [\d)  galten  491,30. 

befreit  werben  285,28.  et^Uen  549,30. 

p*  aufhalten  529,30.  747,15. 
enthaldung,/.  unterMt  532,5. 
enthoven,  entheufden,Mrt7. ent? 

baut>ten  441,32  u.  f.  w. 
entleden,  suw.  entgUben,  gerfltt<fe(n, 

Derflümmeln  451,32  ff.  457,30. 
entragen,  stv.  entheben,  über^eBen; 

bi^^jenfieren,  bap  ci  inen  ^infort  bie 

forge   be«   f(^reibend   etlaffen  möge. 

118,24. 

entwer,  entwebcr  276,28. 
entwerf,  n.  cntwurf  936,2.  937,7. 
englischverder,      engtanbfarcr 
393, 1 . 

enkelgulden:  boOwi^tiger  gulben 
100  enkelgulden  uis  ire  rentkamer 
899,10.  905,33.  enkel  =  einjeln,  ein» 
fa^ ,  ba^er  enkele  f^Ie^t^in  ba«  ein» 
fac^e  nieberb.  (breraifdje)marfliücf.  JäfcJ 
frieg^lericon  1735  ansang.  MNI667». 
SDßanraf  170. 

eppelmenger,  obfh)erfäufer  704,7. 
ergan,  ft^  ptragen,   Don  wunbein, 
jeic^en  462,16. 

erenfürerend  326,11. 
erffait,  m.  erböogt  70,24. 
erfveirren,  jp/.  erbfärcn  746,14. 
erfgenam,  heres,  erbe 405,15.  705,3. 
Teuth.  91b.  Pf.  Gl.  434  a. 

erfgenannten,  ^/.  erben  426,18. 
erfgezail,   erfgezail,    erbe,  etb» 


©loffor. 


981 


fc^aft  262,25.    263,2.   322,4.  509,8 

u.  f.  W.  1W0C^  Stat.  115. 
erfhass,  m.  598,39. 
erkeir:    hatte  vast  vil  erkeir  umb 

crfcr  rinö^um  755,23. 
«rkover^n,  swv.  erlangen  584,21. 

erholen  555,11.  557,36.  671,18.  jt«^ 

ergeben  648,24.  um  fic^  f.  f.  fc^aben  ^u 

erholen. 
erkreich  praet.  t\  erkreigen,  er* 

langen  146,4. 
«rnerensich,  Ji(^  htiftiitn,  forrael» 

l)aft:  erneren  noch  behelpen  743,28. 
«  r  r  e  n  I  nicht  lassien  vallen  noch  e  r  - 

ren  (uren?;  112,24. 
«rschempen,     swv.     bcfc^impfcn 

114,14. 
ersuchen    gemailt    verkeirt, 

von  Hntcn  nacft  gemalt  816,5. 
«rsterven,  stv.  \i\xx6) fterben  jafaUen 

159,22. 
ertbevung,  ertbevonge,/.  erb» 

beben  37,9.  137,28.  Teuth.  ertbe- 

Ting.  Pf.  Gl.  434  a. 
ertreden,  jertreten  792,7. 
ertzbefung, /.  erbbeben  82,10. 
«rvallen,  einem,  anfallen«  zufallen, 

»etfaüen  109,2. 

«rveiren,  bangt  »erben  65,13.  Pf. 
Gl.  433b. 

«rveirniss/.  177,26. 

« r V« s wi s, erbUd),  in crbedtt)cife 445,1 7. 

«rrolgen,  ^wv.  ^4)  ergeben,  folgern 
353,1.  359,7/20.  erwürfen:  dat  der 
bischof  so  Terre  ervoicht  hadde  an 
dem  roemischen  koninge  649,16. 

«rvreisen,  vreisen,  ervroir, 
stv.  frieren,  20,17.  162,23.  GG  ge- 
lare  vryesen. 

erviillen,  swv.  erfejen  162,24  »gl. 

wnb.  'ffib.  8,  V. 
erweken,  swv.  erweichen  170,2.  er* 

»eden? 

«ssen,  binnen  775,13  u.  öfter. 

-even,  gelegen  426. 

«venmand,  -maind  m.  fe\)tember, 

^ier  für  iuni  26,4.42,1. 73,13.129,21. 

134,34.  137,6.  161,17. 
•evenmenschen  pl,    mitmenf^en 

451,10. 

«  V  e  n  t  ur  e,/.  up  eventure  56,3. 111,7. 

116,19.  zu  eventuren  stan  « 

toagen ;  Drgl.  bi  aventuren. 
e ver,  abermal«  115,23. 126,4.  457,35. 

555,32.  Dgl.  aver. 
ewech,  »eg,    hinweg  60,15.  492,11. 

Pf.  Gl.  433  a. 


ewelichen,  eiuig  für  eweclichen, 
m^b.  137,24.  Pf.  Gl.  434. 

F  V  Anlaut,  f  befonberd  bei  frerab» 
lingen,  übrigen«  unb  $umei{l  v.  inlau» 
tenbc«  V  »ertritt  wie  im  nb.  altf.  bh, 
mobur^  e«  bem  b  abbru^  tut,  bieau«* 
fVra^e  tt)ar  DermutU^  n)eid^er  al«  bei 
anbern  v ;  te^tx  ifl  im  nnb.  bafüt  w 
eingetreten :  bleven,  haven,  verdre- 
ven.  (Sbenfo  x&ixh  für  au^lautenbe«  f 
bei  Verlängerung  be«  »orte«  v  gefegt : 
rof,  rove.  ^u«lautenb  unb  inlautenb 
ijl  f  ^dufig,  teil«  bem  nb.  entfpre^enb : 
af,  deif,  graf,  kaf,  leif,  rof,  staf, 
starf,  verwarf;  teil«  §um  bb.  ftimmenb 
unb  nb.  p  erfefeenb :  houf,  lief,  grifen, 
krufen,  paffe,  pifen,  slaifen,  ver- 
keufen. 

vaedie,/.  öogtei  672,1. 

vair,  ba«faren 438,3.  bie  färc  746,14. 

vait,  m.  \>ogt  19,8.  117,14.  161,20. 
Dgl.  yaedie  oben. 

valbrugge,  jugbrütfc  557,27. 

van,  t)or  282,17;  wegen,  au«  fc^ulb 
901,7.  an :  van  dem  stein  97,30.  über 
308,23.  umfc^reibufig  be«  fenet.  ge- 
noich  van  cost  800,9.  rieh  van  auen 
doechden  778,29.  van  Collen  oft. 

van  dan,  Don  bannen,  öfter. 

van  wan,  »o^er  109,13. 

varen,  gevaren,  Derfaren  273,18. 
ge^)tn  273,31  ff. 

v^s  e  l ,  gejü^t,  geftnbel  831,22. 892,22. 
911,28  ber  rat  befltüteine  commiffton, 
»el^  bie  fhofen  ^om  Dafel,  birncn 
reinigt,  unb  biefe  jwingt,  beifammen 
ju  n)onen. 

vassen,  in  fdper  bringen:  gevast 
920,10. 

vast,  fer  110,14:  e«  »ar  i^m  fer  ju» 
»iber.  Diel  124,4.  fd>iiea  273,32. 
585,29/33. 

vastavent,  fastelabent,  tonnen 
fa«na(^t  fc^le^t^in  bebeuten,  wie 
54,25.  83,4.  955,334;  aber  a\i6)  tlei« 
ner  d.  wie  52,13bonnerflag  Dor  Esto- 
mihi  bgl.  101,20.  119,21.  939,1; 
arogcr  D.  unb  Heiner  0.  »erben  unter* 
f^ieben,  ba  jener  ber  fonntaa  Invoca- 
vit.  Ufber  avent  fte^  oben,  fastel-  ijl 
mittel«  unb  nieberbeutf*.  bergl.  ■^alt« 
au«  210. 

ve,vee,meH3,10.  57,8.   144,2. 

vedeschetzen  119,2.  ber  b.  lieg 
fangen  unb  fd^cifeen  one  fe^be. 

feelen,  swv.  felfc^lagen  315,32. 


982 


©roffar. 


veich,  n.  \>ie^  74,14.  veehuys,  do- 

mu8  jumentorum  GG. 
veilde  li^:  was  wailvailde  73,11, 
feime,  ferne  717,29. 
veirmei8ter,m.  färmeij!er,  fdrmann, 

TJcrje  750,20. 
vellig  werden,    jlraffäüifl   »erben 

114,15. 
velpf lücker  55,22.  vel  scortum. 
f eisen,  swv,  fdlfc^en  79,2. 
feite  ju  fallen,  feOen.  strages?  604,8. 
velt,  ric^tvlaj  92,4. 
veitfluchtig,  adj.  675,18. 
velttoll,  lantjoU  163,11. 
fenin,  fnin,  w.  gift 65, 18/19.386,21. 

579,31.  635,33.  MIt)Ii^  f.  giessen  in 

928.11.  GG  vol  venyns,  venynt 
werk,  venyn,  venenum,  toxicum. 
ein  venyniker. 

veninen,  8iw.  üergiften  (meer)  29.6,13. 

568,5. 
venre,  fdnrid^  653,23. 
ver,/.,frau618,29.m.fdrfletle  898,21. 

over? 
verändern,   sich,   p^  bcr^ciraten 

833,32. 
verantworden,  beft^üjen,  bulben, 

gemdren  laffen,  plattieren  für  113,24. 

314,1/7. 
verantwerden,  n.  bie Verantwortung 

474,35. 
verbeen,^rae<.  verbannen  494,20. 
verbiden,  verbeit,  »arten,  ertt)ar« 

ten  802,27. 
verbistern,  perdere,  ungl ü(IU(^  ma» 

(^en,  ruiniren  67,6. Kil.verbyste- 

ren. 
verbluft,  verblüfft  586,32. 
verhornen,  verbrennen  58,30. 
verbunden  und  vereitsin,  for« 

nleI^t  115,15. 
verbuisen*^  ^erau^jte^en :  ind  wat 

wat  heren  dairin  leghe,  der  mois 

verbuisen  647,30. 
verbunt,  m.  bünVnil  97,14.  119,10. 
verbuntbrief  138,12. 
verbuntnisse,   n.   bünVm^  107,1. 

119.12.  120,25. 
verburt,vertt)ürft 474,39  ju  verbu- 

ren,  verfünVigen  474,34. 
verdarfte,  praet  verVerbte  644,16. 
verdelien,  vertilgen  58,30. 
verderflichen    werden,    perire 

155,12. 
verdoin;  N.  was  ein  costelich  ver- 

doin  man,  Vcrf^wenberifc^  692,23. 
verdragen,  verdrach;  stv.  ein^ 

»erben,  fi^  einigen  103,3/4.  490,32. 


646,1.  verleiten,  tragen  »o^in  e^nic^t 

fein  foü  273,8.  verorbncn  427,9. 
verdries,  m.  not.    128,22.  356,28. 

562,16.  786,26.  787,3.  Teuth.ver- 

dryet,  noit,  crot. 
verdrugen,  vertrocfnen  78,15. 
ve  rdrukt,  partic.  unterbrücft  522,3. 
ver ergern,  fdlf^en  355,19. 
verfullen,  crfüüen  449,19. 
vergadern,  swv.  verfammeln,  cater- 

vare,    cumulare    cogere,   congre- 

gare  GG.  60,14. 120,14.  vergardera 

für  vergadern  308,15.  582,34 
vergaderung,  vergadderong, 

/.  verfammlung;  bagegenfürflojlerpct 

wie  aUgem.  dlter  beutf^  versamme- 

lunge,  fu^  911,21  u.  öfter, 
vergeissen,  stv.  umgießen  777,15. 
vergetzen,  sich,  ergeficn  298,3. 
vergeifs,  vergebend  556,3. 
vergeven,  vergiften .  mit  dativ in  allen 

4  fdOen  21,3.  33,10.   62,25.   65,12, 

67,10. 
vergeves,   gratis   612,11.   Pf.  Gl. 

frustra,  in  vanum.  (III)  52. 
vergiessen,  umgießen  175,2. 
vergifnes,n.  Vergiftung, gif 1 657,25. 

Pf.  Gl.  (III)  52b;  vergiffenisse  ©er« 

ner  v.  IRieben^ein  31,31.  38,6. 
vergiftigen  375,31. 
verheienju  hei,  bur^  ^ije  verberben 

181,3.  185,1/5/11  (falfc^  verherden). 
verhengen,   stov.  ^ulaffcn  145,11. 

334,15. 
verhengniss,/.  ju!af[ung  107,23  u. 

oft. 
verheven,  ergeben 287, 15.  289,6.  Pf. 

Gl.  (IH)  52b. 
verhoegen,  verbogen,  erftö^en, 

superexaltare   288,26.    305,14.  PL 

Gl.  (III) 5 2b.  weigern  undverhoeget, 

verweigern  unb  vorenthalten  b.  6.  fcie 

confirmation^taye  würbe  er^o^t  801,5. 

verhochen  434,38. 
verhoiten,  vergüten 4l 5,20.  Teuth. 

verhoiden  cavere. 
verhüeden,  behüten  276,3. 
verken,  n.  ferfel,   f^wein,  aUgem. 

57,7.  61,9.  Pf.  Gl.  {III)  55a. 
verkoichte,  vertaufte  36,11.  499,6. 
verkoinen,  fün  machen,  jt^  erfünen 

494,29.  583,36. 
verkrechtigen,  gewalt  antun473,22. 
verkriegen  426,11.  für ben frieg auf« 

wenben  810, 1 .  fonfl  erlangen,  erwerben, 
verladen,    überlabcn    568,28.    Kil 

verlaeden   degravare;   praegra* 

vare,  obruere. 


©loffar. 


983 


V  e  r  l a  n  k  55,23.  KU.  momentum,  non 

magni  momenti. 
verleschen,   verlasch,   crlef4)en 

457,35. 
verliessung,  öerlujl  577,3. 
verluchten,  ««7«. erteuAten 794.35. 

Pf.  Gl.  (III)  53  a. 
Verlust,  bcr  Dcrtuft  461,10. 
verlustieren,  sich,  jl(^  etlupißcn 

burc^  reifen  694,19. 
vermachen,  tt>ieter  aufbauen  534,2. 
vermeslich,  adj,  arrogans  425,15. 

Kil.  vermetelik. 
vermoiden,   »ermuten  420,34.  sich 

vermoien,  ertt)arten  450,1. 
vermoden,  n.  so  was  ein  goid  ver- 

moden  zo  eme,  man  ^atte  gro^ed 

jutrauen,    groge    Hoffnung    auf  in 

693,15.    vermoeden,    n.    vermuten 

693,36. 
vermoigen,  vermochten,  ferre, 

tolerare,   pati    489,13.   Kil.   ver- 

moghen. 
vernae,  na^egu  377,28.  brgl.  fübrocfl« 

fälif^  saer  nä  na^eju. 
vernemen,  billigen,  einfe^en  117,10. 
vernieden    i\x    vernien,     vemiel- 

den,  =  üerni^ten  ober  vernietede? 
vernien,   verniete,    uerni(^tete 

368,34.  691,26. 

vernoempt,  vernoempst,  Dor» 
nera,  berümt  275,28  ff.  284, 19. 285,34. 
300,19.  301,4.  343,1.  353,9.  451,29. 
Drgl.  susceptus  berucht,  niet  wal 
vernoempt  GG. 

vernueren,  vernuwern  erneuern 

393,12. 
veroitmodigen,    bemütigen;    fie^ 

oitmodig.  652,19.  656,19. 
verpeilen,  toer^fälen  117,4. 
verpfiden,    sich,  ^>fi,   ^fui  rufen 

490,36.  mittelboc{)b.  verphien,  »or 

jemanb  ^fui  rufen,  mit  abfd^eu  jurücf 

weifen,  ßeyer  III 192. 

verquantzes  355,20.  »gl.  171. 
Teuth.  verquantzes  so  to  Seg- 
gen, fübweflfäl.  verkwans  anfiel» 
nenb,  f(^einbar. 

verquam,  bequam?  c.acc.  Dom  leibe 
betommen,  M  »erben  759,2. 

verraimen,  beflimmen 54,13. 

V e  r r e ,  ferge,  fdrmann  438,3.  e  r ,  erfäre 
949.174. 

verre,  weit  129, 2.  weiter  11 4, 19.  com;?, 
verrer  658,34. 

verreit  lieh,  toerräterif^  341,21. 

verrennen,  sich,  übereilen  611,35. 


verrichten,  swv.  beilegen,  frieg  108, 

24.  111,26. 
versameln,  fammeln,  gelb  860,31. 
versch,  oej;.  frif(^  516,19. 
verscheissen,    tt)egf(^ie§en ,    »cg» 

fliegen  129,29. 
verscheit,  öerf(^ieb,    abf(^ieb   nam 

170,20. 
verschemen,  befc^impfen 605,25. 

V  er  sein,  erwarten,  befür^ten  170,23. 
versien,  öergüten  583,11. 
versien,  (ic^  Dorfe^en  601,36. 
versinnen,  bepnnen,    op  106,20. 

576,36. 
versizen,  to.  tribut  278,19. 
versUn,  sich,  einfercn  595,30. 
verslissen,     »erfcf^  leiten,     abfejen 

(wäre)  470,16. 
versmalte,    praet.   ).   versmel- 

ten,  Derfc^meljen  170,20. 
versman,  ärgern  59,24. 
versmechen,   bur(^  junger  »ertrei«» 

ben  753,21.  au^ljungern  780,36. 
versmeden,  swv,  f^miben,  anfc^mi» 

ben  83,9.  toergl.  I  «.  v. 
versmeien,  f^lec^t  be^anbeln,  un* 

re^t  tun  789,23. 
versmön,  t)erf(^mä^en  179,15. 
versnellen,  überraf^en 457, 1 2.  Kil. 

versnellen,  verraschen,  praeve- 

nire. 
versnueren,  tocrnemen  595,26.  ♦©. 

3111. 
versoichen,  an,  erfuc^en  420,35. 
verspeien,  »erfpä^en,  au^funbfd^aften 

626,9.  824,13. 
versprechen,  au^fc^elten 490,7.  ben 

ftanb  abfj>re^en  790,1.  f^lecf^tma^en 

816,5.  Pf.  Gl.  (in)  53b. 
verspreiten  in  verre,  ausbreiten 

364,15.  jerflreuen  601,20. 
verstant,  goeder,  in  einem  guten 

(inne  455,14. 
verstehn,  toerncmcn  106,28. 

V  er  sticken,  erflicfen  574,30. 
versuchen,  befudjen,  3  fönige  287, 

14.  740,19. 

versuchnuss,/.  »erfuc^  931,39. 

Versuchung,  /.  unterfu^ung,  ^ein« 
li(^cd  Der^ör  848,29. 

versuift,  versuft,  ratloS  534,  21. 
Kil.  versuft,  delirus,  socors, 
animi  inops. 

versweren,dat  laut,  eiblic^  Dergi^ten 
aufbaS  lanb441,21. 

vertrecken,  üerjie^en,  toerjögern 
492,35.  493,41.  v.  enwile,  Derwei- 
len 581,32.  Pf  Gl.  (III)  34a. 


984 


®io{far. 


Terurkunden,  untei^cii^nen 475,33. 

Teuth.  verorkondea  subarrare. 
vervangen,  einnemen  144,4. 
vervaren,  crfawn294,24.  298,35. 

300,36.  bcf.  ö.  ^iftoricnfc^rcibcrn  344, 

5.-490,36.  fertichindv.  684,32. 
Tervarenheit,/.  254,1. 355,9. 512, 

27. 
verfarnst,  erfarcnfl  312,29. 
vervelichen,    vervelicht,    gefic^jett 

799,1. 
ververen,    crf^rccfcn,   in  fur^t  gc* 

taten  145,1.  661,23.  Pf.  Gl.  (III)  54. 
ververlich,  verfeirlich,  fülltet* 

Uc^ 69,13.  70,12.363,30.367.483,15. 
veTvernisse,     verfeirniss,    /. 

Wrccfen,  furcht  737,3.  856,3. 
vervolgen,  folgen  364,33. 
vervreisen,   vexvroir,    jufiieien 

129,23.  659,12.  erfrieren  737,10. 
verwandern,  \>crdnbem  732,38. 
verwaren  c.  g.  318,15. :  ba§  jic  ^in* 

ft^tUd;  ber  lanbe  ge|i^ert  tvaren  gegen 

übetfaü  tt.  abfatt.  —  bidtum  Derwalten 

700,34  u.  oft. 
verwarer,  custos,  curator,  i»etia)efer, 

396,5. 
verwarten,  ern)aTten,  hoffen  641,24. 
V erwecken,  erioetfen  484,10. 
V6rwinnen,»bem)inben288,19.  364, 

4.  330,32.  473,14.  497,19.  788,4. 

Pf.  Gl.  (KI)  54b. 
verwinnung,/.  458,17.  617,18, 
verwis,  t>er»ei§  337,30. 
verwisen,  c.  gen.  &em>eifen,  aud, 

423,19. 
verwisen,  siov.    berurteilen  up  die 

leider  765,22.  jum  gaigen. 
verwissen  nd.    verwiten,    Dorwurf 

matten  353,22.  556,10. 
verzait,  &cr§Agt  621,14. 
verzelen,  erjdlen  794,4.  Dergl.  ver^ 

morden,  verstoeren  352,25.  verha- 

ven  391,19  tt.f.w. 
V  e  r  z  i  g  e  n,  prciet.  v.  verzien,  vermieteten 

113,17.  163,7.  378,28.  418,32.  497, 

25.  623,4.  irre  vriheit  verzien  719, 

6.  Pf.  Gl.  (III)  55a. 
verzucken,  Denü<ft  »erben,  ab^an« 

ben  tommcn  794,9. 
vesfier,  j9/.  fegtln 579,28. 
ve«te   144,18:   ^atte  eine  fe(ie  abge» 

toonnen. 
feulicli  f(^linun.^(fSlig,  stinkig)  939,18. 
viant,  feinb  74,3/11.  comp,  viants- 

b r i ef ,    f e^bebrief ,     tneg^erdärung 

282,l.^ut,-8chaf  74,11.  118,10. 
vi  In  4,  beinahe  67,24.  187,6. 


vinkeldach,  vincula  S.  Petri  374, 
11.   1.  augujl.   2$gl.  ^altaud  120. 

virdelen,  vierteilen  criminaliter 48. 
4.  66,9.  83,6.  137,31. 

virmung,  virmen,  flrmung,  firmen 
126,21. 

virnenwin,  alter  »ein,  guter  »ein, 
Dorjäriger  »ein  172,33.  783,26. 

viscnmenger,  m.  flf^r  unb  flf(^' 
verfaufer  913,3.  vischmengelgaffel 
944,6.  959,743.  @nnen  I  111.  162. 
272. 

Visentieren,  befud)en87,21. 621,20. 

visieren,  fingieren,  erbii^ten 302,1  ä. 
313,21.  314,2.  visirung  518.  leere« 
gefd^Ȋj  518,11.  ypoenta,  eynge- 
vinst  mensche,  —  are  vynsen, 
—  isis  gevinsicheit  estfictioet 
simulatio.  GG. 

vitalien,  lebcn^mittel  686,2. 

vladebiss,  geschaft  als  ein, 
jugeitc^tet  »ie  ma^tengeftc^t  620,1. 
beute  in  ^5ln  fl&bes,  ur{>i.  faf* 
na^^tnarr,  je^t  gecfer  »enfd^ ;  ein  Jtöln. 
vocab.  überfe^t  larva  bamit.  na(b  Kil. 
gab  e^  f^on  bamaU  ein  vla^e.  int 
alem.  ^eigt  fiarre,  flaben,  aberauc^ 
tlafenbe  »unte;  ba  bie  alten  flaben 
gefüllt  unb  burc^  einen  f^nitt  bic  fülle 
berauejubringcn  fud^te,  »irb  bad  ter- 
tium  comparationis  einteu^tcn. 

flaigen, ^ra«^.  ^flagen  948,140. 

vlein,  vlien,  fliegen  47,16.  168,3. 
e^  gibt  au^  ein  vlyen,  reinigen, 
fc^mücfen. 

vleischmenger,  f!eif(^Dcr!äu|er 
35,2. 

vleisch  metzer,  m.  carnifex 31,15. 

vleke,  flecfen,  ort  455,28. 

flesche,/.  fiafc^e  24,12.  39,16/21. 
133,12. 

vliessen,  fe^iffen  172,15.  779,28. 

vloen,  ^raöt  vloede,  flüdEjten  187,10. 
809,12  u.  oft. 

vloeze,  ber  po§  59,17  fie'^  gebeirtze. 

vloten,  gevloet,  fläd[eten  (lebend 
mittel)  145,19. 

foder,  »agentaft:  foder  wins 
swair  178,8. 

voderich  vass,  fubeifa§  46,9. 

voderung^.  fiitterung  57,8. 

vollen,  fülen,  gevoelt,  gebadjt 
282,10. 

voeichelichen,  adv.  fügUc^  124,18. 

voe«se,  ;»^.  reben^art :  he  lies  dat Stu- 
dium —  under  die  voesse  komen 
ind  vei^een,  ^intanfej^n,  bertommen 
laffen  738,15. 


©loffor. 


9S5 


voirloin,  farlon  864,27. 
voisses,    stains,    ^e^nbed  fuged 

167,9. 
voi sseler,  m.  füglei,  pedites  56,16. 

»gl.  voisgenger  60,16. 
voit,  gevoit,  gcnart  451,10.  edu- 

care,  nutrire  v  o  e  d  e  n .  GG. 
voitsel,    naiung  261,19.   i>a(.  edu- 

oatio,  nutritio  voe dinge  GG. 

V  olb  urt  geven  558,25. 
volgich,  folgfam  580,5. 

▼  Öldrucken,  bie  ))eTfo(gung  bid  ^u 

enbe  füren,  fortmad()en  923,7. 
volgraven,  fertig  graben  625,9. 
vollen,  füÜcn  ein  fa^  46,10. 
voller,  tU(^tt)Äl!er, TOalfer,  fuUo 24,20. 

40,5.  133,19/27. 
volles t,  m.  ^Ufe,  beifianb  748,33. 
volmachen,   üoaenben  26.12.  282, 

23.  481,6.  483,32/33.  450,15.  Götz 

ampt  V.  bie  otben^regel  galten  439, 

26.  t>gl.  peragere  voldoenGG. 

persistere,  perseverare volstaen, 

volherden,  ebenb. 

vordreiss,  m.  berbruB  72,9. 
vortbracht,    beri>orgebrad)t ,    ba^in 

gebraut  97,7.  463,27.  782,24. 
vorte,  envorte,   forstete  348,16. 

&07,9. 

▼  ort,  fuiE(^t :  van  vorte  641 ,4. 
fortsam,  661,9. 

vorwi8enmitordel,berurteiIen88,22. 
vrawenbroder,      tarmelitcrmönc^e 

91,1. 
frechterschif,  fra^tf(^iff  925,1. 
vredigen,  jum  friben  bringen  135^ 

23.  384,13. 

vr  ei  sehen,  vre  sehen,  erfaren 
100,29.  717,34.  795,15.  877,11. 
t>gl.  I.«.  tj.  910,22  (wo  man  feit  lange 
nie  mcr  etwad  ^örte) . 

vremd,  fonberbar  525,14. 

V  rein  de  liaben,  befremben  285,30^ 

»gl.  315.  vremd  nemen,  befremben, 
315,21. 

vrien,  befreien  384,12.  c.  dat  pers. 

afpl  gewaren  92,5. 
vrigen,  Werben  89,23. 
vriheit:  ere  helpen  ind  vriheit 

iiederbrennen ,      fc^u^mauern     unb 

p^erl)eit«werte  135,2.  143,3. 
vrihus,  von  Brabant,   eine  frei« 

beit  ober  afpl  647,25. 

vrilichen,  adv,  Don felbfl,  au^ freien 

pütfen  186,14. 
vrischlich,ac^'.  adv,  frif^,  586,33» 
frislich,  vreislich,  furtj)tbar  111,12. 


vr6,frü^e  63,17.  755,14. 
fromlich,  adj.  ta^)fer  111,10. 
vromme,/.  nujen  575,36. 
vruchtberboume,     frttc^ttragcnbe 

bäume  170,25. 
f runde,;?/,  »ert^anbte  373,34. 

V  u  i r ,  feuer,  en^ünbung  am  bein  887, 12, 
vuirpile,  feuerpf eile  42,18.  135,9ff. 
vuirstein,  w.  f^iegraauer  750,36. 

V  u  1 1  e  n  a  m  b  o  c  h  t  fl.  wullenambocht, 

WoUamt  133,21. 
fundern,  swv,  grünben  457,24. 
funt,  m.  lijlige«  mittel  524.32.  881,9. 

»ergl.  n^b.  fündlin  16.  jarl^^. 
vur,  äUDor346,16.  »orn  496,33.  früber 

498,30.    afö,  jU:  vür  ein  konink 

uisgeroiffen  287,16.  305,7/10.  ^jko- 

nafiifd)  306,29. 
vuraldern,  Doreltem  300,9. 
vurderen,  sich,  jtd^beförbern446,4. 

V  u  rg  a  n  g  haben,  )>rod)per(eren ,  auf* 

fommen  911,25. 
vurgeburge,  üorburg  585,35. 
vurgenger,  on^eber,  oberleiter  792, 

19.  935,28. 
vurgeroirt,    jlebenber    au^brucf  » 

obengenannt  442,6  u.  f.  w. 
vürkauf,  w.  »erlauf  487,21. 
vurkomen,  (utoorl^mmen,  )>orbeugen, 

oerbinbern   281, 27.    »orübtrtommen 

929,20. 

vur  lang,  Dorlängfl  99,33. 
fiirlich,iM?t?.  binfort  106,26» 
vurrait,  m.  üorbebacbt,  Überlegung, 

üorlaufigei  bef^lu^  332, 14.   446^,  3. 

559,17.  t>gl.  n^^b.  Vorrat, 
vursxjhriftien,    früher  gef(^riebene^ 

425,9  ff. 
vursichnemen,  meinen  525,15.  fi^ 

Domcmen  657,19. 

vursichticheit,/.  326,20. 
vurslach,  bererjie,  ber  ^au^)tfd)lag, 

0 orteil:  vlissiget  uch,  datir  havet 

den  vurslach  und  slacht  slag  mit 

slage  617,16. 
vurspoit:   ind  hadde  wenich  vur- 

spoit  in  allen  sinen  Sachen,   fein 

glücT,  erfolg  688,14. 

vursprechen,  bcfprec^en  567,8. 
vurstan,    umb,    jt^   bewerben  um 

691,20. 
vurvois,  adv.  na^cinanber?  395,22. 

426,2:  öor  fu§e,  fuBfürfug? 

vurwart,  vurwairde,  vur^ert, 
/.  jk^er^eU,  bebingung,  Wu^  109,25. 
146.16.  150,3.  166,14.  171,20.  172, 
4.  V.  ind  schirm,  geleide,  formelbaft 


986 


©loffar. 


755,2.     758,28.    775,18.    787,24. 

Pf.  Gl.  (III)  57b. 
vurweren:    gedaidingt,    gevur- 

wert  ind  geschreven  135,25. 
vurwin,  m.  ber  frühere  votin  158,5. 

ocrgl.  vur. 

0  im  anlaute  unb  Inlaute  baufi^.  für 
nb.  k,  to(!^b.  ch,  in  vogelgen.  fürgot. 
unb  m1)b.  b  in  swegel.  oft  if!  g  aud« 
gefallen:  nal,  rain,  sainen  (fegnen), 
ich  sain  (id)  faflc),  waen  (wagen), 
behait.  remeiBmesse  (remigiudfef!« 
tag),  junferen,  jonferen.  gg  jeigt 
alte  quantität  an :  liggen ,  oeleg- 
gunge  300  ff. 

gader,  n.  gitter  99,17. 

gaen,  gönnen  414,  15.  AN  120. 

gaffel,  /.  gefellfd)aft ,  bürgerabtei« 
lung,  gilre  56,30.  118,16/18.  contu- 
bernium  eyn  geselschap  ein  gaf- 
fel GG. 

gair:  alle  gair,  ganj  unb  gai  86,13. 

gan,  praep.  gegen  99,33.  115,4. 

ga  n  kaf  ti  g,  im  cutfe  t>.  münden  904,16. 

garden,  m.  ber  fonig^flui  in  {Renfe 
4,42. 

gasthus  393,16.  822,6.  hospitium 
sacrum  vuigo  hospitale.  Kil.  ceno« 
dochium,  eyn  gasthuys  GG. 

Gawin  vonSwainenburch,|?cr«. 
n.  789, 23;  etinnerung  an  bie  51rtu«lfage. 

gebe  de,  w.  ouftrag  357,1.  DW  s.  v. 
gebiet. 

gebeinte,  gebeintze,  dat,gebeine 
330,30.  417,30.  oergl.  419.  456,13. 

522,33.  653,29.  oergl.  gesteintze,  ge- 
stirntze.  23ec^  i.b.Germania  22,290ff. 

gebeirt  ju  beiren,  bairen, 
baren,  auf  baren ,  auf  bei  bare  141, 
17.  442,28. 

gebeirtze,w.  bare, flog?  145,4.  »gl. 
59,17. 

geberersche,  mei8tersche255, 
18/19.  üergl.  burgersche. 

gebirchde,  gebirchtze,  n,  ge* 
birge  432,8.  512,2.  514,16. 

geboderen,  dat.  pl.  ju  gebot 
389,21. 

geboirt,  sunder,  finberlog  777,24. 

gebrait,  ».  braten  59,23.  109,17. 
752,11. 

gebrech,  m.  mangel,  crimen  1 12, 1 1 . 
166,7. 911,27.  mit  me  gebrechs, 
nebj!  mer  gebre^en  432,22/29.  t>erg(. 
440:  mit  me  heiltoms.  gebrech  van 
307,4/29.  in  (an)  324,22.  c.  gen. 
354,23. 


gebrauch,  in  dat.  g.  gekoren,  ge» 

brec^  defectus,  f^dtergebruch,  ba^ei 

gebrau(^dbwrcn  951. :\  3. 
gebruichen,  sich,  antoenben 451, 

11. 
gebuire,m.  bauer  539,29. 
gebunne,  w.  gerüjle  944,14. 
geburen,  geburde  toad  inen  ge< 

bürte.  100,:^0.  t>ergl.  MN.  s.  v.  ge- 

boren. 
♦gebuirhus,  n.  gemeinbe^au«  ein« 

fvecialgemeinbe ,        burgenoffenfc^aft. 

W  438. 
gedechtenisse,    n.    das   anbenten 

497,16. 
gedege,  gebieb  783,29. 
gedens,  stn.  bin  unb  beriieben,ge' 

fc^lepve  953,426 ;  beute  no*  föln.  = 

fVcttatel.  getange'-« 
gedoin:  doch  so  enkunde  he  niet 

dairzo  gedoin,  mar  ni^t  im  flanke 

etwa«!  au^juri^ten  796,  6. 
gedrent,  getrennt,  363,19.  afge- 

drent  366. 
gedroich,m.trug41,3. 72,26. 166,2. 
geduis,  lärm 955,545;  beute gedäsch. 
gedruchenisse,^.  betrug  50,10. 
gegeire,   gegheire,   n.    firc^lid^e 

gewänber  492,3.    a^b.  gagarawi 

vestimentum,  stola.  mbb.  gegerwe 

»oHflänbige   au^rüflung,    priefterli((e 

fleibung,  !ir(]benf4mu(f  über^au^pt. 
gegeiren,  swv,  in  billige  gewänbet 

ftd)  tlciben  496,30.  Dergf.  ger. 
geh,geherdoit,  f^laganfatl,  fc^lag 

375.24.  416,22.   Dergl.  geelich, 
iäbli*  ober  bapig 483,24.  Theoph.g&. 

gehas,  adj.  gehässig  330,1. 
gehengen,    swv,    julaffen    111,3. 

115.25.  183,27.  458,16. 
gehenschoit,    part.    g^e^anbf(^u|t 

746,20. 

geherzen,  siov.  beber jt  ma^en  586, 
23. 

gehimmelz,  n.  tragbimmel,  balbac^in 
bei  feiernden  aufjügen  889,21/23. 

gehitz,  n.  ^ije,  jorn  474,35. 

geh oere,  n.  aucQtio.  grois  rang, 
man  borte  fer  auf  in,  er  b<itte  anfe^en 
325,23.  550,4.  611,4.  KiL  gehoor 
auditio,  auditus,  audientia,  an- 
sehen. 

gehuissen  und  geherhergen,  for« 
melbaft  üom  tt)eine  185,9/10. 

geicht,  geeicht  ju  eichen, 
meflfen  178,8. 

geinech,  in  geinecher  wis,  in 
feiner  meife  87,13. 


©lopr. 


987 


geisel,  /.  422,15.   Icifc  etinncrung 

au  ba^  altbod)b.  iÖubtt)ig^Iicb. 
gek,adj.  subst.  narr  104,3.  495,19. 

549.19.  683,20. 
gekheit,/.  tcr^cit  384,1.  425,4. 
gelden,  galt,   taufen  21,13.  34,3. 

46,9.  64,11.  116,9.  117,9/33.  130, 
26.  437,24.  sich  gelden,  faufen 
für  [\6)  564,31.  van  eime  g.  lo«« 
laufen  377,2.  598,33. 

gelegen,  gelach,  ru^en,  »crgl.  I«.v. 

gelegenheit,/.  läge  446,12. 

geleide,  n.  salvusconductU8  590,13. 

geleie,  w.  f^jcer,  berittene  fpeermänner 
107,32.  120,1.  132,19.  155,5.  156, 
13.  556,31.  574, 2J.  867,14.  874,32. 
bic  form  gleven  56,13.  lancea  est 
hasta  eyn  glauie,  of  spyes  ga- 
leye  GG.  Teuth.  gelavy,  speer, 
lancy. 

geleifdef  praet,  erlebte  172,33. 

geleukelen,  swv.  leugnen  497,20. 

geleven,  swv.  erleben  78,16.  93,12. 

gelfen,  weifen  661,18. 

geliehen,  sich,  fic^  ijergleic^en  43, 
16.  g.  zu,  »eralei^cn  mit  393,27. 

gelidder,  n.pt,  gliber  457,29.  sing. 
gelit  450,14. 

geloichten  =  geloifteny  glaub» 
ten  96,10.  493,5. 

geloifen,  stcv.  geloben  65,16/20. 
357,8. 

geloinde,   glübenbc  (feule)  361,22. 

geloindig    474,9.   Pf.  Gl.  437: 

gloedig.    ju    mittel^o^b.    gelohen 

fle^enb.  AN  121. 
gelointiserri,  glüljcub  eifcn  475,10. 
geloit,/.  glut  475,31. 
gelubtmanne,  caftrierte  männcr  405, 

21.  Tunicius:  gelubbet. 

gemecht,  n.  fc^am,  pudenda  66,24. 
gemein  goid,  ba^  gemeine  wol,  befle 

449.20.  521,24. 
gemeissicht  (lacht,  hift),  gemäßigt, 

tem^jeriert  470,27. 
gemelich,    a^'.    fpag^t    572,32. 
maniacus  ghemelik,  doli  GG. 

gemoete,  n.  begegnung,  zo  ge- 
moete  kommen,  entgegen  fom« 
men  308,16.  688,28.  894,2.  ge- 
moit,  entgegen  495, 14.  occurere 
to  gemoit  lopen  GG. 

genauwlich,  adj.  adv.  303,3.  fiel) 

nau,  nauw. 
generen,  swv.   feine  narung  fuc^en 

172,45. 
genesen,  leben,  formelhaft  184,9. 


genochde,  praet    genügte  101,14 

u.  f.  tt). 
genoichde,  /.   in  g.   leven,   f\^ 

lujiig  mad)en  143,6 ff.  genoichte  des 

fleisches  792,17.     genochde:    ge- 

nuegde  /.   deliciae,  voluptas.    Pf. 

Gl.  435b. 
*geno8s,'m.  genug,  jin^,  abgäbe  284 

7.  286,5.  289,11.  MN.  genut. 
genuechlich,  adj.  befriebigcnb  285, 

31. 
genuechlich eit,  /.    bcfriebigung 

286,25. 
gequat,  übel  zugerichtet  123,20.  773, 

28. 
ger,  m.  11, H. 
ger  in  gerkamer  98,9.  99,1.  geer- 

kamer  696,28.  gergewant  91,3ff. 

jie^  gegeire  oben, 
gerachen,  swv.  mt\ä)tn  554,35. 
gerächt,  praet.  ;u  recken  186,25. 

784,14. 
geraedest,    dat,    raf(^efl,    f^ncUfl 

861,13. 
gerdener,  m,  gärtncr  452,15. 
gereden,  praet.   geretten,    bcr» 

fpre^en,  jufagen  313.  10.  MN  s.  v. 
gereide,  n.  gerate  i.  baufe  174,13. 

774,36.  tt)a^  unten  gereitschaf,  frieg^# 

gerät  825,27.  896  u.  oft. 
gereit,  adj.  bar:   umb  gereit  gelt 

646,16. 
ge reiten,  swv,  bereiten  432,19. 
g  e  r  e  i  t  s  c  h  a  f  (t)  die,  gerä te,  bef onber^ 

frieg^geräte,  utensilia,  requisita  162, 

2.  902,27.  906,23.  mansgereitschaf, 

genitalia  26.  bereitschaften,  friegdfä» 

Digc  ffotttOe,  öobeufee.  16/17.  jarfeb.  — 

Pf.  Gl.  436a. 

geremsse,  n.  ein  iseren  g.  as  ein 
vogelskorf  (fäfig)  634, 8  ff.  Kil. 
gheraemte,  gheremte,  com- 
pages  et  sepimentum,  gittertoerf. 
Germ.  22,291. 

geringe,  fc^nett  165,22.  493,20.736, 
44.  llieoph.88,753.  AN  122.  alrege- 
ringste,  quam  celerrime  135,11. 

ger ink  lieh,  adv.  mit  leistet  mü^e 
143,5/8.  148,7.  528,13.  750,29. 
771,11.  Teuth.  altohant.  bald,  snel, 
geringhe.  touwelick  u.  f.  tt>. 

gerkammer,/.  fafriflei  91,2ff.  92, 
23.  123,30.  oergl.  gegheire. 

gern,  begerenb 590,1«. ober nbb.  gern? 

gern  cht,  ruf,  lärm,  aufrur.  zo  g.  ma- 
chen, in  Übeln  ruf  bringen  145,22. 171, 
19.  287,21.  775,111.  778,34.  940,22 
Gemmula :   gherucht    vermertheit^ 


988 


©loffar. 


fama  et  nomen  malarum  et  bona- 

rum  rerum. 
geruisch,  geiauf<^  707,14. 
geschaffen,  s^,  au^nd(;ten  553,22. 
geschiede,  ^ugeschehen,  gef^a^,  öfter, 
gesinnen,  gesan,  praet.  bat  171, 

20.  fein  augenmerf  auf  etwad  baben 

307,9.  475,13/22.  kf(^Iie|en  113,3. 

138,34. 
gesipscha  f ,/.  Dern)anbtfd>aft286, 13. 
gespein,  n,   gefv^annte^   Der^ältnU. 
gesteiger,  gesteger,  gerüf!,  ttibünc 

711,23.    857,15.    863,28.   960,817. 

altb.  alem.  bnigi,  fpät.  brüge. 
gesteintze,  n.  gcflein  191,  19.  P. 

Gl.  436».  AN  122.  Germ.  22,290  ff. 
ge«ticht,«.  1lift43,5.  71,2.    67,21 

u.  oft. 
gestirntze,  n.  bad  gefttm  289,26. 
gestubbe,  n.  flaub  307,34. 
get,iht,  etwa«  65,31.  97,24.  116,3. 

826,25.  848,2.  865,18.  Teuth.  105b: 

ghet,  wat,iet.  Pf.  Gl.  437a.  AN  122. 
getrallie,  gittcr 700,19.  fiel)  trailye. 
ge Valien,  atv.  in  bie  bönbe  faüen, 

faüen,  533,25.  746,29. 
gevallen,  tJorfaflen,  entjlcben  446,8. 
gevellen,  swv.  fdÜen  620,23. 
gevel,  w.  fttbel  123,27.  496,12. 
geveltz,  w.  gefllbe,  fclbftüil^e  169,27. 
geverde,  «.   63,14.   165,21.    Kil. 

g  h  e  V  e  r  d ,  actio ,  apparatus :  fart, 

unteinemuiig. 
geviand,  m.  feinb  37,20. 
gevirsten,  frijlen  709,20. 
gevoegeltze,  n.  toögel  ber  luft,  ge« 

f[ii9eI82,14.  Ws  4,575.  MN  II  96^. 
gevoiglich,    gevuechich,    adj. 

folgfam,  nad^gebenb  583,17.  591,1. 

)>a§enb  484,13. 
gevreischt,  crfare«  433,27. 
g  e  V  r  o  n  d ,  freunb  44, 3.  aclj.  gevrunt, 

tjetwanbt  755,22.  790,7. 
g  e  w  a  c  h ,  stn.  ?  crwänung,  f unbe  952, 

330.  953,436.   954,461.  I «.  v.  im 

Äarlmeinet  oft.  »etgl.  ßerer  I  970. 
gewach  haben,  ecwdnung  tun  407, 

17.621,10. 
gewagen  ,  erwänen  65,11.  948,102. 
gewage,   /.    ure    gewagen    in 

duechden:  euerenoänen  im  guten 

609,19. 
gewait,  getoanb  491,36. 
gewanthus,  n.  tn^H^^  72,6. 
%^Wh.Bj  praet.  Don  gesin  170,5. 
gewat,   oemuTibet,   »erlebt  950,236. 

957,641.  ju  wate  fi^neibe. 
geweint,  pra^t.  gewönte  877,4. 


geweldemeister,  beoo Umä^tigter, 

gebieter  107,21.  456,569. 
gewerden,  getvdren  55,30.560,28. 

589,21.  832,34. 
geworfen,  praet.  gu  werven,  »erben ; 

formelbaftg.  und  anbracht  117,12. 
gewulf,  geweif,  geweulfe,  ge- 

vulfe,n.  gewölbe  69,19.   106,20. 

123,4.  443,17.   gewaulftz   773,24. 

Pf.  Gl.  436b.   Genn.  22,292. 
gezal,  n.  jal,  numerus  357,28.  dat 

jargezael  359,21   neben  die  jairge- 

zaele  361,29.  Pf .  Gl.  436b. 
gezauwe,  n.  gerate  573,3.  779,36. 

uergl.  fabriie  eyn  smedes  getauwe. 

instrumentum,  eyn  getauweOG. 
gezeichetassgejetd^net  325,1. 
ge  z  i  d  e ,  n,  boren,  eanonifc^e  tag^eiten 

484,3. 
gezimmer,  mauer  331,17.  Dergl.  be- 

zimmern. 
gezüg,  n.  gejeug,  ^eer  287,3.  299,15if. 
gezuch,  n,  ^eugnid  521,23. 

fheinover,  gegenüber  507,20. 
gift:  hude  gift  dis  briefs,  ^ute 

batum  biefed  brief«  339,34.  gäbe,  for= 

melbaft  294,34.  654,28. 
gilen,  8tßv,  betteln  188,12.  Kil.  gy- 

1  e  n ,  inverecunde  petere. 
ginsit  (und  disside)  ienfeit^  342,29. 

up  ginsit,  jenfeit^  bed  meered  267, 

24.  Die  form  geinzsit  69,28.  c.  gm. 

ginsit  803,12. 
Giwelinge,  (Sibelinm  661,17. 
gleve,/.f^5ecr53,9,  fie^obengeleie. 
gliden,  be^  gleitend  n)egen   (fcbu^e. 

schoine)  573,19. 
god:   van  den  vil  goden,   viel* 

götterei  455,20. 
godesdag,  goidisdag,  m.  milt« 

100^  51,12.  56,4.  57,5.  58,31.  61,1. 

68,14.  78,14.  107,31.  122,18.  AN 

123. 
godverdich,  adj.  gottclfür^jtig  ober 

ju  vart,    »aüfart?    96,14.    mal. 

gotfortich  394,2. 
gotformig,  gott  angemcffen  452,30. 
goulterde,  golberbe,  erj  434,4. 
graft,  grab,  grablegung.  g.  ind  be- 

genknisse  141,18;   fcnfl  »affer« 

graben,  fossa. 
granalien,  pl.  gold,  silver,  grana- 

lien  904,20.  ed  ftnb  n>oI  einf^^ei^* 

bare  f$mu(^a<^en  barunter  gemeint;  in 

ber  alten  münif)>ra4e  bebeutet  e^  gol^ 

unb  jilberforner,  bie  au^  ber  glubenbe« 

maffe  in  toaffer  gegoffen  p*  bilben. 

ital.  granaglia,  metaütörner. 


®(offar. 


989 


graue  bunt,  nctcn  roite  bunt 
885,5/12. 

graven,  stv.  IcBenbig  begraben,  alt* 
criminaliufiijlid)  27,11.  DCügl.  45,4. 

grindel,  torbetfc^lug ,  riflel  771,11. 
GemmuJa:  repagulum.  eyn  grindel 
aen  die  dore  of  eyn  hamey. 

groeten,  »M?«?.  örüge«  66,17. 

grois,  gross,  adj.  üiel  (gelb)  67,17. 
groiss  kosten  145,12.  üicl  t>oIt  97,3. 
89,6. 129,6.  fu^crl.  grois  onmoit  150, 
22.  grois  sinen  dienst bieden  58, 18. 

groisdediger  man  542,33. 

groissen,  grosen,  grofcten,  alter  g. 
24,7.  —39,6.  132,41. 

*  gr o n :  mit  scharlaichen  und  grönen 
beide;  —  mit  scharlaichen  und 
grönen  undersneden,  ^agcn  4322. 
43,29;  fuHeycrWb.  I  1068. 

gros,  ausgefertigte  urfunbe  925,32. 
franj.  grosse. 

g  r  u  i  s ,  /.  cerevisia  fermentata,  Du- 
cange.  grüt.  905,15.  906,5/31.  907, 
24.  908  fgruisgelt)  3/22.  910,25. 
uergl.  SWüUen^off  unb  ^c^erer  benfm. 
365. 

gruweln,  swv.  für(i()ten,  grauen  492, 
16.493,6(bangewerben)559,34.809,5. 

gruwelich,  adj.  üom  t>olfc:  gräuli(^ 
ungeheure  maffen  149,10. 

gud,  goed,  goid,  adJ.  ta)pfer,  Warfcr 
76,23.  127,22.  155,5.  157,10.  ^o6), 
oornem  165,15.  toolfeabenb  183,28. 
pt^enbeS  f^on  mjb.  übli^eS  e^)it^eton 
bcr  teiUgen:  der  gude  S.  Severin78, 
9.  91,6.  125,11.  gut  sin  lassen, 
unterlagen  113, 22  f.  goderhande 
lute  60,19.  111,14. 

gudertierlich  adj.  gutertie- 
ren,  goedertieren295,35.  337, 
32.  330,  3.  barm^erjig,  gütig  531,4. 
582,9. 

guedertier  329,35.  guitertie- 
renheit,/.  gnabe,  barmberitgfeit 
939,3.  ©ramm.  11180:  goedertiere 
bonae  indolis.  Pf.  Gl.  437b.  AN  123. 

guedicheitderzit  455,28. 

gult,/.  güU  290,22. 

H  in  he,  hei  (er) ;  unorganifc^  in  her- 

veren. 
hacht,  /.  ^aft  unb  in  Äöln  ein  be* 

Pimmte«(  gefdngniS  (fie()  l  s.  v.)  706, 

21/28. 911,29ff.  hachtporze  1 335,26. 

bcr  dltejie  name  (12.  sec.)  ijl  camera ; 

fett  bem  1 3.  ja^rb.    hacht.    „gelegen 

allcrnd^jt   ber    ©t.    3;^omaS»ta^elle 

unter  bem  faal". 


hachter,  hechter  ebenba,  Dorjlanb 

ber  ^ac^t. 
hadde    sich,     benam,     betrug    pcb 

513,2. 
haftichlich,     an^altenb,     intenfiD 

810,27. 
hae stlich, «4;.  ^ajlig 423,24. 542,16. 

710,13.  895,33.  Pf.  Gl.  438a. 
haiffich,  m.  f^ah\6)t  407,22. 
halden,  enthalten, Don  briefen  802,12. 

16.  meinen  510,2.  (leben  ^aben,  in 

fic^erbeit  bringen  165,11. 
half,  ^alb,  ballen,  »on  feiten,  wegen, 

570,22.  (t)on  feiten  ber  f^jwefler)  von 

der  dochter  half  386,3.   der  zit 

half  455,27.   halfen  mei,   halfen 

merz,  erfle  ^Ifte  26,1.  28,13,  36,21. 

122,7. 
halfvasten  119,25.  158,15. 
halsband.    eiferned    banb.      (Jnncn 

©efd).  III,  325. 
handeln,  gott,  mit  gott  umge^enj 

ba«  meffojjfer  barbringen,  baS  officium 

galten  287,8. 
handhalten,  stv,  ^anb^aben,  fd^ir* 

men,  fc^üjen  319,20.  337,  40.449,23. 

699.22.  erhalten  584,37.  \>%l  DWb. 

8.  V. 

hang:  doit  des  hange s,  beS  ^angene 

493, 1 1 . 
hankmisse,  f,  i^ängemeffe,  ^ängefefl, 

f:pott?  190,18.  perfdnl.  fdf)im^f»ort? 
hant,  m({(i)t,  gemalt,  winnen.  in  ir  h. 

126,36.     hanthalten    be^au:)>ten 

903,28. 
hant,    in,    gan,    fi^    untertDerfen 

177.23.  Vgl.  141,20. 

hantz,  zu,  balb  no^^er  22,16.  98,2. 
hantdedich  adJ.  538,4. 
hardemaint,    m.     Januar    67,14. 

167,21.  614,38  u.  oft. 
have,  /.  gut,  wäre  172,27. 
have,   gesamende,   Die^,    ^ufam« 

mengelaufenc  ()erbe  603,4. 
heildom,  heiltom,   w.  reliquien. 

392.24.  412,6. 
heimkomen,     einem,    t)erg0lten 

werben  16S,22. 
heimlich,     heinlich,    adj.    t»er* 

traut.  442,11.  455,18.  489,13. 
heirlich,  ad/.  flanbeSmägig,  würbig 

94,22.95,12.  101,10.  132,7.  146,14 

u.  f.  w. 
heirlicheide, /.jö^.  würben  79,20 

u.  oft. 
heirsch,  b^trifdj :  ein  heirschjunk 

man  750,37. 
heirschaft     nemen,    mac^t^aber 


990 


(^leffar. 


gewinnen  127,19.  glänjente^  ftcfolöe, 

comitatus  129,  11.  14. 
heirschapie/.  obctt^errfc^aft,  regic* 

rung  241,12. 
heirstark  rte//.  feecr^ftarf.  517,5. 
heiach  praet,  bi^B  164,7. 
heisch,  van,  auf  ge^ciB  837,16. 
helfschaf, /.  ^Ifte  672,2. 
hellig,   hund,    lec^jjcnb,    erfc^c^>ft. 

620,2. 
helper,  7w.  ftet^  fam^f»  unb  bunb^ge» 

noffc  79,17.  119,26. 
hemelborst,  m.  n)plfenbTU(^:  cinalzo 

grois  ververlich    ind    unversiende 

Wasser  dat  men  noempt  hemelborst 

75I,25.abIautenbe^  fubjl. ».  bersten, 
hengen  swv.  öcfiatten  1 13,21.  489.34. 

589,33. 
hensstede  ^anfeflabte  814,15  öfter. 

888.22.  üon  hansa  got.  =  bea^aufc. 
he  over,  babei,  gUQegcn  44,3. 

h erden,  surv,  bepätigen,  betraf tigen 

565,10. 
h erden,  f^ürcn,  urfad)Cn  667,17. 
herftm.  feerbfl 49,20.  h er ftz  117,32. 

t>gl.  proift,  iprobjt. 
herftmisse/.  t)erbftmeffe  96,20 ff. 
herschauwing    doin,     ^eerf^au 

galten  19,27.  31,19,  20. 

hertgeide  /.  ^rte  unb  überilrenger 
§orn  490, 19  ff.  ürgl.  wreitgeid.  alt« 
norb.  h  a  r  t  g  e  d  i ,  severitas.  Grimm 
Gramm.  II  634.  ob  gedi  ri^tig  ge« 
fc^riben?  aUfäc^f.  ^6di,  angelf. g4d, 
ncignng,  ^ang,  desiderium,  Stimulus» 

herumb  barum  135,16. 

herumtrint,  ^ier^eruin  470,28. 

herzen  swv.  animare  557,23.  Kil. 
herten. 

heuftherr  m.  ^au^tmann  68,9 u.  oft. 
heuftsloss  w.  bau))tfc^Io§  519,12. 
hessich    up,  ge^agig    auf   einanber 

823,1. 
heumand,  wi.  juU26,10.  42,7.  73,17. 
hilich,  hillich  helich,  m.,,  t>er* 

lobung,   l)eirat  54.    110.8.    139,21. 

159.23.  190,22.    420,27.     547,33. 

hilichen,  swv.  365,32,  maritare 
hillichen,  eyn  man  geven  GG. 

binden  bliven,  unterbleiben  182,10. 

hindergehuise,  n.  ^inter^oud 
392,12. 

hinder  rugge  =  aphterrucks 
839,31. 

hinder  setzen,  bei  feite  fe^en  553,6. 
hinder  sich,   jurücf  525,33;  ^eute 
f^Wäb.  hindersche  ob.  fürsche. 


hinkommen,      siecht,      f((li(^te 

wonungcn  216,1. 
hinslifen,     ^inge^en ,      ^infc^leifen 

301,10. 
hint,   hinnit,   beute  nad^t  573,30, 

37.  607,9. 
hirrinch,  Rating  124,13.  haringus, 

0.  hari-ing  bet  ma}fentt)eife  ^eran« 

Jiebt. 
hitzde,  /.  ^)ije  173,1. 
hochgezide,    /.  fefllic^feit    387,4. 

489,27.  516,30.  aügem.  altbeutfc^. 
hochwirdig,    erlief    b.  ^.   jlanbc«* 

gemäB   J.  b.  bie  faifcrin  cnn>fangcn 

438,30. 
hochwirdicheit  be^  namcnd „Äoln" 

459,9. 
hoeden,    hoiden,    sich,    praet 

(en)  h  o  i  d  d  e  beforgen,  erwarten,  in 

forge  fein  75,6.  574,3. 
hoen,  swv.  erböten  J63, 10. 
hoefen,  swv.  ^ofbalten. 
hoefeiren,  feiern  156,9. 
hoenchen,    plucken    fc^on     i>iei 

813.11. 
hof  legen,  bof  b^lten,  feierlichem  ein« 

lager    galten    781,27.  zo  dagen  of 

hoeven  ju  gerid^t  oter  jum  fejl  fom« 

men  781,32. 
hoifen,  H^aUen  666,18. 
hoinseier,  ^/.  bei  t>crglei^ungen  h« 

fonber^  mit  §agelförnern  82,13. 
hoisch,      ho  eis  liehen,       )^VLh]Ai 

124,16.  143,19.  166,3.  172,11. 
hoescheit,  f.   \^b^{i6)h\i,    artigtcit 

622,39. 
hoist,  yw.  bufien  39,2.  132,38. 
holt,    tleine^  trocfenman  65,7.    Kil. 

hoed    mensurae    aridae     genus; 

cigentli^  huit  pileus.  862,34:  bal. 

mnd.  Wb.  s.  v.  hdt  (haut) :  vif  hMe 

(var.  hoede)  zoltes  van  Enghelant. 
hold,/,  bulb  112,23. 
ho  misse,  /.  \)o6)amt,  missa  cantata 

139,19/20  u.  oft. 
homoiden,   part.    gehomoit,  boi« 

mutig  bemänteln  790,1. 
hörn  fesser,  /.  bornfeffel,  ber  riemen 

über  bie  aci^fel  bcei  iagerd,  »oran  er 

ba«  ^jüftborn  tragt  414,10.  Jrifd?  I 

459a.  Pf.  Gl.  439a. 

Hossen,  pl.  ^ujlten  67,15.  149,9  u. 

öfter, 
houfe,  zo,  geben,    trauen,   jufam* 

men  geben  156, 5  ff. 
houf,  zo,  komen,  belfen  915,14. 
houlzvartdach,  ber   befannte  alt» 

!ölnif^efefltag45,l.  74,28. 


©loffar. 


991 


hovel,  7w.  ^üftd,  ^öcfcr,  oberb.  franf. 

hübel  482,35.  531,7. 
hoven,  up,  ^of galten  392, 1 1 . 
hufisern  versetzen,  bie  ^ufcifcn 

tjerfert  auffd)laften  lajfen,  alte  ritter- 

unb  reitcriifl  514,34.  ^ 
huge:  dat  men  mit  eime  huge  over 

Rin  schieldejlurm^afcn  728,4.  ffiatt* 

laf:    huge  ad   castra    demolienda 

quod  vulgariter  dicitur  harpago. 
hui  den,  swvAxtwt,  ergcbcnfrcitftclobcn 

44,19.  101,11.  139,2. 
hulgen,  t)ulbiflen  89,8.  96,1. 
h  u  I  p  e  r ,      bunbc^^enoiyc ,     adjutor. 

135,8.  Pf.  GL  439a. 
hunt    hinken    lassen:    ind   lies 

Lübeck  den  hunt  hinken,   mad^te 

au^pü^tc,  jöaertc  gum  fc^a^en  765,3. 
hundertwerf,  ^unbcrtmal  651,27. 
hurig,  t>euriä  (hiü  jirü)  335,27. 

I  fuTjed  i :  bin,  bis,  ich,  is,  mich,  min, 
mit,  gewis,  si,  wil ;  michel,  sicher ; 
Wupö  in  ^Option :  dinge,  enbinnen, 
gewinnen.  n)arfd)einlic^  fc^on  ux* 
turjt  in  bichtvader.  ^auftg  in  ablei* 
tung^»  unb  fieyion^rilbcn:  allit,  bren- 
git,  dagis,  degin,  guedis,  langis, 
radis,  swigit,  vermogit,  erhalten  in 
misse,  nist  (nest).  waif^einli^  aud 
e  entjianben:  negation  in,  conjunc' 
tion  inde,  ^>artifclint  am  »erb,  j.b. 
intfink.  langet  i  immer  bur^  einfad^ed 
i  au^gebrudt :  bi,  blide,  dri,  driven. 
=ä:  sinte,  &:  wirlich.aBein^ülb40,69. 

J  nur  anlautenb  unb  feiten. 

jairs,  iarlic^  951,292. 

jamerheid,/.  elenb,  jammcr:  jamer- 
heide  ind  suchde  495,38! 

jansstras8e,3o^annilraBe9ü,2.ür9l. 
jubemator 70,27.  Joris,®eorgu.f.n>. 

idelheit:  got  geve  si  (der  kirchen- 
schmuck) dienden  zo  idelheit, 
693,  10.  sive  ad  prophanos 
usus  sive  ad  ministerium  altaris. 
lat.  Vorlage. 

ieder  unb  leklich  450,34. 

iet,  etwa«  475,36.  irgenb  480,36. 

if  fenbaum,  m.  cibenbaum  123,15. 

i etlicher,  iegUc^er  333,31. 

ik lieber,  jcber  334,7. 

in,  an,  um,  t>.  e.  feil  107,13. 

in,  neftation  fie^  en:  lüenn  nur  ni^t, 
bo^  n)oI  nic^t,  bag  ni^t,  m(>ge  nic^t 
in  werde  68,15.  inwist  69,3.  in  was 
69,14.  inkunde91,9.  185,10.  inver- 
hengen  125,18  u.  f.  n>. 


inbinnen  fiel)  I  s.  v.  91,18  u.  oft. 
indechtich,  eingeben!  346,19. 
ingedome, stn.  alle in&^edome,  huis- 

rait,  alle  silveren  ind  gülden  vas, 

^au^einri^tung  693,9.  bie  anm.  1.  c. 

bat  feinen  bejug  ju  unferm    »orte. 

mittelb.  ingetüme.  ßeyer  1 1434. 
ingeine,  feine  153.15. 
Inhalten,  entbalten alte gorm  121,31. 
insain,   abfagen,   insait,   insacht, 

abgefagt  56, 1 .  88,16. 
intdekde,  praet.  )U  entdachen, 

ba«  bac^  entblögcn  169,24. 
intfangen,  empfangen  64,23.  426,28 

u.  oft. 
intfaren,      entweichen,      entlaufen 

159,17. 
intfengen,  anjünben  15S,11  u.  öfter, 
intgain,  entgegen,  feinblic^  166,25. 
intgan38,8. 

int  gemein,  im  allgemeinen  459,5. 
intleste,  julejt522,3. 905,27.908, 17. 
intloefen,    pari.  intl§f,   »erlaufen, 

ablaufen,  faUen  ».  »äff er  67,2. 
intriden,  trans.  »egreiten  74,23. 
intsain,  abfagen  553,12. 
intsetzen,    in   unorbnung   bringen, 

»errüden,  umwerfen  123,8. 

intsuft  =  versuft,   verzuft,   ratio« 

149,23.  orgl.  337. 
intuschen,  ^mifd)en  19,16  u.  oft. 
intweldigen,  bcr  mac^t  unb  gewalt 

berauben  88,16. 
intwinden,  in  fdulni«  übergeben,  ». 

e.  fif*  158,13. 
inwech  =  enwech,    Weg    52,10. 

53,17  (ewech). 

Joris,  Jorisdach,  @t.  ®eorg,  «tag 

52,29.  66,25  u.  f.  W. 
irlichen  =  erlichen  oben,    (fieb) 

31.9.  45,13.  37,13. 
irrung,/.  irrtum  455,20. 
irsel,  w.  irrfal;  in  i.  st  an,  ungeorb* 

net,  ni(i^t  beigelegt  119,13. 
iser:  ,mit  iser  und  brant'  mit  eifen 

unb  branb  b.  ^.  mit  fcuer  unb  fc^jwert 

419,5. 
isvart,  /.  ei^gang  166,9,  14. 
junks,  van,   l?on  jung   auf  657,5. 

684,32. 

K  C  anlautenbe«  c  befonber«  bei  fremb» 
Wörtern,  bod)  auc^  bei  anbern :  cloik, 
conink.  anlautenbe«  k  flimmt  jum  nd. 
unb  hd.  juweiten  fle^t  c«  na^  nd. 
weife  für  g :  klocke,  creische  vuir, 
altertümlich  in  knagen.  inlautenbe«  k 


^ 


9in 


1  iiigBiüL.  ncv 


tB  toiken, 
dink,  cioik. 


L  aa#4ffA!lai  a  m,  ainailtat  n 

Nitrrrtii  n  hoükB. 
lade,/.  trtcstTmt<79a,IT;  und  hatten 

ein  ]m6,  da  hellten  sei  in  960,%3; 

944.2. 
ladebreif,  vrtUtn^lla^.  116,2. 

117,13. 

laden,  lode,  Uta,  »nUK«  113,19. 

12.  WA.S.praH.  loit49S,25. 
lading,  /.  Mila^HB^  II 9.3. 
läge:  laefaten  eme  laege,  imidiari 

444,37. 
la^e ,  /.  t^U^nuB^  36,7. 
laifen,  X^btm,  praetA^ifde  493,32. 

557,10. 
lange:  so  lange  dat  554,^. 
lantdrosfit,  m.  {mtlxt^t  190,12. 
lantzheirtchaft, /.  I5<J,2. 
lantzherr,  m.  laiMbcrr,   fc^ktrr, 

inlsiba,  ta  i^cvktmftt   Mfafl    eivri 

Xitwim\    54,20.   61,15.  62,7.  77,18. 

7^21.      130.27.     131,23.     135,19. 

i6\,t2  m.  rft. 
lantzman,  der  Behemer,  eta  ge^tfi- 

na  9.  7%9,24.  TQn]dai673:  lan- 

desman. 
lanx,    barm,  {äm%4,    catUng    61,8. 

137,11.  lanx  dat  oTer  296,13.  «gl. 

längs  Pf.  GL  443». 
läppen,  stcc.  ftba^flüffii  scbai  6o5,4. 

<  74,  6.    930,  34.     }»%l.    schoilepper 

624,27. 
larse,   lerse,   ^el  37,15.    132,9. 

lerae  bd  Tunicins  S16.  1206. 
lassen,  VfrlaB»  273,19. 
last,  m.  aus  dem  last  kommen,  alöß 

mtittn  and  Un  mifoer^dltnijfen  932,S. 
laster,  /i.  fi^ioi^f  553,S1. 
Lazarus  minsche,  m.    ein  ainia: 

franfft,  au4iäpi%tt  394,3. 
leck  pennich,  m.  gdt  atö  erfai^  fui 

alimnen  fc^abcn  760,23.  (0  SoUiaf. 

vgl.   efrerb.   ergezen,  eigötzen,  er- 

getzung,  andglei^fn,  ti\tftn. 
leden,  sich  getmwelich,  tu^  gebnlbtn 

832.10. 
led,  n.Wbt  glifb:   uis  sinen  leden, 

treken,  Nnbarbdt  291,21. 
lef  fei  wein,  m.  name  cined  wctnc^ 

37.15.  132,10.620,3. 
leger,  n.  ftanftnlagtr  570,14. 
l«gger,  n.  läget  307,24.  379.15. 
lehne,/!  anf  der  lehnen  ansrofen, 

V.  b.  galehe  am  ratftanfe .  931.23. 


leider,     leder,  /.  ^a^n    83,21 

89,4-  110^4,^7. 
leider.  «4f.  IriHf,  taarif,  id  qnod 

dolesdm  e«l  474, 77. 
leidflioedig,   mdf.  mktf^mmi,  mü^ 

■ntig  942,22. 
leie,  /.  »*«ier,  jcÜ  17#,ll. 
leifde,/  !ie*e  473,17. 

leifniss,   SeiH^i^,   mc4all  ^»X* 

SgL  Koker  35«,I3. 
leinen,  beleinen,    kt^  89,1s 

432.25.  433,9. 

leisten,  dage,tenräcMtai  116,15. 
lengde,  in  die,   nnttx^iB,  «af  he 

länge  946, 13. 
lester,  Iqto,  Kr  japgeit  25,6. 
letzen:   sond^  einidi  weigeren  d 

ktxen,  lagon  859,19.  876.15.  949, 

156.  bK  letten. 
letzen,  lexen,  leetioDes,  leftina 

180.2.  72^,14.  886.13. 
letzigen,  terfef»  451,30. 
leukeln,  leagn«  574,11. 
liberail,  fce^e^ig  519,28. 
licham  m.  ntr.  333,5.  376,22.  457>. 

621,39.   bie  frflR  KcliitOTfi  Kme^. 

Pf.  (H.  444*. 
licham,*  rronen,  frealct^MB,  leib 

tf#  ^rni  615,42. 
licht,  ld^t!fr!v(4l,2. 
lichtlich    haben,   e#  teilet  ^aki 

364.25. 
liden,  sich,  ftc^  gtbnlKn,  575,21. 
lied,  II.  and  moisten  singen  irliet, 

Bti^  irea  »iflea  fein  948,  130. 
liefelich,  beliebt  581,18. 
liflich,   leiblii^  j.  b.   }n  ben  betl^ei 

f^weren  117,22. 
liefnis,    liebe^crweifnng ,     fd^fiiis 

837,11.  IBaSraf:  lipnos,  lieffioisse. 
liefzalich  ran  alre  mallich  b^ 

liebt  bei  lebermoHn   490,4.   654,36. 

685.26.  749,26.  Kil.  liefgheta!, 
liefgethalligh,  acceptus,  gn- 
tos.  Geramnla:  gratiosus,  gratii 
plenalieftalich. 

lifhaftig,  leibbaftig:  man  lie^inben 

leib  IH  bl.  Dnirin  feben  782,35. 
lifsgeburt:  sonder  lifsgebort,  one 

leibli(^  na(^frmmenf(^ft  646,9. 
lifzucht,    renten,    naning    159,24. 

393,4.  700,10. 
liggen  für  liggend  283,4. 
linzeichen,     Hzeichen,     lik- 

z eichen,  it.  §ei<^en  437,5.  520,34. 

Teuth.  lyktecken,  wairteken.tnter- 

signum.  Pf.  Gl.  444*. 
lintzeichen,  narbe  844,3. 


®lof[ar. 


993 


lit,  n.  öUb  621,28.  fu^  oben  led. 
littern ,  pl.  buc^)|labcu  388,3.  425,30. 

na^  nie^cib.  weife  tt,  babei  li^teratur. 
lod ,  M.   bleitugel :  mit  drin  loden  zo 

dode  erschossen  750,37. 
*loder,  m.  ften>anbma^crW416.  rbet» 

beutf^^  ebenfo. 
lodewich,   der  nasse,   ein  naffer 

»ein  34,4.  80,4.  130,27.  669,17. 
loewe,  laube  880,31. 
loichen,  geloicht?  183,5.  gelobt? 
loichenhaftig,  lügcnbaftig  474,2. 
loigenl^traifen,  lügenfirafen  b5,15. 
loitbuissen,  fugelbüdjjfcn  56,27. 
lordannen,    fc^rauggletfan ?    67,22. 

»gl.  lorrendreher  b.  gtifc^. 
Iuben,gelubt,cafirieren  405,1 3,23. 
Iucht,/Iuft,522,36.quaderl.u.f.tt). 
lucht,  lügt  769,10. 
luchte,  praet.  leuchtete  606,35. 
luchte,/  kvi6)k,  lampe  672,29. 
luden,  luiden,  luit,  lauten,  Der» 

lauten  277,22.  286,1.  307,4.397,31. 

756,4.  873,11.  it  luit  niet,  ti  ift 

nidjt  glaublid)  302,25. 
ludevras,  m.  leutefregcr  57,12. 
luertz     siden,      lurtsch,     lint 

393,6.    415,14.    —    hant    663,1. 

482,24.  Pf.  Gl.  444b. 
lugentlich,  lügenbaft  621,31. 
luisich,  lauftg  424,28. 
luwern,  lauern  606,6. 
luwicheit,/.  lauigfeit  156,3. 

M  inlautenb  einfach  in  jamer,  kumen, 

vernumen;  Derbop)pelt  in  nemmen. 
mach  geschien,  »ieüeic^t  347,4. 
mad,     eilf    dusent,     jungflauen 

47,12.  rgl.  mechde  80,11. 
mae glich,  adj\  ücrmanbt  affinis. 
maendach,  guede,   ber  gute  nion» 

tag ;  fo  tonnte  jetet  Wochentag  ^>ei^en 

637,29.  maindach  44, 1 1  u.  oft. 
maich,  w.  tjeiwanbter,  terwanbte49,3. 

maichlich,  adj.  444. 
malaten,  melaten  900,27.   ma- 

lattenkotten  pl.  ^>äufcr  j^u  ben 

auöfäjigen    26,21.    42,20.     75,14. 

(Jnnen  in  136.  172.  222.  227.  3b5. 

399.  414.  433.  482.  519. 
mallait schalem,  malatz ju malatus, 

male-aptus  {©  acf  ern . ) ,  audfä^ifl346,3. 

834,27.     Teuth.    164*    mallaitsch 

leprosus.  Pf.  G.  444».   A.  N.  129. 
ma flieh,  jeber,  unusquisque  449,19 

(man-lich)     a^b.    mannolih.    m^b. 

menneclich.  Pf.  Gl.  444 :  malk. 
man,  m.  mcnat  85,22.  95,19. 

©tSbtet^ronilen.    XIV. 


man  de,  mainde,  alre  hilligen,  np« 

t)embeil36,10.  Egidiusmainde  59,30. 

St.Gelismaentfejptember  887,19. 
mangeln,  stcv.  fampfen,  fechten  555, 

38.  915,3.  manglung,/.  ^anbge» 

menge,  tam^)f  30s  1  ff.  9J9,ll. 
manich,      menich,      mannig, 

manch  in  bei  alten  bebeutung  ttcc^  = 
.    Diel  53,11/12.  56,5.  57,15.  59,1/25. 

62,26.  64,20.  81,22.  95.17.   376,5. 

775,15  U.  f.  n>. 
mannichwerf,menchwerf,üieU 

mal,  häufig  55,22.  152,2.  447,15. 
manslacht,  /.  totf^lag  645,18. 
martilien,  swv,  martein316,l8.  mar- 

tilie,  /.  martyrium  Pf.  Gl.  445a. 
mauwe  704,2. 
m6,  ))ilmer  455,32. 
m  e  c  h  t  i  c  h ,  adj\  790, 22:  dat  ir  ghein 

geinichs  sloes  noch  amptz  gantz 

mechtich    enwas  vur    sich  zo  ge- 

gebruchen,    bitten    faum   met   über 

einfc^lo§  ba«  verfügungcfrc^t.  tgl. 

798,18. 
mechtich  und  moegich,  formet« 

baft  162,17.  mechtich  werden  eime, 

berr  werben  153,17. 
meiler,  maier  708,14. 
meisslich ,  mäfeig  97,30. 
meist,   gröpt:   ir  meiste  clock  ver- 

geissen  777,14.  779,32. 
meister,    m.     argt    65,22.    104,7. 

107,27.    meister  in   der   got- 

heit    magister    theologiae    102,3. 

Gemmula.  f onfi  commijfar  be^  rate^  in 

^öln,  mitt)er(i^ieb.  jufammenfe^ungen. 
meistersenger  393,3. 
meivorst,m.  maifrofi  1 70,24.  7 77,30. 
men  =  man,  frantifd)  wie  aUmannifc^ 

141,17  u.  oft.  A.N.  129. 
menchte ,/.  m.  van  volk,  menge, 

baufe  424,24. 
menichde,/.  menge  552,11. 
mendeldach,    m.    grünbonneretag 

516,32.    532,28.  554,40.  »on  man- 

datum  do  vobis  etc. 
menne,  pl.  §u  man  63,21.    120,4. 

329,22.   374,4  u.   f.   tt).   van  ratz- 

mennen  380,23.         i 
mer,    mar,     aber    758,12.    769,2. 

795,7.  938,31.  939,30.  A.  N.  128. 

129. 
mere,  /.    nadf^ric^t,    funbe  102,28. 

474,27.  m^b.  maere.  SQßernber  t>.  dl, 

16,8.46.6.  Pf.  Gl.  445a.  A.  N.  129. 
Merherren,  SDlabren  96,16. 
merren,    n.    bad    terjieben  308,31. 

A.  N.  129. 

63 


\ 


994 


©loffar. 


meren,  merren,  swv.  $ögeni  573, 

26.  611,18. 
merse,  /.   maßfeib  98  anmf^.    (ftf. 

mertze)  143,1.  750,9. 
messin  (dueren),  aud  inefjtiig4Sl,19. 
metz,  mener  536,22. 
michel,  acf;.  grog  5 J 0,27. 
mildicheit,  is  attep.  bebentung  i?. 

«Hrtud  378,3.  aty,  milde  425,31 .  adv, 

433,5  u.  oft. 
min,  n>emget  bci^aien  617,34.915,28. 

u.  oft.  mgl.  äüj  ine  eins  oben, 
minre  van  stand,  geringer,  Unebler 

444,30. 
m  i  s  d  i  6  n  e  n ,  II.  fc^lec^ter  bientl  4  58, 1 5. 
misse,  dies festus 30,7.  31,28.34,11. 

40,19.  82.4.  113,19.  121,30.  140,14. 

161,8.  kir8missen,rrtQtag  124,6. 

hohe  misse,   b^^^^int  35,2.   40,10. 

134,3.  urf)?ränglt4  meffe,  ^ann  ta^ 

einer  fejlli^en  mejfe.  bair.  bult  bafür, 

n>a^  im  14.   jbb.   auc^  alem.  neben 

unferm  misse  auftritt, 
misse  lieh  stach,  felfc^lag  905,25. 
miste,   fprtc^iT).  ein  iglich  hunt  ist 

koen  up  sinre  misten  667,6. 
mistroist,  m.  desperatio,  ver^weif' 

lung  572,9.  Pf.  Gl.  446a.  A.N.  130. 
mit  allen,  burd^au^  859,2S.  907,3. 
-m  i  t  h  o  i  f  e  n,  bie  feier  mitmachen  1 56, 1 1 . 
mitlitsamkeit,/.mitleibea  598,16. 
mit  luden,  mit  lautiverben,  offen  ^el* 

gen  792,22. 
mittaten,  immunitas  24,13.  39,17. 

))gl.  emutaten. 
mitz,  mitten,  mit  378,8.  502,8.  t>rgl. 

overmitz.  Pf.  Gl.  446». 
mitzomer,  mitfommcr  121,2.  138,2. 
moegen  143,17:  it  enmocht  neit 

moegen  sin,  e^wärenic^t^baraug 

geworden.  389,19  (impotent  (ein). 
moegen,ae[/.ocrm5genl),mä(^tig520,19. 
mogenheit,/.  gotte^aUmad9t322,27. 

425, 12.  A.  N.  130.  »al.  ben  anfang 

ber  bift.  bibein :  magenkraft. 
moene,/.  mume,  tante,  alte  Jungfer 

291,33.  400,33.  A.  N.  130. 
m  o  i  e  n ,  swv.  ärgern,  betrüben  384, 29. 

t>erbrie§en  378,14.  538,9.  610,31. 
.    836,27.        infestare ,       molestare 

moyen,    quellen  GG.    inquietare 

moienof  onrustik  maken,  ebenb. 
moinze,  monze,/.  ortli(^feit  »o bie 

münje  ligt  25,4.  40,16.  n.  f.  w. 
moir :  up  derheiliger  moir  nacht 

DorabcnD  oor  ber  morcn  martprerfefl 

19,14.    31,4.    61,1.    12S,5.    489,1. 

morendach  626.  moere  nacht  626. 


moisgarde,  gemüfegoiten  630,30. 
moetniss,  mü^e  93b,21. 
moitwille,  m.   freier  wifle,   bereiter 

wiUe  164,9.  Pf.  Gl.  446.  t>rgl.  ebeirb. 

m  u  t  n)  i  n  e  i ,  leute  bic  an  feine  müle, 

feiter  gebannt  waren. 
moitwilligen,««7r.  mutwitten an jc< 

manb  auflagen  612,23. 
monghe,  m.  mönc^ 83,21. 
m  o  r  g  e  n,  m.  alted  fränf if(^e^  acfermaB ; 

alem.  juchart;  urfpr.  foviel  man  an 

einnn  vormittag  umacTem  fann  170,13. 
morgin,  mürchen,  mdrc^hi,  altföU 

nifdjemünje  155.19. 170,27/29.177,1. 

181.4.  185,23/24.  bilbl.  186.  782,18. 
morgenzop,/.  m crgenf uppe  600,42. 
morgensprach  halten  56,7.  57,9. 

60,2.  61,1.  68,4.  109.19. 
moultwurm,  maulwurf  711,22. 
muderstille,  mutteiflifle  557,2. 
muispad  und  linpat,  drtlidj^feiten, 

648,11  unb  onm.  jener  in  i^onn  un^ 

am  dibi^ine  bäujtg ;  mus  =  mauer,  bc« 

feftigte«  mauenverf. 
muit willen,  fräcr  mitte  938,8. 
mummeln,  awv.  murmeln  unb  munen 

628,37.  693,35.  834,6 
munber,  mummer,  muntber,  m. 

curator,  t)ermalter  (munt-bar)  408,5. 

432.5.  520,20.  541,12.  784,17. 
828,18.  925,28.  Teuth.  mumber, 
yoirmunder,  voirweser,  besorger, 
administrator ,  tutor ,  curatc^. 
mumberen,  swv,  432,13. 

murmulung,   ba^  munen  583,1$. 
A.  N.  131 :  murmureren. 

N  für  1  in  werentlich.  nnfürnd:  gesinne. 
naber,  m.  nac^bar  490,10.  fonft  liebt 

bie  altföln.  (prac^c  bie  DoUerc  formnji- 

bur,  buer.  A.  N.  I3l. 
nach,  m.  uac^en 898,22. 
nacht:  14  nacht,  jälung,  altcrtüm« 

li^,  fieb  engl.  137,9.    moiren  nacht 

626  fteb  oben, 
naes^näch,  comp,  naerre,  nairre 

tann  auc^  M  präpcf.  gelten  =  naib 

nicbcrl.  naar,   nabe,    uäber  102,3. 

549,33.    mclfeiler    775,32.    802,17. 

nirgen  nae,  burc^aud  nid^t  490. 

nae  dem  als,  ba  454,38.  nae  der 

haut,  323,6.  325,1.  naire  dan, 

in  rocniger  aW  919,10. 
nauleicben,  oe/t;.  fteb nauwe  803,34. 
nauredich,  adj.  genauen  rat«  rat  bi^ 

in^  fleinfle  gebenb  632,30.  ngl.  li-v. 
nauwe,  adv,  taum,  mit  genauer  lu^l 

291,31.  512.  513,9.  527,19.  619,39. 


I 


©loffat. 


995 


786,4.  789,11.  858,2.  Pf.  Gl.  416*. 

A.  N.  IJil.nauwe,  adj\  mitnauwer 

noit  916,34. 
ue,  nee,  me96,17.  11044.  uiemö, 

Ute  m«  433,27. 
neken,  nahen;  nekede  89!>. 
nedern,  awv.  nibergeben,  ju  paben» 

geben  ».  b.  funne  (sig^n)  491,12. 
uederslau,  sich,  )i(^  nUbeilaffen. 

422,13. 
nedertreken,  niebetiie^en ,  nieber« 

werfen  307, 7  ff. 
nederzein,  niebetiieben,  nubeimerfen 

47,16.  zuchneder  77,6. 
nerstich,    adj.    forgfdlti^,     eifrig, 

fleiBig  284,13. 
nersticheit, /.  flei§,  eifet  331,32. 

467,14.  576,6. 
neuwelichen,  neulich,  adv.  mit 

genauer  not,  taum  27,22.  110,11. 
neve,  m.  tofenamc  66,19.  ürgl.  unfer 

„f^roager"  ober   ba«  f^wab.  „better 

unb  „bafe". 
niderlegen,    äbcrwältigcn ,    nibcr« 

merfcn  lu5,12. 
niest,  näc^ß  30,16. 
nietdemin,  ni^t^  bejlowentger  875, 

23.  nietdan,  nit^tiJ al«, nur 900,4. 
niffel,/.  infula,  infel 492,2.  746,20. 
nitlich,  adj,  strenue.  617,17. 
nochtan,      nochtant,      benno^ 

63,27.118,15.136,16.146.6.305,16 

330,3,  502,6.  Pf.  Gl.  447». 
n  o  e  d  e,  cidv.  ungern :  wie  noede  he  it 

dede  753,2.  AN  132. 
noemen,  genoempt,  genannt,  be» 

fannt  2S7,2.  369,2.  aUgem.  Teuth. 

noemen.    nennen,   heiten.     öftere 

form    flatt   bee  \fo6}\>,  nemen;    alt 

namnjan. 
noetich,  adj.  bürfttg  110,12. 
noide,  vil,  fer  ungern  4S9,34. 
noinzit,  non^eit,  gegen  mittag  26,22. 

37,9.  42,20.  bie  fir^bl.  borcnrec^nung 

übertrug  ftc^  ini  bürgerliche  leben, 
n  oppe,  «MW»,  tnoten  im  gen)ebe598,24. 

GG  lange  noppen,   fratilli  sunt 

sordidi  villi  in  tapetis.   flock  off 

noppen,  floccus,  ebenb. 
nu gekoren,  pari.  neugen>alt  739,20. 
nuidt^=snuwit.  up  ein  nuidt,  auf^ 

neue,  Don  oorne  734,14. 
nummer   442,26:    nie  wiebcr   einen 

btfcfrcf.  trAl.  nie  Christenkeiser. 
nust,  nic^t^  925,2. 
nutzberlicheit,/.  nujn  493,24. 
nuwens,  gen,  adv,  neu  670,24.  van 

nuwes  791,19.  Pf.  Gl.  417^. 


nuwet.  up  ein  n-,  auf  (in  neue^ 
620,35. 

0  turu«  ni^t  feiten;  nochtan,  of, 
offenbair,  olvant,  ors^  so,  vol  ge- 
sprochen, morgen,  spotten,  gür  u : 
böUe,  bontworter,  sonde,  omb. 
lange«  o  »erf^i^ten  audgebrüd t.  o  » 
bb.  au :  rof .  ou  3>B  au  :  ogen.  oi  s»  d  : 
broit,  doit,  oi «  altem  uo  ;  broider, 
vroi,  genoich,  groissen  (grü§en), 
moit,  oif.  ou=ö :  zouldener,  houltz, 
woulden,  houldungen,  unschoult, 
goultz ,  woussen  rau^^fen. 

oefen,  oifen,  awv,  üben:  geoefet 
pari.  877,6  u.  oft.  AN  133. 

oefte,  praet,  übte  282,28, 

oefung,/»  Übung  391,26. 

oeftz,  n.  obfl  292,32. 

oeme,  m.  obeim  318,16. 

oeperen,  sich,  ft^  jetg^n  620,31. 

o  er  her,  m.  nujen,  ertrag,  cintv»mmen, 
peburber  842,16  u.  oft. 

oerberlich,  adj\  842,7. 

Oestrich,  Olujlrailen  394,U. 

of .  al«  ob  50,7.  172,3.  ob,  fatt«(  327,12. 

ober,  attgemein.  Pf.Gl44Sa,ANi33. 
offenbair,   offenligettb,  ni^t  jugc» 

bcdt  141,16.  offen  778,3. 
offgebeirt,  auf  bem  ^arabebctt  J7. 
oidmodelich,  atff,  bemütig  327,11. 
oidmodichen,      swV'      bemüttgen 

498,30.  391,25. 
oidmodicheit,   /.    bemut    400.4, 

438.19. 480,27.  veroytmodepen, 

oytmodioh,       oytmodicheit 

humiliare,  humilis,  humilitas  GG. 

Pf.  Gl.  448b.  AN  134. 
oilich,  n.  beitiae«  oet  532,28.  Pf.  Gl. 

448b. 

oir:  an  die  oiren  der  statregenten 
kloppen,   b.  t).  surufcn,    ermanen 

462,36  ff. 
oirvede,/.  urfe^be  919,18. 
oirfrede,  urf ebbe  872,34. 
oissen,  ossen,  pl.  oc^fcn,  raiealem. 

61,2/4  unb  oft, 
older,  van,  Don  alter«  110,5. 
olich,  der,  bl.  oel?  al«  lejte  boffnung 

ber  fterbenben,  bie  ba«  altarsfacrament 

nic^t  mer  em)pfangen  tonnen  786,21. 
oleivlamme,/.  oriflame  136,15. 
onbesprochen    man,    untabeliger 

man  164,8.  Drgl.  unversprochen 

183,1. 
ondanks  des  keisers,  pne,  n>iber  be« 

taiier«  Witten  163,10,  fteb  dank, 
onderslege,  7n.pL  =  jwifcbenmänbe, 

mUtchoanbe  186,17. 

03* 


996 


9(e«f«T. 


oDflieitlieh,   adj.    w^%it%   171,10 

onmetf  ieh,  adj,  ^^^.  182,16. 

ontfengen,  tiv,  imf^om^  ^9,1% 
tu%  vokXrienfiak.  ilm  imtrTiiF-iiiF- 
ent-,  Ter-,  xerSciml^l^vl^^.  Gr.^l. 

oüTerteind.  eino.  waater,  eni  m« 
vn?efftt<  l|^9«itcr  145,22, 

ODTerzagt,   gn^iiAMC  58,2,   fui 

gtmnn, 
oDTerzait  and  onTerwarot  fft« 

melbafi:  eme  9€t\u%  nml  äniat  ^intti* 

niifc  158,21.   viel  fü^naater:    afn 

•onrenaiU  =»  itawtNTfagt   cnc  «U 

ttrfaac,  l,  h-  9%t  fcf^^errtläniiig. 
opferhand,/.  ef[ti  352,1. 
opperwart,  aanvätt«,  tvnn:  i^tin» 

aufipantf  798,12  u.  eft. 
opt atz,  m.  127,12.  182,9  Mgl.  up- 

tatz. 
orloge,   orloch,    it,   frtcg    64,10. 

87,17.      331,20.      401,3.     445,18. 

487,11.643,32.  orl ich  71,7  kriech 

ind  oirioge  654,39.  Pf.  Gl.  448». 
or logen,  nrt;.  fTieam 402,37.  504,23. 

646,33.  903,22.  Pf.  GL  448». 
ort,  n.  mit  ml^b.  unb  aUgen.   ebn* 

bfuti*  =  tdt,  tnU  672,30. 
oYelgotze,m.  (d^ifffnamc  (nbdgö^c) 

10J,24.   142,27.  750,2/11.  ^ct  iiamc 

Irnt  an  ovelgunne  ft(^  an,   bad 
-  teuflifd^cn  ^a§  unt  mi^aun^  auebrücft. 

l)ditfeTnaiiien  finb  t^äufui,   trgf.  Mal- 

pertuis  im  IReinl^an  Ju^^.  ^pffmann 

$.  Zffteifi\f\\vi4  I  47  ff. 
over,  übet,  na(t  376,3. 
OY  er  decken,  übetbetfcn  497,19. 
oyerdrach:    etzliche  gedinge    ind 

schentliche  overdrach  machen  tct* 

einbatunacn  693,35. 
overt reden,  ttv.  übcttteffen  404,29. 

444,19. 
overhant     krigen,     fiegm    54,4 

u.  f.  w. 
overkommen,  sto.  übeteintommen 

337,1.  355,3.  übetfommen,  beaeanen 

353,11. 
overkutzen     \\4    oberdutzen, 

obetbeutfd^en  56,6. 
overlast,  m.  /.  belä|iiguna  2S8,6. 

506,10.  916,16. 
overmitz,  praep,  mit,    Dermittelfl, 

bur(|)  21,18.  69,15.78,7.81,16.96,6. 

115,10.  117,11.  422,1.  Pf.  Gl.  447b. 

overmoit,  ^«n.  oTermuitz,  über» 

mut  137,18  u.  oft. 
overschaft,/.  Obergewalt,  amteine^ 


vet^qiei  317   ansit^  4.   446.21. 

4§1.    oTersehmft   ind  heufd  in 

rediten,  |efecre  imdan;  4^7,33. 
OTertterTen,   jfr.    anftciHa :   dat 

lant,  jdat  sinre  fiauven  —  orer- 

atorren  wa»  753,20. 
OTertirintlich ,  mdj.  BBaKl^iBgii^ 

MM  abgofroi  77a,8. 
o  T  er  t  r  e  f  f  e  n  d  d«tt  OTerti€fen287,27. 

OTerTalniet     timiff.     ^ait    overal 

met    etig.  (utH-  ^^  Itcdn.  ^.  b^ 

ba#  ti^tige;  355,5. 
OTerrailen,  m.  nbnfaH  374,5. 
oTerTarnng,    nbcifaniMg,    *nctiB|j 

884,30. 
oTcrTlodicheit,  ^.   üb^rfla?    In 

gaaten   464,10.  757,24.  AN  133. 
OTerwinnen,     praet.     overwan 

übenrinben  313,12. 
OTerzellig,  überjdli^  273,12. 

P  bait  anfatttenb  tati^iveg  Me  nb.  Uwt» 
finfe:  pant,  pat,  perl,  pil,  porxe, 
bepelen,  —  bleibt  an^  an^laateiid 
nnb  inlauieab  bäufia  nacb  nb.  iretfc 
dorp,  geworpen,  halp,  helpen,  kq>, 
scharp,  «eh  wapenen,  up,  waip, 
vorp;  befcnber*  bp^pelt:  beatuppe, 
herschippen  ,  knappen ,  kroppe, 
schuppe,  stappe.  Gifb  F. 

packen,  sich,  fi(b  bavon  matten, 
risch  np  573,23. 

pagament.  pagement,  filbergul* 
ben  80,6  u.  f.  ro.  bet  gclbwäiung  eni« 
gegengcfc^t.  ©rgl.  ^rct  11  197. 

paischk  erzen,     offerfetjen ,     übei» 

mäfeig  groB  «n^  ^»<^-  375,4. 

paislich,  adj,  öflerUdj  497,27. 

panthere,  pfanbberr  686,32. 

papstdi,/.  i^abUiDÜrbe  105,30. 

park,  m<^  905,21. 

parskese,  m.  prefffäfe.  176,26  ge» 
ronnene  milc^  ifl  b^ute  betgifi!^  bar- 
ober barskese;  Teuth.  geronnen 
melk  of  parsmelk  of  prois- 
kese. 

partzele,  \*oflen,  ^untt  933,3.  es  sey 
dann  sach  dass  solches  (ausgaben 
ber  ^btrentfammer)  auff  ein  zedel 
von  parcelen  zu  parcelen  angezeich- 
net sey.  Union ,  Verbundbrief 
1396,38.    etatuta. 

pat-,  paitiser,  n  .^ebcifcn?  780,1. 
padeisem  178,10. 

pauwelune,  paulune,  /.  jelt, 
tleine«  jelt  26.22.  42,20.  6u6,32. 
653,3  u.  oft.  (Pavillon.) 

paviment,  n.  ^>flajler,  lat.  438,12. 


®lpf[ar. 


997 


defferlecker,  f^jottnamc  ber  alten 
rcicb«ftcil)tif(^cn  colonialwarcn^anblcr 
55,22.  60,17.  Drgl.  pfeffersäcke, 
nürnb.  ©oet^ei^  ®b^  d.  ^erli(^ingen. 

peilen,  peelen,  zo  pelen,  auw, 
^>fälen  26,2.  134,36.  147,6. 

perdeesser,  f^)ottname,  pferbcflcif(]^» 
cifcr  55,22.  60,17. 

perdevessern,  fcffeln  ?  ^ufeifcn  ? 
öfter. 

pertvoederinge,/.  tati cnen pfcrbc« 
futtcr  56,18. 

perlament,  w.  p.  und deiding  unter» 
rcbung,  »erbanblunQ  589,12  ff. 

pesche,  n.  Dcrplaj  bor  fird)C  123,13. 
ani  paradis,  entfleüt,  guerjl  paravi- 
sus  (franjöf.  parvis),  bann  parvisch, 
»ope  pervesch«,  3lac^en.  im  mittelal» 
ter  mit  bäumen,  ca^jeüen,  ftaücn  um» 
geben ;  ürgl.  ?Ca^ener  ftabtrec^nungen 
@.  22. 

peterlinge,  die,  ©t.  $eterd  \6)Vii* 
linfleb.^.ilölner  35,11.  131,12.  eine 
änii^e  bilbung  brüderlinge  in  ben 
Stat. 

pilgerom,  \)ilgrim  161,25. 

pilgrimaedse,/.  ^>il3erfart,  ac^fart 
411,34. 

pinzdag,  ^fingfltag  25,1.  26,4. 
pinxtenGG.  bairif^  =  bonnerÄtag. 

pistrie,  /.  bdderci,  pistrina.  26,17. 
42,14. 

pladdere,  w.  f^mä^er,  tjerleumber? 
^)a«quiaant?  107,8/9. 

p  Lei  de,  t)ebemafd)ine :  krane  ind 
pleiden  ind  winden  779,35. 

pleit:  umb  ein  pleit,  n^egen  eine^  V'^'J' 

ccfTe«  910,25. 
plichtich,  adj\\6)ViM^  543,1.709,6. 

874,23  unb  oft. 
plien,  J?flegen  45,14.  pleit  73,14  u. 

oft. 
plogegrever,    vflügcleutc :    ploge- 

grever     und     die    gerdenerschen 

771,9. 
plumpe  leien  bie  einfaftigcn   laien 

518,16.  Kil.  plomp,  bot,  hebes, 

obtusus,  stupid  US. 
plunder,  farenbe  babc  692,3. 
p  o  c  k  e  n ,  stov.  fpilen  82, 3.   AN  1 34. 
pomperi,/.  pomp,  prunt  868,12. 
portze,/.  dathe  in. die  portze 

vorzogen  woulde,  er  tt)ürbe  e^er 

aft  ber  piorte  fein  al^  fte  307,20. 
portzbuissen,  pl.  torbücfefen  55,8. 
Prae,  ^ta^  169,2. 
pratten,    unjufriben    fein,    aroHen, 

fc^moOen    146,13.    754,29.    teuth. 


pratten  prughen,  mussitare.  Kil. 

pratten  ferocire,  tollere  animos, 

superbire.  t^eute  no^  übUd). 
pretgen,preitgen,  predicare, prc» 

bijen  357,7. 
preitger,  m.  prebigcr,  Pom  bomini« 

canerorben  123,12. 
predicait,/.  prcbi^t  295,8. 
privait,  n.   abtritt  492.22.  latrina, 

cloaca  ein  priuaet  off  schythuys. 

GG. 
privandie,  propiant  801,17. 
proift,  m.  probjl  85,9. 
proiftei,/.  probjlei  85,11. 
pro  van  de,  munbbonat  500,26. 
prouen,  prabenben  483,33  ff.  822,S. 

»r^l.  GG  delibare  prouen  und  offe- 

ren?  einfommen  774,37. 
pulver:  in  p.  rasten,  aU  jlaub  ru^cn 

456,14.  ale  fiaub  ber  hl  U»ber. 
punt,  böse  punfte  104,11.  110,26. 
puntlich,  accuratus,  Kil.  puntigh. 

393,2.  923,25. 
puteir,/.  burc  618,27.   \>x^l  ©aü. 

raff:   die  put iers  ind  meer  ander 

lichte    wyven.      (f^effenurfunbc   t>. 

3on«  143.) 
putz,/,  brunnen,  franfif4>  46,16  u.  oft. 

Qu  naä)  nb.  weife :  quam ,  quamen, 
quait. 

q uackb rette r,  p/.  gcrüfle  für  marft- 
f^reier  ober  brebbrettcr  jum  fpilen  mie 
quikbreder«arttt)irb.  170,9. 

quaden,  swv.  übd  juridjfcn  183,11. 

quaelich,  fc^lec^t  282,10.  327,13. 
574,31.  .q.  upnemen,  übel  auf» 
nemcn  552,32.  importunus  onbe- 
scheyden,  onrustelik,  moelik,  ver- 
drietlik ,  q  u  e  1 1  i  c  k .  obtrectare 
qualick  handelen  GG. 

quait,  a«?;.  bofe  69,10.  quait  viur 
560,17  ».  9ift66,4.  Dröl.  quaden 
pon  falf^en  profeten  unb  djriflen 
125,17.  387,35.  n.  einem  falfd)en  rat 
152,2. 

quantzwis,  jum  fc^cin  b.  b.  al^  ob 
er  ibn  tjän^en  »oütc  171,24.  prgl. 
verquantzis  355. 

quetzen  ,  swv.  quetf(^en  255,11. 

quit  gain  62,17. 

q  u  i  1 1  e  n ,  frei  machen :  gequitet  557, 37 . 
560,12.  569,21.  654,6. 

B  perboppelt  in  irre,  urre,  vurwarrer, 
scherren;  au^lautenb  für  n^b.  1  in 
vesser  (Pgl.  engl,  feiters) ;  oerfe^t : 
bernen,    burn,    gevirsteh,    kirst, 


1 


998 


(SfofTar. 


derde,  burst,  strack   (844)   yirsch 

(frif*  778;,  derde  423.  546  u.  f.  ». 
rächen,    «trr.  enei<^en;  fü^ni,  nb. 

raken  611,4. 
rtichtenj praet  enei<^teti,  faBten  874. 

gerächt,  toem  fi^lage  getfirt  186,?5. 
rader  gelt,  mün^  mir  tcm <!^unnatiij. 

toppetrabe  (3Bif^U)  88d,3.  tm  „rab- 

bct  f<^i(Iing''  im  colnif^en  tNt  beinabe 

6  aute  Pfennige.   $äf(|^  1189. 
raeden,    bange,    fur^^t    einjagen 

617.15. 
raetzkannen,    ratbauM^t^^^^nnen 

826,29. 
raimbogen,  m.  regenbogen  168,28. 

177,20.  btgl.  rein,  regen  506,21.  ren 

627,19. 
rainen,  regnen  178,32.  192.11. 
raitbrechen»  rdbern  536;6. 
rame,  /.   balfen   123,26.  169,25  wie 

ml)b. 
rasseln,  intr,  ettfinen  82,11. 
ramptschlacht  unb  verrampt,  be« 

fümmt  befc^Ioffen  936,11.  f(bi(t{at,  ^tt« 

faO,  unglüd  »ie  AN  134  auf  gut  giiicf  ? 
rasen:  van  rasen  wolten,  tafcnben 

»ölfen  b.  ^.  tt>ertt?5Ifen  906,17.  AN 

134.  raserie,  toO^eit  906,17. 
rast,/,  rastind  vrede,  ru^e  unb  frie» 

ben  591,29. 
rasten,  resten,  stcv.  ru^en,  befon« 

bet«  bon  fog.  W.  leibern  in  tir*en 

162,16.  362,1.  444,3.  463,2.  548,18. 

600,30.  AN  134  ff.  Pf.  Gl.  450a. 

rastlicheit,  /.  tube  671,18. 
restlich,  ac^".  380,19.  401,23.   AN 

135. 
rat    der    aventuren,      alüif^rab 

288,5. 
rebalt,    m.    i^mU ,    itöl.    ribäldo 

575,12. 

rechen,  rcdjjnen,  beHnt)eIn.  502,13. 
recht,  altes,  te^tU^  feflgefejte  ah» 

gabm  775,9. 
rechtevort,   fofort  222,31.  308,16. 

580.5.  609,16. 

rede,  f,  grunb  255,4.  276,28.  318,10. 

360.6.  410.12.  451,9.  in  reden  be- 
stan,  mit  grunben  355,14.  zo  reden 
gestalt,  lux  berantwcttung  gebogen 
865,8. 

reicher   U^  rechter,    reichter 

(hant)  re(3^t«  123,25. 
reidea=reit,  ritt,  ju  riden,  rider 

sin  (eques)  363,5. 
reim,  ryem.remus:  in  ein  schyp 

332,30. 


reise,   mal,  feeere^jua  529,8.  ctvcbi- 

tion  23,11.  37.19.  628,16. 
relaxieren,  stcv. aufbeben, natblaBen 

20,10.    32.8.    39,21.    46.1.    76,15. 

133,12.  136,21  u.  oft. 
remeismaent,  9lemigiii^,  be^  fränti* 

fd^en  bif^üf^,  menat.  292,33. 
renn  er  im  gegmfa^    §.   fcblaAtreffe. 

749,37.   et  nam  bie  rennpferbe  mit 

M  bgl.^  II  98  nota. 
rentmeister,  reintmeister 

115,2. 

rese,  reise,  m.  rife  382,26.  487,19. 
Tiddene, pl.  berittene  90,21. 
ridder,    gute,    münjforte  =  14  fl. 

177,25. 
riffelich,  a£f;.   aäv.   tcic^li*  393,^. 

bgl.  rive. 

rige  broitz,  eine  an^ial  btote  S07,5. 

rimpen,  fi^  l>aden  134,29:  fap  feft. 

rinsegulden,  rbeinifc^e gulben 62,15 
unb  rft.  e^  gab  iilbemc  unb  goUene, 
bie  alten  waren  golbgulben ;  ein  gelt« 
gulben  ifl  f(btc(btbin  rbeinifi^cr  gultcn 
genannt  werben,  ein  cölnif(^et  gemeiner 
gulben  galt  20  ^über. 

risachtig,  reiftest  307,33. 
Tisch,    adj.    raf(^,     tapfer    281,20. 

348,14.    493,42.     566,36.    584,19. 

601,6.  615,7.  710,8/34.   üon  ©tttöet 

triebet  in  bie  fc^rtftfptatbc  aufgenom« 

men. 
rischlich,  adj,  adt.  118,1. 
rockelgin,  Tögglcin  brct  807,9.  lyeuie 

rod,  rode  zeilen,  gelbe  fd^leier,  bänfccr 
79,4.  5;  objei^en  ber  Subcn  unb  fa* 
tenbcn  fräulein  im  mittelalter.  IBert» 
bolb  b.  {Regen^b. 

rode,  ma^flab  178,9. 

rode,/,  mit  roden  slain,  au^fiäu« 

^>cn  157,19.  fprü^wort  579,32. 
rodehunt,  fid)  felbjl  beigelegter fpif* 

name  tbeinif^cr  taubritter  57,12. 

roder  buich,  rur,  363,12. 
roelkoch  gan$  n>ie  rodehunt  57,12. 
roeren,  swv.  anrüren  451. 
roiden  hauen,    rutenflreidie  geben 
599,4. 

roime,  m.  mm  287. 
roin ,  8WV,  rnbem  750,26. 
roiren,  betiren ,  crwäbnen :  vurge- 

roirt,  üben  genannt  279,22.  417,33 

u.  oft. 

roitwilsch,  adj.  r.  recht  bom  borti* 
gen  faiferlidjen  bofgcri^t  459,9. 


Olcffar. 


999 


roufen,  etiva^,  plünbcni,  berauben 

143,5. 
rouweliche,   adj\   in  rouwelichen 

cleidem  b.  t.  in  trauettleibcrn  746, 17. 
rouwen,  teuen  558,8. 
rowart:   do  zoch  hei  dan  in  wart 

rowart  des  lantz  vanHollantz  153,17. 
rucke,  vam,  ^inienucf^  593,1. 
ruck:  den  r.  geven,  flicben  604,14. 
ruiter,  m.  reitet,  roegelaftcrer  634,23 

u.  f.  w.  leitete  beb^utung  tommt  »cn 

nicberlänb.   ruyter    aud     ruptarius 

ruitermann  508,22. 
rumen,  roumen,  swt?.  Dcrlaffcn  rau» 

wen  495,7/9.  590,6. 
ruterspiel,   n.    ritterfviele ,    nimi« 

299,1.  308,27.  490,36.  556,36. 
ruwe,  f.  trauet  333,1.  529,26. 
ruwigelude,^/.  fla^ieutc  805,23. 

S  anlautenbcg  seh  ncc^  ni(^t  t>cr  1  m  n 
w:  sleifen,  slusselj  smerzen,  smet; 
snel,  snode ;  swager,  swert.  s  unb  ss 
btütfen  au0laut<nb  unb  inlautenb  nb. 
t  aud,  tt)o  baffelbe  mbb.  z  entf^)ri(^t: 
besas,  has,  genois,  grois,  sar,  slos, 
US,  weis;  intblosen,  lasen,  masen ; 
besser,  geneissen,  hassen,  laissen, 
Wasser,  wissen,  ein  seh  fiit  s  in 
ertschenbupchof;  ein  s  für  seh  in 
erwisten  (etroifdjten) .  auÄlaut.  unb 
in  laut,  satt:  was  verleisen  s:sch: 
sidmecherssen,  garnmecherssen  unb 
burgersche,  ficb  oben. 

Sache,  sonder,  utfa(^e  572,37. 

saegen,j9^.  praet,  ju  sien  307,18. 

saimgin',  famen!otnlein ,  Mlbl.  ein 
saimgin  ind  beginne  eines  grolssen 
hass  645,17. 

sain,  fagcn  170,2. 

sainen,  fe^inen  158,10.  474,21.  t»gl. 
seynen.  Pf.  Gl.  450b. 

Baissen,  fejten,  bcfcfewic^tigten  443,33. 

sairdoichsmeister  783,33.  tJeyct 
8.  y.  bait  sartuoch  }u  serge  ?  icb  balte 
U  mit  sar  =■  ttieg^tüflnng  jufammen, 
tt>obei  aucb  tuc^mt!  ncti^  n>ar. 

sairworter,  bet  rüpungeii  wrfcrtiftt 
708,14. 

sal,  m.  benenflubc,  bifc^of^vfalj^  am 
bombof  58,10.  60,9.  89,18.  101,11. 
110,23.  139,21.  579,11.  592,20. 

salzmudder,  fa^meff>ev  605,10/16. 
606,12;  ein  wi^tige«  <\efd)äft.  mud- 
der,  mefer  MN  III  130  ff.  Öcrctll 
589. 

sank,   sang  legen,   intctbift  l^et' 


bdnftcn,  tirc^nfi^bHegcn  25,22.  41,8. 

73,5.  92,24.  134,21. 
sarkstein,  grab^cin  700,18. 
satertag,  m.   ^es  Saturni,  famflaa 

45,19.49,7/10.  53,1.  57,27.  81,16. 

90,9,      136,16.      647,12.      921,37. 

u.  f.  ».  ftdntifc^fdcbftfd), 
satertagskameren,      guedes- 

tagskameren934,12.Pf.G1.451a. 
sauer    appelgen,    bilbl.    930,22. 

950,727. 
Schach,  ftef^ab :  dat  verdrach  seh. , 

ber  bertrag  tarn  ju  panbc  103,4. 
schaf,   «.    fc^ranf  91,3/7/9.   staf- 
schaf ,  ^abfci)ranf ,  latteu(djranf  91,5. 
schaffen,  auerid^ten,  bei  bct  belagc» 

tung  f ottfcbtitte ma Aen  789,15.  790,3. 

Pf.  Gl.  451a. 

schale,     ö^fcllW^ft    782,17.     t>ml. 

winschole. 
scharianten, ;?/.  fnappen,  fugfm'd^tc 

616,32.  tüttieter  376, 1 8, 
schätz:  up  den  seh.  verzien,  ba^ 

redJt  jn  inoeHietcn  »ergeben,  »etgi^tcn 

498,28.  503,6  ff.  ober  sat?  503,  an» 

mctfg.  2. 
schätzen  sich,  awv,  fi4  loetaufen. 

die  gevangen  schätzten  sich  vur  32 

dusent  gülden  788.6.  abgaben  eibc» 

bcn  ö.  »egelagetetn  797,22. 
sehe  eher  am  fteu^e  902,11. 
schedde,jprae^.  fc^abeie  577, 18. 
«cAedelich  oft  «eAentiich,  aüit« 

teration,  alte  re^tefprad^c  87, 12.  »gl. 

«cÄedigen    ind    scÄenden    306,35. 

sohhd  ind  «cAande   791,23  ff.   »al. 

596,35. 

scheimde,  /   fc^impf,  fc^anbc  173, 

anm.  1. 
scheisgezucht,  w.fcbie B^eugl 03,10. 
schelle,  glotfe,  schelgin,  alöcflein 

313,2^27. 
schellhemel,  (eit^dmmel,  rdtel^fürer 

162,14. 
schemelen,  arme,  853,11  »tgl.  mnd. 

Wb.  s.  V.  schamel,  schemel. 
schemelich,  fdj^impflicb  164,17. 
scheppen,  anberaumen:  dach  840,5. 

873,2.  üerbanbeln  721,16. 
scheren, 8tov.\ä:)Mxtn t).  bcnnen T95,8. 
schermutzunge,  fdjarmü^l  63,26. 
schicken,   gemach,    ftcb    bequem 

macben  573, 4o.   sich  schicken,  öcn 

ber  Pcüe  meieren  69,20. 
schickunge,  /.  jnjlanb  307,35.  ae*^ 

fanbtf^aft  102,8. 
schiffinge,  /.  anjal  fctiiffe  166,10. 

fonf!  Gelegenheit  jur  f^ifffart. 


1000 


©loffar* 


schifrich,  fctiffl>^r  318,9. 
schifpert,  n.  pferb  jura  fcfciffjieftcn. 

191,9. 
echiltknecht,  m.  103,11. 
schimber,  offenbar  456,13. 
schimberlich,  glänzend  309,14. 
schimpen,  fc^cr^en  414,15.  867,8. 
schin  doin,  jeigen  282,5. 
schinerie,/.  fd^inbcrei  380,25. 
schive,   /.    Qlücf^ral)  562,35.    Mßl. 

rat  der  aventuren  288,5. 
sc  hol,  pL  ju  schd,  fc^u^,  oft.  bilbl. 

fefiel  579. 
schoinlepper,         scholepper, 

f(bul)lcn>pct,  »flicfct,  alttciffcr,  alibÜBet 

624,24.  774,6.  x>x^L  sarcitector  eyn 

decker,  off  stopper  off  1  a  p  p  e  r  GG. 
Schoppen,  m.  fc^uppen  393,14. 
schorren,  fc^anten  736,17, 
schorrestein,  m. feiern jicin  123,21. 
schottelen,  f^üffeln  432,28. 
schoultis,  f4;ultbetg  750,20. 
schouvej/.^oljieaell69,25.Kil.8chou- 

we  caminuB.  MW  IV 129 :  schöfstön. 
schrien,  Don  ben  äugen ,  ireincn  593, 

23.909,20.  schrauen,  fd^riecn  953. 
schrielich,     bcjammcm^n^crt,     mit 

iDCincn  606,9.    schrielich    anzosien 

913,10. 
schroeder,  fi^neiber  783,28.  C^nncn 

1351. 

schufen:  enschufen  praei.  )U 
schaffen,  rid^ toten  uic^td  au^ 
526,20.  \)ftl.  schaffen. 

fichuffieren,  swv.  fd)impfen,  ju 
fc^anbcn  ma^en  618,18.  630,17. 

schulen,  befcfcu^en  579,25. 

schuire,/.  fcbcune,  freuet  188,21. 

schuldigen;  appellieren  weflcn  cine^ 
tedjte^  115,29.  im  reinen  mnb.  en 
ordel  scheiden,  urdel  seh.  117,24. 

schumpferture,  schufferture, 
fd)impfli^e  nie^erla9e  620,13/17. 

schumpferturen,  schuffer- 
turen  swv.  621.36.  ^%\.  guffern, 
gyffem  altcöln.  ftatt  Jungfern,  juw- 
fern. 

schupstoil,  Pranger  am  fior^elberg, 

ent^auptung^pla^  711,24. 
schurgekarre:     upper    schurge- 

karren  voirt  men  N.  heim  770,22. 
schütten,  erf^üttert  »erben,  erbittern 

82,10. 

schuwen,     freuen    meiben    461,1. 

473,23.  671,33. 
Äcriver,  fc^reiber,  geipi^er  überhaupt 

88,24. 


8 e  d e,/.fianb,  aufroanb, ßcQung  800,31. 
sedig,  adj.  fitttg  311,1.  497,6. 
sedicheit,  /.   jtttcn,    feine  bilbuna 

455,8, 
See,  die,  meer:  van  Coellen  bis  in 

die  see  389,10.  7«6,24.  angelf.  fem. 

au^  bem  nieberl.  c.  1300  ri^einaufmärtd 

baÄ  gen.  »er breitet, 
sedel,    rul^clager,   pxit\^t,    lotterbett 

186,19. 
segehaftig,  ae^f.  flgfeaftig  280, 1 7. 
seil  an  den  hals  bringen,  miber« 

legen,  bilblic^  358,24. 
8  elfz=:  selbes,  felbft  105,16  u.  oft.  aU 

ter  genet.  eined  au^gef^orbenen  subat. 
seltmailen,    zo,    ju   felben  malen 

896,21. 
sent,  m.  fenb,  synodus  824,3. 
sevenpreister,    bie  fieben  priejter, 

fieb  anmrfg.   92,23.   99.16.  110,20, 
sevenwald,  ^oOänb.  gegenb. 
sevenwerf,  ftebenmal  176,18. 
sevenrehande,  fiebenerlei  748,15. 
seynen     seinen,     geseinden, 

fegnen    463,13.    532,28    606,37/39. 

Dgl.  sainen. 
sich  pleonaflifc^  443,23. 
sichtichlichen,  fic^tbar  420,19. 
siester  uren,  fed;^  ur  45,20. 
sin:  we  it  darom  weire,  toit  ti 

fi*  bamit  m^ielt  183,7. 
singen  und  lesen,    feierliche  unb 

mue  meffe  l)alten  78,8.  90,18.  94,17. 

99,18.     108,18.     singende    misse, 

missa  cantata,  (o(^amt  392,30. 
sinne,  m.  anf^lag  306,34. 
sinnen,  gesan,  anfinnen  473,16. 
8 int,  nad^b^r  146,5.  170,4.' 
slach  formelhaft  frieg:   sirnder  slach 

ind  stois   777,26.   779,17. 
slaifen:  inslaifender  stunden 

in  der  nacht  143,23.   in  slai- 

fender  diet  163  anmfg.  6. 
slap,  m.  fc^laf  426,14. 
sieht,   siecht  sin,    gef(^lid)tct  fein 

111,28.  fd^lic^t  b.  b.  bem  bobcn  um« 

^er  gleich  113,14.  siechte  priester, 

gemeine,  bie  feine  pfrünbe  Ijatten,  blaf- 

fertarii634,16.  f*li*l,  einfach  60,13. 

181,9.  490,22.  Don  nieberem  bertom» 

men  654,36. 
slechtlich,  fc^Ii^t  369,5. 
sleicht,  «<&*.  ft^Iidjt  768,35. 
slicht8man,m.  fd^iebdmann 613,9. 
süssen,  fc^leiffen,  abnemen  494,12. 
slont,  m,  fc^lunb:  der  slont  derun- 

sedelichen  gierheit    des    hofs   zo 

Rome686,7. 


©loffar. 


1001 


smach,  m.  gefc^macf  323,13. 

8  machen,  fc^mecfen  SO,  3. 

smaecheit,/.  fc^mad^  -193,35. 

8  ma  c  h  e  n ,  fd^ma^en  538, 24. 

8m alte,  (in)  8malte|7ra6^.j.8mel- 

ten  fc^mcl^en  124,S. 
smechen:  gesmecht  anfc^micren  be« 

ttüacn  749,29. 
8med,m.  f(^mib:  die  guede  smede 

haint  einen  8ieden,  als  dat  i8er  heis 

ist,  80  sal  mant  smeden  611,19. 
8  m  e  1  e  n ,  stvv.   fc|} malern  :    wart  des 

roemschen  richs    macht  sere  ge- 

smeelt  641,5.  SeferIIlU06. 
smelichen,  baff.  899,2. 
8nellich,fc^)ncU,tavfcr579,1. 581,21. 
snikke,/.  104,27.  Kil.scaphasnäke. 
snil,  m.  fc^ncüer,  brücfer  H6,3. 
snod:  snode  und  koestliche  dinge, 

weniger  wcrtüoü,  fteting  693,7. 
snoech, pl.  ^e^te  826,12. 
snoirche,  fd^nur^en,  fc^n)iegerto<^ter 

125,7. 
80,  ald  (al^  tote)  145,3. 
so  as,  fobalbaU  123,28. 
8  0  mir  gotl  bcteurung  629,4. 
80-80,  leie,  teiU teile 446,8/9. 795,16. 
so  wanne,  wenn  455,2. 
80-we,  wenn  immer  95,7. 
Soffoien,  ©aüo^en  740,35. 
s  o  i  d  e  n ,  fteben :  deme  soit  und  breit 

(briet)  man  768,31. 
soinbruchig,  flk(;.  füncbrüc^i074,25. 
sorgen:   sin   lives  in  sorgen, 

um  fein  leben  beforgt  172,1 1. 
80 r chli ch,  <m(/.  traurig  162,20.   U* 

forgnieerregcnb    337,30.     bebenflic^ 

863,20.     soirchfeldicheit,   /. 

forge  497,35. 
souimer    124,13    M    bouimer    = 

bäume,  »erberbt. 
spanbedde,  w.  tragbctt  186,19.  ügl. 

fieyerll  1066  jf. 
spechel,  fäulni^  1S0,17. 
speille,    fpiele,    toUed    unterfangen 

706,31. 
spein,   prät.    von    spanen,    feffeln 

572,9.  766,34. 
spen,  /.  fpenbe  502,11. 
spielden  )U  spalden  563,4. 
spicken,  mit  brennßoffüerfeben  58,5. 
spien,  drgcrn.  spiede  sere  alle  Duit- 

schen  884,22. 
spise,  /.  glocfenfpeife  175,2. 
spisen:   iglicher  spiste  sin  schlos, 

nam  für  ^in  f^log  wed   er   ^ab^aft 

werben  fcnnte  924,36. 
spitlich,  ge^äffig  816,5. 


spit,  spitz,  m.Derbrup, ärger 843, 13. 

862,15. 
spiten,  swv.  tjcrbric§en,  [169  ober  je» 

manb  ärgern  837,27.  937,21.  884,22. 
splissen,  abtrennen  641,21. 
spoelung,  /.  fpülung  834,4. 
spoilgeiren,    ausrauben,     befielen 

775,27.   spoliare. 
spot,  ?w.  fc^erj  607,34. 
spotten,    mit  einem,    »erfpottcn 

58,32. 
sprach   halten,    überirbif^e  binge 

bcfpre^en  794,23;    bcfprec^en   über» 

bau\?t. 
spurkel,  sporkel, februar, nicberb. 

in  der  spurkelen  129,31.  134,8. 

173,23.  190,19.  805,5  u.  f.  W. 
stait,  w.  Status,  ftanb,   der  ede- 

linge  202,6.  305,16.  318,24.  423, 

23.455,1.    (s tae de,  c^a^tü)  482,4. 

stait  ind  cost  bober  rang   unb  ent» 

fpre^cnbcr  aufwanb  102,4  u.  f.  w. 
stan  €.  dat.  tofleu   551,10.    744,10. 

sten,  stunde,  bauern 46,2. 101,14. 

103,25.104,4.569,9.    sich  stan, 

beginnen  122,25.   (bcrgl.  bestan)  be« 

pcben  277,5.   dat  stö  da  it  st^, 

baÄ  fei  wie  e^  fei  183,7.  jugefrcren 

fein  124,7.    Dgl.  bestän.   vur  stan 

umb,  fic^  beiüerben  691,20. 
Stapel,  stappel,  m.  lanbefieQe  ber 

fdbiffe  unbbie  i)flid)tige  abgäbe  116,13. 

117,8.  120,27.  121,7.  erwerbung  unb 

bcflätigung  be«  ftapel«.  Statut.  128. 

dein,  llrtb.  1171 :  navigio  ascendere 

licitum    esse;    —    ascensus    per 

alveum  Reni  —  jure  mercationis. 

(Innen  I,  5786. 
statthelder,m.flellüertrcter  512,36. 
staven,  deneit,  oorfvrc(^en,  fcfewö» 

renlaffen,87,9.  aleeibe^belferbienen? 
stechen,  flecken  im  turnier  101,12. 
stechen,  swv.  f^ecfen :  in  eime  bedde 

stechen  756,36. 
steckel,   m.  ftocf,  ftecfen :  ein  breif- 

gen  gehangen  an  einen  upsteinden 

steckel  752,10. 
Steiger,  m.  gerüfle,  tribüne  890,15. 

»gl.  gesteiger  890,18/35  u.  oben, 
stein,  f^urnflein  169,25. 
Bteitz,  flät«  442,11.  750,11. 
stellen,    sich,    feinblid^   einbringen 

190,15.  sich  zu  etwas,  fiä)  Dorberei» 

tcn  117,33. 
sterfde,  sterwede,  /.    epibemie, 

Perben  27,7.    23,1.    36,17.    64,20. 

684,20.   Dgl.  bie  subst  sterkde  291, 

20.       mennichtft    299,21.      327,1. 


\ 


1002 


®loffaT. 


kurzde   325,14.    390,5.      krenkde 

4J2JÜ.    liefde  548,10. 
Stern    des   meirs,    maris   stelUi 

Maria  286,20. 
Bteuwen  noch  stillen  1 00, 12  flauen, 

Heuern,  ^ur  ru^e  t>enmi|cii, 
stevelen,  fhuern,  f^^ic^ten  939,33. 
stichleider,  flei^leiter,   gum  ftmui' 

anariff  789,16. 
stiebten,  fliftvn  560,17. 
stick,  geinen  sien,  ni^t  ^ad  ge* 

ttnftfjc  fc^cn  492,20;  obert.    keinen 

ffstigga  sehen, 
stiften,  stiefde,  anorbncn  442,21. 
stillen,  8tDv.  jut  Tutje  bringen  431,1. 
stillichen,  adv.  in  ^er  |HU«  eo5,40. 
stock,  m.  gefSngni^  82,1.  e«  ijl  bie 

befannte  Ijöiierne  jhfafmaf^ine,  in  bercn 

Öffnungen  Me  füge  ber  terbrcd^er  feft« 

gcflemmt  würben, 
stocken  ind  slahen,  in  bü^  gtfäng« 

ni«t,  bcn  j!o(!  f^lagcn  797,21. 
stocker,  m.  lictor,  carnifex  60,7. 

KU.  stocker,   stockeknecht. 

IM  Stock.  Pf.  Gl.  454». 
stoesser,    m^njc  scudatorum  675, 

27.  grof^cn  nad^  bem  »gemein  man« 

835,24. 
stoiren,  swv.  ficuem,  uferen  149,9. 
stoppen  578,1 :  :^alf  et  feinfm  mangel 

ab.   cummer,  armoide  Teuth. 
stoss,  m.  jwijl  101,21.    anflog  jiim 

fircit  122,1. 
strack,  adj.  getabe  337,21.   555,21. 

567,21. 
straklich,    strack,    adj.   flramm 

444,29.  501,22. 
Strang,  iR^einarm,  fiugarm  811,11. 
streich,/,  fhecfc  492,36. 
strengicheit,  /.  ta^ferfeit  588,4. 
streng,  adj.  y>.  roagcr  534,'27. 
stritgezauwe,    n.   »äffen,    Preit» 

gerate  585,36.  860,17. 
stritsleuffe,  pl.  triegcrif^e  unter« 

nemun gen  318,17. 
stTop,  lhut>f,  ft^)linge  50,6. 
strucheln,  swv.  flraut^eln  534,29. 
stunt,  mal  116,12.   upstunt,  auf 

berfleüe  621,4. 
Sturms,  adv.  gen.  mit  flurm  860,1. 
sucht,/,  tranftjeit  180,23. 
sucht,  m.  feufjer  495,37. 
sucht  ich,  örf/ c^?ilv)pttf^  442,8. 
süessen,  swv,  fü§  machen  609,35. 
suUen,  »erben  571,30. 
sunderlich,   adj.  adv.  293,31   fie^ 

sunderling,     bcfonberer    289,2. 

jebcr  cinjeluc  307,9.  455,4.  adv.  fpe» 


jietl,  infonber«  253,14.    r^l.  274,35, 

276,19.    299,33.     302,10.     434,35. 

459,ll/29u.  f.  ». 
sus,  fo  273,7. 
8U8<lanige   reden,    fol6c   grünte 

351,19. 
swairheit machen,  fd^»krigteitf« 

ma^en  439,22. 
s^airlich  betallen,  f^wer  faöen 

480,28. 
swairlich  halden,  sich   530,25. 
swegel,  m.  f(^»efel  553,41. 
^wegerbere,    swm.    f^nncgenjatfr 

182,23.  456,22.  S60,5  u.  f.  ». 
swegervrauwe,        fc^wiegermntter 

182,23. 
swizen,  sweitjden,  sweis  proef. 

f^aijten  479,28.  574,25. 
8W«re  631,39  U«  swert«. 
s.wertdreger  bor  flabt  @6In  856,31. 
swist,  jwijl  152,1. 
sifintlicb,  flarf,  Den  teben,  anfragen 

847,23. 

T  anlaut.  nb.  t  tiur  in  Einigen  len» 
»ortem  erhalten:  tambür,  tirtäs- 
döich,  tortis,  toi,  tollen,  turn,  an« 
laut  tw  and  nb.  dw  verfc^obcn  in 
twelle,  twingen ;  baö  nd  ^ot  dwehlc 
neben  twehle,  dwingen  ntben  twin- 
gen. T  blieb  audlautenb  unb  inlautend 
nur  teiln^eife  auf  nb.  lautflufe:  bat, 
beschat,  besät,  dat,  dit,  gat,  gesät, 
in«tat,  kurt,  sdiat,  wat,  beschatten, 
gruten ,  sturten ,  ^äuftg«  »urbe  c^ 
s,  SS  (ftebe  unter  s)  nnb  tz :  gesatzt, 
lutzel,  schätz,  (neben  schat) ,  setzen, 
satzte,  setzde,  sitze,  upsatz.  fieb 
z,  6in  fleiner  erfaj  für  bie  \)erIoTnen 
t*in  auslauten  bem  t  für  d:  rot,  stat. 
bc!p)pelt  patten  (pattn)  785. 

U  futjed,  in  ^jofition  un'b  (enfl,  flet 
altertümli^  na(^  nb.  »eife:  sun, 
sunn«,  up.  u  für  i  in  buschof, 
buschdoim ,  »arf(^einli(^  »erfÜTjt  in 
luchte.  langf  ^  u  cinfa^ :  us,  luden, 
nuwe,  vlut,  mit  gugefügtcm  i  in  muis. 
suir.  bip^^t-^cngifd^  mag  ti  gef^jrwten 
fein  in  :  gebuiren ,  knisch,  schuir, 
vuir. 

ufsatz,  m.  ani^abe  487,13.  <m((^lag, 
)>lan  515,32.   Dgl.  upsatzt. 

uirloif,  m.  Urlaub  l4i3,o, 

nisbroin,  aufbrennen  785,33,  mit 
bem  bubertu^fd^lüffd. 

uisdeidingen,  burd^  iw^anbluTigen 
freimadjjen  650,12. 


©loffar. 


lOOS 


uisdoin,  au^tun,  au^jicben,  aHe^cn. 
uiÄgelden,  Ipefaufcn  898,3, 
uisheischung  der  sachen  256, 

13. 
u  i  8  h  e  1  p  e  n ,  retten,  berau^tetftn  65,4 . 
uiskomen,   ou^  Hm  gefängni^  ent* 

laffcn  »erben  ober  etitf^nimen  648,10. 
uisieinen,  bur^^  entlenen  ölte  mi^« 

bTau<^en  749,28. 
uisraede,  ausrottete  314,18. 
uissmachten,  auS^unftern  718,9. 
uissp rechen,  formelhaft  650,1  == 

in  der  huldungie  sprechen  «  ^u!» 

bi^cn ;  de  hulde  sprechen  I  27.  335, 

27. 
uisvilen,      sich,     pe    arbeiteten 

ftd)  mit  ber  feile  alle  aud  bem  ferfer 

berau«  573. 
uis werfen    sin    manheit    405,18: 

capricren. 
nitschieten,  eximere  Ä99,15. 
nllouch,  jwibeln  185,12,  gebilbet  au« 

aliium;   ^^\.  oellig,  oelk  t=2  jwibel 

b.  9flcmni(!^.  t»öl.  2  jleüen  be*  ßi^yer  II, 

1721  aus  granfurter  bcnfwakrn  mit  ? 

bejeic^net. 

umganc,  m.  freuj^anj  26,17.  Gem- 

mula:    girus   eyu  cirkel    off   eyn 

omganc. 
umbgraven,  mit  eirtem  gtcibcn  um* 

geben  108,2. 
u  m  b  p  1  a n k  e  n ,  mit  einem  ^tanfenjaun 

mfeben  108,3. 

umb setzen,  befe^iu  491,17. 

umb  slagen,  stv.  burc^einanbcrbrin^en 

baB  atle«  brunter  u.  brüber  ^et,  bann 

jjlüntem  790.13.  »erlaufen  864,21. 
umbsust,  oergebenS,  umfonjl  103,22. 
umbtrint,    berum,    umfeer   281,13. 

393,11.   unöcfär  283,9.    vgl.  dar- 

umbtrint  308,15. 
umbvalien,  anbereS  ftnneS  tverben 

825,21. 

unbestuirheit,  unbesturi- 
cheit,  /.  tempestas,  unrube,  UH> 
bänbigteit  443,33.  494,34.  497,31. 
Kil.  onstuerigheid,  I)pU.  feri- 
tas,  immodestia. adj\ unbestuer» 
lieh,  unbdnbig  576,30.  woistlich, 
onstuyrlick,  stormelick,  on- 
stuyrheit  impetuosus,  impetus. 

gg; 

Unbesonnenheit,  /.    wrrätft^eit 

771,17. 
unbesucht,  unburdjfn^t  491,32. 
Undanks,     »iber    mücn    ^54,^2. 

557,33.  bgl.  ondanks. 


u  n  d  e  k  e  n ,  aufbecf en  395, 26. 
undergeven,ft^  unterwerfen  500,26. 
undersassen,  1?/.    Untertanen  337,. 

26  u.  oft. 
underscheit,  w.  unterfdjjieb  337,10. 
underslagen,    faden,    bie    glenen 

(fperc)  556,31. 
undersezung,  /.^erabfejung  288, 

14. 
undersniden,  stv.  einfaffen,   ä«)(» 

f^en^ineinndben,  !>erf4)iebene  floffe  an 

einanber,  auf  einanm  näben,  fd^nei» 

bem  61 1,41.  612,4.  «eyer  II,  1802. 
anders  tan,  unternemen  27  5, 1 2.  588, 

14. 
underwiefsen  620,31  (wortfviel). 
underwinden,  sich,  jlc^  jemanbS 

annemen  107,16. 
undoechde,    /.   untugenb  287,10, 

303,19.     470,30.     522,10.    946,12. 

doechte,  tugenb. 

undoechsam,  adj.  untüd)tig  738,20. 
unee,  /.  unebe.  nemen  z.  u.  393,20. 

Kil.  onee  illegitimus  coitus. 
unfeilich,  unju^^cr  702,15. 
ungebeir,  un^eberbigfeit  940,22. 
ungebuwet,  pari,  unbenüjt  73S,8. 
ungelaven,  m.  Unglauben  81,16  ff. 
ungelezt,  unverlejt  457,30. 
ungelimp,  m.  fd^imVf  559,29. 
ungelouve,  m.  mangel  an  »ort^alten 

755,35. 

ungestümmig,  adj\  flürmif^ 499,9« 
Kil.  onstuemigh,  tempestuosus, 
procellosus. 

ungeverlich,  faum  745,24. 

ungevellicheit, /.  unfäüc,  mise- 
riae  327,8. 

ungeverlich,  faum  462,24.  etwa 
321,2.  470,75.  KiL  ong^evae^- 
l  i  k ,  sine  discrimine,  vet.  sax.  fere,. 
prope.  ogl.  470. 

ungewain,  ungen)ont  473,27. 
unmere,  a<{;.  unlieb  579,3 K  mitteU 

nieberl.   onmare,  perdc^tlid).     m^b. 

unmaere. 
unmilt,  adj.  339,10.  ogl.  milt,  mil- 

ticheit. 

unmoissich,  adj.  gcf^dftig,  beforgt 

437,23. 
unrait,  wibertodttigeS.  ungebär  495,4. 

574,34.   uploif  of  ander  u.,  unfin» 

nige«  treiben  118,20. 
unrecht,  zo,  gegen  aUeS  oölferred)t 

789,25. 
unredelich,  unvernünftig:  unrede- 

liche  beste  893,2. 


1004 


®loffar. 


unschetzlig,  unf^äjbar  2S$,34. 
uns  edel  ich,  ae{/'.  unfttttid>  792/22. 
unselig,  adj\  unfllücftid^,  l)eÜIe^45,8. 
unsinnich,  wanfinrng  083,20. 
unteren,    enteren  612,29.    untren, 

gun^rt  m^b. 
untgain,  entgegen  378,24. 
untsien,  jpart.  gcfürc^^tet  833,6. 
untsinnen,  bejinnen  432,30. 
untstechen,    umstecken,   an» 

jiec^en,  anbrennen  607,39.    u.  und 

entfengt  254,4. 
untwien,  entweiben  423,22. 
unuisloeslich,  unerfd)e))f  11^520, 28. 

550,19. 
unverclikt  van  hinnen  komen,  un« 

crfpäbt  575,17.    Kil.  verkliken, 

insidiari,  indasare  secreta. 
unverdiende  brodere  38,8. 
unversunnen,  unbcfonnen  946,24. 
unververt,  unerfcferocfen,  van,  vor, 

309,15.  356,29.  576.  580,3.   terri- 

tus  ververt,  imperterritus  o  n  u  e  r  - 

vert  GG. 
unverwandt,  unücrwanbelt  475, 30. 
unverwarntz,    one  frie^^Äerflarung 

498,15.  nid^t  befprec^jen  53,18. 
ünverzaichlich,  unüerjagt  556,27. 

584,28. 
unverzaecht,  namc  einer  büd^fe  107, 

26.  108,12.    pc^  oben  onverzagt. 
un verzecht   recht,    un^cänberte^ 

ober  unoerjüfllic^e«  red^t  27,7. 
iinverzogen,  one  »erjug  474,14. 
unverzuft  man,  entfall  offener  mann 

337,21.     Kil.   versuft,    delirus, 

socors,  animi  inops*    verzuft  ifi 

ratlo^. 
unvreden,  zu,  sein  103,14. 
unwerden,  van,  ungiltig  443,33. 
up,  praep,  an,  läna^:  up  dem  Rine 

43,16.  gegen:  up  de  Hossen  165,13. 

up   Duitschland   kriegen    306,27. 
,    reiten  gegen  556,35.    559,38.    ogU 

476,9.    up  dat  476,9. 
upantworten,   sin  laut,   n^icber 

jurücferflatten  103,30. 
upbreken,  prorumpere 374,6.  Kil. 
updragen,  )u  leben  geben  273,17  ff. 
upenthaldung,  y[.  untcrbalt  526,9. 
upgan,  im  greife  feigen  175,23. 
up  gel  den,   auflaufen  432,27.     M» 

taufen  889,3.  ogl.  gelden. 
upgrifen,      einen      Unwillen, 

gegen  {emanb    einen  unn)iflen  faffen 

533,21. 
uphalden,  einfletlen,  beenbigen  ben 

trieg.    bie  fojlen  jum  frieg  ^^räjlieren 


41,21.  158,17.     \>ertragen:  it  wart 

upgehalden  39,11.  untcrfc^lauf^ebcn 

797,23. 
upheven,  erbeben  276,27. 
upmirker,  auffeber  394,12. 
upnemen,  unterfud}en  588,36.  612, 

20.    vur  quait,  übel  aufnemen  867, 

10.  aufboren,  trieg  beenbigen,  fxd}  »er» 

tragen  785,12.  do  wart  it  umgenom- 
men, dat  der  kriech  gesomt  wart 

791,9.   anbören  iinb  untcrfuc^ung  ju» 

fagen  117,29. 
upperwert,  aufwärts  57,16. 
upracken,  ewporbringcn  851,21. 
uprecht,  gerecht  496,3. 
uprichten,  erfejen  519,7. 
upsatzt,  opsatz,  m.   Dorfaj,  ab« 

ficbt,  oermcintIi^en?lan  133,30. 172,2. 

604,35.  775,15.  824,30.    bebingung 

776,13.    Ogl.  ufsatz. 
up  setzen,  angreifen?    299,15.    an* 

fcjen  383,11.     up  gesät  und  ge- 

slossen  446,15. 
upsetzich  up  goide   stede    181,7. 

upsetzige  boisheit  498,26. 
upschurzen,     auffcbicben     287,3. 

auffdjürjen,     niit    befc^lag    belegen? 

dat  der  pais  die  buschoflichen  ren- 

ten  ind  gulte  upschurzte  685,33. 
upslach,  m.  878,12.   ^altcfieüc  875, 

17. 
upsUn,  rüflen,  bie  farren  auffc^lagcn 

119,4. 
upspraech,  m.  wiberfpruc^  487,27. 
up  Sprech  er,  uerfläger,  tablcr  530,19. 
upsp ringen,  peigen,  ».  9lbein  30,5. 

121,31. 
upstant,  adv,  augenblicflid)  614,1== 

von  stunt  an,  ebenb. 
upstechen,  aufpecfen,  auffangen 

105,18.  — win,  au^Pcden,  e.  grü« 

ncn  bufc^,  mcien  858,27. 
updrompen,  9wv,   jum  aufbruc^ 

blafcn  103,16.  356,34.    ©ciber^  Du. 

2,313:  uptrompen. 
up  trecken,  in  deme.Bine,  schif, 

rbeinaufwdrtd  jie^en  46,15. 
upvoiden,  erjiebcn  877,21. 
upwaippenen.fic^  jum  fampfe iwf* 

nen,  bebro^en  48,7. 
upwecken,  giften  530,13.  531. 
upwerpen,  «<t7.j.faifer  erteben303,27. 

339,26.  ^eute:  fic^  aufroerfen  guu.f.ir. 
up  wischen,  auffaren  555,16.    au4 

oberbeutfc^.   Alemannia  III,  124. 
upwüschen,  auffaren  736,22. 
urber,   urbar,    m.  nujen    507,28. 

561,26.    571,13.     613,14.     697,32. 


©loffar. 


1005 


916,8.     in  urber  behalten  177,30. 

t>öl.  oirberlicheit  270,36. 
ure,/.  flunbe53,6.  59,24,  60,10.  122, 

20. 
urlich,  m.  üreit  75,2. 
urlogen  swv,  41,21. 
usbrechen,  mere,   au^gc^cn  t>on 

einem  gerügt,   fic^i  »erbreiten  614,1. 

auefommcn  623,33. 
userkreigen,  ^erau^befommen,  be* 

freien,  erlöfen  146,4  ff. 
usessen,  sich,  aUe^  aufeffen  125,9. 
usheren,  au^b^nen  630,27. 
uskommen,     au^^ieben,     ine    felb 

jie^ien  144,18. 
uslassen,   stv.  (oblagen,   Dern>eifen 

45,2.  63,16.  74,29.  135,38. 
usslan,  vass,  auf((^Iagen,  benboben 

einf^lagen,  ben  wein  auslaufen  lagen 

158,4. 
usrumen,  swv.  H^  felb  räumen,  ab» 

jicben  139,5. 
usseren,  beraub*,  Der  ein  au<$n)ärti« 
'  ge^f  gericbt  laben  176,11. 
usseuwen,  auefden  289,39. 

VfiebF. 

W  bäufiö  im  anlaute,  wo  and)  bie  nb. 

üerbinbung  wr:    wrede,    wreichen. 

inlautenb  ifl  w  feltener  al^  in  neueren 

nb.  mba  :  buwen,  bruwen,  drauwen, 

getruwe,   frouwe,    lewe,   verwer. 

auft^elöft  für  alted  we :  sust^r. 
waefen,   waifen!   au^ruf  628,33. 

775,17. 
wage,  up  der  wage  halten,  auf 

bem  fpile  flcben  629,3. 
wagen,  teo^en  (menge)  585,17. 
wallsprechen:  ein wailsprechende 

man,  berebter  mann  281,18.  748,21. 
wainden,  praet.  ^uwainen,    ge- 
badeten 575,9. 
wair,  ȟbin  332,28. 
wairaftigst,  »arf^einli^fl  443,10. 
wairsegersse, /.  »arfagerin 493, 1 3. 
wait,  gewanb  833,19. 
walefeile,  wolfeil  41. 
wandeler,  m.  frember,  reifenber  437, 

31.  Pf  Gl.  (III)  58a.  59a :  wendeler. 
Wandelung/,  »anbei  497,18. 
wanschichts,  }ufaQi{(   372,3.     (^u« 

fällig  in  )>ilgerfart  ober  er  fam  ^ufdUig 

feine  i>ili\erfart.) 
want,  benn  97,9.  287,11  u.  oft. 
wantschiff,  groge^  fcbiff;   wanten, 

fi)jtem  üon  tauroert  an  ber  f^iff^feite 

gegen  fc^wantungen  53,17. 
war  den,  c.  ^ene^.  erwarten  64,2.  117, 


16.   Dgl.  152.     warden  mit  den 

Blossen  103,29. 
warf,  m.  werft  117,1.  147,19. 
warning,  /.  erwartung  einer  gefar,. 

befotgni«  lu4,28. 
wassen,    praet.  wois,     gewaisen, 

wat^fen  21,12.  22,1.   weist,  wä# 

532,18. 
we,  wie  109,3. 
weche, /.  wo4)e,  alte  form  59,19. 106,, 

15  u.  oft.  Pf.  Gl.  (in)  58. 
wechfart,/.  tob  496,22. 
wechferdichman,     wanber^mann 

452,17. 
weddunge,  /.  wetten  539,26. 
wede,  praet.  webte  169,27. 
weder,  wieder,  bei  498,27. 
wederachten,    jurücf weifen ,   refu- 

tare,    recusare,    respuere  320,32. 

364,12.  474,6. 
Wederhalden,  wiberjianb  lei|len619^ 

22.  832,30. 
wederkeren,   jcmanb   xurücf treiben 

619,4. 
wedeman,  wittwer  796,14. 
wedermut,  m.  feinblicbc  gcjinnung,. 

ärger  577,33.  646,39.  671,34. 
wederriden,   sich,   fic^   entgegen* 

reiten  37,20.  132,17. 
wederschriven,  abfc^reiben  782,3. 
wederspennig,  wiberfpen  j^ig  582, 5. 
weduwe,  /.   v^mvoi  330,19   u.    oft* 

Pf  Gl    (III)  58b. 
wegelaichde,    wege lagerte    praet, 

657,33. 
wegen,  praet.  weich,  weige,  Wo^ 

175,3.  777,16.  807,12. 
wegen  swv.  in  bewegung  bringen  646,. 

lö.    AN  144.  nic^t  }u  mbb.  wigen, 

ftd)  bewegen, 
weich,  adj.  gelinb  ».  wiuter  859,3K 
weidelich,  fer,  in  b^b^m  maße,  w. 

liberail,  au^ge^eic^net  freigebig  110,K 

519,28.  588,2  (fc^ön).  Kil.weyde- 

lik,   probus,   egregius,  exceUens. 
weildig:    van  w.  (£igen ,   au^  Der* 

wei<bli$enben  leben^tocrbdltniffen  480, 

29.  Kil.  weldich,  delicatus,  opu» 

lentus. 
weildicheit,  /.  wollcben  757,24. 
Weinschland.   wenbifc^  laub  488,. 

35. 
weinwairs?  172,3,  jteb  boinioris. 
weirrung,/  fampf  357,14;  ju  wer- 

ren,     contendere,     bellare     ober 

werungen,  juweren,  tie  fic^^  jur 

were  festen, 
weis,  m.  weisen  180,18. 


t006 


(^loffar. 


veldichen,    ermd^tiaen,    emennen 

52,17. 
welen  ft.  velen,  fieien  123,2.   v^^l. 

mllenambt  fi.  trullenambt. 
welsches  ^ebirge,  Älpcn  440,27. 
weltruchtichy  weitbetamtt  464,6. 
w  e  n  d  i  c  h,  aeff.  abioenMg:  iod  wurden 

al  wendich  757,3. 
weraftig,  adj.  adv.  518,37. 
werd,  m.  wie  mf^b.  werdekeit,  ritt<i« 

würbe,  jjanb,  erenjlufe  94, 1 1 . 
werdicheit,  wirdicheit,/,  lilter» 

würbe  130,37. 141,24.  felbftanbiöfcit, 

VoUt.  unab^ängigfeit  461,20. 
were,  wer,  wer,  oberb.  wuor  850, 

•5.12. 
weren,  anbaucrn,  wären  434,4.   ab» 

weren,    fämpfen:     werender   haut 

helpt  got  602,3. 
were nt lieh,  weltlich  229,22.445,26. 

neben  wertlich  295,18. 
werlich,  werljttft  104,24. 
werltleufig,  weltlich,  weltläufig 512, 

22. 
werren,   praet.  worren,    fricften 

192,5.   KU.  werren,  contendere, 

dissidere. 
werwolf,  ein  raaen(d)  190,25.  785, 

3 1 .   raphus  eyn  w  e  er  wo  l  f  vel  in- 

firmitas.  GG. 
wetspil,  wette  861,11. 
wewal,  wiewpl  97,20. 
wicheler,  m.  jaubeter,  warfager  377, 

4.  divinare, -ari,  wairseggen,  teue- 
ren off  wich  eleu  Gü  g*.    ha- 

riolari  wichele  n,  cbenb.Pf.Gl  (III) 

59».  Teuth.  wychelen.  wairseggen. 
wichhus,  citabeUe,  fefied  bau^  117,5. 

580,21. 
wichhusen    und  zinnen,    swv. 

mit  berteibigungewerfen  unb   ginnen 

ücrfeben  580,33. 
wicht  er,  jungen  144,20  ff. 
Widdern,  au^jlattung  849,26. 
widderfart,  rucffart  420,33. 
widderlegen, -lachte, -leide, 

wibcrfejen  374,7/y. 
widern,  erweitern  4j3,5. 
widdersagen,   abfagen,   fe^be  an» 

fünbigen  452,3. 
widdersagen,  wibafyied)en,  abfagen 

281,30.   abfagebricf. 
widenind  s i den,  a<^f'/'/- <^a^  weit 

unb  breit,  überaUberum.  an  aQen  enben 

191,22.432,15.  778,1. 
wiecke,  wiegke/,wekke,weike, 

/.  luntc  59,13/15.  60,2.  61,16.  109, 

11/20/21.  144,2/13.  181,13.  752,5. 


Wien,  weibcn  21,4.  27,16.  gewit, 

gcweibt  421,30. 
wigen,  »agen  881,22. 
wile,  m.  fd?leier  79,5.  roide  wilen 

728,28  (gelb).    Kil.  wyle,  wiele, 

velum.   oberb.  wiler. 
willigen,  wiOig  mai^en  626,1. 
wimpel,  w.  fänlein,  fane  60,31.62,4. 

108,9.  481,17.  505,28.  788,3  u.  ofr. 
w innen,  stv.  gewinnen,  eneic^en,  ftc* 

gen,  einnemen  18,15  u.  f.  w. 
winaung,  /.   er4^uiM<iifci^afl  774r36, 

Pf  Gl.  (III)  59. 
winschole,   weingcfeüf^aft  172,32. 

775,35.   Dgl.  winschalde  553,40,  fo 

im  mittellat.unb  mittelnietcrlanbif^cn; 

H^'  <^offmann  }.  S^eop^ilue  l,  43. 

Hör.  Belg.  3,  154. 
winster,   |l.  vinster,   veinster,  ge- 

laissewinster,  glaefcnfier  123,23/24- 
Wirtschaft,  gelage,  gafimal  298,2. 

905,30. 
wische,  wüsche,   bünbcl,   frauta» 

bünbel  21,4.  27,16.   158.1ü.   san- 
gen, oberb. 
wise,  einige  wise,  irgenb  ein  »er» 

farcn  337,40. 
wisen,  weifen,  ein  urteil  fäUen  787,7. 
wise  werden,  gewar  werben,  Imu 

erlangen  128,3.  138,4.  147,3.157,16. 

wis  machen,  sur  einil^t  bringen 

282,10. 
wislich:  sonder  wisliche  eUche  ge- 
hurt naezulaissen ,     pne    nacbwei^* 

bare  eblid?e  nac^fommenfd^aft  796,29. 
wist,  mit,  mit  wiffen  lu5,23.  110, 

23.  495,20.  775,13. 
wiven,  oer^eiraten  434,32. 
wiverdeidinge,  weibergcfd^wdj25G, 

30. 
woide,  watete  534,28. 
w  o  i  s  t  e  n ,  oerwü jlen  46, 1 2 . 
Worte,  worchte,  würfle  169,18. 
worz eichen,  war^eic^en,  erfennung^* 

Worte  816,23.  AN  146. 
wrechen,  wreich,   räc^^cn   493,23. 

497,22.  644,19  u.  oft.    Pf.  Gl.  (Hl) 

60».  AN  146.  nii'bcrb.  u.  nuitelö.  w 

erhalten  /rechen  946,14, 
w  r  e  d  e,  adj,  bö0  (feinb)  298, 1 .  crude- 

liswreet,  grimmich.  GG 
wretheit,  wilbbeit  281,29.    297.11. 

320,14.  crudelitas  wreitheitGG. 

roeheit. 
w  r  e  1 1  i  c  k  ,    %QXt ,    jornig  378,16. 

w  r  e  i  1 1  i  k  vel  wiltlick,  feralis  GG. 
w  r  o  i  g  e  n,  rügen,  jantcn,  praat.  wroch- 

den  510,4.    760,10   u.  oft.    Teuth. 


®Ieffar. 


1007 


»cnrcifl    auf   ba^  cdj)t»altcöln.   be- 

rispen,    scheiden,    straffen      ii^\, 

an^elfac^f.  vröcht  Jf  accusatio,  cri- 

minatio,  lis,  dissidium. 
ifunden,   t>er»unKn:   sere  gewunt, 

ft^mcrjUdf) ,  fc^ttjcrüerrounbct  647,34. 

AN  146. 
würfen,    worven,    gu  werven, 

werben,  ji^  bemüften  115,2.  cmerben 

100,6. 
wüschen,  uiswüschen,  auffprin« 

gen  unb  entnif^tn,  l^audflir^e«  ao^^ 

32.  555. 
wüssen,  w.  ba^  triffen,  82,24. 

X  nur  inlautenb  unb  auölautenb  für  gs, 
ks:  exe,  henxt,  axins  (beiiaaen  A. 
ob.  3). 

Z  Dcrttitt ,  abjüglic^  bie  unter  t  beraerfte 
auename,  burd^aud  nb.  t:  zappen, 
Zellen,  zit,  zo,  zoigen,  inlautenb  unb 
auelautenb  ^um  teil:  herze,  schmer- 
zen; Sterz,  stutz;  zouldener  721,6' 
u.  f.  XD. 

zail,  m.  jagel  S3,t4. 

zauen,  sich,  ft^  machen,  beeilen 
812,21  u.  f.  w. 

zeegenpat,  ^iegenpfab  373. 

zehen,  jiet^en  111,4. 

zeihe,  /.   lid  Zeilen.    79,4.   Kil. 

'  8 ey  l ,  velum  linteum. 

keimen,  ^ämen  572,28 ;  zeimt. 

zerate,  jierat  433.3. 

zerdestruiren,  jerilören  364,25. 

zieht,/,  anf^ulbigung  475,7. 

zid,  zur,  118,17. 

zidich  weder,  ieit^ema^e  günflige 
TOitteruug  178,17.  184.28.  780,22. 

zidong,  nac^ricbt  179,6. 

zierait,  m.  tir^cnf^mucf  379,4.  393, 
14. 

zinder,  m.  jentner  916,5/7. 

zit,/.  »etter  81,7. 

zobekommen:  die  eme  zubeque- 
men, in  bie  bänbe  tarnen  743,7. 

zogezaut  lie  zogezänt,  zuge- 
sant  58,59. 

zohantz,  W^k\6)  131,34.  491,14. 

zohelder,  ani)änger  532,24. 

zohoren,  $ugebi>ren,  mt  ^eute  noc|} 
üblich  96,4. 


zohulper,  ju^elfer  521,1. 

zoinen,  zeunen,  irraet,  zoinde, 
jcigen  165,18.  nd.  tonen  =  togen 
411,34.  706,6.  725,14.  737,16.  748, 
7.  873,9. 

zokumpst,  zokompst,  /  anfunft 

288.25.  433,17.  456,1. 

zolustern,  jubörcn  609,17. 
zomachen,    veranlagen,     bewegen: 

machte  die  Berschen  dri  arme  blois 

jungen  zo  752,3.  anwarben  824,6. 
zomale,  z^omarl,  zmal,  9än)li^27, 

21.113,12.  123,12.  187,6.  582,2. 
zoneiglicheit,  ^uneigun^  813,7. 
zopillen,  jupfdlen  41,19. 
zoquisten,  »erf(^leubern  686,4. 
zouiden,  gewinnen  für  felb,  zould  ju 

soldener,  zouldener  146,17.  755,5. 

756. 

zouldener,  m.  folbner. 
zouveren,  jaubern  348,22, 
zouwen,  jic^  beeilen,  beute  noc^  slk 

tauen  493,42 ;  fteb  oben, 
zumal,  zomale,  81,8.  123,8. 
zünden,   zunte,    junbcn    136,15V 

ber  c^r.  »eig  nt^t  wae  oriflamme  ift. 

zürnen,  sich,  jic^  erzürnen  149,19. 

zurstunt,  zerstunt,  zustunt, 
fügUid^,  gleich jeitift ,  in  bemfelbeu 
augenblicf  80,9.  83,4,  13.  84,10,16. 
87,6.   96,1.   99,9.   100,18.    103,12. 

109.26.  bergl.  upstunt. 

zuvorens,  adv.  jubor  99,5. 
zwar,  fc^roer  107,28. 
zweidrechtig,   n)iberf\>rcc^enb  300, 
22. 

zweien,  entzweien  743,9.  dat  sich  die 

zwene  kroppel  zweien  wurden ,  un« 

ein«f  865,6. 
zweipartiich  169,2. 
zweischeilicheit,   n)tbct[pred^enbc 

meinuug    275,33.    414,21.    541,1. 

716,9. 
zweischelung,    fpaltung    347,21. 

jwifpaU  362,16. 

zweizucht,  gwitra^t  177,24. 
zwerens,  zweimal  830,24. 
zwers,  adv,  quer  367,33.  774,8. 
^  zw  er  seh,  quer  568,23. 


lRad;trage  unb  beri^tigungen  wirb  meine  »Alemannia«  britfgen,  wie  nc  bb. 
III  291  bereite  getati  bat. 


^erfonentierjei^nt^  ^nm  2,  unb  3.  ä3anbe. 


$orbemer!ung.  3n  nad^fielbenbem  $(rfonenorrjeid}mp  unb  bejqleii^en  tm  OrtdrCijifter  finb 
biejenigen  Stellen  ber  i^oel^off^fd^en  (S^ronif,  »eld^e  ani  älteren  im  I.  unb  2.  iBanbebtefer 
Sammlung  gebtucften  Etüden  (•Oagen,  2Beverf(ai(t)t,  3a^rbü(i)er)  »ieber^olt  finb,  nid)t  bes 
rü(ffid)ti0t.  Ueberflüfflg  fd}ten  ferner  ble  tUnfü^rung  fold^er  ^<erfonrnnamen,  bte  nur  gan} 
nebenbei  in  gencalogif^en  Ueberfitbten  ober  }um  Sntdt  ber  Bntbefiimmunq  ertt>d^nt  »erben. 
3ni  Uebrigen  finbet  anc^  ^ier  bie  *^b.  I,  431  gemalte  ^orbemerfung  ^ilnuenbung. 


9lbel  260,4. 

«Hbra^am  264,7. 

%h\i  33e!r  ((Jbicr)  387.23. 

<»d^ad  265. 

«bam  259.  260.  261,12. 

'Ilbuc^t,  ©cftin  t>on  ber  573,34. 

<«cgibiu«,  6t.  401,37. 

<Meöibiu«,<C)crsoö\)on(IöIn366,10.377,30. 

»JJenca«  268,2.  364. 

*)lctt)ereud,  6t.  462,19. 

aetiu«  377,16. 

3t0imunb,  ßongobaTbenfönig  379,16. 

^gripva»  SWarcu«  275.  276,36.280—285. 

304,10.    328,2.    391,6.    454  —  456. 

459,28.  520,33. 
«grippina,  ÜWuttcr  IWero'«  412,11. 
9UfiuIf,  Songobarbenfönig  405,29. 406,5. 
^lberi(|^  ))on  IRomano  541,3. 
Gilbert  ber  ®r.  123,14.  289,29.  463,19. 

464,17.  530.  531. 
«aibinu«,  6t.  438,26.  462,21. 
9nbunea(6ibDÜe)290,15.455,18.456,20. 
5lIencon,  ®raf  Don  681,27. 
Weyanber  ber  ®r.  266.  267.  568,15. 
QUpai«  391.  393.  400,27. 
9ll!pen,  Ferren  Den 
Wbert  163,3. 
^einri^  517,9. 
gflutger,  6tabt»oftt  19,8. 
Ungenannt  80,22. 
5lmanbu«,  6t.  390,10. 
?lmien^,  33if^.  öulogiu«  t>on  357,14. 
Olmon  265. 

?lnaftaftu«,  6t.  394,7. 
Qlncu«  <D?arciu«  265.33. 
Qln^^alt,  ®raf  üon  872,23. 


5tnfer,  ©erlad^  \)on  87. 
^ndbert  u.  @m.  Slitilbid  386,2. 
«Mntenor  364,26.  365,10. 
«ntontu«  ber  (Jinfiebler,  6t.  348,19. 
^Jpulien,  Äönig  SUcger  II  »on  505,^0. 
iUragonien,  jtonige 

gerbinanb  1 102.24.  105,25. 

gerbinanbber5tatbol.888, 9.896,16. 
900,14. 3uan,  fein6o^n  900,16. 

qSrinj  (?)  843,17. 
?lrberg,  «&enen  Don  496,17. 
3trbügaft  364,10. 
^rburg,  Ferren  Don 

mmm  837,24.  859—861. 

tWobert  861,30. 

Ungen.  873,18.  878,23. 
^(r^elau^  293,34. 
9Jre,  ®erbarb  ücn  519,20. 
5lrenberg,  (Jberbarb  t>on  809,10.  817,6. 

830,25.  839,14. 
2(renbal,  Jobann  »on  808,16. 
«rtu«353.354.360.364, 1.379,36.382,3. 
«riflotele«  304. 
5(rfel,  ^enen  »en 

Silbelm  64,7. 

Ungen.  93,19.  145,29. 
3trle«,  S3iW.  SSalentin  \>en  375,12. 
5lrmlcber  21,18.  34,1. 
5lrnoIb,  qfropft  511,17. 
9lrn«berg,   ®raf  ©otfrib  »on  672,12. 
679,37.  699.  700. 

3tm«berg,  Äonrab  t>on,  ffiei^bifc^of  90.18. 
Slrteüelbe,  Jafob  »on  35,2. 
mmin,  SHitter  3obann  163.2. 
^Itftanaftud,  6t.  349,1.  354,28.360,20. 
5ttiliud  309,19. 


^PcrfoncnDerjci^nip  ('Jlttila  —  ©rabant,  ^crjpge). 


1009 


mala  374-378. 

^lu^^burg,  «ifc^,  3riebndjII\)on  S6ü,19. 

871,4. 
^Uftufiin,  6t.  369,14. 
Tunern,  <^emnd)  »on  112,13. 
"Mutun,  iifd).  <Simvliciu^  Dun  357,13. 
')luyerie,  93ifc^.  Salerianue  üi>n  357,12. 

33aben,  SWarfgrafcn 

«ern^arb  1103,1. 

5larl  I  799,4.  801,22.   802.  811. 
812.  («cm.  Äatbarina  799,8. 

(ibriftov^  I  839,10.  845.25.  852,9. 
866,17.  870,37.890,32.902,28. 

Unäcn.  867,12. 

^lbrcc^tD.&ad)bcrö866.17.  870,35. 

?JbüiPV  toon  9flötelu  871,9. 
93ajaaet,  @ultan  894. 
Saiern,  -^erjoge  »on 

|)Cinnd)II  ßanfcr)  481,31. 

.^cinri^  X  (@tolie)  508,7. 

^einric^  XII    (Ööwe)    517-519. 
593  17 

Subaig  1*536,21. 

etc^?banII(3naolfiabt)  89,21. 139, 
12.  ®em.@li)abetb89.21. 139,22. 

Öubmig  VII  (Sngolfiabt)   119,18. 
181  22 

ßubWiftVill  {?3nödPabt)  186,26. 

Wbte*tIV(«WüiidS?cn)871,8.885,10. 
iörübct  SB  elfgang  unb  ß^riflov^ 
870,31. 
23ainbt  (?ßcnten)  Slcbtifjtn  »on  872,2. 
«alt^afar,  St.  253,17. 
S3amberg,33if(<).$cinnc^IIIwon  871,12. 
93ar,  Junfcr  üon  51,3. 
©ar,  ^erjog  üon  (wpM  griebtid)  »cniHu« 

mignt),  \)gl.  fictbtingcn)  54,22. 
©afel,  S3if*öfe 

Sufiinian  357,14. 

^afpar  871,9. 
93ecfcrgen  59,3. 
Sciffel,  2öiIt)Clm  847.  848. 
OJelifar  384,7. 
*Öefl,  Sobannüon  120,10. 
©cnafi^,  üon 

SDietric^  76,7. 

Ocrbarb  79,18. 

*eiberi(^  715,28. 

Scrncr  792,4. 
©cnebict,  6t.  383,9. 
©en«burg,  ©erfearb  Den  82,22. 
33crg,  ®rafen  unb  ^erjogc  (Dgl.  au^Jü« 
lic!)«33crg) 

?lbolf  ni  507,30. 

(SnAClbert  I  519,22.  533,7. 

molf  VII  20,2.    129,4.    643,39. 
645,26.  646.  648.  650.  ©ruber 

etöbterfironüen.    XIV. 


^cinric^    »on   SDÖinbecf   646,2 J. 
33rubcr  Äonrab,   »^Jtü^jft  »u  (iö\n 
643.38. 
5lt)0lfVm   22,13.664,17.667,9. 

668,9. 
®cr^atb   Don   SHaüen^bcrg    23,11. 

@em.  ©iargaretba  47,2. 
2BUl?clm  II  47—50.  84.  140,3. 
702,34.  704,3.  728,33.  741.  742. 
®em.  ?lnna  741,28. 
5lbülf  49,16.  51.  52,22.  54.  56. 
57,10.  61—63.  68,8.  71  IBar. 
85,5.  86,10.  69,11.  96—99. 
101,24.  105,10.  106,24.  109 
—115.  117,18.  119.  120.  140,4. 
145—147.  153,5.  156,1.  164,1. 
168,10.175,15.741.742.746,35. 
753.  755,34.  756,22.  765,21. 
767,23.  ®em.  3olantl)e  89,12. 
33ruber  ®crb«b,  2)omprovjt  §u 
eoln51,15.  85,10.  99,15.  €obn 
Oluvtec^t  153,11.  154,10.  156,4. 
765,22.  767,27. 
©ernbarb,  €t.   29,11.   506,3.    50S,15. 

678,35. 
93crnl)arb,  SDcminicaner  662. 
93cmanbi,  (Sarbinal  $ctru«  688,24. 
33efan9on,  93if^.$ancratiu^  »on  357,17. 
Jöiüid,  q?aflcr  Don  750,22. 
33itfc^,  ®raf  öon  154,12. 
g3lamont  (ßlctmont?),  ®rüf  »on  51,1. 
©lanbri  (81anbern?),^cinnc^^  t»on  668,23. 
SBlanfcnbcim,  Ferren  u.  Orafcn 
«Utnolb  37,19. 
Ungen.  155,2. 
®crbarb  803,16. 
aBil^cIm  819,8. 
©lomrocbe,  ^cintid)  82,22. 
23ocf,  drbatb  824. 
g3otilü  396,36. 
23öt)m,  ^<xn^  842,34. 
©öbmen,  ^erjogc  u.  Äönigc 
€t)itigneu«  429,31. 
Dttpfar  I  525,6.  529,28. 
Ottotar  II  547,31.  642,36. 
3obann  22,7.  34—36.  661,5.  662, 
29.664,16.668,18.673,9.681,24. 
ßafimir    Don    tpolcn,    ©cgenfönia 
179  17. 
23oetiu^  380. 

93pnn/]Jropft®crbarb  Don  511,27. 512,2. 
Sopvarb,  SScier  Don  76,12. 
23orn,  ®o«»in  Don  537,2. 
©orfelen,  grantDon  754,14. 
93ourbon,  ^erjog  Don  106,8. 
©rabant,  ^erjegc 

tatlmann    383.    389,35.     Jo^tct 
^Imalberaia  383.  390,4. 

64 


1010  ^erfoncnücrjeiffcmp  (Trabant,  J&erjogc  —  SUte,  ©rafen  unb^erjoge). 


<PiVin  1383,22.  388—390.418,21. 

Joc^tcr  ©ertruD  383.  390. 
Orimoalt)  390.15. 
«ttnfcgid  390,17.396,1.  ®;m.33cööa 

383   390. 
$iVmn390— 93.  398—400.  &m. 
qjUctrutii«  390.  391.  398—400. 
eiJI)nc390.  6.  (SrimoalD 398.20. 
önfel  I^cobalb  390.  402,34. 
Äarl  maxM  370,24.   393.  400— 

403.  Sö^ne  403. 
(Siptfribll  u.  ®cm.  Öuitgarb*  508,24. 
^otfrib  III  509.  519,18. 
^einn(^I523.  ®cm.  ©Jaria  509,19. 

$öd)tct  523. 
Sobann  I  19,26.  570,23.  645—49. 
S3rubcr®otfnb  Don  ßöwcn  646,20. 
Johann  II  652. 

3el)annm  34,13.  662,5.  665,11. 
668,17.    669.    675,15.    677,30. 
687,9.  ®em.  OÄaric  662,5. 
3ül)anna  77,12.  87,18  (Dgl.  ßujcm. 

bürg). 
2öcn5el  24,18.  39,10.43,2  (Pgl.ßu. 

yemburg) . 
Olnton  50,25. 54,21. 106,6. 754,20. 

®em.  3fabcaa  754.21. 
Sobami  IV   151,6.  159,16.  749. 
754,11.  758,10. 
^^rambac^,  3Wefnbüon  (@(^Tam)  797,17. 
töranbenburg,  ÜWartgrafen 
ßutiDig  ber  "Heitere  34,24. 
5ricbn(^  1119,16. 
^Ibrc^t  ^Ic^iQc^    837,15.838,20. 
840,27.  841,26.  852,8.    6ö^ne 
852,8.  871,2. 
löraunf^weig,  ^crjoge 

qjfaljfltaf  ^einri^  536,4. 
Otto  [Mi  5^inb)  536,9. 
©ernbarb  I  77,22.  154,16. 
Sriebri*  88,12.  739,10. 
Ungcn.  154,16.  157,4.  890,31. 
gricbric^  836,10. 
|)cmric^  871,20. 
löremcn,  (Jrjbifc^of  9'iifolaud  oon  157,2. 
«retoncn  46,12. 
^rebettooTt,  ^ermann  644,15. 
löreitba^,  ®crlad)  i)on  822,29. 
SBroii^baufcn,  Ferren  t>on 
3o^ann  190,13. 
«Reiner  431,19. 
33ru(fer,  3an  Dan  93.17. 
törun^berg,  Äonrab  üon ,  3«>^annitcrot* 

bendmeifter  44. 
33run}ere,  ^bolf,  iRentmeiSer  115,2. 
33runo,  ©t.  {(Sartbaufer)  463,27. 
iörutu«  (SonfuI)  266.35. 
S3rutii«(anürbet6äfarf)  271,10.272,35. 


©uebctid)  (93obcri(^),  93fTnbt>on  162,28. 
Eueren,  iBincen^  von  820. 
33urbuncn  77,20. 

©uren,  3unfer  3«>t»«nn  von  90,12. 
©urgunb,  <^enpge 
iHic^arb  424,23. 
gHubolf  428,20. 
Ungcn.  6S1,27. 
3obann  50,25.  66.  745,4. 
q?büW  66,12.  67.  159,18.  171,1. 
174.175,8.  177,22.181.183,15. 
184,1.186—88.756,11.  761,27. 
777,22.  803,9.  806,23.  811—13. 
815,17.816. 0>cm.<DU4cÜc67,lü. 
(Sem.  3fabeaa  177.25.    180,12. 
183  22   184  1 
Äarl47  S5ar.70,22. 539,25. 813. 815 
—23.  827—33.835—46.849,26. 
(S)em.  aWargarctba  819,18. 
33aftarb  788,8. 
«urtfrf^eib.  SDietrid^  uon  788,2. 
a3ufc^,  «Hbarn  §unb  Dom  809,12. 

ßaecilta,  ©t.  341,1. 

eain  260,4. 

dainan  260,37. 

©ambra^,  SBifd^of3obannIIlDon  525,37. 

ßannud,  3obann  763,14.  7S7. 

Santer,  3pt)ftnnu.  feine Äinbcr  876.877. 

eaf flu«  271,10.  272,35. 

SafTtu«,  ©t.  516,17. 

(Sato  264. 

abaloncf,  Sifc^in'e 

SDonatianu«  357,12. 
^arbinal  l^ubwtß  von  f8ai  153,10. 
(Sbam  262,22.  263. 
^batet,  bu,  q^reDot  Don  $arid  66,21. 
(^biniat>«erpp,  Wim  t>on  831,10. 
ebtillov^oru«,  ©t.  356,8. 
Sicero  271,1. 
(SleDc,  ®rafen  unb  ^erjogc 
SDietric^  III  519,19. 
SDietric^  V  536. 
S)ietri(^  u.  ®em.  ^lifabetb  Don  9ra* 

bant  509,21. 
2)ietrid)  VI  128,4 
IDictric^  (VI  ober  VII?)  537,21. 
Ungen.  658,33. 

SDietrid)  Vin  667,9.668,9.680,11. 
«Kbolf  I  45,5.  46,6.  694.12.  698,7. 
716,16. 724,31.  ©cra.aJlorgaretba 
694. 
«Mbolf  II 84—86. 88, 1 .94, 1 1 .  95,15. 
138,15.  148,14.  153.21.  154. 
156,13.  186,2.  187,23.  192,2. 
746,9.  761,19.  767,20.  785,7. 
788.26.  790.  791.6.  7%,26. 
797,29.  ®em.  «gne«  95,10. 


♦Pcrfünenücrjcid^niB  (C^Icoe,  (SJraf.  u.  ^crioge  — (5öln,  33ifc^^öfe  u.  erjlnfc^.).  1011 


So^annl  148,14.  187,21.  789. 791. 

806,24.    815,6.     817,13.    819. 

828,8    849,18.  852,15.864,15. 
3ebann  II  831,11.  864,i).  901,12. 

913,14   914.  917.  918.  ©ruber 

enc^elbm  893,19.  918,19. 
3i>^annlII  unb  ©rautSWam  üüu3ü* 

Uc^'Jöerß  901,14. 
Cleopatra  273. 

aioit,  e^rifiin,  ®locfenöic§er  175,4. 
aocebad  334,23. 
SoeUen,  Sodann  t>on  865,1. 
aöln,  ©ifdS>öfe  unt)  (Jrjbifc^öfc 

@t.  OJ^aternud  296,32.  306,18.  314 

—16.   321—23.   331—33.   349 

—51.    359,16.   443,26.    458,2. 

459  19. 
eufratW  349,4.  352,39.  353—57. 

360—62.  364,3.  373,S. 
6t.  (Seüerin  78,9.  306,18.  323,23. 

333. 349.352—55. 358—61.373. 

376,12.  377,36.  459,19. 
@t.eDcrgi«Iu«373,17. 376.  377,36. 

439  31 
©olinud  («aquilinu«)  371,20. 
©imoneu«  379,23. 
«Hcmcbiud  381,32. 
©t.  Kunibert  377,37. 38S,9.  389,5. 

394. 
©ocalüud  396. 

©tep^an,  »JUbcmin,  ®ifo  397. 
^nno  I,  ^^aramunb  401. 
et.^Uftilülf  377,37.  392,20.  402,29. 

407.14.  440,9. 
JRcginftib  403,8. 
'pilbcger,  93erteUn  407. 
aticülf  409,17.  414,6. 
^ilbcbolD  414. 
^abebalb  417,32.  418,1. 
©untrer  420.  421. 
OBiaibcrt  415,2.  423,31. 
"^ermann  1425,31. 
♦Biffrib  430,21. 
et.  ©tuno  I  376.  381,11.  402,40. 

431—33.436—41.457,5.459,20. 

521,11. 
Jolfmar  440. 
(Sero  440.  442. 
Sarin  442.  443. 
Suerger  479,34. 
6t.  |>eribert  28,13.  41,16.  78,3. 

86,19.   438,1.    457,7.    459,23. 

480.  481.  483.  496,27.  516,26. 
^Pilftrim  481,6.  483.  516,26. 
-^ermann  II  486. 
6t.  <Hnno  II  399,1.  457,11.  487 

—98.  516,22.  563,21. 
^ilbolf  501,16. 


6i9€»in  501.19. 

^ermann  III  503.  504. 

Jtiebrit^  I  506.  507. 

93runo  II  507. 

^ugo  507. 

«Mrnolb  I  509. 

<UYnoIbII51l. 

griebri^  n  512. 

JReinalb    18,7.    491,33.   512-16. 

520,6.  522,34. 
«Pbilipp  129,16. 460. 498,1. 512,36. 

515.  517—22. 
©runoIII  unb^egencanbibat^ot^ar 

bon  <^oftabcn  523. 
<MbeIf  I  524-28.  532,14. 
Jöruno  IV  527—29. 
2)ictri(ä^  I  532. 
engelbert  I  19,24.  28  2Jar.  531,4. 

533-38.  851,24. 
^einri^  1534,1.  537. 
Äonrab    18,30.     438,2.     516,28. 

520,25.549—70.584,38.637,34. 

706,10.  719,30. 
Engelbert  n  18,14.  19.  30,11.  126 

—28.  463  8.  570—638.  713,29. 
6ifrit  20,3.  31.  128,30.    461,15. 

643—51.  654. 
SBitbüIb  20,10. 32,4.  46,21. 652,25. 

654—56.  697,1. 
^cinri*  II  20,15.  21,15.  33,17. 

461,24.  658.  660,23.  663.  664. 

668,18.  670.671,30. 
SBalram    21,16.    22,15.    373.29. 

670—72.  678—80.  685,25. 
SBil^clm  22,19.  37,26.  38,1.  684 

—86.     689,33.    691,5.    692,9. 

697,3. 
Sobann  692. 
<Ubolf  II  692-94. 
Engelbert    III    39,13.    693—96. 

698,6.  838,4. 
Äunü    ("Mbminiflrator,    Pgl.    awd) 

STrier)  656,39.  696—700. 
Jnebric^m  24-26.40,8.  42-44. 

46.   49—51.    71-74.    76.    77. 

81,4.  83,22.    87-93.  97.  98. 

107,16.  133,10.  134,20.   137.8. 

139—42.152,11.181,10.461,31. 

700—702.    715  —  22.    724,30. 

726,10.    727,28.    729.  730,13. 

735,6.  738,27.739,28.  741—43. 

746.  747,10.  781,16. 
2)ietri*n51-58. 61,11. 85,10. 97 

—99.  101,16.  104-107.  109- 

119.  121.31.122,1.  142,13.  144 

—58.  163—65.  167,15.169,11. 

171.  172.    184,5.    185,27.   187. 

188,1.  190—92.  461,31.  746— 

64* 


1 


1012        $crfoncnt>crjei(^ni§  ((Soln,  iBif(^öfc  unb  erjlnf(^efe  —  Sno^). 


62.    765,21.     767,28.    776,18. 

781,17.783—85.787—91.  805. 

806. 
SSilbelm  »on  93crg,   ©egenbifd^of 

51,12.  54,24.  97—99.   109,29. 

HO.  752. 
Oluvert  70,20.  98  ^oU,  806—10. 

817—20.    822—25.    829.    830. 

835,7.   837,9.  838,21.   841,19. 

843,10.  846—48.  850,21.  855, 

24. 
^ermann  IV  70,26.  305,18.  439, 

24.  790,30.  825.  826,15.  832. 

833.  841—43.  846.  847.  850— 

52.    854,32.    863,25.    865,30. 

866.  868.  872,26.  875.  878.  880, 

28.  887—90.  897,33.  899.  904 

—908.  910,24.  912,30.  913. 
2öcit)bif*öfc    90,18.    776,3.    825. 

829.  855,6.  9a2,14. 
^olumba,  @t.  28,3. 
(Sonfiantta  347,17. 

(£onflantmopcl,Q3atnarcb€cr^iu^387,l7. 
aonjlang,  Öif^of  OUd  IV  872  9. 
(£orncliu«f,  Sicentiat  800,17. 
aorneliufit  281,28. 
dorvcr,  (SbriPöin  173,6. 
t£o|lin  88,21. 
(ire^ccntiue  479,16. 
(Jrot),  ^cn  Don  50,26. 
(iucö,  JKicolausl  üou  795,23. 

dbmunb  52,17.  53,2. 

^einrirf^  715. 

(ScrbarD  763,15.  787. 
(i\iVft,  (Sraf  ^ctmanu  Don  505,23. 
föi)Vcrn,  Äöniö  *ctcr  I  38,3.  694. 

^^ancmarf,  Könige 

^arolb  (Äarolui^)  316,20. 

ÜWargarctba  735,37. 

2Balt)emar  III  38  25ar. 

^rid)  Vn  159,26.  765. 

(£t)nriian  I  836,8. 
2)albcrg,  2öolf  »on  824,26. 
2)almatiu«  348,17. 
2)amcl  266,10. 

SDaDib,  Äöuig  261,9.  264.  288.  593,16. 
3)aDiD  bcr  3ubc  27,9.  45,4. 
2)cu|(,  ©tolä  wen  53,21.  98  !«ote.  750,19. 
2)»:U5i,  %H  üon  825,4. 
2?cu^ctfelb,  Sobann  »en  107,9. 
2)iej},  ^m  tjon  154,13. 
3>ictiicb  \>on  iöcrn  370.  380.  382. 
2)iont)«,  8t.  395,26.  417,6   488,7. 
2)obo  393,21.  398,25. 
SDominicu^,  ®t.  530. 


2)onatu^  348,27. 

S)ottmunb,    Jobann    Don,    ©ei^^bifc^of 

776,3. 
2)ra(^enfcl« ,  ^ilgrim  Don ,  3lbt  ju  @ie» 

bürg  95,22.  139,3. 
SDra^enfel^,  ©urggraf  »on  114. 
2>ta*enfel«,  (Slai«  tjon  822,29.  887. 
Dra^enfeU,  ^cinric^  Don  887. 
SDrontbeim,  örsbifc^of  aHaTccOu«  67,16. 

765. 
2)rofie,  ^ermann  26,19. 
SDrunüuö  281,19. 
SDrufu«  274.  280. 
5Dfd)em,  ©ruber  Öajasct«  894. 
5)uclbeim  {?),  *err  oon  668,23. 
3)ucilcrtt)alb,  83«d)fengieBcr  107,27. 
SDueftcrroalb ,    (Jbnj^güi,    (Slocfcn^icfeer 

175,3. 
SDungcIcn,  2öcffd  Don  824. 

dcfc  ber  «Riefe  382,26. 

(Sbingcn  (^Jlbinöen),  $crr  Don  690,10. 

damonl),  Ferren  Don 

2öilbeImIV  190,12.  817,9. 

grietric^  (©cgeinont)  831,12.  S84,3. 

3obann  (©ife)  854,23. 
(5i<^born,  5tuno  Don  161.21. 
eid^fläbt,  ©ifc^öfe 

eber^arb  504,20. 

2Bilbclm    827,7.    838,25.    871,5. 
885,14. 
(£il,  Jbi^  »on  820,2. 
öUvbiii^,  ®t.  440,7. 
(^lifabetb,   @t.,   OWutter  Joljanni^  bed 

Käufer«  291,33. 
dlifabctb,   6t.,    oon    Unvjarn    540,14. 

913,22. 
dngbicn,  ^err  Don  51,5. 
(Snglanb,  Könige 

ßuciu«  :h3S,20. 

«Mrtu^  378. 

(gbmunb  420,16. 

gflicbarb  1534.18. 

Sbuarb  1651,25. 

(Jtuarb  II  u.  ®em.  Sfabeüa  665. 

etuarb  III  34  —  36.  674.  680  - 
82.  696,8. 

^rin^  ebuarb  (Der  fdjwarjc  *Prinj) 
23  9. 

gflid)a'rb  II   (irrig  ©buarb)    725,9. 
®em.  «Unna  45, 16. 

^einrieb  IV  93.25. 

|>einri(b  V   54,18.    106.    108,25. 
151,9.  756,12.  758,15. 

^einrid)  VI  188,5. 

(Jbuarb  IV  814,18. 
(Inocb  260,39.  261,1. 
(Ino0  260,34. 


$erfoncnt>crjcid;niS  (@VV<J"^P'^f  —  ®aflc) 


1013 


(Jp^)enborf,  ©erbarb  Don  517,9. 
^ren,  Sö^ann  tjon  bcr  856,10. 
eu^ariu«,    et.    296,31.   315,2.   316. 

321,20.  333,7.  352,28. 
Qm  259.  260. 

(im\K  bie  t  398,37.  413,7.  489,3. 
%^ia«  265,24. 
^JjcUno  »on  JRomano  541,3. 

^alfenburg,  t)on 

S)ictn^  19,17.   (5in  unterer  22,10. 
35,20. 

Äonrab  88,10. 

«Heiner  {\>.  Jöern  u.  eittarb)  89,22. 

Ungen.  646,29.  665,11.  668,23. 
Salfenflein,  ©urfbarb  t>on  857,4. 
Jelij,  et.  514,28. 
genici,  ^ietrc,  Scgat  807,18. 
glantern,  ®rafen 

5lubafar  422,22. 

qf^jilipp  519,19. 

gHobert  III  652,10.    ©ruber  $ein* 
rid)  662,31. 

8ubtt?i0  n  35,3.  668,23  (?  ^enri* 
»an  Slanbri)  669,19.  681.26. 

ßubttJiglll  45,22.  76.10.   136,14. 
687.  724—26.  ®em.  SWaraaret^a 
724,17. 
giorcntiu«,  et.  516,17. 
$VIoru^  297,28. 

giue,  IRicoIau«  t>on  ber  854,7. 
5oj,  iWeittart  917,10. 
Rrambarge^  (?),  ^erjog^jon  51,1. 
grancien ,  ®raf  ^ugo  u.  ®em.  ^cbttjig 

428,14. 
JVranten,  ^erjog  dberbarb  427,15. 
Jranfo  t>on  2:roja  365,4. 
gronfrei*,  Könige  (u.  „^cr^oge  bcr  gran» 
jofen") 

q^riamu«  bi«  Äarl  ber  ®r.  368. 

^riamu«  365—67. 

OÄartomir  365,10.  366,8.  374,27. 

euino  365,10. 

^baramunb  365,28.  374,28. 375,2. 

eiobiu«  375,34. 

aWeroüeu«  377,11. 

(^bilberi*  I  377,26. 

e^lobmiftl  381,6.  404,30.  436,35. 

ebilbebcrtl.  381,26. 

ablotar  1382,14. 

eigebert  1382,14. 

dbiUJerid)  1383,13. 

dblotar  II  386.2.  388. 

2)agobert    I    358,7.    388.    389,4. 
394—96. 

eigebert  III  388.  394.  396. 

dblobmia  II  389,22.  395,25. 

Gblotar  IIl  395,29. 


2)ictric^>  III  395,33.  397,3. 

(Jbüberi^  II  395,35.  396,36. 

ßblobttJig  III  397,36. 

(^bilbebert  III  (^Utericuc)  397,37. 

SDagpbcrt  III  400,23. 

(Sblotar  IV  402,8. 

^büpcridj  II  402,8. 

SDietric^  IV  403,6. 

abilberi*  III  403-405. 

^i^)in  370,27.  371,1.  401,11.  403 

—408.  437,7.  459,30. 
Subwig  bcr  etammler  423,11. 
Äarlmann  424,36. 
Äarllll  (Sinfält.)  424,38.426,26. 

428,22. 
Dbo  425. 
JRobert  1428,23. 
Sflubolf  430,4. 
Öubtt)ig  IV  426.  428,12.  435,33. 

®em.  ©crbcrga  428,12. 
ßotbar  435,34.  441,13. 
ßubmigV  477,14.  478,10. 
§ugo  477.  478. 
iRobert  II  478,16.  479,23. 
^müi}  1486,18. 

m'^y^n  1 487,32. 

ßubwig  VI  503.17.  eobn  q)biIiVP 

ebenb. 
ßubirig  VII  509,13. 
W^W  II  bi«  ^arl  VIII  543.  544. 
♦Pbili^jpII  509,14.528,25.534,17. 
ßubwig  IX  540,12. 
q?biliVPlV  33,13.  545,14.  546,16. 

651,24.     652,11.     667,24    ('<). 

670,36. 
q?bili)>pVI  34—36. 668,24.  669,22. 

674,9.  681. 
Sodann  23,8.  696,9. 
Äarl  V  725,6. 
Äarl  VI  725,28.   727,15.  754,10. 

eobn  3i>^<i»^n  ebenb. 
Äarl  VII  758.  761,28.  eo^n  iTarl 

\jon  93ern)  813. 
ßubmigXI  812,35.  818,20.820— 

22.     841,16.     844,28.     846,2. 

849,5.  800.7. 
5tarl  Vm  882—84.  888,16.  893— 

—95.906,11.    ®em.  9(nna  882. 

884,14. 
ßubwig  XII   893,17.    896,18. 

906,14.  918,7. 
grcbeborg,  Sunfcr  \)on  191,26. 
Sric^Ianb,  ^erjog  IRatbob  \jcn  402,5. 
5ric«lanb,  ®raf  dbjarb  I  t)on  914. 

©abriel  291,28. 
Oalenu«  336,10. 
©alle  (2BaIc«?),  «ßrinj  ton  51,2. 


1014     ?Jerfonentcr§ci^mB  {©elbetn,  ©rofen  u.  -^erjogc  --  ^oc^meifter). 


Q)elbcrn,  trafen  unb  «^er^cgc  (t>gl.  and) 
3üli*'®clbcrn) 
tmengoM  477,3. 
Otto  488,11. 
««etladj  477,7.  500,17. 
®ttbarb  I  503.22. 
©erwarb  II  516,37. 
J&eintid)  506,16. 

Otto   I   517,29.  519,19.   522,17. 
®em.  Äic^jarti«  527,6. 

©erwarb  III  527. 
Otto  II  536,33.  537,13. 
iRainalb  I  646— 48.  651. 
gflainalb  II  667.  668,21.  673—75. 

®cm.  Eleonore  674. 
aiainalbUl675.  677.  687.691,12. 

705,6.  892,16.  ®em.  ♦mne675. 
ebuarb  39,11.  40  öar.  71  IBar. 

677.687,14.690,9.691,16.702. 

703.  705. 

«Mrnolb  168,8.  190,4.  705.  759,15. 

762,34.    767,21.     811.9.    815. 

828,20.  845,33.  892,17.    ®em. 

Äatbarina  767,22.  815,13. 
molf  705.  811,8.  815.  817.8.  819. 

828,19.  845,3K  883,18.  892,17. 

6c^n)ef!er    Jtatbarina     849,21. 

Xomtx  $biUpptne  828,26. 
Äarl  705.  828,25.  866,18.    883. 

889,3.  892.  910,6.  917,25. 

©emcr^em  (?),  ^en  »on  51,6. 

(^enfon,  Dticolaud  793,24. 

@enua,  (Srjbifd^pf  »cn  662,30. 

®eorg,  @t.  356,7. 

©eotflc,  $err  »on  6t.  51,3.  66,25. 

®creon,  ©t.  287,19.  352,22.  462,19. 

®ereon,  ^rc^jft  üon  ©t.  87,10. 

©ermanu^,  @t.  423,5. 

©croljiein,  $en  »on  154.18. 

®crfon,  Sobannc«  758,23.  793,6. 

®iac,  <Picmbe  66,21. 

®ir,  SBüWm  715,27. 

©locefter,    ^crjog    ^umpfctet)    151,9. 

159,17.  754,13. 
(5car,  €t.  370,6. 
®od^,  ^ermann  Don  49,2.  85,2. 
(^oeili^,  dlifabet^  Don  61,24. 
Orac^u^  268,30. 

(Sran,  erjbifc^of  5)ionD«  Don  182,25. 
®Tanud412. 
©regoriu«,  @t.  (bon  ©pofcto)   440,8. 

514.28. 

©regotiu«,     @t.     (Mauri     martyres) 

462,19. 
Orcnfau,  ^err  oon  98  iWotc. 
(^rimoalb,    Songobarbcntönia    395,19. 

396,26. 


®iin,  oon 

^ermann  30,12.  127,2.  592. 

®obart  80,17.  82,21. 

©erbarb  82,19. 
®uibo  487,3. 

®uttenberg  (©ubcnburc^),  Si'^ann  794,2. 
®9mm^,  Ferren  von  645,15. 

f^abcnic^t«  127,32. 
albetßabt,  öif(^of  Q3ucco  489.7. 
^anna,  3übm  27,10.  45,4. 
^annibal  268,13. 
^arbefaufl 

eDetbarb41,7. 

^einrid)    (mcbme)    41,7.   108,10. 

763,15.  787. 
®umpert  763,16. 
^arbcnberg,  ^einri^  Don  75,19. 
^arbcnrat^,  Jp^ann  393,1. 
^einri^/    @^arbinaüegat    Don    @nglanb 

67,14.  765.21. 
^ein^berg,  Ferren  Don 

3oljann    84,5.     737,22.     743,11. 

767,30.  772,20. 
®erbatb  781,15. 

Ungcn.  56,21.ß4,14.  79,12.  80,22. 
95,23.  150,17.  155,1.  668,12. 
^cttor  365,4. 

^dcna,  ©t.  125,7.  346.  347. 
^emmer^ba(^,  3obann  856,10. 
^ermanfrieb   (^emftib)   Don  SEbüiingen 

380,14. 
^ermann  Dom  b.  ®t\ft  142,11. 
Hermann,  ©ruber  573,36.  574. 
lero  278,2. 
^CTobed  (mcbrere)   266,11.    272  —  74. 

293,4.  295,16.  296. 
^ertingbaufen ,     Jriebrid^    Don    88,9. 

739,12. 
Reffen,  ßantgrafcn 
^ermann  139,12. 

^einric^  III  801,14.  825,26.  833. 
834.  839,11.  848,20. 860,3  (irrig 
imilbeim).    ®em.  ^nna  833,30. 
SBilbclm    III      902,26.      904,7. 
909,21.  913,16.  ®cm.  eiifabetb 
909,21. 
^euioe,  S^bann  Don  Ux  785.5. 
^icronDmu«,  6t.  348,29.  369,14. 
|>Ubegarb,  ©t.  508.  509. 
^ilbc^beim,    »iffiof  SWagnu«    157,6. 

788,23. 
^tr§,    3o^ann    ^^^    (mebrerc)    115,1. 

117,26.  393,8.  873,10.  897,8. 
^irulin,  ©c^cifart  763.14.  787. 
^ocjmciftcr  bcr  Jobanniter  870,36;  U^ 
beutf(^cn  Orbcn«  871,17. 


«PcrfonctiDctjei^niB  ($cemcn  —  ^xdiä),  ©rafen  u.  -^erjoge).        1015 


Poemen,  Jofe^^ww  üon  809,17. 
J&oemcn,  »Jlrnolb  »on  83,20. 
^oUanb,  ®rafen 

SDietric^  I  422,32. 
SDietrid?  II  426.28. 
?lrnulf  477,10.  478,28.   ©cm.  ßut* 

garbi«  477,10. 
SJictric^in  478,30. 
!Dietri(^  V  500,29. 
gloKtij  II  500,31. 
SDiettid)  VI  503,23.  504,23. 
glcrenj  III  516.35. 
^kixid)  VII  524,6.  527,12.    loc^* 

tet  *2lba  527. 
©iltielm  1527,19. 
glorcnjIV 537,5.  ©^weflctiRid^ap 

bid  559  5 
mmm  li  *(5töniö)    537,6.    558. 

559. 
gloretij  V  559,8. 
3obann  I  652,3. 

ffiilbclmlll  658.  664,16.  668,19. 
©ruber  Johann  bon  ©caumont 
664,16.  668,20. 
©ilfeclrnlV  35,13. 
ffiilhelm  V  677,3.  680,10.  687,27. 

@cm.  SWathitbc  677,13. 
?llbred)tl  mit  ®cm.  u.  Äinbcrn  690. 
Jo^tcr  Äat^arina  690,9.  702,37. 
703.40. 
mmm  VI  62.24.  95,15.  726,18. 
744,30.754.5.  ®cm.  üWargaret^a 
94.  726,18. 
Safobäa     146,2.     151.     159,17. 

749,12.  754. 
Johann  bon  ©aiem,  Äuwart  65. 66. 
^olftein.  ®raf  ^cinri*  159,25. 
^oltborp,  Ulri*üon  119,24. 
^ora,  ^err  Don  35,14. 
^orn,  griebri^    bo«   (unb  SWontiönt)) 

861,9. 
§ornc,  3ofeaww  Don  715,30. 
^ojlaben,  ®rafen 
2)ictn*  519,20. 

ßotfear  u.  ®cm.  OWatfeUbe  550,3. 
•&uenb4en,  (Jber^arb  t>on  141,6. 
^»umbrecourt    (§cmenfurt),    ^err   »on 

431,10. 
^untxxd)  380,1. 

^unolflein,  9fUcoIau«  Sogt  »on  117,14. 
^upain  81,23. 
^urii,  bon  bcr  60,23. 
^urte,  3obann  bon  189,20. 
$u«  104.  757,19. 

3abcl  260,21. 
3anu«  263,18. 


3apbet  262,23.  263,23.  277,30. 

3aret^  260,37. 

3ercmia«  265,33. 

3effc  261,10. 

3efu«  256,23.  259.9.  272,25.  289—95. 

310,25.  322,3.  452—54.  678. 
Sgnatiu«,  £t.  330,4. 
3oad)a«  265. 

Jobanna  bon  Driean«  758,19.  761,27, 
3ot)anm«,  »Jricilcr  97,8. 
3obanne«  bcr  Idufer  291-95.  455,37. 
Sobannc«  ber  (Joanft.  329.23. 
Se^annc«,  darbinal  498.2. 
3oliannc^,  ^arbinallcflat  tit.  S.  Sixti 

791,5. 
3obannc«    6cotu«     289,30.     464,21. 

660,16. 
Sobanne«  q^arrkib«  32,3 
3ojafim  265,33. 
3oKPb,  @t.  291—93. 
Softa«  265,31. 
3rmftarb  478,10. 
3fenburfl,  gricbrid)  Don  19,25.  28  35ar. 

533.  534.  536,5. 
3fcnbur0,  Ferren  unb  ®rafcn  Don  35,7. 

154,14.  653,22. 
3talien,  i^önigc 

©ern^arb  416,32. 

©ercngar  I  424,34.  426. 

©mngar  II  427,26. 

JBerengar  III  429,39. 

©erengar  IV  429.41.  431.  641,12. 
®cm.  2Biaa431.  641.12.  ©obn 
«abalbcrt  431,30.  641,13. 

ülubolf  429,39. 

^ugo  429,39. 

ßotbar  429,40. 
3ubal  260,21. 
3uba«  293,26. 
5uba«bcrlBerrdtbcr  311,26. 
3ube,  $eter  unb  S>anicl  573,34. 
3ubitb  266,16. 
3ÜU*,  ©rafen  unb  ^erjogc 

ffiUfectm  II  519,20. 

2BUbelniIV19,12.  23.  27.  128,17. 

551.16.  644. 
OBalram  646,22.  649,1. 
©crbarb    VII    646,22.     65S.32. 

664.17.  671,7. 

ffiilbelm  V   24,1.   34.12.    667,8. 

668,19.    671.3.    674,23.    682,1 

(fälf*U*    Don    ©erg).    689,19. 

©ettcr  Jöilbclm,  *Provfl  ju  SWac«- 

tri*!  658,13. 
ffiilbelm  VI   24,17.   74,4.   75,20. 

77.7.    81,1    unb  95ar.   695,28. 

697.1.  702—705.    ©em.  SDiaria 

704,6. 


1 


1016 


?Jerfoncnüerjci(^ni6  (3üUc^«®elbcrn,  ^erjoge  —  Äaifit). 


ffiilfeclm  VII   77.    78,10.    80,19. 
85,17.     86,4.     S7,18.     92,15. 

678.1.  705.29.  716,15.  718,16. 
727,8.  729,6.  739,27.  740,24. 
&m.  Äat^atina  677,37. 

Utainalb  56,21.  80,22.  84.4.  98,4. 
99.116,11.120.146,17.148,10. 

156.2.  756,7.  759,11.  ®cm. 
SWatie  156,3. 

@ctl)arb    185,28.    190,5.   777,26. 

784.27.  785,26.  790,12.  796,27. 

814.28.  823,11.  829,15.  838,5. 
®em.  (So^jbia  829,13.  6o^n 
«Mbolf  829. 

Silbelm    III    829.4.    845  —  47. 

850.6.  852.  854,33.  864,2.  866 
—68.  875.  878,26.  880,28. 
896,4.  901,12.  90S  — 910. 
913,15.  917,24.  ®em.  eiifabctft 
849,11.    ®em.  (Sib^Qc  852,4. 

3u^jitcr  278,19. 

Äarnt^)eii,  ^tx)^e^  ^einri^  »on  661,2. 

ilaipM  294,15. 

Äaifcr 

aäfar    264,1.   266,41.   269—71. 

274.29.  277.  278,35.  283,19. 
298,6.301—303.318,18.331,1. 
437,10. 

«uftuflu«    270  —  77.    280—83. 

285,15.  290.  291.  294,5.  298,6. 

304.  313,26.  329,19.  425,7.  454 

—56. 
Jiberiu«  274.  276,30.  280.   281. 

294.  295.  564,37. 
©aligula  296. 
aiauMu«I  279,32.  283,12.  296. 

297  1. 
fRcro  283,12.  296  —  98.    305,5. 

308.7.  678,28. 
©alba  297,15.  298. 
Dtbo  298. 
^itcüiu^  298.  305. 

iBefpafian  125,5.  297.  304.  309— 

312.   395,12.    ®cni.   SDomitiÜa 

310,9. 
Stitu«  125,6.  310—312. 
SDomitian  304.  310,9.  312.  313,15. 
<Rettoa317. 
Slraian  284,18.  303,13.  317—22. 

324,37.  327-31.  456,28. 
^abrian  331.  334.  336,3. 
^Intonin  334—36. 
«Ware  «urd  335—38. 
Suciud  IBerud  (aud?  @e\>erud)   335 

-38. 


^ommobud  338. 
qSettinay  339. 
3ulian  I  339,14. 
©cptimiud  ©et>eru«  339. 
©aracaüa,  »lÄacrinu«,    ^dicaabal, 

«Hleyanber  340. 
ÜWaximin,  (Sorbian,  $l)iUpp,2)eciud 

341. 
©aüu^,  löolupan,  Qlemilian,  33ali  = 

rian,  ©alicnue,  3nöcnuu«,  Sic» 

torinu«  342. 
eiaubiu^  II  343,24.   ©ruber  Duin» 

Uau«  343,27. 
9lurclian  28,4.  343.31. 
lacitu«,  gicrian,  (Eciru«,  D'lumerian, 

ÜÄayimian,  3)ioc!etian,  5lmanbu«, 

')(emiliud  344. 
qjrobu«  306,13.  344,21. 
»onofu«  306,14.  34-1. 
qjroculu«  306,14.  344. 
9llbinu«  306,12. 
6eberu«  306,12. 
^nf!antiu^  I.  u.  &m.  3:bcobera 

345. 
©aUriu«  345,19. 
SWojetitiu«  28,7.  301,24. 
^onilantinl  345—48.  353—55. 

362.  425,9.  678.30. 
©onflantiu^  II    347,15.    348,16. 

354.  360—62. 
eonflan«  347,23. 
3uUanII  306,13.  348,17.  360,25. 

362,33. 
3oDian  363,8. 

löalentinianl  28,9.  306,15.363,12. 
öalen«  360,30.  362,28.  363. 
©ratian  364.8.  372,32. 
25alcntinian  II  364,8. 
«Wayimu«  362,3.  364,12.  372,31. 
^ugeniud  364,13. 
a:^coboMl28,9.  364,14.  372,31. 

373,33. 
5lrcabiu«  374. 
§onoriu^  374. 
Stbeobofiu^II  375,10. 
öalcntinian  III  376,26. 
SWardan  376,26. 
ßeo  I  379,4. 
3eno  379,35. 
«naflaftu«  I  382,3. 
3uftin  I  382,23. 

3uaimanl  328,7.  382,37. 460,24. 
3uflin  II  383,35.  384,27. 
Stibcnu«  n  385.6. 
ü»auritiu«3S5,lS. 
«P^ofa«  313,17.  386,30. 
^cratUu«  387,12.  394.  395,1. 
aonflantin  III  394,35. 


^Jcrfonenöerjei^nip  (Äaifer). 


1017 


aonflane  11395,7. 

eonftantin  IV  396,24. 

Sujlinian    II     396,26.     397,27. 

399  29 
ßeontiu«  397,27.  398,4. 
3:ibcriu«  III  399,17.  400,3. 

«P^ilipVic««'  400. 

ainaftaM  II  400,18. 

Jbcebonu«  III  400,18.  401,21. 

ßeo  III  401,27. 

eonftantin    V    403,16.    408,10. 

409,26. 
ßco  IV  408.36. 
aonflantin  VI  409—411. 
Srcnc  409—411. 
[«ifcp^otu«  1410,1.  416,16. 
©tauraciue  416,16. 
SDiic^acl  I  410.  411,7.416,19. 
5latlbcr®r.  28,10.393,25.404,23. 

406—414.416,4.419,3.429,10. 

434—37.  459,30.  507,2. 
fiubwig  1411,8.  416.417. 
fiotbarl  389,11.417—19.421,37. 

©obn    Cctbat   üon    öotbrinften, 

ffialbrabc  imb  JicOcrga  420.  421. 

6übn  Äatl  t)oii  $rot)ence  418,34. 
ßubwi^  bct  2)eutfcl)e  417,7. 
ßubwiö  II  420—22. 
5laTl  bcr  Äablc  371,12.  421.  422. 
Äarl  tcr2)icfc  427.  ®em.  9flid;arbi« 

423,12. 
«rniilf  424. 

Subivig  ba^  ilinb  425.  426. 
ÄPtirab  I  427. 
^cinrid)I  421,39.  428.429.  ®em. 

ÜWatbUbf428, 10. 429,35. 519, 13. 
Dttol   421.40.  430—37.  458,34. 

459,32.   507,3.   519,14.  641,9. 

678,30.    ®em.  5lbcl^cib  431,31. 

433  35. 
Ottoli  431,38.  434,11.441. 459,1. 

631,34.  Oem.St^eoVbano 438,37. 
Otto  III  404,24.  426,30.443—46. 

473—77.479,12.480. 
^einri^II  371,25.  481.482.  ®cm. 

Jtuni^unbe  u.  «Sc^weflcr  ©ifela 

482. 
Äaiferim<Spcicrcr2)om  begraben  485. 
Äonrab  II  484-86. 
^einric^  III 487.  488.  ®cm.  «Mflnc« 

487. 
^cinri*  IV  493,20.  495,7.  498- 

501.    503,10.      ®cm.    93ert^a 

498,11. 
IRuboIf  tton  e^waben  498,20. 
J&cinric^  V  498,12.  500,10.   502. 

503. 
fipt^ar  III   504  —  507.    547,25. 


®cm.  iRi^cja  501,12.   505,24. 

507,15. 
Äonrab  III  505.  508.  509,26. 
griebri*  I   29,17.  508,25.  510— 

19.  534,14.  ۟lmOtto  510,15. 
^einrieb  VI  29,19.  510,15.  517,13. 

522.   523,13.     0cm.   eonflan;c 

535,5. 
WlW  521.  525.  528.  529. 
Otto  IV  524—26.  528.  529.  532. 

535.  ®cm.  a»aria  523,26. 
gdcbric^  II  526,12.  532—36.  538 

—40.  541.  546,22.  550,11.  561. 

631,35.  641,4.   642,20.     <So^n 

ÜWanfrcb  640.1.  543,6. 
^einrid^  (VII)  533,13.  535.538,16. 

&m.  «Janvuctba  535,35. 
ÄonrabIV538.  540.  541.550,12. 

<Sobn  Äonrabin  541—43. 
^einric^    t)on    St^üringcn    53S,28. 

551.  561. 
SUbelm  537,13.  558.  559.  561. 
IRic^atb  560,34.  561. 
Olubolf   I     19,19.    537,19.     561. 

570.31.  642.  643.  645,34. 
<ttbolf20,5.  32,2.461,22.651—53. 
9llbrcc^t  I  20.  32,2.  643.  651—58. 

661,6.  @cm.  (Jlifabetb  656. 
^einri^Vn  21,3.    33,5.  653,27. 

658—63.  668,2.    ®em.  ©Mrda* 

tet^a  653,30.  661,25. 
Jricbri^  »on   Dcflemic^    658,28. 

661,5  663—65. 
ßubmivi  bcr  93aier  22,8.  34,19.  663 

—68.  673,9.  674.  676,5.  678. 

679.  682,13.    ®cm.  OWarQarctba 

606,6.  676,31.  677,7. 
®üntber  )>on  Sc^warjbuig  682 . 
Äarl  IV    22,7.  24  —  26.    37,11. 

42,10.  43,4.  45.  412,29. 451,24. 

459.6.  631,37.  632,9.  676,5. 
678  —  84.  686,32.  688  —  91. 
696,1.  698,17.  701,7.  704,30. 
706.1.  716,28.  717.  719.  720. 
722—24.  735,32.  ©emablinncn 
II.  9{ad^fommen  683.  ®em.  ^nna 
689.  ®em.  dlifabctb  706,1. 
719  35 

aBengei  24,1.  26.  45.  48,16.  85,14. 

87.   96.    718  —  20.   722  —  24. 

728,34.  735.  738.  739. 
gUuVtc^t  49,10.   88.   89.  91.   95. 

96,12. 139,11.  412,28.  738—41. 

743—45.  ®em.eiifabctbl39,ll. 

740.7.  744,6. 

3oP  üon  üWäbrcn  96,16. 
©iai^munb  51—53.  61.  96.  97.  98 
mok.  100—106.  108.  111—15. 


101S 


^JcrfoncnDcrjcic^niö  (Äaifer  —  ßot^tingcn,  ^crjoöc). 


117.27.  119,17.  141,22.  144,9. 
145,5  14»,  19.  149.  166.24. 
176,17.182,24.739,5.745—48. 
752,14.  753.4.  778.  868.11. 
®eni.  ©arbara  52,3.  141,23. 
182,24.  748,3. 

Ȁlbred^t  II  177,6.  179,12.  182,18. 

772,36.  779—81. 
gricbrid)    IH    47    *>^ar.     184,16. 

188.23.  191,23.279,27.451,34. 
632,6.  747.17.  782.  783.  787,16. 
788,19.  791,12.  796,7.  817,15. 
825  —  28.  837—42.863  —  70. 

872.28.  873.  879.  881,20. 
884,35.  885,8.  887.  892,1. 
®cm.  dlconorc  796,8. 

ÜWar  I  47  öat.   256,25.   305,21. 

449.24.  458,22.  631.35.  705,17. 
826.  827,22.  845.  849.  852,8. 
854.  860,7.  862.  864  —  67. 
869.  870.  877,27.  879.  881—85. 
888  —  92.  896.  897.  900,13. 
906  —  908.  910,4.  911,1.  915. 
916.  918,12.  ®cm.  üWaria  845. 
®em.©ianca  888— 90.892.  Joc^. 
tcrSWargarct^a  882. 900.16.  ©obn 
q^bili^Jp  814.1.  862,5.  870.8. 
872,30.  873.  896,4.  897,13. 
900,16.  916,22.  SDeffen  ®cm. 
3el)anna  900,17. 

italfum,  Ferren  oon 

5lniülD  (aud)  ton  Oc|!j  742.  743. 

fiuitgin  742,4. 
^annu«,  3obann  82,21. 
itafpar,  @t.  253,17. 
itatj^arina.  et.  28,6.  301,25.  356,7. 

Jla^eneQenbogen,  (Strafen 
$)ietbatt  47,1. 

^hiün   801,14.   804.   833.    834. 
860,5.  ®cm.?lnna  833.17. 834,2. 
eobn  833,29. 
Äeilfc,  Sobann  üon  25,12.  45,2.  717. 
721,35. 

j^emenci,  ^an^  871,10. 
jlemnate,  ®omin  i^on  49,3.  85,1. 
Kempten,  ^cinrid^  Pon  434,9. 
Äerpen,  Herten  »cn 

Fünfer  j^onrab,  S)iacon  90,13. 

3unfcr  OBalram,   danict    90,14. 
93,5. 

Äeffcl,  4)citgin  ©on  83,5. 

itidpot  57,12. 

Äilian,  @t.  397,18. 

^obcreilgen  750,38. 

Äoel^off,  Sobann  918,33. 

Äocniftftcin,  ©bcrbatb  Pon801,23.  804,8. 

Äopcld^ofen,  ^ct^am  uon  24,13. 


Ärefenbcfc,    S^^^ann   ron    (gen.   6por) 

171,19.  181,12.  775. 
ÄKUWii  (^ru»el,  (Srouwct,  Dan  ^nm» 

bercn,  3«>6tt"w  ^t'"  (IJimborn)  58,32. 

98  «Rote.  742,19.  749,36.  753,30. 
itroncnbcrg,  6en  »cn  154.13. 
,<trcnenbctg,  granf  von  797.13. 
Hcuc^cnbccfcr,  SambvTt  847,20. 
5tuctt,  ^cinri*  848.26. 
SlDbclc  313. 


Salaing  (^lOein).  3obocud  tocn  431.23. 
öamboi),  (Si^bcrt  (^ambruwc)    909,29. 

911,12. 
Öamcd^  261,7. 
öanbc,  Äonrab  »en  98,1. 
ßanb^fron,  ©obatt  t>on  bct  763.16. 
öangcn^au«,  Subwig  Don  78,24. 
öangbal^,  $etet,  ©d^ult^ctfe  Don  ©rüg^e 

869  Sar. 
eangrc«.  33ifd)of  2)enbenu«  357,10. 
Öannoi  (Cannaw),  ©albutn  Den  431,16. 
Saon,  Sifc^of  iBartboIomäu^  Don  547.23. 
ßaurcntiu«;,  et.  91.6.  341,26.  342,24. 
Öcerf  |)ermann  703.34. 
öeinburg.  Sbi«  ^on  38  95ar. 
?cnncp,  3"ttfer  S"^**""  Don,   ^iacon 

90,12.  93,4. 
?CD*il>u^  271.  272. 
Öiditenberg.  ®raf  Don  (?)  154,12. 
ßimbutii,  -^cr^oac 

|>einri(fc  III  (irrig  ©alraDe)  525,2. 

ffialram  IV  645.1.  646,9. 
Siniburg.  Ferren  ron 

^Dcrbatb  63.  64,2.  84.11.  115.13. 
753,36. 

3otann  93,10.  646,28. 

ffiilbetm  792.3.  820,1. 

2)ictric^  820,1. 
Sinbcnborft,  itonrab  Don  75,11. 
ßinjrocilcr,  Don  60,22. 
öiutprnnb,  ^ongobarbenfönig  402.1. 
fiocwcn,  Sambcrt  Don  478.26.  483,11. 
®cm.     ©crbcrga     477,33.     478,24. 
482,30.  483,5.  500,11. 
öooj,  ©rafcn 

«rnolb  646,75. 

Sobann  (^ein^bcrg)  161,19.  181,6. 

Ungen.  668.20.  679,37. 
Souf  58,33. 
öot^ringen,  ^crjoge  (Dgt.  *Öar) 

CiraOo  394,34. 

©ifelbert  428.26.  429,14.  433,11. 

IRubolf  681,26. 

tarll  51,1.  154.10.  741,4.  53rub« 
Jricbridj  Don  SRumigno  51.5. 

iRen^  I  189.n.  842,29.  843.22. 


$crfoncni)crjtic^niB  (^ottrinften,  ^crjoge  —  'Maxia  SOkgbalcna).      1019 


Utensil  871,21.  878,4.  8SM. 
((Rkbtrlolbrmften)     Äarl     435,35. 

436.7.  477,23. 
Dtto  478,18.  482,28. 

(^otfrib  I  bid  ®otfnb  Don  Q3omaon 

482. 
©otfrtb  I  478,22. 
©otfrib  II  (ödttiöe)  500,10.   Zoä}" 

tetSba  500,15. 
®otfnb   IV     (iBouiaon)    499,29. 

500,1. 
^einiid^  oon  Simburg  500,5. 
l^uca,  Q3ifd)oftoon  662,31. 
Suciuci  IBalciiu^  266,35. 
Suciud  (Gegner  j^önid  ^rtut'd)  378,23. 
ßubcmifiJ  57,12. 
Süiti*.  «ifc^öfc. 

6t.     öambcrt     393,20.     396,26. 

399  22 
8t.  Hubert  400,9. 
*uöo  n  523,30. 
Sobann  IV  646,24. 
^ilbdf  II  668,18.  671,8. 
engelbcrt  35,20.  675,15.  680,28. 

694,36. 
<Hrnolb  726,6. 
Sobann  VI    (f.  aud)  ^oüanb)   49 

33at.     50,23.     141,7.     145,28. 

153,14.743,9.  744.754. 
2)ietritb,  ®egenbif(^of4993ar.50,24. 

141.8.  745,6. 

Sobann  VIII  155,1.  168,3.  181,9. 

185,28.  669,22. 
ßubwig  806,22.  811.  812.  815.18. 

817,5.   818,13.  820.  821.  859. 

861,2. 
fBlaxcni  ))on  Q9aben,  SRambour  81 1 . 

812. 
3obann  IX  859,23.  861.  866,19. 

873,18.  911,14. 
3obann  Don  ^rburg,  ©egenbif^of 

861,3. 
Um,  IBif^of^etrud  498,2. 
Suyembutg,  ®rafen  u.  ^erjcgc 
©igfrib  482,3. 
^cinri* IV 646, 27. 647,19.  »ruber 

OBalram  647,19. 
2öcnüCl887— 89. 702—704.716,14. 

718,14.   720,3.   724,19.   726,2. 

®cm.    Sobanna    Don    Trabant 

688,8.724,19.726,5.727.  729,6 

(Dgl.  au4^  Trabant), 
eiifabetb  186,7. 
ßuyemburg,  Safob  $en  »on  831,10. 
ß^M  274,7. 
fi^^fircbcn,  öon 

doilin  (mcbrcre)  83,12.  87,6.  114. 
ffietncr  856,13.  857,8. 


SRacbabacr,  bic  b.  462,21.  516,15. 
aWagbebura,  örjbifc^ofe 

aEßescf489,6. 

©i^mann  519,18. 
Onailanb,  QT^bif^öfe 

Q^ufloigmd  514,1. 

«Unfelm  505,2. 

Ungen.  662,30. 
SWailanb,  ^erjoijc " 

O^^attbaud  1666.21. 

(^alea^^o  II  666,23. 

Samabad  24,10. 

Sobann  95,19. 

qSbilipP  3Waria  166,26. 

Sobomco  SOIoTO  895,18. 
ÜKain^,  (Sr^bifcböfe 

(St.  erc^ccn«  358,3. 

et.  SWartin  357,16.  358,1.  368,9. 

et.  öonifaciu«  370,19.  402,15. 
404,15. 

|>atto  502,7. 

ffiilljelm  432,1.  502,17. 

aDBiÜigi«  367,37.  481. 

Ctfcnbalb  481,13. 

33arbo  496,27. 

^einrieb  I  510,4. 

itonrab  1524,19. 

eigfribll  525,37.  527,28.532,30. 

©erbarb  11652,17.  653,1. 

«Peter  659—61. 

^mx\d)  III  678,8. 

®tx\a6)  678,14. 

5lboIf  1725,1. 

3obann  n  51,20.  89,16.  103,1. 
139,14.  148,10.  738,26.  741,7. 
743,30. 

itonrab  III  154,10. 

Dictri*I  187,1.  800,25. 

SDietrid^  II  800,26.  801.  804.  805. 
807,17.857,20.  858,3. 

Ȁbolf  II  801.  604.  805.  807,17. 
826,23.  827,25.  838.19. 

Gilbert  I  857,22.  858,6.  865,29. 

löertbolb  866.  875,11.  878.  889— 
91. 
ÜWaina,  ©ruber  SWartin  Don  81,15. 
üJlalaleel  260,37. 

Onalatefta,  JTarl  (ocn  IRinüni)  102,22. 
SWattigaen  {?),  §err  Don  837,1. 
©lauaffe  267,27. 
SWanberf(feeib,  ©erwarb  Don,  »JJrovft  70,8. 

123,18.  773,31. 
SWarcu«,  et.  417,9. 
Ttaxcui  ^ribunud  312,30.  313. 
SDJargaretba,  et.  356.7. 
SWaria,  et.  253,16.  274.  285—87.  289 
—93.  452,33.  455,37.  456,19.  463. 
9^aria  O^agbalena,  et.  452,15. 


1020 


93erfoncnt»erjci(^nif  (SWarf ,  ©rafen  —  »Jluma) 


anaxt,  ©rafen 

enftelbertl 28  «Bar.  31,17.644,14. 
(Sberbarb  I  32,6.    646,23.  649,3. 

655.3.  «örubcr  ®tt\)axt>  646,23. 
^öclbcrt  n  658,32. 

molf  II  668,22.  672,11.  679,36. 
680. 

Engelbert  IH    43,6.   71,7.   77,2. 

79.11.   137,7.  692,28.   724,31. 

725,23.  729,14. 
3)ietti*  n  84. 
Ocrbarb51, 16.  54,5. 98i«otc.  99,14. 

104.27.  105,16.  142,24.  143,4. 

150,20.  154.  155.  759,3.. 

IDlaxt,  ^crtlin  t)on  728,17. 

HÄarle,  ^crr  \)Qn  bcr  (95ermailc)  831,10. 

OWatftUu«  298—309. 

Mauri  martyres  489,5. 

1WedS>cln,    Dr.    ^licafiu«    t)on    875,31. 

881,26.  886,7. 
HJletflcnburg,  ^erjcg  SWa^nu^  836,11. 
IWcicr,  3ut>cnbif(^of  142,6.  749. 
1Wei§cn,  OWatfgraf  gricbrid)  ber  Qxnp 

iafte  34,24.  682,17. 
DWcigen,  93if*öfe 

^ertwig  504,21. 

3obann  V  866.20. 
üRel^ior,  ©t.  253,17. 
UWetbcim,  S^Hnti  Sogt  uon  82,19. 
URcrlin  378,1. 
IWerobc,  Ferren  Don 

q?biUp\>  (ÜWcirrabe)  79,3. 

5ticbri*@4cifart{lnutt)roi^c)820,3. 
IWerfebur»!,  ©ifc^ef  5Ubuin  504,21. 
üRe«,  ®cil  be  815,23. 
UWet^ufalem  261,5. 
•aWefe,  33if*öfc 

öictor  357,16. 

«rnulf  370,25.  388,14. 

Äonrab  II  58,11.  98  ««otc. 

®eotg  1801,21.  802. 

iStotxi,  trafen 
Ungen.  64,15. 
gricbri*  III  iTlctxi .  ©aanvcrben) 

55,26.62,5.80,25.105,6.112,6. 

113.    116,5.    117,27.     146,18. 

147,14.154,11.  173,13.183,14. 

190,20.   439,9.   730,13.  751,6. 

752,32.  781,17.  782,29. 
Sdram    152,4.    153,2.    158,17. 

159.4.  190,21. 

öinccns  828,11.  883,21.  914,28. 

iWoiammeb  334,18.  387,34. 
1Woi«f*e,  ®ottf4aI!  164,7.  768. 
aWolcnarf,  $mcn  ücn 

^ermann  536,14. 

@rnj!,  2)omben  23,4. 


SWontfort,  ^emn  Don,  unacn.  431,23. 

b96,17. 
ÜWontioie,  Sunfcr  oon  154,17. 
ÜWcfc^f  264,9.  278.11. 
tWucblcngaffe,  a>ietri{^  tocn  bcr  19,8. 
SWünfter,  93if*öfe 

5riebridS)I  489,18.491,19.  492,28. 

9lboIf  692,28. 

^einric^  I  77,1. 

^einri^n  151,15.  154,16.  157,7. 

$cinri*III839.  914, 
üKün^er,  5)ietric^  öon  102,3. 
aWummer^lp*,  Jrant  87,7. 
tmunaciud  $lancud  274,22. 
tDIuniarbin,  Salbuin  i)on  725,27. 
SWurbac^,  ^bt  t)on  872,7. 

9labot,  ©t.  514,28. 
Jlabu^obonofor  266,5. 
Jlamur,  ÜÄarfarafen 

3otann  Ö  688,20. 

Sobann  III  51,5. 
«RarW  384.  385,3. 
9laffau,  ©rafen  (Dgl.  St^tn] 

3lbolf  (»on  S)ei^c)  u.  ©em.  Äuni* 
gunbe  Don  Limburg  93,9. 

Sunfcr  <BbilW  788,2. 

gOBilVcrt  871,29. 

Engelbert  831,11.  879,16. 

^cinri*,  «Propfl  ^u  SWainj  798,12. 

3o^ann  (9lQffau*^ein«bcrg)  708,2. 

Ungen.  833,27.  867,13.  871,1. 
S^lcapcl,  5?öntgc 

5earl  I  541,24.  542.  546,30. 

ölobett  662,13. 

gcrbinanb  II  895,24.  896,17. 
S^lcröicr,  ©uperior  ©ifd^of  bcr  357,17. 
incffclrobf,  ©obnbc«  öolfwin  ben  53,24. 

750,39. 
iWeuena^^r,  Ferren  bon 

j^onrab,  ^anonkud  87,16. 

©umprc^t,  Kölner  öogt  161,20. 

JJricbri^  819,30. 

Ungen.    (Kölner    öögte)    742,13. 
866,34. 
9'ieucnf!cm,Dr.3obannbon  102,3. 114,3. 
iWebcr«,  ®raf»on  681,27. 
9licoIau«,  6t.  28,5.  362,25. 
fRinu«  278,3. 
<Roe260— 63.  277,31. 
gfloema  260,24. 
<«orbQ(^,  ÄeffcUon  63,14. 
S^lorbert,  @t.  547. 
dlexwid:^,  ^cnr^  ©^)cnfcr,   ©ifc^of  bon 

725  19 
«Rot^burg*  ©t.  391.  400,32. 
««oji,  q3aul  164,6.  768. 
9luma  265,25. 


$crfoneni>crjcidS>niB  (Ocfcfenbaufcn  —  $äpflc). 


1021 


Dc^fen^aufcn,  %bt  Don  872,21. 
Octama  271,22.  273,14. 
Obcnboq),  95ai«  »on  87,15. 
Obeatar  378,22. 
Dcfte.  Ferren  »on 

dnöclbert  25,20.  75,18. 

^einri^  25,21. 

Ungcn.  75,4. 
Oe^bcc^,  8tepban  üon  35,3. 
Ocficrteic^,  -fterjo^e 

griebri^  (Streitbare)  526,28. 

Seo^jolb  (©lorwürbige)  664—67. 

ßeopolb  III  76,23. 

5IIbrcc^t  ni  730,32. 

^rnfl  (öiferne)  104,1. 

griebri^  IV  52,9.  53,4.  103.  104. 

Ollbrfc^t  V  (Äöniß)  169,4. 

©iömunb  870,33. 

Ungcn.  43,3. 
Ognibenebe8onigo(0mncbonum)  793,22. 
Dir,  ^cibcnrci^  \>on  50,1.  140,6. 
Olbenburg,  @raf  (Serbarb  \>cn  836,11. 
Omar  (^umeru«)  395,14. 
OtH)cr5a9t(Äanonc)58,2. 107,26. 108,12. 
Orange,  $rinj  üon  51.2. 
Orange  («Orlünif),  Cubroig  »on  843,17. 
Orleans,  ©ifc^of  5)iopetu«  537,18. 
Orican«,  ^erj^oa  fiuDung  106,7.  188,7. 
O^nabrücf,  Siic^of  Sodann  III  157,6. 
Ojfe,  ^cinric^  61,4. 
Otöenba(^,   ©crlac^  \>on,  Unterbec^ant 

90  10    93  2 
Oüelgo^c  (e'c^iff)  98  9?ote.  104.  142,27. 
Oöcrftols 

3o^ann  81,23.  715,28. 

©erwarb  573,33. 

mat^ia^  715,29. 

fflerncr  763,15. 

^aberborn,  23ifd;ofe 

^cinric^III  43,2.  717,30.  718,3. 

Simon  II  77,2. 

ffiilbclm  51,12. 

Simon  111871,19.  899,12. 
»IJaptle 

St.  q8etru^296. 297,37. 316. 368,8. 
440,1.  458,1.  678. 

ßinu«  298,8. 

aietu^  312,10. 

©lernen«  I  314,8. 

*}lnacletu0  317,5. 

(5uari|!u«  331,3. 

myanber  1334,29. 

Sirtuci  I  334,34. 

3:eleepJoru«,  .pDginu«,  %\xi  1 336. 

5tnicetu«,  Soter,  ©leutberu«  338. 

tBictorl,  3«^^Ptinu«,  Salirtu«  I, 
Urban  I  340. 


$ontianu«,Q(ntberu«,9abianud  34L 
(Ipriacu«  341,14.  376,30. 
(Sorneliu«  342,1. 

ßuciu«I,  Stephan  I,S)iont)ftuei  343. 
Siytu«  II  342,24.  343,15. 
Selii  I,  @ut)7(^ianud  344. 
(Jajü«,  ÜWarceflinu«,  ©iarceüu«  345. 
eufebiu«,aÄeld)iabciJ  347. 
Silt)Cper  I  347,28.  348,4.  356,1. 

362,19. 
maxcüi  347,1. 
Suliu«  I  348,3.  362,20. 
ßiberiu«  348,31.  349,14.   360,15. 
'  368,35. 

gelij  II,  ®Ci\enpapü  348,34. 
S)amafud  I  368,35. 
Siriciu«,  ?lnapafiu«  I,  Jnnocenj  1 

374. 
3oiimu«,  Öonifaciu«  I  375. 
Soeleflinu«  I,  Sirtn«  III  376. 
ßco  1375,23.  376,7.  37s,3l. 
^ilariu«  369,26.  377,18. 
Simpliciu«  379,21. 
JeUy  III  381,28. 
(«Jelariu^  I,  5lnapafiufi(  II,  St)m* 

macfcu«,  ®cgenpav)l  ßaurentiu«,» 

^ormi«ba,  3«>^ön»^  If  S^liy  IV, 

©onifaciu«  II,  3obanne«  II  382. 
Siloeriu«,  <8igiliu0  383. 
qSdagiu^I  (?)  375,11. 
3obanne«  III  384,35. 
SBenebict  1385,1. 
«Pclagiucf  113^5,15.  386.18. 
®regorI330.  385,32.  386,7. 
Sabinianu«  386,25. 
©onifaciu«;  III  387,1. 
©onifaciu«  IV  387,3.  417,26. 
2)eu«bcbit,    ©onifaciu«  V,  ^ono- 

riu«  I,  Scberinu«,  3j>banncd  IV^ 

Jbeobor  I  394. 
aWartin  I,  dugcn  I,  «Bitalian  396. 
^teobatufil,  ^onu^,  %atbo,  ßeoll, 
33encbict  II,  3o^anni«  V,   ßonoA 

397 
Sergiii«  1398,34. 
ßeo  (in)  399,20. 
3übanne«  VI  unb  VII  399. 
Sifinniutf.  (5^onf!antin  I  400. 
©regor  II  unb  III  402. 
3a*ariaö  404,8.  405,27.  406,22. 
Stevbanll  404,9.  405,27.  406,33. 
q?aul  I,  (Sonjlantin  II,  Stepljan  IV 

409. 
^abrianl  408,23.  409,12.411,19. 

436,15. 
ßeo  III  392,24.  410,26.  411,32. 

413,26 
StcvfcanV  416,36.  417,15. 


1022 


$etfoiicni>ei}et(!^nig  ($ä)9ßr). 


$afd^atidl,  (Sugen  II,  2$alentinu«f, 

®regorlV417. 
6crdiu0  II,  Veo  IV,  ^apfiin  3o' 

^anna  419. 
JDenebict  III  420,4. 
l«icolau^  1420,28.  421,8. 
^abrian  II  420,31.  421,12. 
3ol>anncd  VIU  422,27.  423,  J  9. 
aWartin  II  122,30. 
^abrian  III,  6tcp^an  VI  423. 
3ormoM371,15.  423,17.425—27. 
iöonifaciu^  VI  423.24.  425,25. 
6tept?an  VII  425,27. 
dlomanud,    ^i^cobor   II,    SoM^' 

nc«  IX,   a3eiKbkt  IV,   »eo  V 

426. 
(ibtiflop^otud  427,1. 
@cröUi«in  423,24.  427,2. 
^Inafiafm^f   III,    8anbo,    Jöftan« 

ne«  X,  ßeo  VI,  ©tcpban  VIII, 

Sobanuc«  XI  427. 
Seo  VII  428, 1 . 
etcpban  IX,   SWartin  III,  ^\^a* 

^et  II  430. 
3obannc«  XII  430,18.  431,28. 
ßeoVni  432,4   436,12. 
iöcncbict  V  432,3. 
Sobann  XIII  436,20. 
löcncbict  VI,    [3)onufi(],   23encbict 

VII,  ©cnifaciu«  VII  441. 
So^annc«  XIV,  XV,  XVI  479. 
Tregor  V  444,20.  479,12.     ^ 
Sofeanne«     XVII,      ©cgcni^apfl 

479,18. 
€t)lKflcr  II  442,1.  479. 
3o^Qnnc«  XVIII,  XIX  479. 
eergiu«  IV,  iöcnebicl  VIII  483,26. 
3o^annc«  XX  486,22. 
33cnebict  IX.  Tregor  VI  487. 
€^lücftcr  111,  (Slcmcndll,  3)ama« 

fu«  II,  See  IX,  ©ictur  II  488. 
€tepban  X  500,33. 
^enebictX,  9{tcolau«  II  501. 
iUlejanbcr  II  498,24.  501,4. 
^onoriu«  (II),  l^kgcnpavü  501,5. 
©rcflor  VII  499,3.  501,9. 
iBictorUI,  Urban  II  501,13. 
^IJafc^alt«  II  501,13.  503,3. 
(Sclafiu«  II  503,26. 
aaliyiu«  II  503,27.  547,23. 
^onoriu«  II  372,9.  503,28.  505. 

507,34. 
3nnoccnn  II  505.  506. 
Ulnatkt  II,  Ocgenvavfl  505. 
€ocleflinu«  II,  öuciu«  II  509,25. 
«Ugcn  lU  509,25.  510,3.  678,35. 
Ölnaüafiud  IV  513,14. 
^abrian  IV  510,13.  513,14. 


9llcjanbct  III  510,24.  513,14. 
Suciue  III,    Uiban  III,   (^re^or 

VIII 513.  -^ 

aicmcn«III  513,15.  522,26. 
aoclcflm  III  29,18.  513,16. 
Snnoccnj    III     524,30^    525.30. 

530,24.  531,28.  532. 
|>onoriu«    III     530,4.     533,19. 

538,26. 
OrcgorIX  530,6.  538,19.  540,14. 
eoclcflin  IV  530,8. 
Snnoccnj  IV  538,27.  539.  550,12. 

551,23. 

3lleyanba  IV  539,5. 
Urban  IV 18  »ar.  531,11.  651,13. 
aicmend  IV  547,1.  651,13. 
OrcgotX  642,5.  643,29.  651,13. 
3nnoccnjV  651,13. 
labrianV  651,15. 
So^nne«  XXI  651,15. 
«Ricelau«  III  655,27. 
<mattm;IV  645,7.  646,1.  655,27. 
^onoriu^IV  655,27. 
<RicoIau«  IV  654,15.  670,25. 
aoclcftin  V  670,27. 
»onifas    VIII      656,4.     658,17. 
670,31. 

(Beneblet  XI  670,36. 

(ilemend  V  20,14.  23,12.  545,13. 

546.658.660,4.  661,16.  663,14. 

670. 
3obanne«XXn  666,21.  667.  671. 

673,5. 
©encbict  XII  673,2. 
aiemcneVI  676,2.  678,4.  684,15. 
Snnoccnj    VI     687,4.       688,24. 

691,19. 
Urban  V  24,8.  691—95.  697,22. 

698,17. 
®regor  XI  45,10.  701,31.  723,5. 
Urban  VI  724,12.  728,10. 
Giemen«  VII  724,15. 
»onifai  IX  728.  730,9. 
»enebict  XIIl    102,23.    104,16. 

105,27. 

Snnocenj  Vn  741,25. 
©regot  XII  96,7.  102.  744,7. 
^lleyanber  V  745,15. 
3i>bonnc«   XXIII    52,10.    96,6. 

97.  102.  103.  745,31. 
ÜRartin  V  64,4.  115,12.   146,11. 

149.  164,21.  754,1.  758,10. 
eugenIV166.  167.758,13.770,28. 

780,3. 

geliy  V,  ®egen\)apfl  780,5. 
«Ricolau«  V  792,8.  796,8. 
aaliytu«  III  797,10. 


^PerfoncntcrjiMdjniB  (»Päpile  —  üloboamj. 


1023 


q^iu«   II     277,13.    279,26.    800. 

801,0.  809,28. 
^aul  II  808,4. 
€iytu^     IV      823,20.       857,23. 

877,24. 
Snnoccnj  VIII  860,29.  872,25. 
Qllej:anbcr  VI  883,10.  894.  895,18. 
903,11. 
<PaIant,   So^nn  r>en  820,4.   S22,26. 

823,4. 
$aaacl  487,20. 
^antalcon,  ^einric^  82,20. 
<PantaIcon,  5lbt  üon  @t.  757,4. 
*Pati^,  ©ifd^of  Sictorinu«  von  357,17. 
qjatrotlu«,  6t.  376,2.  440,6. 
«Paulu«,  €t.  358,3.  678,28. 
^ctficn,  Könige 

epru«  bi«  SDariue  III  266.  267. 
@avor  342,13. 
a^o^roc  385,30. 
^acfarca  397,9. 
qjerufia,  33if^of  pcn  662,30. 
$etttJC5,  ^cinrid;  ^crr  i>tMi  50,24.  141,8. 
744,21. 

q^atu«  ':di%oM  693,4. 

«Pfalj,  Orafcn 

itonrat»  514,29.  515,26.  519,4. 
IRubülfl  652,22.  653.8.  662,2. 
(Ruprecht  I  723,20.  725,1. 
Utupre^l  III  (Äonig)  85,15.  87,22. 

Jodjtei  Qlöncd  87,22. 
fiubwiö  III  49,15.  91,1.  140  unb 
Sat.   (mit  ®cm.  wnb  6öbncn). 
757,37.      ®cni.    ©(anca  49,14. 
93,25.  9ieffc  Otto  II  (9ieumatft) 
871,16. 
Dttol  57,11. 
Jrkbrid)   I    797,29.    801  —  804. 

806,5.  818,27.  823,8.  838,21. 
«PbüiVV  865— 67.  871,11.  875,12. 
878.  902,24.  904,6.  909,22. 
tpfalj»6immetn,  ©rafcu 
etcv^an  181,12. 
ßubmig    (bcr   ed^watjc)    801,23. 

804. 
ßafpat  866,17. 
*PbiUpp  t)on  9)iQCCfconicn  267. 
qjietf,  Sobann  162,28. 
Vüatud  294.  295.  312,1.  884,6. 
qjileu«,  aatbinal  724,28. 
qfifü  298,13. 

«Pittiftcn,  aeitiri*  Don  90,13.  93,5. 
qpliniu«  II  322,32.  330,9. 
qSlutarc^  322,35. 
«Pogin,  3»>bann  82,20. 
6t  *Pol,  ®rafcu 

iSiiibo  40  Sar.  71  töat.  703,21. 
Un»3cn.  50,26.  86,5.  646,24. 


*Pokn,  Könige 

Oli^CAa  504,11. 

ffilabidlaw  III  179,18. 

eartmirni  879,13. 
q?DHjcat^u^  281,19. 

qSompcju«  268.  269.  (bcr  jüngere)  272,2. 
«Portugal,  itönig  ?l(pbond  V  183,25. 
♦^Jortugal,  ^rinj  \)on  156,10. 
'^rag,  6t.  ^balbcrt,  röifd)of  ton  444,1. 
$tager,  fiaöla  871,10. 
qSriamu«  365. 
qSrihtt,  «btüon  189,18. 
^fcuboftiebtid)  642. 
«Ptolcmau«  336,11. 
qjulbcim,  tHutgcr  unb  ®crt)arb  Don  47,15. 

Duab,  Cutter  Don  Somberg  817,1. 
Quattermart 

Sobann  82,19.  (Jinanbercr  76.\14. 

787 
^cinri*  763,14.  787. 
Cluentin,  Sobann  51,17.  60,5.  61,19. 
98  ^lote.  99,16.  110,19.  752,23  (mi^ 
®o«roin).  753,1. 
Duintinuc  438,24. 
auirinu^,  6t.  334,31. 


iRaivobe,  ^einrieb  81,21. 
(Raico,  Sartaren^äuptling  526,33. 
iRaimunb,  (Sanonift  540,17. 
«Haider,  »Wartin  871,18. 
SHatingcn,  @obd  Don,  95icar  90,8. 
JRcgen«bur>i,  Öifdjof  SBolfgang  488,7. 
JHogen«burg,  ©i^t^um  Don  872,18. 
SHegenfrieb,  SWajoi^omu«  402,32.  404,5. 
«Äeiffenbcrg  (?),  ®taf  Don  154,12. 
Oteifferfc^eibt,  Ferren  Don 

3obdnn    (mcbrcrcj    51,15.    80,23. 
84,5.  839,15.  842,12. 

SubiDig77.6.  83,19. 

0tcinarb78,l. 

Ungen.  154,18. 
iHcinolb,  6t.  399,14. 
mm\x€  265. 
ölennenbcrg,  ^ermann  Don  90,11.  92,8. 

93  3 
IRcttberg,    itonrab    Don    90,10.    93,2. 

97,15. 
9fl^eim«(,  23if*öfe 

2)i«conud  357,15. 

6t.  aiemigiu^381. 

^trnulf  lirri»^  Slubolf  441,35. 
ölbcinborf,  Ulridi  Don  79,17. 
ül^cincif,  33urggraf  S^bann  Den  76,2. 
Üiobcrt,  »?ricf>cr483,18. 
iRoboam  264,35.  713,32. 


1024 


$erfoncn»crieic^ni6  (Otobe^unt  —  Staue). 


iRotc^unb  57,12. 

JJioelfüC^  57,12. 

Otocrmonb,  ffiinanb  \>on  902,13. 

JRocttc^en,  «ptlgrim  »on  752,1. 

ailoitflotf,  ^cinti^  82,22. 

tHolewitif,  Scrncr  520,23. 

Oiom,  «Iberid;  (QUtted?tj  i>cn  427,29. 

430,15. 
:Komutud  265. 
JRoubaid  (Sfloban«),  3i>b^inn  »pn  67,11. 

®em.  Uifula  ebenb. 
Oloucn,  93if*pf  (Sufebiu«  üon  357,18. 
^Rupert,   et.    509,7.     SDluttcr  33«rt^a 

ebenb. 

Saarwerben,  ®raf  Don  42,25. 
©a^fen,  ^cijcge 

©etnbarb  518,32. 

Sflubolflll  759,21. 

Ollbeit  III  759,21. 

iffiUJelm  III  186,8. 

üxn%  805,32.  866,16. 

%{bxti^t   bct  ©e^erm  865  —  67. 

871,7.  873—75.  879,16.  885,30. 

905,1.  910,13.  916,26.  917,10. 

Sriebric^  ber  JBeife  871,13.  910,24. 

Ungcn.    154,15.    185,29.    720,3. 

788,23. 

«Sain,  ©rafcn 

©erbarb    (mehrere)     84,5.    105,8. 

798,16. 
$einri(^  519,21. 
3obann  664,18. 

Ungen.     80,23.     757,4.     801,23. 
838,24. 
6alm,  trafen  »on  84,4.  681,26. 
@aIomon264.  444,14.  713,32. 
Saljburg,     ^tjbif^of    S'Jtönn    III 

866,18. 
8amfon  593,16. 
Samuel  679,5. 
@aul  288.  679,6. 
^abo^en,  ^erjoge  51,6  (?  Sop^oö^n). 

818,21. 
6^ac^clTOegc,  ^ropfl  ^ermann  90,19. 
€djaücnberg,  ^cibcnteic^  u.  ffierner  ücn 

82,18.  21. 
Stfeaumburg,    2öüwolt    Don    871,11. 

916,28. 
€c^erfgin 

aicmbo(t87,7.  715,30. 
«Pbiüpp  715,29. 
S(^iberi(^,  Don 
S)ietri*  52,19. 
ßufart  82,18.  83,3. 
£(^Ieibcn,  Don  ber 

2öill)ilm,  2)cmprcpft  685,31. 
Unijeu.  154,18. 


©(^Icfien,  ^erjoö  J^einric^  526,24. 
©c^oenerf,  3obann  ^utte  Don  h08,l. 
€c!^oenfotft,  IHcinatb  Don  80,21. 
ec^ottianb,  Könige 

3)aDib  *25ruce  681,31.  696,9. 

Satob  I  174,27. 
€*ouf,  gricbric^  824. 
©c^wabcn,  ^er^og« 

griebric^  II  505,7.  508,7. 

gtiebri*  IV  515,25.  519,3. 

Solana  «Parriciba  657.  658. 
@<btt)Qnenberg,  OatDin  Don  789,23. 
@(^n)aT}enbuTg,  Don 

^einric^,  2)omicrr  806,26. 

Ungen.  93,5. 
(Scipio  268,14. 

®eba|!ian,  @t.  321,28.  418,6. 
©ebed^iad  265,39. 
©eitlerer  ui«  ber  6Ieeben  872,23. 
6em  262.  263,23. 
@emirami«  277,30.  27S,3. 
8cn^,  ©ifdjöfc 

©eDerinu«  357,13. 

aöolftam  402,4. 
(SetDatiu^,  et.  354,31.  356—58.  361. 
eerD(ud!;tuUiud  266,15. 
©etf)  260.  261. 

@i(Jmgcn,  ©d^wicfet  Don  874,34. 
«Simon,  ^arbinal  25,1. 
(Simon  ber  3ube  27,9.  45,4. 
Sinjig,  (Rolmann  Don  76,3. 
eoiffon«,  93if^of  SWercutinu«  357,18. 
@olm^,  ©rafen 

€imon,  ^omproDfl  85,8. 

^einridS)  90,12.  93,4. 

Ungen.  154,14.  871,26  (?  6oI«). 
Sombrcf,  Don  (Sombcrc^,  3ummcren) 

3afob  51,16.  60,7.  61,18.  98  «Wote 
(irrig  ffiil^clm).  110,18.  752,22. 
753,1. 

griebric^  803,7.  822,24.  829,9. 
S^janicn  (?),  ^crr  Don  51,4. 
@Veier,  iöifd^öfe 

3cffe  357,14.  358,9. 

»JWat^ia«  485,9. 

9ftaban  167,9. 

l?ubwig  866,19.  871,6. 
Speier,  $an^  Don  864,31. 
Spenber.   3o^ann,  Kölner  ilBeibbifc^of 

902,14. 
Spolcto,  Ouibo  Don  437,24. 
Spor,  f.  itrefenbefe. 
Sponbeim,  Ferren  Don 

Sflein^arb,  3)ompropfl  23,4. 

Ungen.  668,21. 
Stail,  3o^ann  (richtiger  IRabobo)  162,28. 
Stabe,  ^einric^  Don  48,4.  82,23.  83,5. 
731,20. 


^erfonentoct^cic^niß  (Steßc  —  Scrnic^). 


1025 


(Stege,  ©rmin  üon  817,2. 
©tcin,  Sobann  uom  75,14. 
©tepban,  5i>bann  Dor  ©t.  ((SIorfcnaic§cr) 
175,4. 

@tcrnburg/$crr  \>on  788,21.  790,7. 
Gteffcn,  Pilger  üon  ber  (mebrete)  48,18. 
80,17.  82—84.  325,20.  326,6.  731,8. 
734,27. 
©ttalcn,  ©o^roin  t)ün  856,6. 
6tta§burfl,  ©iWöfc 

«Kmanbu«  357,13.  358,5. 
ßonrab  III  652,26. 
Sobann  I  662,31. 
Sobann  III  701,9. 
6trcl^,  ®o«tt)in  üon  820,18. 
©ubcrman,   5lrnolb  Don   (2)prtmunbcr) 
75,11. 

6ubcrman,  ^einrid;  (Kölner  JRentmeifi^r) 

856,6. 
<Suibcvt,  6t.  399. 

S^arpcja  265,20. 
Slarquiniue  *Pri^cu«  265,34. 
Xarquiniuö  ©uverbuö  266,21. 
Steflenbutft,  ©rafen 

gflkolau«  110,2.    Jo^tcr  mdbcib 
54,25.  110,1.  752,32. 

Staulein  »on  190,23. 

Sunfer  Sflicolau«  814. 
Stbalen  (?),  ^errüon  51,2. 
Xbeu«,  |>einri*  159,6.  763,18. 
Stbonia^,  ©t.,  ^^)oPel  324,3. 
3:bonia«,@t.,üün<Hqumo  289,30. 464,18. 

530,29.531,7. 
3:bürinöen,    ßanbgraf  Öubwig  515,25. 

519,3. 
Xiburciu«,  St.  341,1. 
$ombcrg»?anb^tron,SJticbric^»on73ö,14. 
Xoricb,  ^ciiton  t)on  72,9. 
Stotila,  (Sotbenfönift  382,23.  384,8. 
3:our^,93if(i;of@t.aWattin  359,5. 361,25. 
363,5.     369,14.     373,27.     374,22. 
376,16. 
Strafamunb,  öanbalenfönig  382,10. 
Strcbcta  278. 
2rier,  (Srjbifcböfe 

(Judbariu«  m  Mentinu«  350. 

aelfu«  336,19. 

Jeliy,  ÜWanfuctu« ,  Slcmcnö,  ÜWofc« 
338 

Qtnaftariu«,  5lnbrca«  340. 

«Ru|!ku«,  Oluctor,  Onautitiu«  341. 

aWarcu«,  «Ramtu«  343. 

2Watcetlu«  344,6.' 

»dcntinu«  347,30. 

«Mcjrotiu«  347,38.^352,26.  300,19. 

©t.  aWayiminu«  II  348,37.  353,8. 
354,27.357,11.360,19.361,36. 


et.  q^auUnu^  m  So^ann  n  369 

—72. 
©t.  qjaulinu«  349,13.  353,7.  360. 
Slbietgaub  420.  421. 
(Sfbcrt  443,26. 
$0^)^0  481,12.  496,27. 
^berbarb  496,27. 
93nmo  504,20.  505,4. 
SDictti^  III  652,21. 
©albuin  659.  660  662,29.  666,2. 
Äuno  24,11.  43,2.44,8.696—700. 

721,20.723,19.  (95^1. au* aöln.) 
ffiernct    96,10.    148,10.    738,27. 

739,18.  756,33. 
Otto    120.    121.    154,17.  755,31. 

756,19. 
giaban  167,9.    ©cöcnbifc^of  Ulrii^ 

70,9.  167,7.  ©cöenbifd^of  Satob 

167,7. 
Sobann   II    798,36.   799,3.  801. 

811.    827,25.    838,20.    841,1. 

845,23.   852.    854,33.    865,30. 

866.  871,3.  875,11.  878.  902— 

904. 
3;ritbcmiuö,  3o6annc^  793,8. 
3:rol)c^,  33ifc^of  D^)tatianu^  357,14. 
Xubalcain  260,21. 
2;unu«  ^ofliliu«  265,30. 
Slunbalu«  509. 


U(bdbofcn,  St'ftann  öon  114,2. 
Ubi«bcim,  ^am  »on  120,7.  147,23. 
Ungarn,  kbni^t 

SBela  IV  {Q3alan)  547,30. 

ßubwig  I  724,20. 

SD^atbia«  879,4. 

ßabi^Iau«  VII  879,12. 
Unfel,  Slrnolb  von,  Sßeibbif^of  855,9. 
Urfula,  et.  462,20. 
Utrecl)t,  a3ifd;öfc 

fflilbclm  500. 

Äonrab  500,24." 

Otto  II  536,24.  537,7. 

SDaoib  854,26. 

Engelbert,    ©ubcrnator     854,27. 
918,19. 

grietric^  IV  907,7.  918,21. 

SBaletianu«,  8t.  341,1. 

93alcriu«  281,29. 

95aletiu«,    @t.    296,32.    315,2.    316. 

321  20   333  7. 
»crbun,  ©ifc^of  Simon  357,17. 
SB^WfS^anbe,  burgunb.  @rbmarfd;an 

51,4. 
93crnid;,  (So^win  93rent  oon  803,14. 

65. 


1026    $erronent)eriei^ni6  (Sienne,  Sif^f  STameHu^  —  Smifalten,  mt  )>on). 


IDientie,  9if<|^of  SKameitu^  379,31 . 

Sunfertoun  154,11. 

gtdulein  \>m,  ©tifidbomc  827,23. 
öirbete,  ^gncd  Uoii  ber  75,11. 
»irflil  313,25. 
Sirnenburg,  trafen 

(Rupert  (mehrere)  67,21.    161,19. 
165,1.  186,10.  772,7.  798,15. 

SSBU^clm  819,8. 

W^^VV  829,31. 

Un«Ctt.     145,29.     155,3.     180,4. 
804,8.  838,24. 
93itu«,  et.  417,30. 
35tattcn,  ©oI^Min  »on  79,16.    IBruber 

cbenb. 
öliet,  3an  »an  65. 
SolmerfleiN  (^otmend^eim)  \>on 

^cinric^  517,9. 

Ungcn.  154,15. 
fßox%  r>on 

Söalt(>er  25,20. 

^einri*  835,19. 
Sridctt)  (?),  $err  t)on  51,3. 


Södfce,  efbert  »am  80,20. 
ffialberf,  ®rafcn 

^einri^  VI  88,9. 

Ungcti.  679,37. 
SBalbmann  (35iltman),^anemann  797,17. 
ffialeticu«,  ©t.  478,6. 
aOBalc«  (?  ®aUe),  qjrinj  »on  51,2. 
ffiaUraf 

JJricbri*  82,22. 

®öbcl  114,3.  115/2.  117,26. 
OBalpobe,  Sobann  165,1. 
2Balt^er,$äretitci  21,11. 
gSßcbemont  (?),  ®raf  »on  50,26. 
ffieingarten,  ?lbt  »on  872,1. 
SBcin^bctg,  ^onrab  »on  54,27. 
ffieigenburg,  ©amuel,  9rbt»ün  388,6. 


äöenjdin  480,7. 
aöcrt^bcim,  ®raf  »on  83&,24. 
©eflerbutg,  Reiten  »im 

^cinric^  646,28.  647,20. 

JHeinbatb,  ^tcpft  jn  »onn  658,13. 

3o^«n  797,20. 

Unfte«.  42,25.  84,6.  734, t7. 
aBe»cHn«bofcn,  ©otfrib  »on  25,12  45,1. 

717.  721,34. 
2öibertu«  509,7. 

©icftatft  (»rewbe?h  €(t>tifaTt  rtm  64,15. 
ffiibutinb  519,13. 
SBieb,  ®raf  »on  154,14. 
ffiilbc,  Sodann  be  820,1». 
ffiiüibrorb,  6t.  398,24. 
©injenburg,  ©fcif  ^crmcmn  »«m  505,30. 
ffiif^,  ^einri*»on  907,6. 
2öitte!«&a(^,  ^faljgraf  Oft»  529,28. 
fflittflenflein,  Söerncr  »on,  qßrovft  788,1. 
ffiorm«,  ©ifc^öfe 

ajktor  357,11. 

«urtbarb  1486,31. 

9lrnolb  I  496,28.  497,5. 

^Irnolb  II  (img  tBn^g^)  504,22. 

ecfarb  43  »ar. 

JReinlarb  I  824,26. 

Sodann  111866,19. 
ffiürtcmbcrg,  trafen 

Ulri^  801.  802. 

^ber^arb  838,23.  870,34.  885,6. 
©ürgburg,  93if*öfc 

Sobannlll  55,3. 

9lubo(f  II  838,25.  85S,15.  871,14. 

885,13. 
©Hrjburö,  ?Jropfl  ^on  190,22. 

3ebliJ,  mm  ®c»Tg  »on  112,20. 113,2. 
3egcn  (©ieöen?),    ®rafcn    »cn    43,3. 

135,18. 
3cfl,  ttlri^  794,5. 
Siegen^in,  ®raf  »on  155,2. 
3t»ifaltcn,  <Mbt»on  872,19. 


Ottmtitii^m^. 


9la!|!  862,11. 
«Uccon  546,24. 
5ld^en  19.  26,11.   31,27.   32,5.  52,2. 

61,11.  86,7.   95,4.  98  öar.  101,5. 

111,21.    128,17.    161.    162.    179,3. 

183.10.  410,33.  411.  412.  414,8. 
416,37.  422,2.  428,29.  431,39. 
441,16.  458,20.  471,22.  517,14. 
519,27.  522,25.  524.  525,22.  535. 
545,13.  550,7.  558,25.  570,31.  644. 
651,19.    654,24.     655,37.    658,26. 

660.11.  678,10.  689,33.  695,29. 
696,1.  698,9.  704,30.  706,1.  708,1. 
716,16.  718,4.  724,28.  739.  740,22. 
744,5.. 748,1.  766.  779,9.  783,10. 
822,1.  847.  848.  863,34.  865,28. 
866.  879,1.  892,4.  898,20.  909,4. 
910,5. 

«benborf  843,8. 

91ffUg^em  669,20. 

Olbmcücr  702,4.  830,21. 

mba  (?  ®ro§tDarb«m)  778,26. 

9Ut>cfert  648,22. 

QUbcn^oücn  68,18.  86,7. 

^Ueyaabtien    273.     334,26.     353,32. 

694,28. 
^ifki  823,14.  842,15. 
mnn  77,8. 
«aiten^r  551,5. 
Miltenberg  512,12.  523,14. 
«Ije^  653,2. 
Mlmerongen  537,8. 
?lnbernad)38  23ar.  93,8. 116,16. 187,10. 

428,29.  507.  515,34.  516,12.  521,8. 

685,10.      697,3.     712,27.    779,10. 

825.12.  868,27.  897,32.  904,9. 
Minblau  (MlntcU)  423,13. 
Mlntio^ia  516,36. 

Mlntwer^en  174,20.  674,26.  687.  862. 
909,27.  916,4. 


5lt)ofltnari«berg  507,21. 

Olquileia  341,7. 

Mlrgenteau  (Mlrfcntcel,  ©rfenteile)  676,20. 

910,1. 
Mlrfel  95,18. 
Mltn^cim  674,34.  817,9. 
«ftmöberfi  39,18.  187,14.  699,26. 
Ml^coli  269. 
Mljiuca  542,22. 
Mitten  568,15. 

S3[u^^»le«»moine«  (3:imace)  390,32. 
5lufl«bur6  275.  276,29.  838,28. 
Mluycrre  430,6. 
Qlmgnon  24,8.  33,12.  38  3Jar.  662,1. 

663,12.666,33.667.688,25.691,31. 

696,1.  701,31. 


©ab^lon  262,14. 

löac^ara*  85,16.  94,22.  425,34. 

©ackern  81,5.  825,15. 

©abajoj  328,12. 

93ae«weiler  24,17.  702,12. 

»amberö  431.  482,6.  483,27.  529,25. 

641,14. 
Barcelona  328,14. 
'  Sari  507,30. 
»afel  32,3. 37,10. 167,3. 189,7. 284,31. 

688,37.770,28.780,3.838,30.893,3. 
©ebbura  55,6.  61,3.  644,31. 
öeerf  917,29. 
©eienburg  85,6. 
©eU  835,19. 
ö^neücnt  480,16. 
q3cn«berö  648,13.  650,13. 
©erft^eim'ljd  (5iln  77,7.  846,28. 
©cröbcim  a.  b.  ©leg  190,26. 
©etn  325,28.  661,16. 
IBernflein  525,3. 
33ct(>lc^em  291,29.  292,9. 

65* 


1028 


Drt^ucrjeic^ni^  (©iberflein  — 6öln). 


Stbetflein  169,14. 

Sitfcnbotf  702,6. 

Siailcin  192,1.  747,12.  785,6. 

gjüfcn  818,2.  860,1. 

»ingcn  280,30.  502,1    (OWaufctturm) . 

509,1.  762,27. 
33lanfcnberö  747,12. 
331antcn|!cin  848,22. 
»orflemünb  120,7.  147,23.  461,27. 
«Bologna  289,21.  701,6. 
»onn  25,9.  27,6.  38  23ar.  43,7.  51,19. 

52,6.    53,11.    70,10.    75,4.    91,21. 

97,30.    99.    101.    104,22.    116,15. 

119,4.      137,12.      141,15.     147,25. 

161,18.    178,15.     187,11.    190,25. 

314.31.  428,29.  429,18.  511,12. 
516,17.  521,8.  525,11.  528,15. 
529,13.  555,35.  569,26.  592,12. 
638,4.  643,28.  654,14.  663,23. 
670,20.  672,25.  678,7.  679,34. 
685,20.  712,27.  715,33.  718,11. 
719,37.  741,32.  742,8.  746,70. 
748,36.  766,14.  779,9.  803,21. 
823—27.  829,23.  830,25.  833,11. 
835,3.     839,16.     850,24.     855,9. 

867.32.  875,24.  878,13.  887,24. 
898  21 

SoVparb  592.16.  902—904. 

©orbcauj  373. 

©ottcnbroi*  87,2. 

©ofborf  721,9. 

a3raunf(ättt)ei9  536,10.  839,8.  888,27. 

©rauweiler  357,23. 

©reiFtd  (irrift  Äi&inöcn)  516,3. 

«Breitba*  823,26. 

«Bremen  409,2.  888,23. 

SBre^cia  420,17.  661,19. 

«retten  802,18. 

Jöroic^  185,28. 

Jöruc^fal  844,10. 

Jörurf  32,3. 

»türf  56,17.  86,15. 

Srüflfle  45,20.  108,27.  136,16.  174,19. 

175.6.  177,23.    777,22.    819,18. 

833.29.  836,26.  869.  870.  872,30. 
873,20.  879,15.  912,16  (irriö). 

»riiggen  912,16. 

f&xW  21,9.  37,13.  60,11.  107,17. 
110,27.  461,24.  654,8.  664,10, 
666,16.  671,39.  696,26.  700,8. 
752,24.  753,4.  820,6.  822,24.  823,4. 

827.7.  841,21.  843,10.  847,8.  875,3. 
913  19. 

Srüffei  64,14.  181,25.  652,13.  675,30. 

781.30.  862,9.  873,30.  874,4. 
©runber^ivic^  (?)  743,12. 
©runburium  273,22. 
©u^^eim  684,20. 


©u^bolj  58,22. 
^ueberit^  428,30. 

23ura  («Ruwerbur^)  a.  b.  2Bu^^)cr  31  Sar. 
49,18.  140,4. 


ßaefarca  274,3. 

ealaU  36,6.  106,10.  108,22.   111,21. 

174,5.  681,34. 
(Sambra^  34,23. 
ea^eücn  701,4. 
(Sartbafto  268. 
©aub  878,8. 
aiair»aur  29,S. 
Q,lm   48,14.    84,3.    95,12.    428,30. 

917  34. 
(Joblenj  34,18.    56,22.    85,14.    101,3. 
116,15.     701,4.    752,15.     779,10. 
798,37.  868,19.  875,18. 
(Soln 

^Ogcmeine«^  93crjci(^ni§  bcr  ©tifte, 
^ir^cn,  (Sa^eücn,  Älöflcr,  ^cn* 
t>entc,  ^ofpitälet  465—69. 
«Me^rc  (^btcn),  §au«  jur  863,29. 
«Mltenbcrßer^pf   47    IBat.    119,28. 

852,12. 
«Ultenmartt  165,24.  710,31.863,25. 
864,17.   866,33.   867,4.   886,4. 
905  19 
©t.  «Unbrea«  123,9.  425,34. 
<Mnbrea«flofler  67,18. 
©t.  «Hnton  443,22. 
6t.  «))etn  443,7.  834,21. 
©t.  9H)ofleIn   18,3.   70,1.    123,19. 
299,37.  481,3.  483,32.  501,32. 
520,16.736,14.737,15.773,32. 
816  28 
^tmxQ  (©tabtt^cil)  908,9. 
?lr«burg  (©cbür^au«)  48,7. 
«Hr^bura  (©eberjunft^au«)  711,20. 

712  34 
?lugu|{incr  69,25.  897,24. 
SBa*,  ©trage  19,8.  35  95ar.  586,38. 

732,1.  866,32. 
©at)en  26,2.  69,27.  147,6.  515,1. 

755,12.  850,4.  904,27. 
©atjentburm  83,8.  580,28.  587,31. 

830,32.  874,32. 
93ctblcbem,5lIoPer  911,19. 
©ifc^of^i^of  in  ber  Jrantgaffe  787,22. 

806,19.  826,8.  830,10. 
©lauer  ©tein  890,20. 
©Icitbor^en  904,27. 
(Bonifaciu^ca^jeUe  650,4.  834,23. 
©rürfenilrage  795,12. 
©uec^el  909,17. 
©uettgajTe  672,29.  711,15. 
©iiröVf  830,10.  • 


Drt«t)et5ci(^nig  (Ööln). 


1029 


©uttermarft  47,7. 

et.  acicilia  315,11.  414,31.  424,7. 

439.34.  834,16. 
aapitol  309,7.  391,7. 
eart&äufcr  373,29. 630,12. 672,17. 
©t.  ßbripo^toru^  902,19. 

©t.  ©Iara70,7.  783,6.  827,16. 

eimrbof  90,1. 

©t.    eolumba     876,8.     889,32. 

898,30. 
So|!inörct)cn6aud  647. 
et.  (Kunibert  26,14.  30,1.  394,28. 

399,2.  489,4.  520,18.  551,1. 
6unibett«tit*tof  770,22. 
eunibcrt«tbor  147,1. 
6unibert«t^urm      53, 14.      83, 8. 

834,31. 
SDom  (alter)  122,27.  414,34.415,11. 

424,2.  516,25. 
S)om  (neuer)  18,13.  25,2.  40,10. 

49,11.  51.   52,15.  54,6.  69,18. 

78,5.  81,24.  89,3.  97.  98  93ar. 

105,18.108,18.  110,21.  139,18. 

146,9.   173,6.   178,21.   184,24. 

187,5.  415,5.  425,35.  440—42. 

479,36.  486,29.  491,31.  492,6. 

494,32.   495,9.   501,18.  516,7. 

520,26.   526,2.   534,9.   550,15. 

685,22.  700,17.  740,3.  747,26. 

765,20.773,23.788,14.  806,10. 

810.35.  826,4.    830,1.    866. 
876,9.  889,30.  891,33. 

2)rcitönigenfamnier  92,22. 

engel^ot  680,22. 

©erfammcr    (ßapiteltau«)    92,23. 

98,8.  123,30.  696,28.  728,15. 
3acob«ca^)cac  (?)  522,34. 
So^anni^ca^)cUc  570,15. 
SWaricnca^jeUc  746,20. 
qSctcrÖQÜar    89,15.    94,19.    99. 

139  18 
abürme  123,10.  176,2.  778,11. 
2)ombof    89,19.    783,17.    830,9. 

833,15.  889,31.  890,14.  913,7. 

ßinbc  auf  bemf.  890,20. 
SDominicaner  58,25.  69,16.  123,12. 

289,33.464,23.  531,13.  811,3. 

842,5.  857,17. 
2)rcifonigcntbör^en  514,38.      ^ 
SDuffc^ba*  119,23. 
e^renfcl«,  ^au^  776,16. 
ebrcnt^or  90,17.    139,7.    147,2. 

874  33 
eigelpein'  164,5.   188,21.   792,3. 

911,19. 
eigcipein^tbor  57,19.  830,32. 
5alfcn|!ein,  ^au«  61,22. 
5cUbad[)  816,27. 


SUjengrabcn  901,3. 

gifd^mait't  27,18. 45,9.  47,6.  67,23. 

69,23.  75,9.  123,3. 
gifdSjmcngergaffcl  913,1. 
gif^tM  134,35.  147.  165,3  (tku 

ne«).  718,32. 
Sleifd^bau«  71,6.  713,11.  714,24. 
5ran!cntburm  63,10.  750,21. 
©t.  ®ccrö  123,9.  488,31.  489,20. 

491,7.  494,20.  520,16.  699,13. 
©eorgi^floPer  714,24.  776,25. 
©t.  (55erei>n  70,7.  90,17.  91,13. 

123,26.  347,1.  414,26.  494,33. 

520,17.  620,39.  773,31.  902,12. 
(Sereon^^jrovPci  70,8.  123,18. 
©cwanbbau^  71,6. 
©e^er^afte  59,28. 
®olbfd()micbeöaffel  899,27. 
©rafenfcOer  164,10.  768,26. 
®rie^enmarft33,14.  599,31.711,8. 
©ürjenid)   184,13.   300,4.    783,1. 

827,20.  838,8.  867,25.  897,22. 
§ad)t  769,24.  901,29. 
$a*ttl)or  49,20.  890,19. 
|>aud  bc^  §iiöcr  bon  bir  ©tcffcn 

612,37. 
^eiligftcijlfpital  807,29. 
^clmf^läger,  ©trage  unter  776,11. 
^errnleic^nam^floilcr  172,34. 
^cumartt40Sar.59,8.  75,19.83,6. 

109,10.165,22.710,31.711,23. 

713,4.  714,24.  734,25.  735,10. 

835,14.  856,30.  857,5.  866,33. 

884,24. 
^o^^erid^t  185,7.  778,12.  913,8. 
|)od)pforte  620,33. 
^of  52,17.  88,21. 
^of  be^   ^ermann   bon    fieiS^cni^ 

776,26. 
|>ol)ef^miebc  889,31. 
Hunnen,  Verberge  jum  163,1. 
©t.  5ol)ann44,l.  711,5. 
©t.  Sobann  u.  (Sorbula  Oo^amiiter) 

699,10. 
3o^anm«flragc      90,2.      361,24. 

852  12 
3ubcnbüc^el  34,6.  720,26.  666,8. 

834,29. 
Subenga^fe  142,5. 
SubentirdS^bof  669,31.  834,29. 
Subcnfanb  669,29. 
itaey  173,6   176,13.  835,14. 
Äaiferflragc  865,23. 
Karmeliter  91,1.  711,11. 
©t.  itatfearina  848,23. 
Äorntau«  783,6. 
Äornmarft  886,4. 
Äranen  98  S5ar.  124,20. 


1030 


Ocl^Dtf seidig  {(SMu). 


JIrtUibcübec  659,16.  904,3h 

Ätime,  ^ani  jui  909,17. 

6t.  Saurentiii^  94,20. 123,10.  325, 

25. 898,30.  €t.  tBinci^o^ui^efle  ba- 

feilbfi  325,24.  734,27. 
ßeprofenftau«  834,27. 
ßinbflaffc  27,18.  47,7. 
@t.  Supud  896,30. 
g^rir(^eiM»farrd  669,35. 
ßi)ltir(^^ent6or83,14. 
lD^A<^bäeT((ofict  304,28.    516,16. 

520,17.  8ü3,30. 
SRai^hkm  38,8. 
aWatceüenfiragc  800,16. 
<St.  aWaria in capit.  69.25. 123,10. 

169,24.    178,26.    184,27.   391. 

392.  712,14.  834,17.  ßapeücn 

bafeibfl  392.  393. 
2)^aneRorct)en{lift   (St.   Maria  ad 

gradus)  60,5.  165,18.  304,23. 

403.1.  488,30.  504,14.  714,32. 
889,29.  898,25. 

aWargretCB^U^    37    öar.     142,8. 

898,33. 
a»atiengart<n«üj!cr  304,25. 
6t.  SWarta  ad  olivas  301,26  (»gl. 

Icmpd^aul). 
IDtaifmanndAaffe  58,28.  59,6. 
SWatrHÜein  299,36.  304,32.  309. 
*War«pforte  25,17.  107,14.  147,1. 

165,24.170,27.  714,25.  762,28. 

774,20.  800,21. 
6t.  SWartin   (äro|)   27,19.   45,8. 

69,22.    123,2.  ,440,8.   442,20. 

443.  722,23.  791,3.  6|)4tal  ba- 

felbü  886,4. 
6t.   SWartin   (fleiii)  27,14.   72,7. 

898  31 
aWattindtfoficr  175,16. 
6t.  mtbiad  unb  mu>t  415,20. 

424,8. 
6t. SWautitiu«  70,5. 90,25.  520,16. 

811,6. 
2^a;iminennrapc    (^raubau^    unb 

$a(f^u«  bafelbß)  58,24. 
SWe^tern  834,14. 
SKcIate»  900,27. 
SWclatcnfotten  26,21.  75,14. 
aHinoriten  289,33.  464,25.  660,19. 

873.2.  889,32. 
üKüblcnftaffc  87,16.  814,9. 
üJlünu  25,4.  714,25. 
<«äc^el«faul  901,8. 

S^CUftaffc     53,15.     87.      104,26. 

141,16.  805,10. 
Sfleumattt  38  33«t.  48  33at.  59,10. 

76,8.  109,10.  137,22.  736,13. 
Wbeti^  908,9. 


@t.  IRotbburgt«  392,17. 

Dffucialot  23,5. 

Oiiertüertb  814,6. 

6t.  qfantaico«  70,3.  123,16.  438. 

439.    443,1.    520,16.    630,12. 

713,2.  791,2.  816,17.  889,15. 
(Pa))agei,  $an^  «um  736,13. 
6t.  q?aul  415,20.  424,8. 
6t.  qfcUr  33,14.  315,17.  711,17. 
^faffcntbot  30,14.  593,10. 
Duattermart  867,23. 
!)t«tbl»att«    27,6.    44,11.     122,10. 

140,13.330,30.582,32.  593,14. 

700,24.733,16.  853,10.  855,32. 

8S6,5.  891,33. 
9iatbbau^capcUe  {3ubenf(^ule,  S^ru« 

falcm«ca\)eae)    122,10.    156,18. 

762,15.  856,34. 
9)atbbau^tburm  140,12.  890,29. 
Äj)Cmg«ffc  30,18.  124,21.  597,5. 
IRbeinmübleii  884,26. 
Äicblertbutm  580,34.  587,38. 
fRmtxhxüdt  437. 
«Rog,  ^aM«  jum  30,18.  776,16. 
6aal    (alte  33ifc^of*pfali)    49,20. 

60,9.   89,18.    110,23.    139,21. 

141,25.  491,18.  493,14.  516,21. 

579,11.  592,20.  740,2.  783,17. 

833,15.  872,27.  890,15. 

6«Isg«ffc    141,1.     147,7.    437,4. 

770,33.  (Jaj>ea«  bafdbfl  47,7. 
6anbfaul  897,21. 
6^afeittbot  44,14.  712,23. 
6*u^i!oü  40  S5ar.  711,24.  714,30. 
6*ilber|affe  172,37. 

6t.  6erMttu«  358,25.  361,23. 
520,18. 

6t.  6eDerm  28,8.  69.  81,12. 
123,24.  178,21.  360 J.  373,22. 
398,1.401,16.  486,27.  511,14. 
520,15.  780,14. 

6ct)crm«tbot  42,24.  147,2.  166,17. 

173,11.  534,7.  720,17.  823,17. 

834,29.  843,12.  852,6. 
6e\?crin«[lra§c  650,5.  834,23. 
(BionmofUx  (6ein)  771,24.  901,2. 
6tabtötabcn  44,14.  136,29. 
6teintt)eg  am  2)0mbof  890,20. 
6t.  6tcpt)aÄ  780/24. 
6letneiiftaffe  780,23. 
6teifcn,  ^ani  iut  94,20.  734,34. 
6tragburgcrftafie  786 J. 
6turi6crg  40  95ar.  166,18.  714,29. 
Jempelbau^  545,19. 
6t.  Zi^omai  791,30. 
JJ^urnmarft  191,8. 
Slrdnfe  auf  bem  ^curaarft  884,24. 


Drt^eificiWf  (§&fn  —  ®(rtigH(mi>) 


1031 


Jranfflaffe  91,14.  866,2.  SS^,t9. 

898,26. 
Ulric^^öflffe  69,30.  630,12. 
lUrid;«t^ot  31  Sar.  48  ©orr.  463,4. 
UniDerfität  728. 
et.  Urfula  69,15.   12a, 6.  304,27. 

520,17.  8.34,17. 
2öaöct)au«  auf  bcm  ^cufrtiavft  9S4,23. 
gUaibmarft  711,11. 
Xffiaffcrfag,  Verberge  60,22. 
2Bcbcrt)äufct  40,6.  713,8. 
aSeitienäaffc  58.25. 
aßci^cr,  Älofler49,8.  84,20. 138,34. 

585,30.  834,13. 
35kilymb«581,25. 834,12.  »66,24. 
akinf^uK"  172,32. 
S»ertb     59,16.      158,4.      901,9 

(?2Bieb). 
SBinbecf,  3unftf)att*  710,12. 
SöinbmübUn80,l.  137,22. 
3euö^au«  827,16. 
(Joniianfmovci  346,18.   347,9.  348,2. 
362,15.    3^73,34.    374,17.    382,30. 
387,25.  396,9.  397,8. 401,30. 402,12. 
411,12.416,6.462,2.471,32.479,14. 
513,37.  796,18. 
eenpanj    52,7.    61,25.    64,4.    97,5. 
101—104.  112.  113.  115,1.   117,27. 
450,20.     457,26.      632,2.      746,4. 
757,19.  838,31.  915,6. 
ßotbic  537,10. 
(^orbe^  417,30. 
©owtrat)  652,8. 
(irccp  36,2. 
ßuc«  795,25. 
eui)f  727,9. 

S)anuettc  540,12. 

SD  elf  t  690,5. 

3)enbermenbe  862,11. 

SDcurenburö  756,33. 

SDcutici^cm  506,18.  914,20. 

SDcu^  18,9.  25—27.  32,22.  46,2.  50,14. 

52.    55—59.    62,11.    67,22.    69,28. 

78,4.  81,4.  86,19.  981»ar.  107.108. 

110.   112.    113.    117.   118.    120,28. 

121,25.  124,10.  134.  137,26.  144,4. 

145,10.    147,8,     165,11.    169,24. 

191,15.  437.  481,1.  517,27.  518,1. 

650.718,30.  71^,26.727,34.742,23. 

746,15.    751,12.    755,33.    756,20. 

760,18.  773.  814,6.  830,32.  841,27. 

874.  879,27.  881,17. 
SDebcnter  537,23.  675,2.  907,8. 
SDiefi  874,1. 
SDinant  815,29. 
SDinelaten  155,7. 


SDifiernid^  71,7.  702.5. 

SDoe^burg  819,5^ 

$)e»neT^betft  32,2. 

S)ormagcn  68,20. 

SDortmunb  75,10.  77,3,  142,lf.  8^9,^. 

SDottied)t  65,2.   94,4.   524,8.    527,14. 

642,33.  754,19.  786,15.  854,22. 
SDiac^enfcl«  887,24. 
SDront^im  765,32. 
2)ümMlb  881,18. 

SDÜrcn  644,28.  704,3.  803,21.  863,9. 
SDuffelborf    107,5.     112,25.     592,16. 

648,14.  814,31. 
2)ui^burft  537,23. 
3)l)cf  46,5.  47,13. 

6^t  735,18.  910,7.  011,5. 

(Scfeniaftcn  516,12. 

(jDcffa  340,6. 

(Sffem  81,5. 

^ömcnb  527,15. 

(Jifel  162,23.  910,5. 

eibcrfefl^  84,15. 

eifag  189,7.  191,24. 

emben  917,21. 

(Jndcrn  519,11. 

enger«  191,4.    , 

QnmH6)  (@t.  «annabod^)  54,2. 

ep^efu«  369.23. 

drMenj  908.32. 

(^ffcn  533,18. 

eglingcn  457,34.  663,29. 

etfc^tljal  915,23. 

(Suetirc^en  863,9. 


I^aenja  (?)  538,24. 

galtenburg  180,13.  668,13.  812. 

geybe  668,30. 

gmtarb  86,15. 

glorenj  448,3.  486,22.  662,10. 

Jtanc^imont  (©tand^mowt)  735,26. 

Sranecfer  916,31. 

grantfnrt  26,6.  32,24.  44  ©ar.  89,6. 

177,5.     481,11.     482,5.     642,10. 

643,15.  653.  659,14.  663,16.  674,7. 

678, 12.  682.  719,34.  721,27.  797,12. 

798,7.     864,23.     865,27.     897,6. 

909  19. 
gred;en2i,10.  461,27.  9«6.36. 
grebcborg  191,26.  747,12.  785,7. 
gceiburg  im  *23r.  906,30.  907,21. 
gri^lat  739,11. 
p^Ungcn  839,3. 

©aiigUano  (®a(cbanum)  430,14. 


1032 


Drt«Dcrjci<!^ni§  (Oardborf — ßcnncp). 


®ar«bDrf24,23.  71,6.  702,5. 

®cien  61,3. 

©elbcrn  46,13.  158,19.'281, 15. 437,17. 

849.19.  850,1. 
©einkaufen  519,15. 
®cmünt>  (©(^toaben)  838,29. 
©cn^berft  672,2. 

®cnt  45,21.    136,13.    174,22.    178,1. 

278,36.  836,26.   845,30.   862.  870. 

872,29. 
(^enua  661,25. 
6an  (^ermano  522,28. 
®efcfe  431,14.  790,5. 
©cöel^bcrö  28  öar. 
©immenic^  49  Sat.  137,12.  729,9. 
©labbaci^  441,1. 
6t.  ®cat  756,31.  834,3. 
(SoMbcrg  38  Sar.  87,8.  532,39.  569,27. 

671,39.  672,25.  822,27. 
©übotf  900,26. 
®öüteim  653,25. 
©orfiim  64,8.  145,27. 
®o«lar  487,23. 

©rafentbal  537,3.  651,9.  703,40. 
©raffd^aft  488,35. 
®raöc  77,12. 
6'®ra\)C3anbe  677,9. 
®ri^enfüücn  23,7. 
©rönirnjen  876,20.877,22.916,13.917. 

§aaö  65,21.  690,11. 

^aarlcni  885, 2S.  886,1. 

4)acfenbroi(t)  823,9. 

$al  820,14. 

^albcrPabt  '407,2. 

Hamburg  407,3.  432,12.  765,2.  814,17. 

839,8. 
^annut  668,30. 
^atfleur  106,4.  109,6. 
^art  671,39. 

Raffelt  68,1.  818,2.-859,27. 
|)cem«fcrf  690,7. 
^ee«  703,34. 
^eibelbcr^    738,17.    739,17.    741,29. 

745.20.  802.  803,1. 
^cilbronn  638,29. 
^cimba(^  (^aimboid^)  644,28. 
4)einicrjbeim  846,34. 
$ein«lbcrö  803,9. 
|>elfenftcm  71,6.  702,5. 
^emmcr^badj^  24,4. 

^erforb  519,12. 
^ermanc  (4)oemel)  676,20. 
$crfeU3,15. 

^erjoöcnbuW  524,7.  729,5. 
|>erjogenratM4,12.  669,20. 
^ccfba^e  735,21. 


$cu«bcn  687,31. 

|)ilbc«^eim  825,9. 

^oci^ftcuj  bei  S3onn  672,25. 

^öc^ii  807,23. 

^onningcn  120,14. 

|>onnef  672,2. 

^uugwüutc  (^agcipunb)  559,2. 

^ornberg  747,12. 

|)üilaben  551,4.  664,21. 

^iilc^ratb  670,1.  914,15. 

^m\\)  119,24. 

^u^  336,7.  645,22.  817,4.  860,25. 


3erufalcm  29,2.  125,3.  264,30.  291,33. 

292,3S.  311,6.  331,17.  334.  395,16. 

411,22.    462,1.    499,16.    519,29. 

544  25 
Snöelfedm  412,26.  723,23. 
3nn«fbrucf  888,19. 
6t.  Soiji  (?)  681,19. 
Sfenbcrrt  533,37.  534,12.  537,31. 
Sülic^  86,6.  363,33.  644,21. 

Äaifcr^Iautctn  539,24.  723,22. 
^aifcr^iücrtb  150,21.    167,17.    399,10. 

592,16.  656,35.  747,12.  818,28. 
Äcm^cn  137,14.  648,23.  672,2.  693,42. 

840,20.  846,18. 
iTem^tcn  838,29. 
Äerpcn  645,13. 
^töniö^borf  61,4.  71,9.  119,5.  150,17. 

163,11. 
itönigefelb  559,6. 
Äönigi^fclben  658,1. 
Äünig^mintcr  (Söintmn^  830,24. 
toeöorben  536,24. 
Äolin  179,13. 
Ärafau  289,25.  779,25. 
Äuilcnburg  690,12. 

ßabnficin  801,15.  807,23. 

Öaicrfcair  (<)  695,29. 

Öanbcn  390,2.  418,21.  608,31.  675,20. 

860,10. 
Öanb^fronc  528.4.  529,14. 
ßaon  504,28.  547,12. 
Öauingen  530,31. 
ßccbcnic^  21,1.  61,3.   461,29.  670,12. 

671,26.    697,41.    718,15.    729,17. 

846,33.  847,8. 
ßeeuwarben  916,31.  917. 
ßcic  169,11. 
Öcmgo  789,1. 
ßcng^borf  766,14. 
genucp  84,12. 


DtWDerjei^ttiJ  (ßc^Wn— iWeufe), 


1033 


Serben  885,29. 

öiblat  55,^7.  729,17. 

Simbutö  704,21. 

Sinn  818,28.  846,10.  907,13. 

Sinne  735,17. 

ßinii  am  JRbcin  150,17.  521,8.  670,17. 

695,15.  748,36.  759,29.  825.  S30,27. 

837.  838,3.  875,25. 
öinj  (Defien.)  887,10. 
ßippf^rinöc  169,15. 
ßip^)iiaM  789,1. 
öobitft  811,10. 
Öocmcn  524,3.  675,30.  758,9.  860,27. 

873,30.  874,1.  876,3. 
8octt)enburg  86,9.  96,2. 
ßo^mar  (?  Öcüermibc)  58,13. 
ßonafcn  (öonicn)  911,13. 
ßunbim  257,3. 
ßucca  661,26.  662,17. 
ßübecf  160,5.  501,29.  517,19.  765,1. 

833.11.  839,8.  888,27. 
fiübcnf*eib  84,9. 
ßül^borf  867,31.  868. 
öüncburg  765,1.  839,9. 

ßütti^   22,10.    36,4.    50,21.    77,11.^ 
85,23.    112,10.    167,22.    398,26. 
399,22.    400,10.    403,11.    499,22. 
505,33.    523,32.    675,16.    695,2. 

729.12.  743,12.  744.  745,13.  752,28. 
754,19.  808.  809.  811.  812.  815. 
816—18.  820—22. 859.  861.  873,18. 
896,6. 

Suycmburg    61,24.     112,11.     186,6. 

704,21.  726,3. 
fiujcrn  854.7. 
ß^on  274,20.  276,39.   280,4.   283,13. 

328,14.  893,27. 


9Wac«tnd)t    49  ©ar.    81,1.    315,25. 

356,30.    398,23.    400,10.    645,21. 

665,11.    668,12.    669,21.    705,16. 

743,11.  744,30.  745.  779,9.  791,8. 

821.861,17.892,13.909.28.911,12. 
3naöbcburfl431.  432,10. 
IKailanb  18,8.  97,2.  166,24.   373,33. 

448.3.  512—14.  517,21.  661,17. 
658,15.  735,36. 

gWainj  38,13.  119,16.  180,5.  186,26. 

275.1.  280,31.  284.  311,28.  358,4. 
363,33.  367,30.  368,9.  372,7. 
404,21.  416,31.  417,13  (»Je^). 
420,19.  424,22.  432,2.  438,31. 
458,23.    462,2.    481,15.    498,21. 

525.2.  536,32.  580,24.  588,1.  652. 
653,1.  743,32.  793.  794.  800,25. 
804.  857,26,  858,4.  875,13.  878,13. 

905.4.  912,15. 


ÜRalmeb^  402,39.  440,9* 
SWannefort  (?  fent  üWanert)  56,25. 
üWann^cim  745,31. 
SWarüHbaum  917,30. 
SWaricnforp  747,24. 
SKaricnwcrb  504,27. 
SWaucnbcim  771,23. 
ÜJlauct^jfab  648,12.  650. 
OWe^cln  669,18.  673,19. 687,32. 875,33. 
ÜRecfenbeim  843,8. 
SWccf  875,19. 
9Wci«tcim  (?)  56,25. 
5«eiBcn  851,23. 
SWenbcn  672,7. 
aWcrgengo  (V)  724,24. 
SWcrbcim  839,3. 
OJicriba  328,13. 
ÜWcrjcni*  24,23.  702,5. 
2Wcfnna  272,3. 

mc^  23,10.   189,16.   276,39.    284,31.' 
363,34.  389,9.  418,19.  428,27. 440,2. 

451.24.  641,19.  666,7.  689.  878,5. 
et.  3Wid)cl  799,19. 

2Wibbdburö  559,4. 

aWinben  4ü3,12. 

SWonbeim  62,12.  86,15.  112,19.  113,13. 

645,28. 
OKüntccaffino  403,28.  522.27. 
5«ontfort  896,6. 

SWontioie  CDlocnfauwc)  726,11.  823,12. 
gWonjinften  (?  OÄcn^e,  Tlcini^)  180,6. 
SWorenbijrf  843,8. 

OHülbeim  a.  b.  öitt  143,12.  188,20. 
SWülbeim  a.  m.  49  S«r.   51,23.   52. 

56,14.  59.  62.  86,14.  96,3.  98  öar. 

101.25.  105,4.  106,19.  109.  112. 
113.  138,28.  143,2.  145,4.  191,24. 
645,28.  684,20.  743,4.  750.  752,12. 
774,7.  838,34.  874,8.  875,1.  900,29. 

üKünftet  403,12.  409,2. 
aWüniicreifcl  55,14.  143,23. 


dtamnx  (IRamcn)  702,23. 

IRanct)  47  3)ar.  70,24.  843,25. 

l«a5aretM63,l. 

Dleapet  521,20,  532,11.  540,9.  542,25. 

895,13. 
IReucna^r  24,22.  702,5. 
S^lcuenbcibc  (?  Dliun^eim)  57,6. 
iWcug  20.12.  47  »ar.  70.  71,10. 147,25. 

171,17.    178,13.    181,13.    183,20. 

187,11.    305,18.    334,33,    428,29. 

461,17.    492,31.    521,8.    528,15. 

529,14.    588,5.    592,12.    642,24. 

654,20.    729,15.    741,32.    742,8. 

748,36.    766,2.    775.   808,10.   824. 

831—33.  835—38.  840.  841.  845,8. 


1034 


DrtöDer)d(^m0  (9leiipabt— Stom). 


855,23.     873,10.     898,8.     906,4. 

907,13. 
«euflaM  773,7. 

«icäa  34S,4.  354,2.  356,1.  362,18. 
9iiebrggcii  31,3.  551,17. 644,29.  689,19. 

704,23. 
9{iebeTdbuTg  71,12. 
9licl  38,12.  839,3.900,29. 
9{iciibetcf  691,14. 
9{ienbTÜcf  (9{uii>enbuTd^)  538,1. 
fflitii  55,12. 
Stitutcrt  648,22. 
9{ieuii>ßab  85,23.  910,11. 
Stida^baufen  842,34.  858,15. 
9{ii>eae«  390,10. 
9{örbliiigeii  838,29. 
Sionneniorrtb  507,18. 
9{oTbeina  672,3. 
9{ürburg  551,6.  818,29. 
Nürnberg  37,26.  160,21.484,35.508,9. 

511.30.  535.36.    538,6.    654,24. 
838,28.  881,19.  882,7.  885,13. 

9ionitregcii    109, 1.    426,30.    428,30. 
477,9.    482,23.    536,35.    537,14. 

763.6.  828.  849,21.  889,8.  914/22. 

OKnfiTf^eii  809,17. 

Dbernbein  723,22. 

Dcbt  55,11.  672,1.  693,42.  846,15. 

Dplaben  57,6. 

DpDenbei«    653.     723,21.     741,10. 

745,17. 
DrUan«  188.14.  377,15.  671,12. 
Orfcp  759,33. 
O^nabrücf  403,12.  409,2. 

$abnbcni  409,2. 

Vabua  530,32. 

^affcatb  60,32. 

*dn«    36,13.    50,11.    67,4.    106.1. 

173,23.    188,10.    257,3.    289,17. 

381,20.    401,2.    410,14.    411.16. 

424,18.  428,25.  432.  438.12. 4ä9,33. 

511,5.  531,2.  671,12.  680,16.  681.8. 

683.7.  689,10.    690.22.     728,12. 

737.31.  756,11.  813,15. 

f^aDia  289,23.  402,2.  406,8.  512,10. 

897.8. 
Vtacn^a  420,34.  661,23. 
9ifa  96,6.    658.5.    661,26.    662,15. 

68S,32. 
VbhUft  429,35. 
^otk  900.28. 
^epiHl^boif    51.9.     113,31.     672.2. 

822,28.  825,15. 
VcT)  855,12. 


Vonl^m  79,15. 

Vrag  45,11.    104,8.     169,2.    444,1. 

690.23.  723,14.     725,4.     728,15. 
738,14. 

Vremonti^  547,11. 

Dueblinburg  (2>elne(fbuTg}  429,33. 

"StabcDornivalb  84,12. 

9ianbeiatb  92,17.  512,16. 

dtatingcn  71  Sar.  742,14. 

9la)>enna  479,27. 

9iai>eiilberg  175,20. 

9ie(ningbauftii  35, 1 1 .  58,31.  68.21. 

9lcgcii«buTg   116.21.    276,39.    371,16. 

450, 19.    457,25.    488,7.    511,32. 

632,1.  885,10. 
1  9itüNfiäbte  448  (vgl.  bie  SRatrifel  871. 

872). 
9ieid^e{iaiibe  446  jf. 
9letfftrf4Ktb  726,16. 
9tc«ageii    507, 21 .     525,  10.     576, 4 1 . 

748,36.  837.16. 
9Uttf(fKiiberg  138.31.  461,27. 
»babe  an  bec  Solme  &4, 11 . 
9ibetbt  808.  809. 
9ibei«l381,17. 382,14. 419,12.441,35. 

479.24.  510.3. 
Stbeinbad^  672,1.  S18,29.  847,8. 
9ib«inb<Tg  41   Sar.    153,22.    428,30. 

654.9.  6b0.10.  693.39.  907,13. 
9ibeinbOTf  86.15.  511,12.  785,32. 
9ihtintd  515,28. 
Stb^infdbeii  657,32. 
Äbenf«   26,5.   88,15.   678,7.    738.26. 

797,32. 
9ibcbu«  183,33.  659,7.  694,27. 
Äiebl    47.11.    53,10.    S8,26.    62,12. 

98Sar.  104. 112,19. 113,13.  142,27. 

145.10.  695,33.  750,17.  835,1. 
9lcbenfir<^  19,27. 26,22.  75.15.  .333,3. 

555.35.  647.  649,23.  6^,28.  807,33. 

S24.29.  874.33.  900.26. 
9li>eTiieiib€  86,2.  527.9.  811,13.  828,4. 

889.7. 
9iM«bCTg  24.23.  702.5. 
9l#at<b(ii   57,29.   58,2.    108.    144,15. 

756,28. 
9iclaiib«e(f    507,19.    670,12.    693,31. 

822,29.  847,9. 
Äü«  24,9., 79, 7.  91.   99/t3.    125.16. 

166.29.    167,8.    257.4.    265.    268. 

269.  272.  274.  281.  282.  290,19. 
i  291.  295,32.  297,30.  302,4.  313. 
I  3H.  320—22. 331,2.  337,17.  342,29. 
i       343.28.  346.15.  348,2.  352,4.  357,1. 


Ort^ijctjei^niJ  (Äcmmcrt^flt(t>en — Utre^t) . 


1035 


358.26.  361,19.  362,15.  368,8. 
374—80.  382,24.  396,8.  409, lU. 
411,19.    417.    418.    420,32.    42k. 

425.27.  427,30.  431.  432.  436,20. 
438,  29.440—42.  444.  448,2.  458,2. 
462,2.  470,20.  479,27.  480,24. 
482,9.  487,19.  498,25.  499.  505,23. 
506,29.  510—12.  517,21.  522,26. 
525,35.  529,5.  530,10.  532.  538,4. 

550.7.  559,2.  635,4.  636,23.  65S. 
661,27.  667.  676, 10.  679,25.  684,11 
688.  692.18.  693,12.    701.  737,26. 

,766,2.  771,29.  792,5.  795,24.  796,7. 
801,6.  8ü9,30.  810.  840.5.  877,25. 
878,2.  884,6.  893,33.  894.  905, 14. 

906.8.  908.22. 
9lommerd!iT(^en  137,13. 
JRefenbal  691,14. 
ülofent^at  653,25. 
giepocf  656,18.  757,12. 
Sdupcrtdbetft  509.1. 
9lm>pi^tctotft  (Sdocbc)  54,2.  57,18. 

6aalfelb  488,35.    « 

eaba  264.31. 

edibutg  450,19.  457,25.  632,1. 

©amaria  322,27. 

6at)n  191,4. 

©(^apaufcn    52,11.    103,13.    372,2 

(6affcnbufcn). 
©ilcbufc^  57,1. 
©(^leiben  37,21. 
<8c^lettj)aM  838,30. 

e^önforj^  92, 17  (r6*önrol>e).  726,11. 
©djoonbotocn  65,16.  537,8. 
@(^tt>äbifct(^^aü  838,29. 
€(^tt)einbeim  56,25. 
6*n>clm  533,24. 
e^WCitc  759,32. 
@c!j  433,36.  691,35. 
©empact)  726,27. 
@en«  430,6. 
©eiocnwülben  917,5. 
ecöiOa  479,19. 
©icambiia  364.  365. 
etegburft  41,17.   57,18.  58,13.  78,3. 

86,19.  95,24.  98  <Bat.  105,10.  139,2. 

488,32.    495.   496.    498,3.    504,16. 

507,17.  648,15.  712,27.  868,24. 
6icna  662,17. 

einjig  528,9.  656,36.  689,19. 
©falbolt  765,31. 
©loten  916,30. 
eiu^«  174,20. 
©mccf  916,31. 
6oc|l  32,7.   92,9   f<  ©oilfcn).    184,6 

187,15. 188,1.  376,3.  388,18. 431,18. 


440,7.  655.  784,21.  785.    787—91. 

864,14. 
©oiffon«  418,6. 
©olingcn  742,16. 
e^>C^et  367,30.  485.  487,23.  499,26. 

503,11.    523,1.    525,27.    527,31. 

528,7.  653.   660,28.   661,6.   664,4. 

667,20.  678,18. 
©tammbcim  86, 15. 
©teinbcim  807,23. 
©tocfern  861,33. 
©tolpc  78,12. 
6tralen  910,15. 
©tralfunb  765,2. 
etta§burd    181,20.    284,31.    367,30. 

388,6.    424,22.    524,32.    660,13. 

669,13.688,37.692,5.794,3.833,11. 

838,30.  912,16.  916,8. 
©trauiDcUcr  {?  ©trulfilrc)  57,25. 
6ucl5  60,14.  606,1. 
©ucrtt)  20,8.  656.28. 
©ucou^  269.11. 


2iagUa€05)o  542,5. 

3:cd!Knburg  814,28. 

3:ei-cl  527,18. 

itjurin«  (0  675,19. 

Jid  646,18. 

STomberg  536,15.  808,1.  816,32.  829,6. 

STongcrn  314—16.    323,25.    331—33. 

349—52.     356,30.     363,33.     376. 

383,21.  439,33,  818,2.  820,21.  821. 
JüUUufc  673,3. 
Journat)  35,2.  845,32. 
Orient  842,9. 
iriet  117,30.  190,21.  269,13.  276—80. 

284,32.    302,18.    314—16.    323,25. 

328,23.    331—34.    347—54.  362,4. 

368,7.    369,13.    375,18.    404,28. 

405,3.    428,29.    455,31.    458,24. 

462,2.     660,14.     788,7.     827,30. 

828  29   877  27 
%Xo\a  264.  268,1.279,15.  292,31.  364. 

365.  368,15. 
©t.   Jronb    675.21.    818,2.    859,26. 

861.10.  864,19. 
$rot)e«  356,33.  431,17. 
^u^cutanum  513,7. 

Ucrbinden  670,17.  846,8.  907,13. 

Ulm  838,28. 

Un!d  504,13.  823,26.  855,10. 

Utbcnbad)  63,19. 

\XtXid)\  65.    95,16.     187,12.    305,22. 

403.11.  504,24.  524.7.  537,8.677,5. 
854,25.  907,7.  918,16. 


1036 


Ort4t)crje^ni§  (»enebtg  — äüt^>^eii). 


JBenebig  38,5.   91,22.    97,2.   166,28. 

406/25.     417,9.     448,2.     510,31. 

538,24    (JJacnja?).    694,22.   724,20. 

741,6.  793,27.  794,3.  809,30.  810. 

895,17.  896,18. 
öcnte  828,5. 
95erm<^  461,30.  803,12. 
öerona  (33crne)  380,8. 
Siclj^ef  725,26. 

»icnnc  295.33.  328,15.  670,21. 
mid)  190,26.  477,4. 
Sia  55,26.  137,11.  729,16.  906,34. 
S5iÜer«  («öcfecr)  687,11. 
«ifi^  (2öitj  669,21. 
2JocrcnbaaI  (Urcnbalc)  695,30. 
©ülmerflcin  33,22.  461,30.  666,19. 
öoernc  677,9. 
S5orj!  120,9.  461,30.  756,28.  835,18. 

SBa(^tcnbünf  817.12.  819,21. 

fBaW  f?  Söanbcj  61,8. 

Söalberbcrg  823,26. 

SBalbcnbcrg  118,5. 

©al^cnburg  551,7. 

ilBalborf  137,12.  721,9. 

SBalcffe  675,17. 

SBarcmmc  675,19. 

SQBaffcnberg  516,37.  528,29. 

2öebau49,5.  86,12.  729,8. 

2Bccrbt  861,32. 

Söeilerfiüifl  803,12. 

SBeinebcrA  508,10. 

fficip  137,11.  656,28. 

SöciBcnburg  388,5. 

2Bcümi(b  756,34, 

9Ben^bft^fcn  (Wttnd^bMfeii)  429,33. 

SBcPing  113,13.  867,32.  900,25. 

Sfjlcrbutö  797,20.  798. 


fficflri^  539,24.  723,22.  724,23. 

Sediat  642.28. 

aSwcIin^bofeH  61,5. 

Oöibntg  407,6. 

St^teri^  819,13. 

®icb  551,8. 

©icn  731,2.  739.7.  879,6.  887,10. 

SBinjenburg  505,31. 

SBiVPcrfübrt  742,18. 

ffli«mar  765,2. 

ffioltenburft  507,16.  887,24. 

SBerm«  284,31.  367,30.  382,27.  449,25. 

476,16.    486,30.    490,34.     491,4. 

503,5.  504,19.  653,6.  743.  892,26. 

896,11.  897,7.  903,31. 
SBormicrgau  653.  723,23. 
SBoninöcn  20, 1 .  120,1.  127,8.  148,6. 

461.  616—49.  839,12. 
SBürgburg  365,29.  367,17.  645,34. 


Xanten  347,5.  421,28,  428,30.  761,1. 
917,27. 


2)prf  339,30.  345,28. 

2)ffclmpnbc  500,25. 


Seltingcn  672,4. 
3icrifjce  658,37. 
3on(g  71,11.  98  »ar.  115,18.  137,10. 

592.14.  741,19.     805,9.     823,9. 

824.15.  875,23.  878,14.  907,14. 
Sünborf  164,2 

3ülpi^   644.33.  645,3.  649,2.  656,38. 

671,34.  696,34. 
3ütvben  786,18. 


^ 


$)rB(f  von  «reitfo^f  imb  ^rtrt  in  ^tipiiq. 


r